Binûn

Bakara Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَمَا كَانَ قَيْسٌ هَلْكُهُ هَلْكَ وَاحِدٍ ... وَلَكِنَّهُ بُنْيَانُ قَوْمٍ تهدّما

Kays'ın helak oluşu, tek bir kişinin helaki değildi ... Aksine o, bir kavmin yıkılan binasıydı.

فقوله: هلكه، بدل اشْتِمَالٌ مِنْ قَيْسٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَخْفُوضٌ، يَعْنِي قَوْلُهُ: قِتالٍ فِيهِ عَلَى نِيَّةٍ عَنْ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ مَخْفُوضٌ عَلَى الْجِوَارِ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُعْرَبَ الشَّيْءُ عَلَى الْجِوَارِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي شَيْءٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ فِي شَيْءٍ شَاذٍّ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ. وَتَابَعَ النَّحَّاسُ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي تَخْطِئَةِ أَبِي عُبَيْدَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَجُوزُ إِضْمَارُ عَنْ، وَالْقَوْلُ فِيهِ: إِنَّهُ بَدَلٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وعكرمة: ويسئلونك عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَعَنْ قِتَالٍ فِيهِ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ: قِتَالٌ فِيهِ بِالرَّفْعِ.

Buradaki { هَلْكُهُ } sözü, Kays kelimesinden bedel-i iştimaldir. Ferrâ: «Bu, yani { قِتالٍ فِيهِ } sözü, 'an' (عَنْ) [harf-i ceri] takdiriyle mecrurdur» demiştir. Ebû Ubeyde ise: «Civar sebebiyle mecrurdur» demiştir. Nehhâs şöyle der: «Gerek Allah'ın kitabında gerekse kelâmın herhangi bir yerinde bir şeyin civar sebebiyle irab edilmesi caiz değildir; bu durum ancak şaz bir kullanımda vâki olmuştur, o da onların: 'Bu, harap bir keler deliğidir' (هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ) sözüdür.» İbn Atıyye de Ebû Ubeyde'yi hatalı bulma hususunda Nehhâs'a uymuştur. Nehhâs: «'An' (عَنْ) harfinin gizli kabul edilmesi (izmârı) caiz değildir; bu konudaki doğru görüş onun bedel olduğudur» demiştir. İbn Mes'ûd ve İkrime bu kısmı { ويسئلونك عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَعَنْ قِتَالٍ فِيهِ } şeklinde okumuşlardır. A'rec ise ref ile { قِتَالٌ فِيهِ } şeklinde okumuştur.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَامِضٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَالْمَعْنَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ جَائِزٌ قِتَالٌ فِيهِ. وَقَوْلُهُ: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، أَيِ: الْقِتَالُ فِيهِ أَمْرٌ كَبِيرٌ مُسْتَنْكَرٌ، وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ: الْمُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ. وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ لَا تَسْفِكُ فِيهِ دَمًا وَلَا تُغِيرُ عَلَى عَدُوٍّ، وَالْأَشْهُرُ الْحُرُمُ هي: ذو القعدة، وذو الحجة، ومحرم،

Nehhâs şöyle der: «Arap dilinde bu [kullanım] kapalıdır/girifttir. Anlam ise şudur: 'Sana haram ayı, onda savaşmanın caiz olup olmadığını soruyorlar.'» [Allah Teâlâ'nın] { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]” kavli mübteda ve haberdir; yani: 'Onda savaşmak büyük ve münker/kabul edilemez bir iştir.' 'Haram ay' ile kastedilen cins [ifadesi]dir. Araplar o ayda asla kan dökmez ve hiçbir düşmana baskın yapmazlardı. Haram aylar ise şunlardır: Zilkade, Zilhicce, Muharrem

وَرَجَبٌ، ثَلَاثَةٌ سَرْدٌ وَوَاحِدٌ فَرْدٌ. وَقَوْلُهُ: وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مُبْتَدَأٌ. وَقَوْلُهُ: وَكُفْرٌ بِهِ مَعْطُوفٌ عَلَى صَدٍّ. وَقَوْلُهُ: وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ عَطْفٌ عَلَى سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ مَعْطُوفٌ أَيْضًا عَلَى صَدٍّ. وَقَوْلُهُ: أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ خَبَرُ صَدٌّ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، أَيِ: الصَّدُّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْكُفْرُ بِهِ، وَالصَّدُّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَإِخْرَاجُ أَهْلِ الْحَرَمِ مِنْهُ: أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: أَعْظَمُ إِثْمًا، وَأَشَدُّ ذَنْبًا مِنَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، كَذَا قَالَ الْمُبَرِّدَ وَغَيْرُهُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَكُفْرٌ بِهِ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ، وَقِيلَ: يَعُودُ إِلَى الْحَجِّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَصَدٌّ عَطْفٌ عَلَى كَبِيرٌ، وَالْمَسْجِدُ: عَطْفٌ عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَكُفْرٌ بِهِ فَيَكُونُ الْكَلَامُ مُنْتَسِقًا، مُتَّصِلًا غَيْرَ مُنْفَصِلٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْمَعْنَى يَسُوقُ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُفْرٌ بِهِ أَيْ: بِاللَّهِ، عَطْفٌ أَيْضًا عَلَى كَبِيرٌ، وَيَجِيءُ مِنْ ذَلِكَ: أَنَّ إِخْرَاجَ أَهْلِ الْمَسْجِدِ مِنْهُ أَكْبَرُ مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَهَذَا بَيِّنٌ فَسَادُهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ: أَنَّكُمْ يَا كُفَّارَ قُرَيْشٍ تَسْتَعْظِمُونَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَمَا تَفْعَلُونَ أَنْتُمْ مِنَ الصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لِمَنْ أَرَادَ الْإِسْلَامَ، وَمِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَمِنَ الصَّدِّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمِنْ إِخْرَاجِ أَهْلِ الْحَرَمِ مِنْهُ، أَكْبَرُ جُرْمًا عِنْدَ اللَّهِ. وَالسَّبَبُ يشهد لهذا؟؟؟، وَيُفِيدُ أَنَّهُ الْمُرَادُ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ، فَإِنَّ السُّؤَالَ مِنْهُمُ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ سُؤَالُ إِنْكَارٍ لِمَا وَقَعَ مِنَ السَّرِيَّةِ الَّتِي بعثها النبيّ ﷺ. وَالْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ هُنَا: الْكُفْرُ، أَيْ: كُفْرِكُمْ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ الْوَاقِعِ مِنَ السَّرِيَّةِ الَّتِي بعثها النبي ﷺ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ: الْإِخْرَاجُ لِأَهْلِ الْحَرَمِ مِنْهُ وَقِيلَ:

ve Receb; üçü peş peşe (serd), biri de tektir (ferd). { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan alıkoymak” sözü mübtedadır. { وَكُفْرٌ بِهِ } “ve O'nu inkâr etmek” sözü { صَدٌّ } üzerine matuftur. { وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve Mescid-i Haram'a [engel olmak]” sözü { سَبِيلِ اللَّهِ } üzerine matuftur. { وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ } “ve halkını oradan çıkarmak” sözü de yine { صَدٌّ } üzerine matuftur. { أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında daha büyüktür” sözü ise { صَدٌّ } ve ona matuf olanların haberidir. Yani: Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'dan alıkoymak ve Harem ehlini oradan çıkarmak, Allah katında haram ayda savaşmaktan daha büyük, yani günah bakımından daha ağır ve daha büyüktür. Müberred ve başkaları böyle söylemiştir. { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadesindeki zamir Allah'a döner; hacca döndüğü de söylenmiştir. Ferrâ: «{ وَصَدٌّ } sözü { كَبِيرٌ } üzerine matuftur; { وَالْمَسْجِدِ } ise { وَكُفْرٌ بِهِ } sözündeki zamir üzerine matuftur; böylece kelam kopuk olmaksızın muntazam ve muttasıl olur» demiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu hatalıdır; çünkü mana, { وَكُفْرٌ بِهِ } yani 'Allah'ı inkâr etmek' ifadesinin de { كَبِيرٌ } üzerine matuf olmasını gerektirir. Bundan da Mescid ehlinin oradan çıkarılmasının Allah'ı inkâr etmekten daha büyük olduğu manası çıkar ki bunun batıl olduğu açıktır.» Cumhurun benimsediği ilk görüşe göre ayetin manası şudur: Ey Kureyş kâfirleri! Siz bizim haram ayda savaşmamızı büyük bir cürüm sayıyorsunuz; oysa sizin İslam'ı isteyenleri Allah yolundan alıkoymanız, Allah'ı inkâr etmeniz, Mescid-i Haram'a engel olmanız ve Harem ehlini oradan çıkarmanız Allah katında çok daha büyük bir cürümdür. Nüzul sebebi de buna şahitlik etmekte ve maksadın bu olduğunu göstermektedir; nitekim açıklaması gelecektir. Çünkü onların bu ayette zikredilen soruları, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği seriyyenin yaptığı fiili inkâr ve kınama sorusudur. Buradaki fitneden maksat küfürdür; yani: Sizin küfrünüz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği seriyyenin yaptığı öldürme fiilinden daha büyüktür. Fitneden maksadın, Harem halkını oradan çıkarmak olduğu da söylenmiştir. Yine denilmiştir ki:

الْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ هُنَا: فِتْنَتُهُمْ عَنْ دِينِهِمْ حَتَّى يَهْلَكُوا، أَيْ: فِتْنَةِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ نَفْسِ الْفِتْنَةِ الَّتِي الْكُفَّارُ عَلَيْهَا. وَهَذَا أَرْجَحُ مِنَ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلِينَ، لِأَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِخْرَاجَ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُمَا، وَأَنَّهُمَا مَعَ الصَّدِّ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَقَوْلُهُ: وَلا يَزالُونَ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ يَتَضَمَّنُ الْإِخْبَارَ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَا يَزَالُونَ مُسْتَمِرِّينَ عَلَى قِتَالِكُمْ وَعَدَاوَتِكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ إن استطاعوا ذلك وتهيّأ لهم منكم، والتقيد بِهَذَا الشَّرْطِ مُشْعِرٌ بِاسْتِبْعَادِ تَمَكُّنِهِمْ مِنْ ذَلِكَ، وَقُدْرَتِهِمْ عَلَيْهِ، ثُمَّ حَذَّرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الِاغْتِرَارِ بِالْكُفَّارِ، وَالدُّخُولِ فِيمَا يُرِيدُونَهُ مِنْ رَدِّهِمْ عَنْ دِينِهِمْ الَّذِي هُوَ الْغَايَةُ لِمَا يُرِيدُونَهُ مِنَ الْمُقَاتَلَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَالرِّدَّةُ: الرُّجُوعُ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ، وَالتَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ: فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ يُفِيدُ أَنَّ عَمَلَ مَنِ ارْتَدَّ إِنَّمَا يَبْطُلُ إِذَا مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ. وَحَبِطَ: مَعْنَاهُ بَطَلَ وَفَسَدَ، وَمِنْهُ: الْحَبْطُ، وَهُوَ فَسَادٌ يَلْحَقُ الْمَوَاشِيَ فِي بُطُونِهَا مِنْ كَثْرَةِ أَكْلِهَا لِلْكَلَأِ فَتَنْتَفِخُ أَجْوَافُهَا، وَرُبَّمَا تَمُوتُ مِنْ ذَلِكَ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَهْدِيدٌ لِلْمُسْلِمِينَ لِيَثْبُتُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ أَنَّهُ لَا يَبْقَى لَهُ حُكْمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الدُّنْيَا، فَلَا يَأْخُذُ شَيْئًا مِمَّا يَسْتَحِقُّهُ الْمُسْلِمُونَ، وَلَا يَظْفَرُ بِحَظٍّ مِنْ حُظُوظِ الْإِسْلَامِ، وَلَا يَنَالُ شَيْئًا مِنْ ثَوَابِ الْآخِرَةِ الَّذِي يُوجِبُهُ الْإِسْلَامُ وَيَسْتَحِقُّهُ أَهْلُهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الرِّدَّةِ: هَلْ تُحْبِطُ الْعَمَلَ بِمُجَرَّدِهَا؟

Buradaki fitneden maksat, onların helak olmaları için dinlerinden saptırılmalarıdır; yani müminlerin zayıf bırakılanlarının fitneye uğratılması veya kâfirlerin içinde bulunduğu fitnenin bizzat kendisidir. Bu görüş önceki iki vecihten daha racihtir; çünkü küfür ve [yurdundan] çıkarma daha önce zikredilmiş ve bunların, [Allah yolundan] alıkoyma ile birlikte, haram ayda savaşmaktan Allah katında daha büyük olduğu belirtilmişti. { وَلا يَزالُونَ } “...devam ederler” sözü, Allah Teâlâ'dan müminlere, bu kâfirlerin güçleri yeterse ve sizden buna imkân bulurlarsa, sizi İslam'dan küfre döndürünceye kadar sizinle savaşmaya ve düşmanlık etmeye kesintisiz olarak devam edeceklerini bildiren yeni bir söz başlangıcıdır. Bu şarta bağlanması, onların buna muvaffak olmalarının ve güç yetirmelerinin uzak bir ihtimal olduğunu hissettirir. Sonra Allah Sübhânehu müminleri, kâfirlere aldanmaktan ve onların müminlerle savaşmaktaki nihai gayeleri olan 'onları dinlerinden döndürme' isteklerine boyun eğmekten sakındırarak şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir...” (ayetin sonuna kadar). Ridde: İslam'dan küfre dönmektir. { فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ } “ve kâfir olarak ölürse” kaydı, dinden dönen kimsenin amelinin ancak küfür üzere öldüğü takdirde boşa çıkacağını ifade eder. Habita (حَبِطَ) kelimesinin anlamı boşa çıktı ve heder oldu demektir. Otları çok yemekten dolayı davarların karınlarının şişip bozulması ve bazen bundan dolayı ölmeleri anlamına gelen habat (الْحَبْط) kelimesi de bundandır. Bu ayette Müslümanların İslam dininde sebat göstermeleri için bir tehdit bulunmaktadır. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada da ahirette de” sözünün manası; dünyada onun için Müslümanların hükmü kalmaz, dolayısıyla Müslümanların hak ettiği hiçbir şeyi alamaz, İslam'ın nasiplerinden hiçbir pay elde edemez; ahirette de İslam'ın gerektirdiği ve ehlinin hak ettiği sevaptan hiçbir şeye nail olamaz. İlim ehli ridde hakkında ihtilaf etmiştir: Acaba ridde sadece gerçekleşmesiyle ameli boşa çıkarır mı,

أَمْ لَا تُحْبِطُ إِلَّا بِالْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ، وَالْوَاجِبُ حَمْلُ مَا أَطْلَقَتْهُ الْآيَاتُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ التَّقْيِيدِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي مَعْنَى الْخُلُودِ. قوله: هاجَرُوا الْهِجْرَةُ مَعْنَاهَا الِانْتِقَالُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى

yoksa ancak küfür üzere ölmekle mi boşa çıkarır? Vacip olan, diğer yerlerdeki ayetlerin mutlak ifadelerini bu ayetteki kayda hamletmektir. Ebedilik (hulûd) manasına dair açıklama daha önce geçmişti. { هاجَرُوا } sözüne gelince: Hicretin manası bir yerden bir

مَوْضِعٍ، وَتَرْكُ الْأَوَّلِ لِإِيثَارِ الثَّانِي، وَالْهَجْرُ: ضِدُّ الْوَصْلِ، وَالتَّهَاجُرُ: التَّقَاطُعُ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا: الْهِجْرَةُ مِنْ دَارِ الْكُفْرِ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ. وَالْمُجَاهَدَةُ: اسْتِخْرَاجُ الْجُهْدِ، جَهَدَ مُجَاهَدَةً وَجِهَادًا، وَالْجِهَادُ وَالتَّجَاهُدُ: بَذْلُ الْوُسْعِ. وَقَوْلُهُ: يَرْجُونَ مَعْنَاهُ: يَطْمَعُونَ، وَإِنَّمَا قَالَ: يَرْجُونَ بَعْدَ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الْمَادِحَةِ الَّتِي وَصَفَهُمْ بِهَا لِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَنَّهُ صَائِرٌ إِلَى الْجَنَّةِ وَلَوْ بَلَغَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ كُلَّ مَبْلَغٍ. وَالرَّجَاءُ: الأمل، يقال: رجوت فلانا، أرجو رَجَاءً وَرَجَاوَةً. وَقَدْ يَكُونُ الرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً أَيْ: لَا تَخَافُونَ عَظَمَةَ اللَّهِ.

yere göç etmek ve ikinciyi tercih ederek birinciyi terk etmektir. Hecr (الْهَجْرُ) birleşmenin (vuslat) zıddıdır, tehâcur (التَّهَاجُرُ) ise birbirinden kopmaktır. Buradaki hicretten maksat, küfür diyarından İslam diyarına hicrettir. Mücahede (المُجَاهَدَةُ) gücü ortaya koymaktır; cihad ve mücahede etti (جَهَدَ مُجَاهَدَةً وَجِهَادًا) denir. Cihad ve tecahüd, bütün takati sarf etmektir. { يَرْجُونَ } sözünün manası: umarlar, temenni ederler demektir. Onları nitelediği bu övgü dolu vasıflardan sonra { يَرْجُونَ } “umarlar” buyurmasının sebebi; bu dünyada hiç kimsenin, Allah'a itaatte hangi mertebeye ulaşırsa ulaşsın, cennete gideceğini kesin olarak bilemeyeceğindendir. Recâ (الرَّجَاءُ): Ümittir. Falan kimseden recâda bulundum, recâ ederim (رجوت فلانا، أرجو رَجَاءً وَرَجَاوَةً) denir. Recâ kelimesi bazen Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki, Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?” ayetinde olduğu gibi korku manasında da kullanılır; yani Allah'ın azametinden korkmuyorsunuz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ بَعَثَ رَهْطًا، وَبَعَثَ عَلَيْهِمْ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ، أَوْ عُبَيْدَةَ بْنَ الْحَارِثِ، فَلَمَّا ذَهَبَ لِيَنْطَلِقَ بَكَى شَوْقًا وَصَبَابَةً إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَجَلَسَ فَبَعَثَ مَكَانَهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ، وَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا وَأَمَرَهُ أَنْ لَا يَقْرَأَ الْكِتَابَ حَتَّى يَبْلُغَ مَكَانَ كَذَا وَكَذَا، وَقَالَ: لَا تُكْرِهَنَّ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِكَ عَلَى الْمَسِيرِ مَعَكَ، فَلَمَّا قَرَأَ الْكِتَابَ اسْتَرْجَعَ وَقَالَ: سَمْعًا وَطَاعَةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ، فَخَبَّرَهُمُ الْخَبَرَ، وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْكِتَابَ، فَرَجَعَ رَجُلَانِ، وَمَضَى بَقِيَّتُهُمْ، فَلَقُوا ابْنَ الْحَضْرَمِيَّ فَقَتَلُوهُ، وَلَمْ يَدْرُوا أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ مِنْ رَجَبٍ أَوْ جُمَادَى، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلْمُسْلِمِينَ: قَتَلْتُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ الْآيَةَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Sünen'inde Beyhakî, sahih bir senetle Cündeb b. Abdullah'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle yaptığını rivayet etmişlerdir: O, bir müfreze göndermiş ve başlarına Ebû Ubeyde b. Cerrâh'ı veya Ubeyde b. el-Hâris'i tayin etmişti. O yola çıkacağı sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan özlem ve sevgisinden dolayı ağladı. Bunun üzerine oturdu ve Peygamber onun yerine Abdullah b. Cahş'ı gönderdi; ona bir mektup yazıp falan ve falan yere varıncaya kadar mektubu okumamasını emretti ve: «Arkadaşlarından hiç kimseyi seninle gelmesi için zorlama» buyurdu. Abdullah mektubu okuyunca istircâda bulundu (innâ lillâh dedi) ve: «Allah'a ve Resûlü'ne işittik ve itaat ettik» dedi. Durumu onlara haber verip mektubu kendilerine okudu. İki kişi geri döndü, geri kalanlar ise yola devam ettiler. İbnü'l-Hadramî ile karşılaşıp onu öldürdüler; fakat o günün Receb'den mi yoksa Cemaziye'l-âhir'den mi olduğunu bilemediler. Müşrikler Müslümanlara: «Haram ayda adam öldürdünüz» dediler. Bunun üzerine Allah: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar...” ayetini indirdi. Bunun üzerine [ashabdan] bazıları:

إِنْ لَمْ يَكُونُوا أَصَابُوا وِزْرًا فَلَيْسَ لَهُمْ أَجْرٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا إلى آخر الآية.

«Eğer günaha girmedilerse, onların bir ecri de yoktur» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Şüphesiz iman edenler, hicret edenler...” ayetini sonuna kadar indirdi.

وأخرج ابن الْبَزَّارُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ هُوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ:

İbnü'l-Bezzâr, İbn Abbâs'tan ayetin nüzul sebebinin bu olduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan şöyle rivayet etmişlerdir:

إِنَّ الْمُشْرِكِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَرَدُّوهُ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ، فَفَتَحَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، فَعَابَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْقِتَالَ فِي شَهْرٍ حَرَامٍ. فَقَالَ اللَّهُ: قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْقِتَالِ فِيهِ، وأن محمدا ﷺ بَعَثَ سَرِيَّةً، فَلَقُوا عَمْرَو بْنَ الْحَضْرَمِيِّ وَهُوَ مُقْبِلٌ مِنَ الطَّائِفِ فِي آخِرِ لَيْلَةٍ مِنْ جُمَادَى وَأَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ، وَإِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ تِلْكَ اللَّيْلَةَ مِنْ جُمَادَى، وَكَانَتْ أَوَّلَ رَجَبٍ وَلَمْ يَشْعُرُوا، فَقَتَلَهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ، وَأَخَذُوا مَا كَانَ مَعَهُ، وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَرْسَلُوا يُعَيِّرُونَهُ بِذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْهُ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ مُصَابُ عَمْرِو بْنِ الْحَضْرَمِيِّ. وَقَدْ وَرَدَ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ فِي تَعْيِينِ السَّبَبِ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ مَيْسَرَةَ قَالَ: أُحِلَّ الْقِتَالُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فِي بَرَاءَةٌ فِي قَوْلِهِ:

Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i haram bir ayda Mescid-i Haram'dan alıkoyup geri çevirdiler. Allah da ertesi yılın haram bir ayında Peygamberine fethi nasip etti. Müşrikler haram ayda savaşmayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kınama konusu yaptılar. Bunun üzerine Allah: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür” buyurdu. Ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bir seriyye göndermişti; seriyye Cemaziye'l-âhir'in son gecesi ile Receb'in ilk gecesinde Tâif'ten gelmekte olan Amr b. el-Hadramî ile karşılaştı. Muhammed'in ashabı o gecenin Cemaziye'l-âhir'den olduğunu zannediyorlardı, oysa farkında olmadan Receb'in ilk gecesiydi. İçlerinden bir adam onu öldürdü ve yanındakileri aldılar. Müşrikler bunu ayıplamak üzere haber gönderdiler; bunun üzerine bu ayet indi. İbn İshâk da ondan: Ayetin iniş sebebinin Amr b. el-Hadramî'nin vurulması olduğunu rivayet etmiştir. Sebebin tayini hususunda yukarıda geçenlerin benzeri pek çok tarik vasıtasıyla varit olmuştur. İbn Ebî Dâvûd, Atâ b. Meysere'den şöyle rivayet etmiştir: Haram ayda savaş, Berâe (Tevbe) suresindeki şu ayetle helal kılınmıştır:

فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هَذَا شَيْءٌ مَنْسُوخٌ، وَلَا بَأْسَ بِالْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ في براءة فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ قَالَ: الشِّرْكُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ قَالَ: كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قوله:

{ فَلا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “...o aylarda nefislerinize zulmetmeyin ve müşriklerle topyekûn savaşın”. İbn Ebî Hâtim, Süfyân es-Sevrî'den bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu neshedilmiş bir hükümdür, haram ayda savaşmakta bir beis yoktur.» Nehhâs en-Nâsih'inde İbn Abbâs'tan, bu ayetin Tevbe suresindeki kılıç ayeti olan: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetiyle neshedildiğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne adam öldürmekten daha beterdir” ayeti hakkında: «Şirktir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşmaya devam ederler” ayeti hakkında: «Kureyş kâfirleridir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'ten:

أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ قَالَ: هَؤُلَاءِ خِيَارُ هَذِهِ الْأُمَّةِ، جَعَلَهُمُ اللَّهُ أَهْلَ رَجَاءٍ، إِنَّهُ مَنْ رَجَا طَلَبَ،

{ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ } “İşte onlar, Allah'ın rahmetini umarlar” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «Bunlar bu ümmetin en hayırlılarıdır. Allah onları recâ (ümit) ehli kılmıştır. Şüphesiz ümit eden kimse [ümit ettiğini] talep eder,

وَمَنْ خَافَ هَرَبَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ.

korkan ise kaçar.» Abd b. Humeyd, Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٩ الى ٢٢٠]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 219-220]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)

“Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: «Onlarda hem büyük bir günah hem de insanlar için faydalar vardır. Günahları ise faydalarından daha büyüktür.» Yine sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «İhtiyaçtan fazlasını.» Allah size ayetleri böylece açıklar ki düşünesiniz; (219) dünyada da ahirette de. Bir de sana yetimleri soruyorlar. De ki: «Onları ıslah etmek [yararlarına olanı yapmak] hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah, bozguncu ile ıslah ediciyi bilir. Eğer Allah dileseydi sizi elbette sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.» (220)”

السائلون في قوله: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَالْخَمْرُ: مَأْخُوذَةٌ مِنْ خَمَرَ إِذَا سَتَرَ، وَمِنْهُ: خِمَارُ الْمَرْأَةِ، وَكُلُّ شَيْءٍ غَطَّى شَيْئًا فَقَدْ خَمَرَهُ، وَمِنْهُ «خَمِّرُوا آنِيَتَكُمْ» وَسُمِّي خَمْرًا: لِأَنَّهُ يَخْمُرُ الْعَقْلَ، أَيْ: يُغَطِّيهِ وَيَسْتُرُهُ، وَمِنْ ذَلِكَ الشَّجَرُ الْمُلْتَفُّ يُقَالُ لَهُ: الْخَمْرُ بِفَتْحِ الْمِيمِ، لِأَنَّهُ يُغَطِّي مَا تَحْتَهُ وَيَسْتُرُهُ، يُقَالُ مِنْهُ: أَخْمَرَتِ الْأَرْضُ: كَثُرَ خَمْرُهَا، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ } “Sana içkiyi soruyorlar” sözündeki soranlar, nüzul sebebinin zikrî sırasında açıklanacağı üzere müminlerdir. Hamr (الْخَمْرُ - içki); örttü anlamına gelen 'hamere' (خَمَرَ) kökünden alınmıştır; kadının başörtüsüne 'hımâr' (خِمَارُ الْمَرْأَةِ) denmesi de bundandır. Bir şeyi örten her şey onu 'hamr' etmiş (خَمَرَهُ) sayılır; «Kaplarınızı örtünüz (خمّروا آنيتكم)» hadisi de bu köktendir. Aklı örttüğü ve gizlediği için içkiye hamr adı verilmiştir. Altındakini örtüp gizlediği için sarmaşık ve sık ağaçlıklara da mim'in fethasıyla 'hamar' (الْخَمَر) denir. Bundan türetilerek: Toprağın ağaçlığı çoğaldı anlamında (أَخْمَرَتِ الْأَرْضُ) denir. Şair şöyle demiştir:

أَلَا يَا زَيْدُ وَالضَّحَّاكُ سِيرَا ... فَقَدْ جَاوَزْتُمَا خَمْرَ الطَّرِيقِ

Ey Zeyd ve Dahhâk, yürüyün ... Yolun ağaçlığını / çukurluğunu geçtiniz.

أَيْ: جَاوَزْتُمَا الْوَهْدَ وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْخَمْرُ خَمْرًا: لِأَنَّهَا تُرِكَتْ حَتَّى أُدْرِكَتْ، كَمَا يُقَالُ: قَدِ اخْتَمَرَ الْعَجِينُ، أَيْ: بَلَغَ إِدْرَاكُهُ، وَخُمِّرَ الرَّأْيُ: أَيْ: تُرِكَ حَتَّى تَبَيَّنَ فِيهِ الْوَجْهُ وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْخَمْرُ خَمْرًا:

Yani: Çukuru geçtiniz. İçkiye hamr denmesinin sebebi; olgunlaşıncaya kadar bekletilmesidir, nitekim hamur mayalandı, yani olgunluğuna ulaştı manasında 'ihtemere'l-acîn' (اخْتَمَرَ الْعَجِينُ) denir. Görüş olgunlaştırıldı anlamında 'hummira'r-re'y' (خُمِّرَ الرَّأْيُ), yani onda doğru cihet belirinceye kadar bekletildi denir, şeklinde de söylenmiştir. Hamra bu ismin verilmesinin sebebi;

لِأَنَّهَا تُخَالِطُ الْعَقْلَ، مِنَ الْمُخَامَرَةِ وَهِيَ الْمُخَالَطَةُ. وَهَذِهِ الْمَعَانِي الثَّلَاثَةُ مُتَقَارِبَةٌ مَوْجُودَةٌ فِي الْخَمْرِ، لِأَنَّهَا تُرِكَتْ حَتَّى أُدْرِكَتْ ثُمَّ خَالَطَتِ الْعَقْلَ فَخَمَّرَتْهُ، أَيْ: سَتَرَتْهُ، وَالْخَمْرُ: مَاءُ الْعِنَبِ الَّذِي غَلَا وَاشْتَدَّ وَقَذَفَ بِالزَّبَدِ، وَمَا خَامَرَ الْعَقْلَ مِنْ غَيْرِهِ فَهُوَ فِي حُكْمِهِ كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَابْنُ عِكْرِمَةَ، وَجَمَاعَةٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْكُوفَةِ: مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ مِنْ غَيْرِ خَمْرِ الْعِنَبِ فَهُوَ حَلَالٌ، أَيْ: مَا دُونُ الْمُسْكِرِ فِيهِ، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى حَلِّ مَا ذَهَبَ ثُلُثَاهُ بِالطَّبْخِ، وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ مَشْهُورٌ. وَقَدْ أَطَلْتُ الْكَلَامَ عَلَى الْخَمْرِ فِي شَرْحِي لِلْمُنْتَقَى فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ. وَالْمَيْسِرُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْيُسْرِ، وَهُوَ وُجُوبُ الشَّيْءِ لِصَاحِبِهِ، يُقَالُ يَسُرَ لِي كَذَا: إِذَا وَجَبَ فَهُوَ يَيْسِرُ يُسْرًا وَمَيْسَرًا، وَالْيَاسِرُ اللَّاعِبُ بِالْقِدَاحِ. وَقَدْ يَسُرَ يَيْسُرُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

akla karıştığı içindir; bu da karışmak anlamına gelen muhâmere (الْمُخَامَرَة) kökündendir, şeklinde de söylenmiştir. Bu üç mana da birbirine yakındır ve hamrda mevcuttur; çünkü o, olgunlaşıncaya kadar bekletilmiş, sonra akla karışmış ve onu örtmüştür (tahmîr etmiştir). Hamr: Kaynayan, sertleşen ve köpük atan üzüm suyudur. Bunun dışında aklı örten her şey de cumhurun görüşüne göre onun hükmündedir. Ebû Hanîfe, Sevrî, İbn Ebî Leylâ, İbn İkrime ve Kûfe fukahasından bir cemaat şöyle demiştir: Üzüm şarabı dışındakilerin çoğu sarhoşluk veren miktarı haramdır; yani sarhoşluk vermeyen az miktarı helaldir. Ebû Hanîfe, kaynatılarak üçte ikisi gitmiş olanın helal olduğu görüşüne meyletmiştir; bu konudaki ihtilaf meşhurdur. el-Müntekā şerhimde içki konusundaki açıklamayı geniş tuttum, oraya müracaat edilsin. Meysir (الْمَيْسِرُ - kumar) ise kolaylık ve bir şeyin sahibine vacip olması/düşmesi manasındaki yüsr (الْيُسْر) kökünden alınmıştır. Bir şey kesinleştiğinde veya düştüğünde 'yesura lî kezâ' (يَسُرَ لِي كَذَا) denir; yensuru babından (يَيْسِرُ يُسْرًا وَمَيْسَرًا) şeklinde gelir. Yâsir (الْيَاسِرُ), kumar oklarıyla oynayan kimsedir; (يَسُرَ يَيْسُرُ) fiilinden gelir. Şair şöyle demiştir:

فَأَعِنْهُمُ وَايْسُرْ كَمَا يَسَرُوا بِهِ ... وَإِذَا هُمُ نَزَلُوا بِضَنْكٍ فَانْزِلِ

Onlara yardım et ve onların kumar oklarını çektiği gibi sen de çek ... Onlar darlığa düştüklerinde sen de onlarla beraber ol.

وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمَيْسِرُ: الْجَزُورُ الَّتِي كَانُوا يَتَقَامَرُونَ عَلَيْهِ، سُمِّيَ مَيْسِرًا: لِأَنَّهُ يُجَزَّأُ أَجْزَاءً، فَكَأَنَّهُ مَوْضِعُ التَّجْزِئَةِ، وَكُلُّ شَيْءٍ جَزَّأْتُهُ فَقَدْ يَسَّرْتُهُ، وَالْيَاسِرُ: الْجَازِرُ. قَالَ: وَهَذَا الْأَصْلُ فِي الْيَاسِرِ، ثُمَّ يُقَالُ لِلضَّارِبِينَ بِالْقِدَاحِ وَالْمُتَقَامِرِينَ عَلَى الْجَزُورِ: يَاسِرُونَ، لِأَنَّهُمْ جَازِرُونَ، إِذْ كَانُوا سَبَبًا لِذَلِكَ. وَقَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَيَسَرَ الْقَوْمُ الْجَزُورَ: إِذَا اجْتَزَرُوهَا، وَاقْتَسَمُوا أَعْضَاءَهَا ثُمَّ قَالَ: وَيُقَالُ يَسَرَ الْقَوْمُ: إِذَا قَامَرُوا، وَرَجُلٌ مَيْسِرٌ وَيَاسِرٌ بِمَعْنًى، وَالْجَمْعُ أَيْسَارٌ. قَالَ النَّابِغَةُ:

Ezherî şöyle der: Meysir: Üzerinde kumar oynadıkları devedir (cezûr). Parçalara ayrıldığı için meysir diye isimlendirilmiştir; adeta parçalama yeridir. Parçalara ayırdığın her şeyi teysîr etmiş (kolaylaştırmış/bölmüş) olursun. Yâsir ise kasaptır (câzir). Ezherî: «Yâsir kelimesinin aslı budur. Sonra kumar oklarını atanlara ve deve üzerinde kumar oynayanlara, buna sebep oldukları için 'yâsirûn' (yâsirler/kasaplar) denmiştir» der. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: «Topluluk deveyi kestiğinde ve uzuvlarını paylaştığında (يَسَرَ الْقَوْمُ الْجَزُورَ) denir.» Sonra şöyle devam eder: «Topluluk kumar oynadığında (يَسَرَ الْقَوْمُ) denir. Racülün meysirun (رَجُلٌ مَيْسِرٌ) ile yâsirun (يَاسِرٌ) aynı anlamdadır, çoğulu eysâr (أَيْسَار) gelir.» Nâbiğa şöyle demiştir:

إِنِّي أُتَمِّمُ أيساري وأمنحهم ... مثنى الأيادي وأكسو الجفنة الْأُدُمَا

Şüphesiz ben kumar oklarını çekenlerimin payını tamamlarım ve onlara ... İki kat iyilikte bulunur, tencereyi etle donatırım.

وَالْمُرَادُ بِالْمَيْسِرِ فِي الْآيَةِ: قِمَارُ الْعَرَبِ بِالْأَزْلَامِ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ:

Ayetteki meysirden maksat, Arapların ezlâm (fal okları) ile oynadıkları kumardır. Sahabe, tâbiîn ve onlardan sonrakilerden selefe mensup bir cemaat şöyle demiştir:

كُلُّ شَيْءٍ فِيهِ قِمَارٌ مِنْ نَرْدٍ أَوْ شِطْرَنْجٍ أَوْ غَيْرِهِمَا فَهُوَ الْمَيْسِرُ، حَتَّى لَعِبِ الصِّبْيَانِ بِالْجَوْزِ وَالْكِعَابِ، إِلَّا مَا أُبِيحَ مِنَ الرِّهَانِ فِي الْخَيْلِ وَالْقُرْعَةِ فِي إِفْرَازِ الْحُقُوقِ. وَقَالَ مَالِكٌ: الْمَيْسِرُ مَيْسِرَانِ: مَيْسِرُ اللَّهْوِ، وَمَيْسِرُ الْقِمَارِ، فَمِنْ مَيْسِرِ اللَّهْوِ: النَّرْدُ وَالشِّطْرَنْجُ وَالْمَلَاهِي كُلُّهَا، وَمَيْسِرُ الْقِمَارِ: مَا يَتَخَاطَرُ النَّاسُ عَلَيْهِ، وَكُلُّ مَا قُومِرَ بِهِ فَهُوَ مَيْسِرٌ، وَسَيَأْتِي الْبَحْثُ مُطُوَّلًا فِي هَذَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ عند وقوله: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ. قَوْلُهُ:

Tavla, satranç veya başka şeylerden içinde kumar bulunan her şey meysirdir; hatta çocukların ceviz ve aşık kemikleriyle oynaması bile böyledir. At yarışlarında caiz görülen bahis ve hakları ayırmadaki kura çekimi bundan müstesnadır. Mâlik şöyle demiştir: Meysir iki çeşittir: Eğlence meysiri ve kumar meysiri. Eğlence meysirinden olanlar: Tavla, satranç ve bütün çalgı/eğlence aletleridir. Kumar meysiri ise insanların üzerine bahse girdikleri şeydir. Kendisiyle kumar oynanan her şey meysirdir. Bu husustaki geniş inceleme Mâide suresindeki { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } ayetinde gelecektir.

قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ يَعْنِي: الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ، فَإِثْمُ الْخَمْرِ: أَيْ: إِثْمُ تَعَاطِيهَا، يَنْشَأُ مِنْ فَسَادِ عَقْلِ مُسْتَعْمِلِهَا، فَيَصْدُرُ عَنْهُ مَا يَصْدُرُ عَنْ فَاسِدِ الْعَقْلِ مِنَ الْمُخَاصَمَةِ وَالْمُشَاتَمَةِ، وَقَوْلِ الْفُحْشِ وَالزُّورِ، وَتَعْطِيلِ الصَّلَوَاتِ، وَسَائِرِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ. وَأَمَّا إِثْمُ الْمَيْسِرِ: أَيْ: إِثْمُ تعاطيه، فما ينشأ عن ذلك من الفقر وذهاب المال في غير طائل، والعداوة وإيحاش الصُّدُورِ. وَأَمَّا مَنَافِعُ الْخَمْرِ: فَرِبْحُ التِّجَارَةِ فِيهَا وَقِيلَ: مَا يَصْدُرُ عَنْهَا مِنَ الطَّرَبِ وَالنَّشَاطِ وَقُوَّةِ الْقَلْبِ وَثَبَاتِ الْجَنَانِ، وَإِصْلَاحِ الْمَعِدَةِ، وَقُوَّةِ الْبَاءَةِ وَقَدْ أَشَارَ شُعَرَاءُ الْعَرَبِ إِلَى شَيْءٍ من ذلك قال:

{ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: Onlarda hem büyük bir günah vardır” yani içkide ve kumarda. İçkinin günahı, yani onu kullanmanın günahı; onu kullananın aklının bozulmasından kaynaklanır. Böylece aklı bozuk kimseden hasımlaşma, sövüşme, çirkin ve yalan söz söyleme, namazları ve diğer vecibeleri terk etme gibi şeyler sadır olur. Kumarın günahı, yani kumar oynamanın günahı ise bundan fakirliğin doğması, malın boş yere heba olması, düşmanlık ve gönüllere nefret girmesidir. İçkinin faydalarına gelince: Onun ticaretinden elde edilen kârdır. İçildiğinde verdiği neşe, canlılık, kalp cesareti, yürek sebatı, mideyi düzeltmesi ve cinsel gücü artırması olduğu da söylenmiştir. Arap şairleri bunlardan bazılarına işaret etmişlerdir. Birisi şöyle demiştir:

فإذا شَرِبْتُ فَإِنَّنِي ... رَبُّ الْخَوَرْنَقِ وَالسَّدِيرِ

İçtiğim zaman ben ... Savernak ve Sedîr köşklerinin sahibiyimdir,

وَإِذَا صَحَوْتُ فَإِنَّنِي ... رَبُّ الشُّوَيْهَةِ وَالْبَعِيرِ

Ayıldığımda ise ben ... Küçük bir koyunun ve devenin sahibiyim.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَنَشْرَبُهَا فَتَتْرُكُنَا مُلُوكًا ... وَأُسْدًا مَا يُنَهْنِهُنَا اللِّقَاءُ

Onu içeriz de bizi hükümdarlar yapar ... Ve karşılaşmanın asla yıldıramadığı aslanlar.

وَقَالَ مَنْ أَشَارَ إِلَى مَا فِيهَا مِنَ الْمَفَاسِدِ وَالْمَصَالِحِ:

Ondaki mefsedetlere ve maslahatlara işaret eden biri de şöyle demiştir:

رَأَيْتُ الْخَمْرَ صَالِحَةً وَفِيهَا ... خِصَالٌ تُفْسِدُ الرَّجُلَ الْحَلِيمَا

İçkiyi yararlı gördüm, oysa onda ... Hilim sahibi adamı ifsat eden huylar vardır.

فَلَا- وَاللَّهِ- أَشْرَبُهَا صَحِيحَا ... وَلَا أَشْفِي بِهَا أَبَدًا سَقِيمَا

Allah'a yemin olsun ki ne sağlıklıyken onu içerim ... Ne de onunla asla bir hastayı iyileştiririm.

وَلَا أُعْطِي بِهَا ثَمَنًا حَيَاتِي ... وَلَا أَدْعُو لَهَا أَبَدًا نَدِيمَا

Ne hayatım boyunca ona paha biçip para veririm ... Ne de onun için asla bir içki arkadaşı çağırırım.

وَمَنَافِعُ الْمَيْسِرِ: مَصِيرُ الشَّيْءِ إِلَى الْإِنْسَانِ بِغَيْرِ تَعَبٍ وَلَا كَدٍّ، وَمَا يَحْصُلُ مِنَ السُّرُورِ وَالْأَرْيَحِيَّةِ عِنْدَ أَنْ يَصِيرَ لَهُ مِنْهَا سَهْمٌ صَالِحٌ. وَسِهَامُ الْمَيْسِرِ أَحَدَ عَشَرَ، مِنْهَا سَبْعَةٌ لَهَا فَرُوضٌ عَلَى عَدَدِ مَا فِيهَا مِنَ الْحُظُوظِ. الْأَوَّلُ:

Kumarın faydaları ise: Bir şeyin insana yorulmadan ve zahmet çekmeden intikal etmesi; kumar oklarından kendisine güzel bir pay çıktığı anda hâsıl olan sevinç ve ferahlıktır. Kumar okları on bir tanedir; bunlardan yedisinin içlerindeki hisse sayısına göre belirlenmiş payları (farzları) vardır. Birincisi:

الْفَذُّ، بِفَتْحِ الْفَاءِ بَعْدَهَا مُعْجَمَةٌ، وَفِيهِ عَلَامَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَهُ نَصِيبٌ، وَعَلَيْهِ نَصِيبٌ. الثَّانِي: التَّوْأَمُ، بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الْوَاوِ وَفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَفِيهِ عَلَامَتَانِ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ نَصِيبَانِ. الثَّالِثُ: الرَّقِيبُ، وَفِيهِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ ثَلَاثَةُ أَنْصِبَاءَ. الرَّابِعُ: الْحِلْسُ بِمُهْمَلَتَيْنِ، الْأُولَى مَكْسُورَةٌ وَاللَّامُ سَاكِنَةٌ، وَفِيهِ أَرْبَعُ عَلَامَاتٍ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ أَرْبَعَةُ أَنْصِبَاءَ. الْخَامِسُ: النَّافِرُ، بِالنُّونِ وَالْفَاءِ وَالْمُهْمَلَةِ، وَيُقَالُ: النَّافِسُ، بِالسِّينِ الْمُهْمَلَةِ مَكَانَ الرَّاءِ، وَفِيهِ خَمْسُ عَلَامَاتٍ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ خَمْسَةُ أَنْصِبَاءَ. السَّادِسُ: الْمُسْبَلُ، بِضَمِّ الْمِيمِ، وَسُكُونِ الْمُهْمِلَةِ، وَفَتْحِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَفِيهِ سِتُّ عَلَامَاتٍ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ سِتَّةُ أَنْصِبَاءَ. السَّابِعُ. الْمُعَلَّى، بِضَمِّ الْمِيمِ، وَفَتْحِ الْمُهْمِلَةِ، وَتَشْدِيدِ اللَّامِ الْمَفْتُوحَةِ، وَفِيهِ سَبْعُ عَلَامَاتٍ، وَلَهُ وَعَلَيْهِ سَبْعَةُ أَنْصِبَاءَ، وَهُوَ أَكْثَرُ السِّهَامِ حَظًّا، وَأَعْلَاهَا قَدْرًا، فَجُمْلَةُ ذَلِكَ ثَمَانِيَةٌ وَعِشْرُونَ فَرْدًا. وَالْجَزُورُ تُجْعَلُ ثَمَانِيَةً وَعِشْرِينَ جُزْءًا، هَكَذَا قَالَ الأصمعي،

Fezz (الْفَذُّ); fe'nin fethası ve noktalı zel harfi iledir; üzerinde tek bir işaret vardır, lehine bir hisse, aleyhine de bir hisse vardır. İkincisi: Tev'em (التَّوْأَمُ); üstten iki noktalı te'nin fethası, vav'ın sükûnu ve hemzenin fethası iledir; üzerinde iki işaret vardır, lehine ve aleyhine ikişer hisse vardır. Üçüncüsü: Rakîb (الرَّقِيبُ); üzerinde üç işaret vardır, lehine ve aleyhine üçer hisse vardır. Dördüncüsü: Hıls (الْحِلْسُ); noktasız iki harfledir, birincisi kesreli, lâm sakindir; üzerinde dört işaret vardır, lehine ve aleyhine dörder hisse vardır. Beşincisi: Nâfir (النَّافِرُ); nûn, fâ ve noktasız râ iledir; râ yerine noktasız sîn ile Nâfis (النَّافِسُ) de denir; üzerinde beş işaret vardır, lehine ve aleyhine beşer hisse vardır. Altıncısı: Müsbel (الْمُسْبَلُ); mîm'in zammesi, noktasız sîn'in sükûnu ve tek noktalı bâ'nın fethası iledir; üzerinde altı işaret vardır, lehine ve aleyhine altışar hisse vardır. Yedincisi: Muallâ (الْمُعَلَّى); mîm'in zammesi, noktasız ayın'ın fethası ve fethalı lâm'ın şeddesi iledir; üzerinde yedi işaret vardır, lehine ve aleyhine yedişer hisse vardır. Payı en çok ve derecesi en yüksek ok budur. Bunların toplamı yirmi sekiz pay yapar. Kesilen deve de yirmi sekiz parçaya ayrılır; Asmaî böyle demiştir.

وَبَقِيَ مِنَ السِّهَامِ أَرْبَعَةٌ أَغْفَالًا لَا فُرُوضَ لَهَا، وَهِيَ: الْمَنِيحُ، بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَكَسْرِ النُّونِ، وَسُكُونِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَبَعْدَهَا مُهْمَلَةٌ. وَالسَّفِيحُ، بِفَتْحِ الْمُهْمَلَةِ، وَكَسْرِ الْفَاءِ، وَسُكُونِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، بَعْدَهَا مهملة. والوغد، بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَسُكُونِ الْمُعْجَمَةِ، بَعْدَهَا مُهْمَلَةً، وَالضَّعْفُ بِالْمُعْجَمَةِ بَعْدَهَا مُهْمَلَةٌ ثُمَّ فَاءٌ، وَإِنَّمَا أَدْخَلُوا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ الَّتِي لَا فُرُوضَ لَهَا بَيْنَ ذَوَاتِ الْفُرُوضِ لِتَكْثُرَ السِّهَامُ عَلَى الَّذِي يُجِيلُهَا وَيَضْرِبُ بِهَا فَلَا يَجِدُ إِلَى الْمَيْلِ مَعَ أَحَدٍ سَبِيلًا.

Geriye payı bulunmayan dört boş ok kalır ki bunlar: Menîh (الْمَنِيحُ) -mîm'in fethası, nûn'un kesresi, alttan iki noktalı yâ'nın sükûnu ve noktasız hâ ile-; Sefîh (السَّفِيحُ) -noktasız sîn'in fethası, fâ'nın kesresi, alttan iki noktalı yâ'nın sükûnu ve noktasız hâ ile-; Vağd (الْوَغْدُ) -vav'ın fethası, noktalı gayn'ın sükûnu ve noktasız dâl ile-; ve Da'f (الضَّعْفُ) -noktalı dâd, noktasız ayın ve fâ ile- oklardır. Payı olmayan bu dört oku payı olanların arasına ancak, okları çeviren ve çeken kimsenin elinde oklar çoğalsın da kimseye iltimas geçme yolu bulamasın diye sokmuşlardır.

وَقَدْ كَانَ الْمُجِيلُ لِلسِّهَامِ يَلْتَحِفُ بِثَوْبٍ، وَيَحْثُو عَلَى رُكْبَتَيْهِ، وَيُخْرِجُ رَأْسَهُ مِنَ الثَّوْبِ، ثُمَّ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي الرِّبَابَةِ، بِكَسْرِ الْمُهْمِلَةِ، وَبَعْدَهَا بَاءٌ مُوَحَّدَةٌ، وَبَعْدَ الْأَلِفِ بَاءٌ مُوَحَّدَةٌ أَيْضًا، وَهِيَ الْخَرِيطَةُ الَّتِي يُجْعَلُ فِيهَا السِّهَامُ، فَيُخْرِجُ مِنْهَا بِاسْمِ كُلِّ رَجُلٍ سَهْمًا، فَمَنْ خَرَجَ لَهُ سَهْمٌ لَهُ فَرْضٌ أَخَذَ فَرْضَهُ، وَمَنْ خَرَجَ لَهُ سَهْمٌ لَا فَرْضَ لَهُ، لَمْ يَأْخُذْ شَيْئًا وَغُرِّمَ قِيمَةَ الْجَزُورِ، وَكَانُوا يَدْفَعُونَ تِلْكَ الْأَنْصِبَاءَ إِلَى الْفُقَرَاءِ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ الْأَصْمَعِيَّ أَخْطَأَ فِي قَوْلِهِ إِنَّ الْجَزُورَ تُقَسَّمُ عَلَى ثَمَانِيَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا، وَقَالَ: إِنَّمَا تُقَسَّمُ عَلَى عَشَرَةِ أَجْزَاءٍ. قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ: بِأَنَّ الْخَمْرَ وَالْمَيْسِرَ وَإِنْ كَانَ فِيهِمَا نَفْعٌ فَالْإِثْمُ الَّذِي يَلْحَقُ مُتَعَاطِيَهُمَا أَكْثَرُ مِنْ هَذَا النَّفْعِ، لِأَنَّهُ لَا خَيْرَ يُسَاوِي فَسَادَ الْعَقْلِ الْحَاصِلَ بِالْخَمْرِ، فَإِنَّهُ يَنْشَأُ عَنْهُ مِنَ الشُّرُورِ مَا لَا يَأْتِي عَلَيْهِ الْحَصْرُ وَكَذَلِكَ لَا خَيْرَ فِي الْمَيْسِرِ يُسَاوِي مَا فِيهَا مِنَ الْمُخَاطَرَةِ بِالْمَالِ وَالتَّعَرُّضِ لِلْفَقْرِ، وَاسْتِجْلَابِ الْعَدَاوَاتِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى سَفْكِ الدِّمَاءِ وَهَتْكِ الْحُرَمِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: كَثِيرٌ بِالْمُثَلَّثَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ: وَإِثْمُهُمَا أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِمَا. قَوْلُهُ: قُلِ الْعَفْوَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ:

Okları çeviren kimse bir örtüye bürünür, dizleri üzerine çöker, başını örtüden çıkarır, sonra elini ribâbeye (الرِّبَابَة) -noktasız râ'nın kesresi, sonra tek noktalı bâ ve eliften sonra yine tek noktalı bâ ile- sokardı. Bu, içine okların konulduğu torbadır. Oradan her kişinin adına bir ok çıkarırdı; kime payı olan bir ok çıkarsa payını alır, kime de payı olmayan bir ok çıkarsa hiçbir şey alamaz ve devenin bedeli ona ödetilirdi. O payları fakirlere verirlerdi. İbn Atıyye, Asmaî'nin devenin yirmi sekiz parçaya bölündüğü sözünde hata ettiğini söylemiş ve devenin ancak on parçaya bölündüğünü belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Günahları ise faydalarından daha büyüktür” sözü; Allah Sübhânehu'nun içki ve kumarda birtakım faydalar bulunsa bile, bunları kullananlara ulaşan günahın bu faydadan çok daha fazla olduğunu bildirmesidir. Zira içkiden kaynaklanan aklın bozulmasına denk gelebilecek hiçbir hayır yoktur; çünkü bundan sayılamayacak kadar çok kötülük doğar. Aynı şekilde kumarda da malla tehlikeye atılmaya, fakirleşme riskine maruz kalmaya, kan dökmeye ve dokunulmazlıkları çiğnemeye yol açan düşmanlıkları çekmeye denk gelebilecek hiçbir hayır yoktur. Hamza ve Kisâî peltek se ile { كَثِيرٌ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tek noktalı bâ ile { كَبِيرٌ } şeklinde okumuşlardır. Übeyy ise: { وَإِثْمُهُمَا أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِمَا } şeklinde okumuştur. { قُلِ الْعَفْوَ } sözünü cumhur:

بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ أبو عمرة وَحْدَهُ: بِالرَّفْعِ. وَاخْتُلِفَ فِيهِ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَبِالرَّفْعِ قَرَأَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، قَالَ النَّحَّاسُ: إِنْ جُعِلَتْ ذَا بِمَعْنَى: الَّذِي، كَانَ الِاخْتِيَارُ الرَّفْعَ عَلَى مَعْنَى الَّذِي يُنْفِقُونَ هُوَ الْعَفْوُ، وَإِنْ جُعِلَتْ مَا وَذَا شَيْئًا وَاحِدًا كَانَ الِاخْتِيَارُ النصب على المعنى: قُلْ يُنْفِقُونَ الْعَفْوَ، وَالْعَفْوُ: مَا سَهُلَ وَتَيَسَّرَ وَلَمْ يَشُقُّ عَلَى الْقَلْبِ وَالْمَعْنَى: أَنْفِقُوا مَا فَضَلَ عَنْ حَوَائِجِكُمْ وَلَمْ تُجْهِدُوا فِيهِ أَنْفُسَكُمْ وَقِيلَ: هُوَ مَا فَضُلَ عَنْ نَفَقَةِ الْعِيَالِ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ نَفَقَاتُ التَّطَوُّعِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ وَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ، وَفِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أي: في أمر النفقة. وقوله: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: تَتَفَكَّرُونَ أَيْ: تتفكرون في أمرهما، فتحسبون مِنْ أَمْوَالِكُمْ مَا تُصْلِحُونَ بِهِ مَعَايِشَ دُنْيَاكُمْ، وَتُنْفِقُونَ الْبَاقِيَ فِي الْوُجُوهِ الْمُقَرِّبَةِ إِلَى الْآخِرَةِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ: كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيَا وَزَوَالِهَا، وَفِي الْآخِرَةِ وَبَقَائِهَا، فَتَرْغَبُونَ عَنِ الْعَاجِلَةِ إِلَى الْآجِلَةِ وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى قَوْلِهِ: وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما أَيْ: لِتَتَفَكَّرُوا فِي أَمْرِ الدنيا والآخرة، وليس هذا بجيد. قوله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ نُزُولِ قوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ

nasb ile [el-afve] okumuştur. Yalnızca Ebû Amr ref ile [el-afvu] okumuştur. İbn Kesîr'den bu konuda farklı rivayetler gelmiştir; Hasan ve Katâde de ref ile okumuşlardır. Nehhâs şöyle der: «Eğer (ذا) kelimesi 'ellezî' (الَّذِي) manasında kabul edilirse, 'İnfak edecekleri şey afvdır' manasında ref tercihe şayan olur. Eğer (ما) ile (ذا) tek bir kelime kabul edilirse, 'De ki: Afvı infak ederler' manasında nasb tercihe şayan olur.» Afv (الْعَفْو): Kolay olan, külfetsizce elde edilen ve kalbe ağır gelmeyendir. Manası şudur: İhtiyaçlarınızdan arta kalanı ve verirken nefislerinizi sıkıntıya sokmayacağınız miktarı infak edin. Bunun, aile nafakasından arta kalan şey olduğu da söylenmiştir. Âlimlerin cumhuru: «Bu nafile sadakalardır» demiştir. Bu ayetin farz olan zekât ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Muhkem olduğu ve malda zekâttan başka bir hakkın da bulunduğu söylenmiştir. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri böylece açıklar” yani infak hususunda. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } sözü { تَتَفَكَّرُونَ } “düşünesiniz diye” fiiline taalluk etmektedir. Yani: Dünya ve ahiretin durumu hakkında düşünesiniz; böylece mallarınızdan dünyadaki maişetinizi düzeltecek kadarını hesap edip ayırır, geri kalanını da ahirete yaklaştıracak yollarda infak edersiniz. Kelamda takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani: 'Dünyayı ve onun yok oluşunu, ahireti ve onun bekasını düşünüp peşin olan [dünya]dan vazgeçip ebedî olan [ahiret]e yönelesiniz diye Allah size dünyada ve ahirette ayetlerini böylece açıklar.' Bu ifadenin { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } sözüne işaret olabileceği, yani: 'Dünya ve ahiret işini düşünesiniz diye' manasında olduğu da söylenmiştir; fakat bu isabetli bir görüş değildir. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Bir de sana yetimleri soruyorlar” sözü: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın...”

وقوله: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى وَقَدْ كَانَ ضَاقَ عَلَى الْأَوْلِيَاءِ الْأَمْرُ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَالْمُرَادُ بِالْإِصْلَاحِ هُنَا: مُخَالَطَتُهُمْ عَلَى وَجْهِ الْإِصْلَاحِ لِأَمْوَالِهِمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَصْلَحُ مِنْ مُجَانَبَتِهِمْ. وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِ الْأَيْتَامِ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ وَالْأَوْصِيَاءِ بِالْبَيْعِ، وَالْمُضَارَبَةِ، والإجارة، ونحو ذلك. قوله:

ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى } “Şüphesiz yetimlerin mallarını [haksız yere] yiyenler...” ayetidir. Gerçekten de -inşâallah açıklaması geleceği üzere- velilere bu durum zor gelmişti; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Buradaki 'ıslah'tan maksat, onların mallarını iyileştirecek şekilde onlarla bir arada yaşamak [ve ortak iş yapmak]tır; zira bu, onlardan tamamen uzak durmaktan daha hayırlıdır. Bunda; veli ve vasîlerin yetimlerin mallarında satım (bey'), mudârabe, kiralama (icâre) ve benzeri yollarla tasarrufta bulunmalarının caiz olduğuna delil vardır. Allah Teâlâ'nın:

وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ اخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ الْمُخَالَطَةِ لَهُمْ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مُخَالَطَةُ الْيَتَامَى: أَنْ يَكُونَ لِأَحَدِهِمُ الْمَالُ وَيَشُقَّ عَلَى كَافِلِهِ أَنْ يُفْرِدَ طَعَامَهُ عَنْهُ، وَلَا يَجِدُ بُدًّا مِنْ خَلْطِهِ بِعِيَالِهِ، فَيَأْخُذُ مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ مَا يَرَى أَنَّهُ كَافِيهِ بِالتَّحَرِّي، فَيَجْعَلُهُ مَعَ نَفَقَةِ أَهْلِهِ، وَهَذَا قَدْ تَقَعُ فِيهِ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الرُّخْصَةِ، وَهِيَ نَاسِخَةٌ لِمَا قَبْلَهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُخَالَطَةِ: الْمُعَاشَرَةُ لِلْأَيْتَامِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا: الْمُصَاهَرَةُ لَهُمْ.

{ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” sözü: Yetimlerle bir arada yaşamanın (muhalatatın) tefsirinde ihtilaf edilmiştir. Ebû Ubeyde şöyle der: «Yetimlerle muhalatat: Yetimin malı bulunup da ona bakan kimsenin onun yemeğini ayırmasının zor olması ve onu kendi ailesine katmaktan başka çare bulamamasıdır. Böylece iyice araştırıp takdir ederek yetimin malından ona yeteceğini düşündüğü miktarı alır ve onu ailesinin nafakasına katar. Bu durumda fazlalık veya eksiklik meydana gelebilir. İşte bu ayet ruhsata delalet etmiştir ve kendisinden öncekini neshetmiştir.» Muhalatattan maksadın yetimlerle birlikte yaşamak ve muaşerette bulunmak olduğu söylendiği gibi, onlarla hısımlık ve evlilik kurmak olduğu da söylenmiştir.

وَالْأَوْلَى: عَدَمُ قَصْرِ الْمُخَالَطَةِ عَلَى نَوْعٍ خَاصٍّ، بَلْ تَشْمَلُ كُلَّ مُخَالَطَةٍ، كَمَا يُسْتَفَادُ مِنَ الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ. وَقَوْلُهُ:

Evlâ olan; şart cümlesinden de anlaşıldığı üzere muhalatatı özel bir türe hasretmeyip her türlü bir arada bulunmayı ve ortaklığı kapsamasıdır. Allah Teâlâ'nın:

فَإِخْوانُكُمْ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ تَحْذِيرٌ لِلْأَوْلِيَاءِ، أَيْ: لَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ، فَهُوَ يجازي كل أحد بعلمه، ومن أَصْلَحَ فَلِنَفْسِهِ، وَمَنْ أَفْسَدَ فَعَلَى نَفْسِهِ. وَقَوْلُهُ: لَأَعْنَتَكُمْ أَيْ: وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَ ذَلِكَ شَاقًّا عَلَيْكُمْ، وَمُتْعِبًا لَكُمْ، وَأَوْقَعَكُمْ فِيمَا فِيهِ الْحَرَجُ وَالْمَشَقَّةُ، وَقِيلَ: الْعَنَتُ هُنَا: مَعْنَاهُ الْهَلَاكُ. قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَأَصْلُ الْعَنَتِ:

{ فَإِخْوانُكُمْ } “artık onlar sizin kardeşlerinizdir” sözü mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: Onlar sizin dinde kardeşlerinizdir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah, bozguncu ile ıslah ediciyi bilir” sözünde velilere bir uyarı vardır; yani bundan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz; O herkesi ameline göre cezalandırır/mükâfatlandırır; kim ıslah ederse kendi lehine, kim de ifsat ederse kendi aleyhinedir. { لَأَعْنَتَكُمْ } “sizi elbette sıkıntıya sokardı” sözü; yani dileseydi bunu size zor ve meşakkatli kılar, sizi güçlük ve sıkıntının içine düşürürdü. Buradaki 'anet'in (الْعَنَت) helak olmak anlamına geldiği de söylenmiştir. Bunu Ebû Ubeyde söylemiştir; anet kelimesinin aslı ise

الْمَشَقَّةُ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: أَصْلُ الْعَنَتِ: التَّشْدِيدُ، ثُمَّ نُقِلَ إِلَى مَعْنَى الْهَلَاكِ. وَقَوْلُهُ: عَزِيزٌ أَيْ:

meşakkattir. İbnü'l-Enbârî: «Anet kelimesinin aslı zorlaştırmaktır (teşdîd), sonra helak manasına nakledilmiştir» der. { عَزِيزٌ } “Azîz'dir” sözü; yani

لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، لِأَنَّهُ غَالِبٌ لَا يُغَالَبُ حَكِيمٌ يَتَصَرَّفُ فِي مِلْكِهِ بِمَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ وَحِكْمَتُهُ، وَلَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَخْتَارُوا لِأَنْفُسِكُمْ.

O'na hiçbir şey engel olamaz; zira O, asla mağlup edilemeyen bir gâliptir. { حَكِيمٌ } “Hakîm'dir”, mülkünde dilediği ve hikmetinin gerektirdiği şekilde tasarruf eder; kendi adınıza hüküm seçmek size ait değildir.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا فَإِنَّهَا تُذْهِبُ بالمال والعقل، فنزلت: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ يَعْنِي هَذِهِ الْآيَةَ، فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا في الخمر بيانا شافيا، فنزلت التي في سورة النساء:

Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allahım! İçki hakkında bize kesin ve şifa verici bir açıklama yap; çünkü o malı ve aklı alıp götürüyor.» Bunun üzerine: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar...” yani bu ayet indi. Ömer çağrıldı ve ayet ona okundu. Bunun üzerine o: «Allahım! İçki hakkında bize kesin ve şifa verici bir açıklama yap» dedi. Sonra Nisâ suresindeki şu ayet indi:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى فَكَانَ يُنَادِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ:

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Ey iman edenler! Siz sarhoş iken namaza yaklaşmayın...”. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza kalktığı vakit [münadi]:

أَنْ لَا يَقْرَبَنَّ الصَّلَاةَ سَكْرَانُ، فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ بَيِّنْ لَنَا فِي الْخَمْرِ بَيَانًا شَافِيًا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ الَّتِي فِي الْمَائِدَةِ، فَدُعِيَ عُمَرُ فَقُرِئَتْ عَلَيْهِ، فَلَمَّا بَلَغَ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ قَالَ عُمَرُ: انْتَهَيْنَا انْتَهَيْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كُنَّا نَشْرَبُ الْخَمْرَ فأنزلت: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ الْآيَةَ، فَقُلْنَا نَشْرَبُ مِنْهَا مَا يَنْفَعُنَا، فَنَزَلَتْ فِي الْمَائِدَةِ: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ الآية، فَقَالُوا: اللَّهُمَّ انْتَهَيْنَا. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الْمَيْسِرُ: الْقِمَارُ.

«Sarhoş olan hiç kimse namaza yaklaşmasın» diye seslenirdi. Ömer çağrıldı ve ayet ona okundu; o yine: «Allahım! İçki hakkında bize kesin ve şifa verici bir açıklama yap» dedi. Bunun üzerine Mâide suresindeki ayet indi. Ömer çağrıldı ve ayet ona okundu; { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kısmına gelince Ömer: «Vazgeçtik, vazgeçtik!» dedi. İbn Ebî Hâtim, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Biz içki içiyorduk. Bunun üzerine { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayeti indi. Biz: 'Ondan bize fayda veren kadarını içeriz' dedik. Sonra Mâide suresindeki: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “İçki, kumar... ancak birer pisliktir” ayeti indi. Bunun üzerine: 'Allahım, vazgeçtik!' dediler.» Ebû Ubeyd, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Meysir: Kumardır.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُخَاطِرُ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ، فَأَيُّهُمَا قَمَرَ صَاحِبَهُ ذَهَبَ بِأَهْلِهِ وَمَالِهِ. وَقَوْلُهُ:

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den aynısını rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cahiliye devrinde adam çoluk çocuğu ve malı üzerine kumar oynardı; ikisinden hangisi arkadaşını kumarda yenerse onun ailesini ve malını alıp götürürdü.»

قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ يَعْنِي: مَا يَنْقُصُ مِنَ الدِّينِ عِنْدَ شُرْبِهَا وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ يَقُولُ: فِيمَا يُصِيبُونَ مِنْ لَذَّتِهَا، وَفَرَحِهَا إِذَا شَرِبُوا وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما يَقُولُ: مَا يَذْهَبُ مِنَ الدِّينِ، فَالْإِثْمُ فِيهِ أَكْبَرُ مِمَّا يُصِيبُونَ مِنْ لَذَّتِهَا وَفَرَحِهَا إِذَا شَرِبُوهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى الْآيَةَ، فَكَانُوا لَا يَشْرَبُونَهَا عِنْدَ الصَّلَاةِ، فَإِذَا صَلَّوُا الْعِشَاءَ شَرِبُوهَا، ثُمَّ إِنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ شَرِبُوهَا فَقَاتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَتَكَلَّمُوا بِمَا لَمْ يَرْضَ اللَّهُ مِنَ الْقَوْلِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ الآية، فحرّم

{ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } “De ki: Onlarda büyük bir günah vardır” [ifadesi], içildiğinde dinden eksilen şey demektir. { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “ve insanlar için faydalar vardır” [ifadesiyle], içtiklerinde elde ettikleri lezzet ve neşeyi kastetmektedir. { وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما } “Onların günahı faydasından daha büyüktür” [ifadesiyle de], dinden giden şeyin [getirdiği] günahın, içtiklerinde elde ettikleri lezzet ve neşeden daha büyük olduğunu kastetmektedir. Allah bundan sonra: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi. Artık namaz vakitlerinde içmiyorlar, yatsı namazını kılınca içiyorlardı. Daha sonra Müslümanlardan bir grup [yine] içti; birbirleriyle kavga ettiler ve Allah'ın razı olmayacağı sözler söylediler. Bunun üzerine Allah: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ } “Şüphesiz içki, kumar, dikili taşlar...” ayetini indirdi ve böylece

الْخَمْرَ وَنَهَى عَنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مَنَافِعُهُمَا قَبْلَ التَّحْرِيمِ، وَإِثْمُهُمَا بَعْدَ مَا حَرَّمَهُمَا.

içkiyi [haram kıldı] ve onu yasakladı.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İkisinin faydaları haram kılınmadan önceydi, günahları ise haram kılınmalarından sonradır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: أَنَّ نَفَرًا مِنَ الصَّحَابَةِ حِينَ أُمِرُوا بِالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أتوا النبي ﷺ فَقَالُوا: إِنَّا لَا نَدْرِي مَا هَذِهِ النَّفَقَةُ الَّتِي أُمِرْنَا بِهَا فِي أَمْوَالِنَا، فَمَا ننفق منها؟ فأنزل الله: وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ يُنْفِقُ مَالَهُ حَتَّى مَا يَجِدُ مَا يَتَصَدَّقُ بِهِ، وَلَا مَا يَأْكُلُ حَتَّى يُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ.

İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle rivayet etmişlerdir: Sahâbeden bir grup, Allah yolunda infak etmekle emrolunduklarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Mallarımızdan neyi infak etmekle emrolunduğumuzu bilmiyoruz; ondan neyi infak edelim?» dediler. Bunun üzerine Allah: { وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” ayetini indirdi. Bundan önce kişi, sadaka verecek bir şey ve yiyecek bir şey bulamayıp kendisine sadaka verilinceye kadar malını infak ederdi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْعَفْوُ: هُوَ مَا لَا يَتَبَيَّنُ فِي أَمْوَالِكُمْ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تُفْرَضَ الصَّدَقَةُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْعَفْوَ مَا يَفْضُلُ عَنْ أَهْلِكَ، وَفِي لَفْظٍ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «el-Afv: Mallarınızda eksikliği belli olmayandır. Bu, zekât farz kılınmadan önceydi.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «el-Afv: Ailenden artakalandır.» Bir rivayette de:

الْفَضْلُ عَنِ الْعِيَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قُلِ الْعَفْوَ قَالَ: لَمْ تُفْرَضْ فِيهِ فَرِيضَةٌ مَعْلُومَةٌ ثم قال: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ ثُمَّ نَزَلَتْ فِي الْفَرَائِضِ بَعْدَ ذَلِكَ مُسَمَّاةً. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ» . وَثَبَتَ نَحْوُهُ فِي الصَّحِيحِ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ قَالَ: يَعْنِي فِي زَوَالِ الدُّنْيَا، وَفَنَائِهَا، وَإِقْبَالِ الْآخِرَةِ، وَبَقَائِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

«Bakmakla yükümlü olunan kimselerden artakalandır» demiştir. İbn Cerîr, O'nun: { قُلِ الْعَفْوَ } “De ki: İhtiyaçtan fazlasını” sözü hakkında ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onda belirli bir farz kılınmamıştı. Sonra: { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ } “Sen af yolunu tut, iyiliği emret” buyurdu. Daha sonra bundan sonra farzlar isimleri belirlenmiş olarak indi.» Sahih'te Ebû Hüreyre'nin hadisinden şöyle dediği sabit olmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sadakanın en hayırlısı, zenginlikten arta kalanıdır. Bakmakla yükümlü olduğun kimseden başla.» Sahih'te Hakîm b. Hizâm'ın hadisinden merfû olarak benzeri sabit olmuştur. Bu konuda pek çok hadis vardır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yani dünyanın zeval bulup yok olması, ahiretin ise gelip ebedî kalması hakkında.» Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, tashih ederek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Yetimin malına, en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”

وإِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى الآية، انطلق من كن عِنْدَهُ يَتِيمٌ يَعْزِلُ طَعَامَهُ عَنْ طَعَامِهِ، وَشَرَابَهُ عَنْ شَرَابِهِ، فَجَعَلَ يَفْصِلُ لَهُ الشَّيْءَ مِنْ طَعَامِهِ، فَيُحْبَسُ لَهُ حَتَّى يَأْكُلَهُ، أَوْ يَفْسُدَ فَيَرْمِيَ بِهِ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى الْآيَةَ. فَخَلَطُوا طَعَامَهُمْ بِطَعَامِهِمْ وَشَرَابَهُمْ بِشَرَابِهِمْ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ قَالَ: الْمُخَالَطَةُ: أَنْ يَشْرَبَ مِنْ لَبَنِكَ، وَتَشْرَبَ مِنْ لَبَنِهِ، وَيَأْكُلَ مِنْ قَصْعَتِكَ، وَتَأْكُلَ مِنْ قَصْعَتِهِ، وَيَأْكُلَ مِنْ ثَمَرَتِكَ، وَتَأْكُلَ مِنْ ثَمَرَتِهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ قَالَ: يَعْلَمُ مَنْ يَتَعَمَّدُ أَكَلَ مَالِ الْيَتِيمِ، وَمَنْ يَتَحَرَّجُ مِنْهُ، وَلَا يَأْلُو عَنْ إِصْلَاحِهِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ يَقُولُ: لَوْ شَاءَ مَا أَحَلَّ لَكُمْ مَا أَعَنْتُكُمْ مِمَّا لَا تَتَعَمَّدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَأَعْنَتَكُمْ يَقُولُ: لَأَحْرَجَكُمْ وَضَيَّقَ عَلَيْكُمْ، وَلَكِنَّهُ وَسَّعَ وَيَسَّرَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ قَالَ: وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَ ما أصبتم من أموال اليتامى موبقا.

ve { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى } “Şüphesiz yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” ayetini indirdiğinde, yanında yetim bulunan kimse gidip onun yemeğini kendi yemeğinden, içeceğini kendi içeceğinden ayırmaya başladı. Onun yemeğinden payını ayırıyor, ya o yiyinceye kadar ya da bozulup atılıncaya kadar onun için bekletiliyordu. Bu durum onlara zor geldi. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine Allah: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى } “Sana yetimleri soruyorlar...” ayetini indirdi. Böylece yemeklerini onların yemeklerine, içeceklerini de onların içeceklerine kattılar. Tâbiînden bir gruptan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Birlikte yaşamak (muhâlata): Onun senin sütünden içmesi, senin onun sütünden içmen; onun senin çanağından yemesi, senin onun çanağından yemen; onun senin meyvenden yemesi, senin de onun meyvesinden yemendir.» { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir” sözü hakkında: «Yetimin malını kasten yiyen ile ondan sakınan ve onu ıslah etmekten geri durmayan kimseyi bilir» dedi. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında: «Dileseydi, kasten yapmadığınız şeylerden dolayı sizi sıkıntıya sokacak hususları size helal kılmazdı» demektedir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan O'nun: { لَأَعْنَتَكُمْ } “Sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında: «Sizi zora sokar ve size daraltırdı; fakat O genişletti ve kolaylaştırdı» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan O'nun: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ } “Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Dileseydi yetimlerin mallarından aldıklarınızı helak edici kılardı.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 221]

وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)

{ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar. Allah ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır. Düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar.” (221)

قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ التَّاءِ، وَقُرِئَ فِي الشَّوَاذِّ بِضَمِّهَا قِيلَ وَالْمَعْنَى: كَانَ الْمُتَزَوِّجُ لَهَا أَنْكَحَهَا مِنْ نَفْسِهَا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ النَّهْيُ عَنْ نِكَاحِ الْمُشْرِكَاتِ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُشْرِكَاتِ الْوَثَنِيَّاتُ وَقِيلَ:

O'nun: { وَلا تَنْكِحُوا } “Evlenmeyin” sözünü cumhur, te harfinin fethasıyla (tenkihû) okumuştur; şaz kıraatlerde ise zammesiyle (tünkihû) okunmuştur. Denildi ki mana: 'Onunla evlenen kişi onu kendisiyle evlendirmiş olur' şeklindedir. Bu ayette müşrik kadınlarla evlenmenin yasaklanması söz konusudur. Müşrik kadınlardan maksadın putperestler olduğu söylenmiş; [ayrıca]

إِنَّهَا تَعُمُّ الْكِتَابِيَّاتِ لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ مُشْرِكُونَ: وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنِ اللَّهَ حَرَّمَ نِكَاحَ الْمُشْرِكَاتِ فِيهَا وَالْكِتَابِيَّاتُ مِنَ الْجُمْلَةِ، ثُمَّ جَاءَتْ آيَةُ الْمَائِدَةِ فَخَصَّصَتِ الْكِتَابِيَّاتِ مِنْ هَذَا الْعُمُومِ. وَهَذَا مَحْكِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَالِكٍ، وَسُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُمَرَ، وَالْأَوْزَاعِيِّ. وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِآيَةِ الْمَائِدَةِ، وَأَنَّهُ يَحْرُمُ نِكَاحُ الْكِتَابِيَّاتِ وَالْمُشْرِكَاتِ، وَهَذَا أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَيُجَابُ عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَاسِخَةٌ لِآيَةِ الْمَائِدَةِ: بِأَنَّ سُورَةَ الْبَقَرَةِ من أوّل من نَزَلَ وَسُورَةَ الْمَائِدَةِ مِنْ آخِرِ مَا نَزَلَ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الرَّاجِحُ. وَقَدْ قَالَ بِهِ- مَعَ مَنْ تَقَدَّمَ- عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَطَلْحَةُ، وَجَابِرٌ، وَحُذَيْفَةُ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ، وَطَاوُسٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالضَّحَّاكُ، كَمَا حَكَاهُ النَّحَّاسُ، وَالْقُرْطُبِيُّ. وَقَدْ حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْمَذْكُورِينَ، وَزَادَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَقَالَ: لَا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْأَوَائِلِ أَنَّهُ حَرَّمَ ذَلِكَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِ لَا يَتَنَاوَلُ أَهْلَ الْكِتَابِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Ehl-i kitap da müşrik olduğu için bunun Kitap ehli kadınları da kapsadığı söylenmiştir: { وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hıristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler.” İlim ehli bu ayet hakkında ihtilaf etmiştir: Bir grup, Allah'ın bu ayette müşrik kadınlarla evlenmeyi haram kıldığını, Kitap ehli kadınların da bu genel hükme dâhil olduğunu, daha sonra Mâide ayetinin gelip Kitap ehli kadınları bu genel hükümden tahsis ettiğini (istisna tuttuğunu) söylemiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Mâlik, Süfyân b. Saîd, Abdurrahman b. Ömer ve Evzâî'den nakledilmiştir. Bir grup ise bu ayetin Mâide ayetini nesh edici (hükmünü kaldırıcı) olduğu, hem Kitap ehli kadınlarla hem de müşrik kadınlarla evlenmenin haram olduğu görüşüne varmıştır. Bu, Şâfiî'nin iki görüşünden biridir ve ilim ehlinden bir grup da bunu söylemiştir. Onların 'Bu ayet Mâide ayetini nesh etmiştir' sözüne şöyle cevap verilir: Bakara suresi ilk inen surelerdendir, Mâide suresi ise en son inenlerdendir. Birinci görüş ise tercih edilen görüştür. Adı geçenlerle birlikte Osman b. Affân, Talha, Câbir, Huzeyfe, Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Tâvûs, İkrime, Şa'bî ve Dahhâk da bu görüşü söylemişlerdir; nitekim bunu Nehhâs ve Kurtubî nakletmiştir. İbnü'l-Münzir de bunu adı geçenlerden nakletmiş, Ömer b. el-Hattâb'ı da eklemiş ve şöyle demiştir: «İlk dönem âlimlerinden hiçbirinden bunu haram kıldığı sahih olarak gelmemiştir.» İlim ehlinden bazıları ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan ötürü 'müşrik' lafzının Ehl-i kitabı kapsamadığını söylemiştir:

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ . وَقَالَ: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ وَعَلَى فَرْضِ أَنَّ لَفْظَ الْمُشْرِكِينَ يَعُمُّ، فَهَذَا الْعُمُومُ مَخْصُوصٌ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ كَمَا قَدَّمْنَا. قَوْلُهُ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ أَيْ: وَلَرَقِيقَةٌ مُؤْمِنَةٌ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَمَةِ: الْحُرَّةُ، لِأَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ عَبِيدُ اللَّهِ وَإِمَاؤُهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِمَا سَيَأْتِي، لِأَنَّهُ الظَّاهِرُ مِنَ اللَّفْظِ، وَلِأَنَّهُ أَبْلَغُ، فَإِنَّ تَفْضِيلَ الْأَمَةِ الرَّقِيقَةِ الْمُؤْمِنَةِ عَلَى الْحُرَّةِ الْمُشْرِكَةِ يُسْتَفَادُ مِنْهُ تَفْضِيلُ الْحُرَّةِ الْمُؤْمِنَةِ عَلَى الْحُرَّةِ الْمُشْرِكَةِ بِالْأَوْلَى. وَقَوْلُهُ:

{ مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Gerek Ehl-i kitaptan gerekse müşriklerden kâfir olanlar, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler.” Ve şöyle buyurmuştur: { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } “Ehl-i kitaptan ve müşriklerden kâfir olanlar...” Müşrikler lafzının genel olduğu farz edilse bile, daha önce belirttiğimiz gibi bu genellik Mâide ayetiyle tahsis edilmiştir. O'nun: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ } “Mümin bir cariye...” sözü, yani: Mümin bir köle kadın demektir. Ayetteki 'eme' lafzından maksadın hür kadın olduğu da söylenmiştir; çünkü insanların tamamı Allah'ın kulları ve cariyeleridir. Ancak birinci görüş daha uygundur, ileride geleceği üzere lafzın zahirinden anlaşılan budur ve daha beliğdir; zira mümin köle bir kadının müşrik hür bir kadına üstün tutulmasından, mümin hür kadının müşrik hür kadına evleviyetle üstün tutulacağı anlaşılır. O'nun:

وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ أَيْ: وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمُ الْمُشْرِكَةُ، مِنْ جِهَةِ كَوْنِهَا ذَاتَ جَمَالٍ، أَوْ مَالٍ، أَوْ شَرَفٍ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ. قَوْلُهُ: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ أَيْ: لَا تُزَوِّجُوهُمْ بِالْمُؤْمِنَاتِ حَتَّى يُؤْمِنُوا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكَ لَا يَطَأُ الْمُؤْمِنَةَ بِوَجْهٍ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْغَضَاضَةِ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَأَجْمَعَ الْقُرَّاءُ عَلَى ضَمِّ التَّاءِ مَنْ: تُنْكِحُوا. وَقَوْلُهُ: وَلَعَبْدٌ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: وَلَأَمَةٌ وَالتَّرْجِيحُ كَالتَّرْجِيحِ. قَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ أَيْ: إِلَى الْأَعْمَالِ الْمُوجِبَةِ لِلنَّارِ، فَكَانَ فِي مُصَاهَرَتِهِمْ وَمُعَاشَرَتِهِمْ وَمُصَاحَبَتِهِمْ مِنَ الْخَطَرِ الْعَظِيمِ مَا لَا يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يتعرضوا له، ويدخلوا فيه وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ أَيْ: إِلَى الْأَعْمَالِ الْمُوجِبَةِ لِلْجَنَّةِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ: أَنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ يَدْعُونَ إِلَى الْجَنَّةِ. وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ أَيْ: بِأَمْرِهِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ: بِتَيْسِيرِهِ وَتَوْفِيقِهِ، قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ.

{ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ } “Hoşunuza gitse bile” sözü; yani müşrik kadın güzellik, mal veya soy bakımından hoşunuza gitse bile demektir. Bu cümle hal cümlesidir. O'nun: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrik erkekleri evlendirmeyin” sözü; yani iman edinceye kadar onları mümin kadınlarla evlendirmeyin demektir. Kurtubî şöyle demiştir: «İslam'ı küçültücü bir durum olmasından ötürü, ümmet müşrik bir erkeğin hiçbir şekilde mümin bir kadınla cinsel ilişkide bulunamayacağı hususunda icma etmiştir.» Kıraat imamları { تُنْكِحُوا } kelimesindeki te harfinin zamme ile okunması üzerinde icma etmişlerdir. O'nun: { وَلَعَبْدٌ } “Kesinlikle bir köle...” sözündeki tahlil, { وَلَأَمَةٌ } sözündeki tahlil gibidir; tercihe şayan olan da aynı şekildedir. O'nun: { أُولئِكَ } “Onlar” sözü, müşrik erkeklere ve müşrik kadınlara bir işarettir. { يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Ateşe çağırırlar” yani cehennemi gerektiren amellere çağırırlar. Dolayısıyla onlarla hısımlık kurmakta, birlikte yaşamakta ve arkadaşlık etmekte, müminlerin maruz kalması ve içine girmesi caiz olmayan pek büyük bir tehlike vardır. { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ } “Allah ise cennete çağırır” yani cenneti gerektiren amellere çağırır. Denildi ki: Maksat, Allah'ın dostları olan müminlerin cennete çağırmasıdır. O'nun: { بِإِذْنِهِ } “İzniyle” sözü; yani emriyle demektir; bunu Zeccâc söylemiştir. Kolaylaştırması ve tevfikiyle olduğu da söylenmiştir; bunu el-Keşşâf sahibi söylemiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي مَرْثَدٍ الْغَنَوِيِّ، اسْتَأْذَنَ النبي ﷺ فِي عَنَاقَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، وَكَانَتْ ذَاتَ حظ من جمال، وَهِيَ مُشْرِكَةٌ وَأَبُو مَرْثَدٍ يَوْمَئِذٍ مُسْلِمٌ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّهَا تُعْجِبُنِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ

İbn Ebî Hâtim ve İbnü’l-Münzir, Mukātil b. Hayyân’dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet Ebû Mersed el-Ganevî hakkında indi. [Ebû Mersed], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den Anâk ile evlenmek için izin istedi. O [kadın], güzellikten yana nasibi olan biriydi ve müşrikti; Ebû Mersed ise o gün Müslümandı. [Ebû Mersed]: “Ey Allah’ın Resûlü! O benim hoşuma gidiyor” dedi. Bunun üzerine Allah: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” [ayetini] indirdi.» İbn Cerîr ve İbn...

الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ قَالَ: اسْتَثْنَى اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَقَالَ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ يَعْنِي: أَهْلَ الْأَوْثَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ النَّخَعِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ كَرِهَ نِكَاحَ نِسَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَتَأَوَّلَ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْهُ قَالَ: حَرَّمَ اللَّهُ نِكَاحَ الْمُشْرِكَاتِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَلَا أَعْرِفُ شَيْئًا مِنَ الْإِشْرَاكِ أَعْظَمَ مِنْ أَنْ تَقُولَ الْمَرْأَةُ: رَبُّهَا عِيسَى، أَوْ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الْوَاحِدِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ، وَكَانَتْ لَهُ أَمَةٌ سَوْدَاءُ، وَأَنَّهُ غَضِبَ عَلَيْهَا، فَلَطَمَهَا، ثُمَّ إِنَّهُ فَزِعَ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ خَبَرَهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لَهُ: مَا هِيَ يَا عَبْدَ اللَّهِ؟ قَالَ: تَصُومُ، وَتُصَلِّي، وَتُحْسِنُ الْوُضُوءَ، وَتَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ: يَا عَبْدَ اللَّهِ! هَذِهِ مُؤْمِنَةٌ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَأَعْتِقَنَّهَا، وَلَأَتَزَوَّجَنَّهَا، فَفَعَلَ، فَطَعَنَ عَلَيْهِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا: نَكَحَ أَمَةً، وَكَانُوا يُرِيدُونَ أَنْ يَنْكِحُوا إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَيُنْكِحُوهُمْ رَغْبَةً فِي أَحْسَابِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فِي قَوْلِهِ:

Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah bundan Ehl-i kitabın kadınlarını istisna kıldı ve: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar da...” buyurdu.» Bu mana ondan pek çok yoldan rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ } “Müşrik kadınlarla evlenmeyin” sözü hakkında: «Yani putperestleri kastetmektedir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve Beyhakî, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir; aynı şekilde Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Nehaî'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den: Ehl-i kitap kadınlarıyla evlenmeyi hoş görmediğini ve { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin” ayetini böyle yorumladığını rivayet etmişlerdir. Buhârî ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Müslümanlara müşrik kadınlarla evlenmeyi haram kılmıştır. Bir kadının 'Rabbi İsa'dır' ya da 'Allah'ın kullarından bir kuldur' demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum.» Vâhidî ve İbn Asâkir, Süddî tarikinden, Ebû Mâlik'ten, İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet Abdullah b. Revâha hakkında indi. Onun siyah bir cariyesi vardı. Ona kızıp bir tokat attı, sonra korktu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumunu haber verdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Ey Abdullah, o nasıldır?' dedi. O da: 'O oruç tutar, namaz kılar, güzelce abdest alır ve Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet eder' dedi. Bunun üzerine: 'Ey Abdullah! Bu mümindir' buyurdu. Abdullah: 'Seni hak ile gönderene yemin olsun ki onu azat edeceğim ve onunla evleneceğim' dedi ve öyle yaptı. Müslümanlardan bazı kimseler onu kınayıp: 'Bir cariye ile evlendi' dediler. Kendileri ise soylarına rağbet ederek müşriklerle kız alıp vermek istiyorlardı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ } “Mümin bir cariye, müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır” ayetini indirdi.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den aynısını rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan O'nun:

وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّهَا كَانَتْ أَمَةً لِحُذَيْفَةَ سَوْدَاءَ، فَأَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَهَا حُذَيْفَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: النِّكَاحُ بِوَلِيٍّ فِي كِتَابِ اللَّهِ، ثُمَّ قَرَأَ: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا.

{ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ } “Mümin bir cariye...” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bize ulaştığına göre o, Huzeyfe'nin siyah bir cariyesiydi. Huzeyfe onu azat edip onunla evlendi.» İbn Cerîr, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Velisiz nikâh olmaz hükmü Allah'ın Kitabı'ndadır.» Sonra: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman etmedikçe müşrik erkekleri [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” ayetini okudu.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٢ الى ٢٢٣]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 222-223]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) } “Sana hayız hâlini soruyorlar. De ki: O bir ezadır (sıkıntıdır). Bu yüzden hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever. (222) Kadınlarınız sizin tarlanızdır; tarlanıza dilediğiniz gibi varın. Kendiniz için önceden [güzel ameller] hazırlayın. Allah'tan korkun ve O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele! (223)”

قَوْلُهُ: الْمَحِيضِ هُوَ الْحَيْضُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ، يُقَالُ: حَاضَتِ الْمَرْأَةُ حَيْضًا وَمَحِيضًا فَهِيَ حَائِضٌ وَحَائِضَةٌ، كذا قال الفراء وأنشد:

O'nun: { الْمَحِيضِ } lafzı el-hayz (aybaşı hâli) demektir ve mastardır. Kadın aybaşı olduğunda 'hâdat el-mer'etü hayzan ve mahîdan' denir; kadına da 'hâiz' ve 'hâiza' denir. Ferrâ böyle demiş ve şu beyti okumuştur:

كحائضة يزنى بها غير طاهر ونساء حيّض وحوائض، والحيضة بالكسر: الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، وَقِيلَ: الِاسْمُ وَقِيلَ: الْمَحِيضُ: عِبَارَةٌ عَنِ الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ، وَهُوَ مَجَازٌ فِيهِمَا. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: الْمَحِيضُ: اسْمُ الْحَيْضِ، وَمِثْلُهُ قول رؤبة:

«Temiz olmadığı hâlde kendisiyle zina edilen âdetli bir kadın gibi.» Çoğulu ise 'nisaün huyyedun ve havâidu' şeklinde gelir. Esre ile el-hıyda ise: Bir defa olmaktır; isim olduğu da söylenmiştir. el-Mahîd'in zaman ve mekândan kinaye olduğu da söylenmiştir ki her ikisinde de mecazdır. İbn Cerîr et-Taberî: «el-Mahîd, hayzın ismidir» demiştir. Rü'be'nin şu sözü de bunun gibidir:

إليك أشكو شدّة المعيش

«Sana şikâyet ederim geçim sıkıntısını»

وَأَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنَ السَّيَلَانِ وَالِانْفِجَارِ يُقَالُ: حَاضَ السَّيْلُ وَفَاضَ، وَحَاضَتِ الشَّجَرَةُ: أَيْ: سَالَتْ رُطُوبَتُهَا، وَمِنْهُ الْحَيْضُ: أَيِ: الْحَوْضُ، لِأَنَّ الْمَاءَ يَحُوضُ إِلَيْهِ: أَيْ: يَسِيلُ. وَقَوْلُهُ: قُلْ هُوَ أَذىً أَيْ: قُلْ هُوَ شَيْءٌ يُتَأَذَّى بِهِ، أَيْ: بِرَائِحَتِهِ، وَالْأَذَى: كِنَايَةٌ عَنِ الْقَذَرِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْقَوْلِ الْمَكْرُوهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى . ومنه قوله تعالى: وَدَعْ أَذاهُمْ وَقَوْلُهُ:

Bu kelimenin aslı akmak ve fışkırmaktan gelir. Sel aktığında ve taştığında 'hâda's-seylü ve fâda', ağaçtan özsuyu aktığında ise 'hâdati'ş-şeceratü' denir. el-Hayz: Yani havuz kelimesi de bundandır, çünkü su ona doğru akar (yahûdu). O'nun: { قُلْ هُوَ أَذىً } “De ki: O bir ezadır” sözü; yani de ki o, kendisinden -yani kokusundan- eziyet duyulan bir şeydir demektir. el-Ezâ: Pislikten kinayedir ve hoşlanılmayan söze de denir. Allah Teâlâ'nın: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmekle boşa çıkarmayın” ayeti ve Allah Teâlâ'nın: { وَدَعْ أَذاهُمْ } “Onların eziyetlerine aldırma” ayeti bundandır. O'nun:

فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ أَيْ: فَاجْتَنِبُوهُنَّ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ إِنْ حُمِلَ الْمَحِيضُ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَوْ فِي مَحَلِّ الْحَيْضِ إِنْ حُمِلَ عَلَى الِاسْمِ. وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاعْتِزَالِ: تَرْكُ الْمُجَامَعَةِ، لَا تَرْكُ الْمُجَالَسَةِ أَوِ الْمُلَامَسَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ جَائِزٌ، بَلْ يَجُوزُ الِاسْتِمْتَاعُ مِنْهَا بِمَا عَدَا الْفَرْجَ، أَوْ بِمَا دُونَ الْإِزَارِ، عَلَى خِلَافٍ فِي ذَلِكَ وَأَمَّا مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ: أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَعْتَزِلَ فِرَاشَ زَوْجَتِهِ إِذَا حَاضَتْ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِشَيْءٍ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَحْرِيمِ وَطْءِ الْحَائِضِ، وَهُوَ مَعْلُومٌ مِنْ ضَرُورَةِ الدِّينِ. قَوْلُهُ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ قَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وابن عامر، وعاصم في رواية حفص عنه: بسكون الطاء وضم الهاء. وقرأ حمزة، والكسائي، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: يَطْهُرْنَ بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَفَتْحِهَا وَفَتْحِ الْهَاءِ وَتَشْدِيدِهَا. وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَيَتَطَهَّرْنَ وَالطُّهْرُ: انْقِطَاعُ الْحَيْضِ، وَالتَّطَهُّرُ:

{ فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ } “Hayız hâlindeyken kadınlardan uzak durun” sözü; el-mahîd mastar olarak alınırsa hayız zamanında, isim olarak alınırsa hayız mahallinde onlardan uzak durun demektir. Bu uzak durmaktan maksat cinsel ilişkiyi terk etmektir; birlikte oturmayı veya dokunmayı terk etmek değildir, nitekim bu caizdir. Hatta fercin dışındaki yerlerden yahut bu husustaki ihtilafa binaen peştamalın üstünden faydalanmak da caizdir. İbn Abbâs ve Ubeyde es-Selmânî'den rivayet edilen, 'kişinin eşi hayız olduğunda onun yatağından uzak durması gerektiği' şeklindeki görüş ise itibar edilecek bir şey değildir. Âdetli kadınla cinsel ilişkide bulunmanın haram olduğu hususunda ilim ehli arasında ihtilaf yoktur ve bu dinden zaruri olarak bilinen bir hükümdür. O'nun: { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” sözünü Nâfi, Ebû Amr, İbn Kesîr, İbn Âmir ve ondan gelen Hafs rivayetinde Âsım; tı harfinin sükûnu ve he harfinin zammesiyle (yathurne) okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım ise tı harfinin şeddesi ve fethası, he harfinin fethası ve şeddesiyle (yettahherne) okumuşlardır. Übeyy ve İbn Mes'ûd'un mushafında ise 've yetetahherne' şeklindedir. et-Tuhr: Hayzın kesilmesidir; et-Tetahhur ise:

الِاغْتِسَالُ. وَبِسَبَبِ اخْتِلَافِ الْقُرَّاءِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ، فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ الْحَائِضَ لَا يَحِلُّ وَطْؤُهَا لِزَوْجِهَا حَتَّى تَتَطَهَّرَ بِالْمَاءِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَيَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ: إِذَا طَهُرَتِ الْحَائِضُ وَتَيَمَّمَتْ حَيْثُ لَا مَاءَ حَلَّتْ لِزَوْجِهَا وَإِنْ لَمْ تَغْتَسِلْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: إِنَّ انْقِطَاعَ الدَّمِ يُحِلُّهَا لِزَوْجِهَا، وَلَكِنْ تَتَوَضَّأُ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ: إِنِ انْقَطَعَ دَمُهَا بَعْدَ مُضِيِّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ جَازَ لَهُ أَنْ يَطَأَهَا قَبْلَ الْغُسْلِ، وَإِنْ كَانَ انْقِطَاعُهُ قَبْلَ الْعَشْرِ لَمْ يَجُزْ حَتَّى تَغْتَسِلَ أَوْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا وَقْتُ الصَّلَاةِ. وَقَدْ رَجَّحَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ قِرَاءَةَ التَّشْدِيدِ. وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ لِلْحَلِّ غَايَتَيْنِ كَمَا تَقْتَضِيهِ الْقِرَاءَتَانِ: إِحْدَاهُمَا انْقِطَاعُ الدَّمِ، وَالْأُخْرَى التَّطَهُّرُ مِنْهُ، وَالْغَايَةُ الْأُخْرَى مُشْتَمِلَةٌ عَلَى زِيَادَةٍ عَلَى الْغَايَةِ الْأُولَى، فَيَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا. وَقَدْ دَلَّ أَنَّ الْغَايَةَ الْأُخْرَى هِيَ الْمُعْتَبَرَةُ. قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَإِنَّ ذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّ الْمُعْتَبَرَ التَّطَهُّرُ، لَا مُجَرَّدَ انْقِطَاعِ الدَّمِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ الْقِرَاءَتَيْنِ بِمَنْزِلَةِ الْآيَتَيْنِ، فَكَمَا أَنَّهُ يَجِبُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ الْمُشْتَمِلَةِ إِحْدَاهُمَا عَلَى زِيَادَةٍ بِالْعَمَلِ بِتِلْكَ الزِّيَادَةِ، كَذَلِكَ يَجِبُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ. قَوْلُهُ: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ أَيْ: فَجَامِعُوهُنَّ، وَكَنَّى عَنْهُ بِالْإِتْيَانِ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يُجَامِعُونَهُنَّ فِي الْمَأْتَى الذي أباحه الله، وهو القبل، قيل:

boy abdesti almaktır. Kıraat imamlarının bu ihtilafından ötürü ilim ehli de ihtilaf etmiştir. Cumhur: Âdetli kadının su ile boy abdesti almadıkça kocasına helal olmayacağı görüşüne varmıştır. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Yahyâ b. Bükeyr: «Âdetli kadının kanı kesilir ve su bulunmayan yerde teyemmüm ederse, boy abdesti almasa bile kocasına helal olur» demişlerdir. Mücâhid ve İkrime: «Kanın kesilmesi onu kocasına helal kılar, fakat abdest alır» demişlerdir. Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed: «Kanı on gün geçtikten sonra kesilirse, boy abdesti almadan önce onunla cinsel ilişkide bulunması caizdir; şayet on günden önce kesilmişse boy abdesti almadıkça veya bir namaz vakti geçmedikçe caiz olmaz» demişlerdir. İbn Cerîr et-Taberî şeddeli kıraati tercih etmiştir. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah Sübhânehû iki kıraatin gerektirdiği üzere helallik için iki gaye (sınır) belirlemiştir: Biri kanın kesilmesi, diğeri ise ondan temizlenmektir (yıkanmaktır). İkinci gaye, birinci gayeye bir ziyadelik içermektedir; dolayısıyla ona başvurmak vaciptir. İkinci gayenin muteber olduğuna Allah Teâlâ'nın bundan sonraki: { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizlendikleri zaman...” sözü delalet etmiştir; zira bu, sadece kanın kesilmesinin değil, yıkanıp temizlenmenin muteber olduğunu ifade eder. İki kıraatin iki ayet hükmünde olduğu yerleşmiş bir kuraldır; biri ziyadelik içeren iki ayeti o ziyadelikle amel ederek birleştirmek vacip olduğu gibi, iki kıraati de aynı şekilde birleştirmek vaciptir. O'nun: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” sözü; yani onlarla cinsel ilişkide bulunun demektir ve bundan 'yaklaşmak' (ityân) lafzıyla kinaye yapılmıştır. Maksat: Onlarla Allah'ın mubah kıldığı mahalden cinsel ilişkide bulunmalarıdır ki o da öndür (fercdir). Denildi ki:

ومِنْ حَيْثُ بِمَعْنَى: فِي حَيْثُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ أَيْ: فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَقَوْلِهِ: مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَيْ: فِي الْأَرْضِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي أَذِنَ اللَّهُ لَكُمْ فِيهِ: أَيْ: مِنْ غَيْرِ صَوْمٍ وَإِحْرَامٍ وَاعْتِكَافٍ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: مِنْ قِبَلِ الطُّهْرِ، لَا مِنْ قِبَلِ الْحَيْضِ وَقِيلَ: مِنْ قِبَلِ الْحَلَالِ، لَا مِنْ قِبَلِ الزِّنَا. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ قِيلَ: الْمُرَادُ: التَّوَّابُونَ مِنَ الذُّنُوبِ، وَالْمُتَطَهِّرُونَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَالْأَحْدَاثِ، وَقِيلَ: التَّوَّابُونَ مِنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ وَقِيلَ: مِنْ إِتْيَانِهِنَّ فِي الْحَيْضِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. قَوْلُهُ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ

{ مِنْ حَيْثُ } ifadesi; Yüce Allah'ın: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” yani Cuma gününde [çağrıldığı zaman] ve O'nun: { مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Yerden neyi yaratmışlar?” yani yerde [neyi yaratmışlar?] kavillerinde olduğu gibi { فِي حَيْثُ } (nerede/nerede ise) manasındadır. Mana; Allah'ın size izin verdiği cihetten, yani oruç, ihram ve itikaf [hâli] bulunmaksızın [yaklaşın] demektir, şeklinde de açıklanmıştır. Bir diğer görüşe göre mana: Hayız tarafından değil, temizlik tarafından [yaklaşın] demektir. Bir diğer görüşe göre de: Zina cihetinden değil, helal cihetinden [yaklaşın] demektir. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever” sözü hakkında şöyle denilmiştir: Kastedilenler; günahlardan tövbe edenler ile cünüplükten ve abdestsizliklerden temizlenenlerdir. Bir görüşe göre kadınlara arka uzuvlarından (dübürlerinden) yaklaşmaktan tövbe edenlerdir. Bir görüşe göre de hayız hâlindeyken onlara yaklaşmaktan [tövbe edenlerdir]. Birinci görüş daha açıktır (kuvvetlidir). O'nun: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir tarladır; o hâlde tarlanıza dilediğiniz gibi gelin” sözü...

لَفْظُ الْحَرْثِ يُفِيدُ أَنَّ الْإِبَاحَةَ لَمْ تَقَعْ إِلَّا فِي الْفَرْجِ الَّذِي هُوَ الْقُبُلُ خَاصَّةً، إِذْ هُوَ مُزْدَرَعُ الذُّرِّيَّةِ، كَمَا أَنَّ الْحَرْثَ مُزْدَرَعُ النَّبَاتِ. فَقَدْ شَبَّهَ مَا يُلْقَى فِي أَرْحَامِهِنَّ مِنَ النُّطَفِ الَّتِي مِنْهَا النَّسْلُ بِمَا يُلْقَى فِي الْأَرْضِ مِنَ الْبُذُورِ الَّتِي مِنْهَا النَّبَاتُ بِجَامِعِ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَادَّةٌ لِمَا يَحْصُلُ مِنْهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، أَعْنِي:

Hars (tarla) lafzı, mubah kılmanın özellikle döl yatağı olan ön tarafta (fercde) gerçekleştiğini ifade eder; zira tarla bitkinin ekim yeri olduğu gibi, orası da neslin ekim yeridir. Nitekim her ikisinin de kendisinden hasıl olan şeyin maddesi olması ortak noktasından hareketle, neslin kendisinden meydana geldiği döl sularının kadınların rahimlerine atılmasını, bitkinin kendisinden çıktığı tohumların toprağa atılmasına benzetmiştir. Bu cümle birinci cümlenin, yani:

قَوْلَهُ: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: أَنَّى شِئْتُمْ أَيْ: مِنْ أَيِّ جِهَةٍ شِئْتُمْ: مِنْ خَلْفٍ، وَقُدَّامٍ، وَبَارِكَةً، وَمُسْتَلْقِيَةً ومضطجعة، إِذَا كَانَ فِي مَوْضِعِ الْحَرْثِ، وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ:

O'nun: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” sözünün açıklamasıdır. O'nun: { أَنَّى شِئْتُمْ } “Dilediğiniz gibi” sözü ise ekim yeri (döl yolu) olduğu sürece dilediğiniz cihetten: Arkadan, önden, diz çökmüş olarak, sırtüstü yatarak ve yan yatarak demektir. Sa'leb şu beyti okumuştur:

إنّما الأرحام أرضو ... ن لَنَا مُحْتَرَثَاتٌ

«Rahimler ancak bizim için sürülmüş topraklardır...»

فَعَلَيْنَا الزَّرْعُ فِيهَا ... وَعَلَى اللَّهِ النَّبَاتُ

«Tohumu oraya ekmek bize, bitirmek ise Allah'a aittir.»

وَإِنَّمَا عَبَّرَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: أَنَّى لِكَوْنِهَا أَعَمَّ فِي اللُّغَةِ مِنْ كَيْفَ، وَأَيْنَ، وَمَتَى. وَأَمَّا سِيبَوَيْهِ فَفَسَّرَهَا هُنَا بِكَيْفَ. وَقَدْ ذَهَبَ السَّلَفُ، وَالْخَلَفُ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَالتَّابِعِينَ، وَالْأَئِمَّةِ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَأَنَّ إِتْيَانَ الزَّوْجَةِ فِي دُبُرِهَا حَرَامٌ. وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بن المسيب ونافع وابن عمرو وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْمَاجِشُونِ أَنَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ، حَكَاهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ قَالَ: وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ فِي كِتَابٍ لَهُ يُسَمَّى «كِتَابَ السِّرِّ» وَحُذَّاقُ أَصْحَابِ مَالِكٍ وَمَشَايِخُهُمْ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ الْكِتَابَ، وَمَالِكٌ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ كِتَابُ سِرٍّ، وَوَقَعَ هَذَا الْقَوْلُ فِي الْعُتْبِيَّةِ. وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَنَّ ابْنَ شَعْبَانَ أَسْنَدَ جَوَازَ ذَلِكَ إِلَى زُمْرَةٍ كَبِيرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَإِلَى مَالِكٍ مِنْ رِوَايَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي كِتَابِ: «جِمَاعِ النِّسْوَانِ وَأَحْكَامِ الْقُرْآنِ» وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: رَوَى أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ قَالَ: مَا أَدْرَكْتُ أَحَدًا أَقْتَدِي بِهِ فِي دِينِي شَكَّ فِي أَنَّهُ حَلَالٌ، يَعْنِي: وَطْءَ الْمَرْأَةِ فِي دُبُرِهَا، ثُمَّ قَرَأَ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ ثُمَّ قَالَ: فَأَيُّ شَيْءٍ أَبْيَنُ مِنْ هَذَا. وَقَدْ رَوَى الْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْخَطِيبُ الْبَغْدَادِيُّ عَنْ مَالِكٍ مِنْ طُرُقٍ: مَا يَقْتَضِي إِبَاحَةَ ذَلِكَ. وَفِي أَسَانِيدِهَا ضَعْفٌ. وَقَدْ رَوَى الطَّحَاوِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ أَنَّهُ سَمِعَ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ:

Allah Sübhânehû { أَنَّى } lafzıyla ifade buyurmuştur; zira bu lafız dilde keyfe (nasıl), eyne (nerede) ve metâ (ne zaman) lafızlarından daha kapsamlıdır. Sîbeveyh ise bunu burada 'keyfe' (nasıl) olarak tefsir etmiştir. Sahâbe, tâbiîn ve imamlardan oluşan selef ve halef, ayetin bizim zikrettiğimiz tefsirine ve kadına arkasından yaklaşmanın haram olduğuna hükmetmişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb, Nâfi', İbn Ömer, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Abdülmelik b. el-Macişûn'dan bunun caiz olduğu rivayet edilmiştir; bunu Kurtubî tefsirinde onlardan nakletmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: «Bu görüş Mâlik'ten 'Kitâbü's-Sırr' adını taşıyan bir kitabında rivayet edilmiştir. Ancak Mâlik'in yetkin talebeleri ve meşâyihi bu kitabı inkâr ederler. Mâlik ise bir sır kitabına sahip olmaktan çok daha yücedir. Bu görüş el-Utbiyye'de de yer almıştır.» İbnü'l-Arabî, İbn Şa'bân'ın bunun caiz olduğunu 'Cimâü'n-Nisvân ve Ahkâmü'l-Kur'ân' adlı kitabında sahâbe ve tâbiînden büyük bir topluluğa ve pek çok rivayetle Mâlik'e dayandırdığını zikretmiştir. Tahâvî şöyle demiştir: Asbağ b. el-Ferec, Abdurrahman b. el-Kâsım'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Dinimde kendilerine uyduğum kimselerden hiçbirinin bunun helal olduğunda -yani kadına arkasından yaklaşma konusunda- şüphe ettiğini görmedim.» Sonra: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır” ayetini okudu ve: «Bundan daha açık ne olabilir ki?» dedi. Hâkim, Dârekutnî ve Hatîb el-Bağdâdî, Mâlik'ten çeşitli yollarla bunun mubahlığını gerektiren rivayetler nakletmişlerdir; fakat senetlerinde zayıflık vardır. Tahâvî, Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem'den, onun Şâfiî'yi şöyle derken işittiğini rivayet etmiştir:

مَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَحْلِيلِهِ وَلَا تَحْرِيمِهِ شَيْءٌ، وَالْقِيَاسُ أَنَّهُ حَلَالٌ. وَقَدْ رَوَى ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ.

«Bunun helalliği veya haramlığı hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sahih olmamıştır, kıyas ise onun helal olmasını gerektirir.» Bunu Ebû Bekr el-Hatîb de rivayet etmiştir.

قَالَ ابْنُ الصَّبَّاغِ: كَانَ الرَّبِيعُ يَحْلِفُ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ كَذَبَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ عَلَى الشَّافِعِيِّ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ الشَّافِعِيَّ نَصَّ عَلَى تَحْرِيمِهِ فِي سِتَّةِ كُتُبٍ مِنْ كُتُبِهِ. قَوْلُهُ: وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ أَيْ: خَيْرًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ وَقِيلَ: ابْتِغَاءَ الْوَلَدِ وَقِيلَ: التَّزْوِيجَ بِالْعَفَائِفِ، وَقِيلَ غَيْرَ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ فِيهِ تَحْذِيرٌ عَنِ الْوُقُوعِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ مُبَالَغَةٌ فِي التَّحْذِيرِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ تَأْنِيسٌ لِمَنْ يَفْعَلُ الْخَيْرَ وَيَجْتَنِبُ الشَّرَّ.

İbnü's-Sabbâğ şöyle demiştir: «Rebî', kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederek İbn Abdilhakem'in bu konuda Şâfiî'ye iftira ettiğini söylerdi; zira Şâfiî kitaplarından altısında bunun haram olduğunu açıkça belirtmiştir.» O'nun: { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için önceden hazırlayın” sözü; yani Allah Teâlâ'nın: { وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ } “Kendiniz için önden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz” ayetinde olduğu gibi hayır [hazırlayın] demektir. Çocuk istemek olduğu da söylenmiştir; iffetli kadınlarla evlenmek olduğu da söylenmiştir; başka açıklamalar da yapılmıştır. O'nun: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” sözünde haramlardan herhangi birine düşmekten sakındırma vardır. { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Ve O'na kavuşacağınızı bilin” sözünde ise sakındırmada mübalağa vardır. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele” sözünde de hayır işleyen ve şerden sakınan kimseler için bir teselli ve gönül ferahlığı vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ مِنْهُمْ أَخْرَجُوهَا مِنَ الْبَيْتِ، وَلَمْ يُؤَاكِلُوهَا، وَلَمْ يُشَارِبُوهَا، وَلَمْ يُجَامِعُوهَا فِي الْبُيُوتِ، فَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذلك، فأنزل الله: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ الْآيَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «جَامِعُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ وَاصْنَعُوا كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا النِّكَاحَ» وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَالْبَزَّارُ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: مَنْ أَتَى الْمَرْأَةَ في دبرها كان ولده

Müslim, Sünen sahipleri ve diğerleri Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler, aralarından bir kadın âdet gördüğünde onu evden çıkarırlar, onunla birlikte yiyip içmezler ve evlerde onunla bir arada oturmazlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu durum soruldu; bunun üzerine Allah: { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ } “Sana kadınların ay halini (âdetini) soruyorlar” ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Onlarla evlerde bir arada bulunun ve nikâh (cinsel ilişki) dışında her şeyi yapın» buyurdu. Nesâî ve el-Bezzâr, Câbir'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Yahudiler: “Kim kadına arkasından yaklaşırsa çocuğu

أحول، فجاؤوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ، وَعَنْ إِتْيَانِ الْحَائِضِ، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ الْأَذَى: الدَّمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ يَقُولُ: اعْتَزِلُوا نِكَاحَ فُرُوجِهِنَّ. وَفِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ قَالَ: مِنَ الدَّمِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: حَتَّى يَنْقَطِعَ الدَّمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا تَطَهَّرْنَ قَالَ: بِالْمَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا.

şaşı olur» derlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ve hayızlı kadına yaklaşmayı sordular; bunun üzerine ayet indi. İbn Cerîr, Mücâhid'den: «Eza: Kandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ } “Kadınlardan uzak durun” sözü hakkında: «Onların fercine yaklaşmaktan uzak durun» dediğini rivayet etmişlerdir. { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” sözü hakkında: «Kandan [temizleninceye kadar]» demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den: «Kan kesilinceye kadar» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } “Temizlendikleri zaman...” sözü hakkında: «Su ile [boy abdesti aldıklarında]» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İkrime'den de benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ أَنَّهُمَا قَالَا: إِذَا رَأَتِ الطُّهْرَ فَلَا بَأْسَ أَنْ تَسْتَطِيبَ بِالْمَاءِ وَيَأْتِيَهَا قَبْلَ أَنْ تَغْتَسِلَ.

İbnü'l-Münzir, Mücâhid ve Atâ'dan onların şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Kadın temizliği gördüğünde, su ile istinca yapmasında ve boy abdesti almadan önce kocasının ona yaklaşmasında bir sakınca yoktur.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ قَالَ: يَعْنِي: أَنْ يَأْتِيَهَا طَاهِرًا غَيْرَ حَائِضٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” sözü hakkında: «Yani hayızlı değil temiz iken ona yaklaşsın» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun:

فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ قَالَ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمْ أَنْ تَعْتَزِلُوهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ.

{ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” sözü hakkında: «Onlardan uzak durmanızı emrettiği yerden» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İkrime'den aynısını rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مِنْ حَيْثُ نَهَاكُمْ أَنْ تَأْتُوهُنَّ وَهُنَّ حُيَّضٌ، يَعْنِي:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Hayızlı iken kendilerine yaklaşmanızı yasakladığı yerden, yani

مِنْ قِبَلِ الْفَرْجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ قَالَ: فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ مِنْ قِبَلِ التَّزْوِيجِ.

ferc tarafından [yaklaşın].» İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Hanefiyye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } “Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın” yani nikâh yoluyla [yaklaşın].»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: يُحِبُّ التَّوَّابِينَ قَالَ: مِنَ الذُّنُوبِ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ قَالَ: بِالْمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: التَّوْبَةُ: مِنَ الذُّنُوبِ، وَالتَّطْهِيرُ: مِنَ الشِّرْكِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَأَهْلُ السُّنَنِ وَغَيْرُهُمْ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ تَقُولُ: إِذَا أَتَى الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ مِنْ خَلْفِهَا فِي قُبُلِهَا جَاءَ الْوَلَدُ أَحْوَلَ، فَنَزَلَتْ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ إِنْ شَاءَ مجبّية، وإن شاء غير مجبّية، غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ فِي صِمَامٍ وَاحِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ نَحْوَهُ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ وَصَرَّحُوا أَنَّهُ السبب، ومن الراوين لذلك عبد الله ابن عُمَرَ عِنْدَ ابْنِ عَسَاكِرَ، وَأُمُّ سَلَمَةَ عِنْدَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْهَا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالدَّارِمِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ: «أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بعض نساء الأنصار عن التّجبية، فَتَلَا عَلَيْهَا الْآيَةَ وَقَالَ: صِمَامًا وَاحِدًا» وَالصِّمَامُ: السبيل. وأخرج أحمد وعبد ابن حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ: وَمَا أَهْلَكَكَ؟ قَالَ: حَوَّلْتُ رَحْلَيِ اللَّيْلَةَ. فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى رَسُولِهِ هَذِهِ الْآيَةَ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ يَقُولُ: أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحَيْضَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أُنَاسٍ مِنَ الْأَنْصَارِ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ: ائْتِهَا عَلَى كُلِّ حَالٍ إِذَا كَانَ فِي الْفَرْجِ. وَأَخْرَجَ الدَّارِمِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ قَالَ ابْنُ عُمَرَ: وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ أَوَهِمَ، إِنَّمَا كَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ وَهُمْ أَهْلُ وَثَنٍ مَعَ هَذَا الْحَيِّ مِنَ الْيَهُودِ وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، كَانُوا يَرَوْنَ لَهُمْ فَضْلًا عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ، فَكَانُوا يَقْتَدُونَ بِكَثِيرٍ مِنْ فِعْلِهِمْ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يَأْتُونَ النِّسَاءَ إِلَّا عَلَى حَرْفٍ، وَذَلِكَ أَسْتُرُ مَا تَكُونُ المرأة،

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan O'nun: { يُحِبُّ التَّوَّابِينَ } “Çokça tövbe edenleri sever” sözü hakkında: «Günahlardan [tövbe edenleri]», { وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ } “Tertemiz olanları da sever” sözü hakkında: «Su ile [temizlenenleri]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, A'meş'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tövbe günahlardan, temizlenme ise şirkten olur.» Buhârî, Sünen sahipleri ve diğerleri Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yahudiler: «Kişi karısına arkasından öndeki uzvuna yaklaşırsa çocuk şaşı olur» derlerdi. Bunun üzerine: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır; tarlanıza dilediğiniz gibi varın” ayeti indi; dilerse yüzüstü kapanmış hâlde, dilerse kapanmamış hâlde, tek bir kanaldan (döl yolundan) olmak şartıyla. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mürre el-Hemedânî'den benzerini rivayet etmişlerdir. Bu rivayet seleften bir gruptan nakledilmiş ve sebebin bu olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Bunu rivayet edenlerden biri İbn Asâkir rivayetinde Abdullah b. Ömer, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve Şuab'da Beyhakî rivayetinde Ümmü Seleme'dir. Bunu İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Dârimî, Abd b. Humeyd ve hasen bularak Tirmizî de ondan rivayet etmişlerdir: «Ensâr kadınlarından biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadına yüzüstü kapanmış hâlde yaklaşmayı sordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bu ayeti okudu ve: 'Tek bir kanaldan olmak şartıyla' buyurdu.» Sımâm: Yol/kanal demektir. Ahmed, Abd b. Humeyd, hasen bularak Tirmizî, Nesâî, el-Muhtâre'de Ziyâ ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ömer, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Helak oldum» dedi. Resûlullah: «Seni ne helak etti?» buyurdu. Ömer: «Bu gece bineğimi ters çevirdim (eşimle arkadan öne doğru ilişkide bulundum)» dedi. Resûlullah ona hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine Allah, Resûlü'ne şu ayeti vahyetti: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır...” Yani: Önden veya arkadan yaklaş; dübürden (arkadan) ve hayız hâlinden sakın! Ahmed, İbn Abbâs'tan merfû olarak bu ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip soru soran Ensâr'dan birtakım kimseler hakkında indiğini ve Peygamber'in: «Fercde olduğu takdirde ona her türlü hâlde yaklaş» buyurduğunu rivayet etmiştir. Dârimî, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, tashih ederek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî ondan rivayet ettiklerine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: «İbn Ömer -Allah onu bağışlasın- vehme kapılmıştır. Olay şundan ibarettir: Ensâr'dan olan bu kabile putperestti ve ehl-i kitap olan bu Yahudi kabilesiyle birlikte yaşıyorlardı. İlimde onların kendilerinden üstün olduğunu görüyor ve pek çok fiillerinde onlara uyuyorlardı. Ehl-i kitabın âdetine göre ise kadınlara ancak yan üstü yatar hâlde yaklaşırlardı; zira kadın için en örtülü hâl buydu.

وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ أَخَذُوا بِفِعْلِهِمْ، وَكَانَ هَذَا الْحَيُّ مِنْ قُرَيْشٍ يَشْرَحُونَ النِّسَاءَ شَرْحًا، وَيَتَلَذَّذُونَ مِنْهُنَّ مُقْبِلَاتٍ، وَمُدْبِرَاتٍ، وَمُسْتَلْقِيَاتٍ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الْمَدِينَةَ تَزَوَّجَ رَجُلٌ مِنْهُمُ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ.

Ensâr'dan olan bu kabile de onların bu fiilini benimsemişti. Kureyş'ten olan bu kabile ise kadınlara alabildiğine açılır; onlardan önden, arkadan ve sırtüstü yatar vaziyette zevk alırlardı. Muhacirler Medine'ye geldiklerinde onlardan bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlendi.

فَذَهَبَ يَفْعَلُ بِهَا ذَلِكَ فَأَنْكَرَتْهُ عَلَيْهِ، وَقَالَتْ: إِنَّمَا كُنَّا نُؤْتَى عَلَى حَرْفٍ فَاصْنَعْ ذَلِكَ وَإِلَّا فَاجْتَنِبْنِي، فَسَرَى أَمْرُهُمَا، فبلغ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ يَقُولُ: مُقْبِلَاتٌ وَمُدْبِرَاتٍ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ فِي الْفَرْجِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ قِبَلِ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا، زَادَ الطَّبَرَانِيُّ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فِي دُبُرِهَا فَأَوْهَمَ، وَاللَّهُ يَغْفِرُ لَهُ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى هَذَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالدَّارِمِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مَحَاشُّ النِّسَاءِ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقِ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ: «أَنَّ سَائِلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ، فَقَالَ: حَلَالٌ أَوْ لَا بَأْسَ، فَلَمَّا وَلَّى دَعَاهُ فَقَالَ:

Adam kadınla bu şekilde ilişkide bulunmaya kalkışınca kadın bunu yadırgadı ve: 'Bizimle ancak yan üstü ilişkide bulunulurdu; ya öyle yap ya da benden uzak dur!' dedi. Onların bu meselesi yayıldı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı. Bunun üzerine Allah: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır...” ayetini indirdi. Yani: Fercde olması şartıyla -isterse kadının arkasından fercine doğru olsun- önden ve arkadan [yaklaşılabilir].» Taberânî şunu eklemiştir: «İbn Abbâs dedi ki: İbn Ömer 'kadının dübüründen (arkasından)' demekle vehme kapılmıştır, Allah onu bağışlasın; işin aslı bu hadiste anlatıldığı gibidir.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Dârimî ve Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kadınların makatları (dübürleri) size haramdır.» Şâfiî el-Ümm'de, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Nesâî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, Huzeyme b. Sâbit yoluyla şunu rivayet etmişlerdir: «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadınlara arkalarından yaklaşmayı sordu. Resûlullah: 'Helaldir' veya 'Bir sakıncası yoktur' buyurdu. Adam dönüp gidince onu çağırıp şöyle dedi:

كَيْفَ قُلْتَ؟ أَمِنْ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا فنعم، أما مِنْ دُبُرِهَا فِي دُبُرِهَا فَلَا، إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ، لَا تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَدْبَارِهِنَّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ أَتَى امْرَأَةً فِي الدُّبُرِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو. أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الَّذِي يَأْتِي امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا هِيَ اللُّوطِيَّةُ الصُّغْرَى» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

«Nasıl demiştin? Kadının arkasından fercine mi? O hâlde evet. Ama arkasından dübürüne ise hayır! Şüphesiz Allah haktan hayâ etmez; kadınlara arkalarından yaklaşmayın!» İbn Adî ve Dârekutnî, Câbir b. Abdillâh'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, hasen bularak Tirmizî, Nesâî ve İbn Hibbân, İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah, kadına arkasından yaklaşan adama [rahmet nazarıyla] bakmaz.» Ahmed ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Amr'dan rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Eşine arkasından yaklaşan kimse küçük lûtîlik yapmıştır.» Ahmed, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَلْعُونٌ مَنْ أَتَى امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: إِتْيَانُ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ كُفْرٌ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَالْمَوْقُوفُ أَصَحُّ. وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ عَنْ ذَلِكَ مِنْ طَرْقٍ مِنْهَا عِنْدَ الْبَزَّارِ عَنْ عمر مرفوعا، وعند النسائي مَوْقُوفًا، وَهُوَ أَصَحُّ. وَعِنْدَ ابْنِ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا، وَعِنْدَ ابْنِ عَدِيٍّ أَيْضًا عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ مَرْفُوعًا، وَعِنْدَ أَحْمَدَ عَنْ طَلْقِ بْنِ يَزِيدَ أَوْ يَزِيدَ بْنِ طَلْقٍ مَرْفُوعًا، وَعِنْدَ ابْنِ أَبِي شيبة وأحمد والترمذي وحسنه عند عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ مَرْفُوعًا، وَقَدْ ثَبَتَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ مَرْفُوعًا، وَمَوْقُوفًا، وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: قَرَأْتُ ذَاتَ يَوْمٍ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: أَتَدْرِي فِيمَ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ؟ قُلْتُ لَا، قَالَ نَزَلَتْ فِي إِتْيَانِ النِّسَاءِ فِي أَدْبَارِهِنَّ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ قَالَ: فِي الدُّبُرِ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ. وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّهُ قَالَ لَهُ نَافِعٌ: مِنْ دُبُرِهَا فِي قُبُلِهَا؟ فَقَالَ: لَا إِلَّا فِي دُبُرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّحَاوِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّ رَجُلًا أَصَابَ امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا، فَأَنْكَرَ النَّاسُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: مَا تَقُولُ فِي إِتْيَانِ الْمَرْأَةِ فِي دُبُرِهَا؟ فَقَالَ: هَذَا شَيْخٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَسَلْهُ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَلِيِّ بْنِ السَّائِبِ: فَقَالَ: قَذَرٌ وَلَوْ كَانَ حَلَالًا. وَقَدْ رُوِيَ الْقَوْلُ بِحَلِّ ذَلِكَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ، وَعَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ أَيْضًا، وعن مالك بن أنس،

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eşine arkasından yaklaşan kimse melundur.» Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nesâî ve Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Erkeklere ve kadınlara arkalarından yaklaşmak küfürdür.» Bunu İbn Adî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak da rivayet etmiştir. İbn Kesîr: «Mevkûf olanı daha sahihtir» demiştir. Bu fiilin yasaklandığına dair pek çok yoldan rivayet gelmiştir; bunlardan biri Bezzâr'da Ömer'den merfû olarak, Nesâî'de ise mevkûf olarak nakledilmiştir ki bu daha sahihtir. İbn Adî'de el-Kâmil'de İbn Mes'ûd'dan merfû olarak; yine İbn Adî'de Ukbe b. Âmir'den merfû olarak; Ahmed'de Talk b. Yezîd veya Yezîd b. Talk'tan merfû olarak; İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve hasen bularak Tirmizî'de Ali b. Talk'tan merfû olarak nakledilmiştir. Sahâbe ve tâbiînden bir gruptan hem merfû hem de mevkûf olarak benzer rivayetler sabit olmuştur. Buhârî ve başkaları Nâfi'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir gün: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin tarlanızdır” ayetini okudum. İbn Ömer: «Bu ayetin ne hakkında indiğini bilir misin?» dedi. Ben «Hayır» dedim. O: «Kadınlara arkalarından yaklaşma hakkında indi» dedi. Buhârî, İbn Ömer'den onun: { فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Tarlanıza dilediğiniz gibi varın” ayeti hakkında «Arkadan» dediğini rivayet etmiştir. Bu görüş İbn Ömer'den pek çok yolla rivayet edilmiştir. Dârekutnî'deki bir rivayette Nâfi' ona: «Arkasından fercine mi?» diye sormuş, o da: «Hayır, bilakis dübüründen» demiştir. İbn Râhûye, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, Tahâvî ve İbn Merdûye hasen bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî'den şunu rivayet etmişlerdir: Bir adam karısına arkasından yaklaştı; insanlar bunu yadırgadılar, bunun üzerine ayet indi. Beyhakî Sünen'inde Muhammed b. Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'nin yanındaydım. Bir adam gelip: «Kadına arkasından yaklaşma hakkında ne dersin?» dedi. O da: «İşte Kureyş'ten bir şeyh, ona sor» diyerek Abdullah b. Ali b. es-Sâib'i kastetti. O da: «Helal olsa bile bir pisliktir» dedi. Bunun helal olduğuna dair görüş İbn Cerîr'de Muhammed b. el-Münkedir'den, yine İbn Cerîr'de İbn Ebî Müleyke'den ve Mâlik b. Enes'ten rivayet edilmiştir.

وعند ابْنِ جَرِيرٍ وَالْخَطِيبِ وَغَيْرِهِمَا، وَعَنِ الشَّافِعِيِّ عِنْدَ الطَّحَاوِيِّ وَالْحَاكِمِ وَالْخَطِيبِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِثْلَ هَذَا، وَلَيْسَ فِي أَقْوَالِ هَؤُلَاءِ حُجَّةٌ أَلْبَتَّةَ، وَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَعْمَلَ عَلَى أَقْوَالِهِمْ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَأْتُوا بِدَلِيلٍ يَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ، فَمَنْ زَعَمَ مِنْهُمْ أَنَّهُ فَهِمَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَةِ فَقَدْ أَخْطَأَ فِي فَهْمِهِ. وَقَدْ فَسَّرَهَا لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَكَابِرُ أَصْحَابِهِ بِخِلَافِ مَا قَالَهُ هَذَا الْمُخْطِئُ فِي فَهْمِهِ كَائِنًا مَنْ كَانَ، وَمَنْ زَعَمَ مِنْهُمْ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ أَنَّ رَجُلًا أَتَى امْرَأَتَهُ فِي دُبُرِهَا، فَلَيْسَ فِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ أَحَلَّتْ ذَلِكَ، وَمَنْ زَعَمَ ذَلِكَ فَقَدْ أَخْطَأَ، بَلِ الَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ أَنَّ ذَلِكَ حَرَامٌ، فَكَوْنُ ذَلِكَ هُوَ السَّبَبُ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَازِلَةً فِي تَحْلِيلِهِ، فَإِنَّ الْآيَاتِ النَّازِلَةَ عَلَى أَسْبَابٍ تَأْتِي تَارَةً بِتَحْلِيلِ هَذَا، وَتَارَةً بِتَحْرِيمِهِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ فَسَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِغَيْرِ مَا تَقَدَّمَ، فَقَالَ: مَعْنَاهَا: إِنْ شِئْتُمْ فَاعْزِلُوا وَإِنْ شِئْتُمْ فَلَا تَعْزِلُوا. رَوَى ذَلِكَ عَنْهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ. وعن سعيد ابن الْمُسَيَّبِ، أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ.

İbn Cerîr, Hatîb ve diğerlerinde [Mâlik'ten]; Tahâvî, Hâkim ve Hatîb'de ise Şâfiî'den [rivayet edilmiştir]. Biz bunun benzerini daha önce zikretmiştik; bunların sözlerinde kesinlikle hiçbir hüccet (delil) yoktur ve hiç kimsenin onların bu sözleriyle amel etmesi caiz değildir. Zira onlar cevaza delalet eden hiçbir delil getirmemişlerdir; içlerinden kim bunu ayetten anladığını iddia etmişse anlayışında hata etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun büyük sahâbîleri, -kim olursa olsun- anlayışında hata eden bu kimsenin dediğinin aksine ayeti bize tefsir etmişlerdir. İçlerinden kim de ayetin iniş sebebinin bir adamın karısına arkasından yaklaşması olduğunu iddia etmişse, bunda ayetin bunu helal kıldığına delalet eden bir yön yoktur; bunu iddia eden yanılmıştır. Bilakis ayetin delalet ettiği husus bunun haram olduğudur. Sebebin bu olması ayetin onu helal kılmak için inmiş olmasını gerektirmez; nitekim sebeplere bağlı olarak inen ayetler kimi zaman bunu helal kılmak, kimi zaman da haram kılmak için gelir. İbn Abbâs'tan bu ayeti yukarıda geçenden farklı şekilde tefsir ettiği ve: «Manası: Dilerseniz azil yapın, dilerseniz azil yapmayın demektir» dediği de rivayet edilmiştir. Bunu ondan İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Muhtâre'de Ziyâ rivayet etmişlerdir. Bunun benzeri İbn Ömer'den rivayet edilmiş olup İbn Ebî Şeybe tahriç etmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb'den de rivayet edilmiş olup İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr tahriç etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٤ الى ٢٢٥]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 224-225]

وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥)

{ وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) } “İyilik etmeniz, sakınmanız ve insanların arasını düzeltmeniz konusunda Allah'ı yeminlerinize engel yapmayın. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (224) Allah sizi yeminlerinizdeki boş sözlerden (lağv yemininden) dolayı sorumlu tutmaz; lâkin kalplerinizin kazandığından (bile bile yaptığınız yeminlerden) dolayı sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, çok hilim sahibidir. (225)”

الْعُرْضَةُ: النُّصْبَةُ، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ. يُقَالُ جَعَلْتُ فُلَانًا عُرْضَةً لِكَذَا، أَيْ: نُصْبَةً. وَقِيلَ: الْعُرْضَةُ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ لِلْمَرْأَةُ: عُرْضَةٌ لِلنِّكَاحِ، إِذَا صَلَحَتْ لَهُ وَقَوِيَتْ عَلَيْهِ، وَلِفُلَانٍ عُرْضَةٌ، أَيْ:

el-Urdah: Hedef/engel demektir; bunu Cevherî söylemiştir. 'Falancayı şuna hedef/engel kıldım' anlamında 'caaltü fülânen urdaten li-kezâ' denir. el-Urdah'ın şiddet ve güçten geldiği de söylenmiştir. Kadın evliliğe elverişli olup buna güç yetirdiğinde söylenen 'el-mer'etü urdatün li'n-nikâh' (kadın evliliğe güç yetirir) sözü ve 'falancanın gücü vardır' anlamındaki 'li-fülânin urdatün' sözü bundandır; yani

قُوَّةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

güç demektir. Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü bundandır:

من كلّ نضّاخة الذّفرى إذا عَرِقَتْ ... عُرْضَتُهَا طَامِسُ الْأَعْلَامِ مَجْهُولُ

«Kulak arkalarından ter fışkıran her deveden ki terlediğinde, işaretleri silinmiş meçhul yollara göğüs germesi onun gücüdür.»

وَمِثْلُهُ قَوْلُ أوس بن حجر:

Evs b. Hacer'in şu sözü de bunun gibidir:

وأدماء مثل الفحل يَوْمًا عَرَضْتُهَا ... لِرَحْلِي وَفِيهَا هِزَّةٌ وَتَقَاذُفُ

«Erkek deve gibi olan esmer bir deveyi günün birinde semerime koştum; onda bir canlılık ve hızlı adımlarla koşma vardı.»