وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرِيقِ الثَّانِي لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ جِنْسِ مَا كَسَبُوا مِنَ الْأَعْمَالِ، أَيْ: مِنْ ثَوَابِهَا، وَمِنْ جُمْلَةِ أَعْمَالِهِمُ الدُّعَاءُ، فَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ بِسَبَبِهِ مِنَ الْخَيْرِ فَهُوَ مِمَّا كَسَبُوا وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: مِمَّا كَسَبُوا التَّعْلِيلُ، أَيْ: مِنْ أَجْلِ مَا كَسَبُوا، وَهُوَ بَعِيدٌ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا، أَيْ: لِلْأَوَّلِينَ نَصِيبٌ مِنَ الدُّنْيَا وَلَا نَصِيبَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَلِلْآخِرِينَ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، وَسَرِيعٌ: مِنْ سَرُعَ يَسْرُعُ، كَعَظُمَ يَعْظُمُ، سَرَعًا وَسُرْعَةً، وَالْحِسَابُ: مَصْدَرٌ كَالْمُحَاسَبَةِ، وَأَصْلُهُ الْعَدَدُ، يُقَالُ: حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا، وَحِسَابَةً وَحُسْبَانًا وَحَسْبًا. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْمَحْسُوبُ، سُمِّيَ: حِسَابًا، تَسْمِيَةً لِلْمَفْعُولِ بِالْمَصْدَرِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ حِسَابَهُ لِعِبَادِهِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ سَرِيعٌ مَجِيئُهُ، فَبَادِرُوا ذَلِكَ بِأَعْمَالِ الْخَيْرِ، أَوْ أَنَّهُ وَصَفَ نَفْسَهُ بِسُرْعَةِ حِسَابِ الْخَلَائِقِ عَلَى كَثْرَةِ عَدَدِهِمْ، وَأَنَّهُ لَا يَشْغَلُهُ شَأْنٌ عَنْ شَأْنٍ فَيُحَاسِبُهُمْ فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ . قَوْلُهُ: فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هِيَ أَيَّامُ مِنًى، وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، وَهِيَ أَيَّامُ رَمْيِ الْجِمَارِ. وَقَالَ الثَّعْلَبِيُّ: قَالَ إِبْرَاهِيمُ: الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ أَيَّامُ الْعَشْرِ، وَالْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ النَّحْرِ. وَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَكِّيٍّ وَالْمَهْدَوِيِّ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَا يَصِحُّ، لِمَا ذَكَرْنَاهُ من
Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ } "Onlar" buyruğu ikinci gruba işarettir. { لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } "Onlar için kazandıkları ameller cinsinden bir nasip vardır"; yani bunların sevabından [bir pay vardır]. Onların amellerinin bir kısmı da duadır; dolayısıyla Allah'ın dua sebebiyle kendilerine ihsan ettiği hayır da onların kazandıklarındandır. { مِمَّا كَسَبُوا } buyruğunun ta'lil (gerekçe) manasında olduğu, yani "kazandıklarından ötürü" anlamına geldiği de söylenmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. { أُولئِكَ } buyruğunun her iki gruba birden işaret ettiği de söylenmiştir; yani birinciler için dünyadan bir nasip vardır, ahirette ise nasipleri yoktur; sonrakiler için ise hem dünyada hem de ahirette kazandıklarından bir nasip vardır. "Serî'" (سَرِيعٌ) kelimesi; azume-ye'zumu (عَظُمَ يَعْظُمُ) vezninde seru'a-yesru'u (سَرُعَ يَسْرُعُ), sera'an ve sür'aten (سَرَعًا وَسُرْعَةً) kökündendir. "el-Hisâb" (الْحِسَابُ) ise muhâsebe gibi bir masdardır; aslı saymaktır (el-aded). Nitekim "hasebe-yahsubu hisâben ve hisâbeten ve husbânen ve hasben" (حَسَبَ يَحْسُبُ حِسَابًا، وَحِسَابَةً وَحُسْبَانًا وَحَسْبًا) denilir. Burada kastedilen ise mef'ûlün masdar ile isimlendirilmesi kabilinden "hesaplanan şey"dir (el-mahsûb). Cümlenin anlamı şudur: Kıyamet gününde O'nun kullarını hesaba çekişinin gelişi pek süratlidir; öyleyse hayırlı amellerle buna hazırlık yapıp acele ediniz. Yahut Allah Teâlâ, sayıları pek çok olmasına rağmen yaratılmışları süratle hesaba çekmesiyle Kendisini nitelemiştir; Zira O'nu hiçbir meşguliyet diğer bir meşguliyetten alıkoymaz ve onları tek bir anda hesaba çeker. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir.” Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } "[Sayılı günlerde]" buyruğuna gelince; Kurtubî şöyle demiştir: İlim ehli arasında bu ayette geçen "sayılı günler"in (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) Mina günleri, yani teşrik günleri ve cemrelere taş atma günleri olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Sa'lebî ise şöyle demiştir: İbrâhim [en-Nehaî]: "Sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) [zilhiccenin ilk] on günüdür; bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ise kurban kesme günleridir" demiştir. Mekkî ve Mehdevî'den de böyle rivayet edilmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Zikrettiğimiz...
الْإِجْمَاعِ عَلَى مَا نَقَلَهُ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَغَيْرُهُ. وَرَوَى الطَّحَاوِيُّ عَنْ أَبِي يُوسُفَ: أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ:
icmâ sebebiyle [bu görüş] sahih değildir. Tahâvî, Ebu Yûsuf'tan bilinen günlerin (el-eyyâmü'l-ma'lûmât):
أَيَّامُ النَّحْرِ، قَالَ: لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ وَحَكَى الْكَرْخِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ: أَيَّامُ النَّحْرِ الثَّلَاثَةُ، يَوْمُ الْأَضْحَى، وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ. قَالَ إِلْكِيَا الطَّبَرِيُّ: فَعَلَى قَوْلِ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْمَعْلُومَاتِ وَالْمَعْدُودَاتِ، لِأَنَّ الْمَعْدُودَاتِ الْمَذْكُورَةَ فِي الْقُرْآنِ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ بِلَا خِلَافٍ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْدُودَاتِ وَالْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ يَجْمَعُهَا أَرْبَعَةُ أَيَّامٍ:
kurban kesme günleri olduğunu rivayet etmiş ve: Yüce Allah'ın: «Kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı hayvanlar üzerine bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar» kavlinden ötürü böyle demiştir. Kerhî ise Muhammed b. el-Hasen'den, bilinen günlerin: Kurban bayramı günü ve ondan sonraki iki gün olmak üzere üç kurban kesme günü olduğunu aktarmıştır. İlkıyâ et-Taberî şöyle demiştir: Ebu Yûsuf ve Muhammed'in kavline göre bilinen günler (ma'lûmât) ile sayılı günler (ma'dûdât) arasında fark yoktur; zira Kur'an'da zikredilen sayılı günler (ma'dûdât), ihtilafsız teşrik günleridir. Mâlik'ten ise sayılı günler ile bilinen günleri dört günün bir araya getirdiği rivayet edilmiştir:
يَوْمُ النَّحْرِ، وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ، فَيَوْمُ النَّحْرِ: مَعْلُومٌ غَيْرُ مَعْدُودٍ، وَالْيَوْمَانِ بَعْدَهُ: مَعْلُومَانِ مَعْدُودَانِ، وَالْيَوْمُ الرَّابِعُ: مَعْدُودٌ لَا مَعْلُومٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ: عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ، وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَالْمُخَاطَبُ بِهَذَا الْخِطَابِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، أَعْنِي: قَوْلَهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ هُوَ الْحَاجُّ وَغَيْرُهُ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ وَقِيلَ: هُوَ خَاصٌّ بِالْحَاجِّ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي وَقْتِهِ، فَقِيلَ: مِنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ يَوْمَ عَرَفَةَ إِلَى الْعَصْرِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَقِيلَ: مِنْ غَدَاةِ عَرَفَةَ إِلَى صَلَاةِ الْعَصْرِ مِنْ آخِرِ النَّحْرِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَقِيلَ: مِنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ يَوْمَ النَّحْرِ إِلَى صَلَاةِ الصُّبْحِ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ. قَوْلُهُ: فَمَنْ تَعَجَّلَ الْآيَةَ، الْيَوْمَانِ هُمَا: يَوْمُ ثَانِي النَّحْرِ وَيَوْمُ ثَالِثِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَالنَّخَعِيُّ: مَنْ رَمَى فِي الْيَوْمِ الثَّانِي مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَاتِ فَلَا حَرَجَ، وَمَنْ تَأَخَّرَ إِلَى الثَّالِثِ فَلَا حَرَجَ فَمَعْنَى الْآيَةِ كُلُّ ذَلِكَ مُبَاحٌ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِهَذَا التَّقْسِيمِ اهْتِمَامًا وَتَأْكِيدًا، لأن من العرب مَنْ كَانَ يَذُمُّ التَّأَخُّرَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ رَافِعَةً لِلْجُنَاحِ فِي كُلِّ ذَلِكَ. وَقَالَ عَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ: مَعْنَى الْآيَةِ: مَنْ تَعَجَّلَ فَقَدْ غُفِرَ لَهُ، وَمَنْ تَأَخَّرَ فَقَدْ غُفِرَ لَهُ، وَالْآيَةُ قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ التَّعَجُّلَ وَالتَّأَخُّرَ مُبَاحَانِ. وَقَوْلُهُ: لِمَنِ اتَّقى مَعْنَاهُ أَنَّ التَّخْيِيرَ وَرَفْعَ الْإِثْمِ ثَابِتٌ لِمَنِ اتَّقَى، لِأَنَّ صَاحِبَ التَّقْوَى يَتَحَرَّزُ عَنْ كُلِّ مَا يُرِيبُهُ، فَكَانَ أَحَقَّ بِتَخْصِيصِهِ بِهَذَا الْحُكْمِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ ذَلِكَ لِمَنِ اتَّقَى وَقِيلَ: لِمَنِ اتَّقَى بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الْحَجِّ عَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي وَقِيلَ: لِمَنِ اتَّقَى قَتْلَ الصَّيْدِ، وَقِيلَ:
[Bu dört gün] kurban bayramı günü ile ondan sonraki üç gündür. Kurban bayramı günü 'ma'lûm' (bilinen) olup 'ma'dûd' (sayılı) değildir. Ondan sonraki iki gün hem 'ma'lûm' hem 'ma'dûd'dur. Dördüncü gün ise 'ma'dûd' olup 'ma'lûm' değildir. Bu görüş İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. İbn Zeyd ise: Bilinen günler Zilhicce'nin on günü ve teşrik günleridir, demiştir. Ayette zikredilen bu hitabın, yani Yüce Allah'ın: «Sayılı günlerde Allah'ı anın» kavlinin muhatabı, cumhurun benimsediği üzere hem hacı hem de hacı olmayan kimsedir. Bunun sadece hacıya mahsus olduğu da söylenmiştir. İlim ehli bunun vakti hususunda ihtilaf etmiştir: Arefe günü sabah namazından teşrik günlerinin sonuncusunun ikindi vaktine kadar olduğu söylenmiştir. Arefe sabahından kurban kesme günlerinin sonuncusunun ikindi namazına kadar olduğu da söylenmiştir ki Ebu Hanîfe bu görüştedir. Kurban bayramı gününün öğle namazından teşrik günlerinin sonuncusunun sabah namazına kadar olduğu da söylenmiştir ki Mâlik ve Şâfiî bu görüştedir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Kim acele ederse...» ayetindeki iki gün: Kurban bayramının ikinci ve üçüncü günleridir. İbn Abbâs, el-Hasen, İkrime, Mücâhid, Katâde ve en-Nehaî şöyle demişlerdir: Sayılı günlerin ikinci gününde taş atan kimseye bir günah yoktur; üçüncü güne erteleyen kimseye de bir günah yoktur. Ayetin manası bunların hepsinin mubah olduğudur; Araplardan ertelemeyi yerenler bulunduğu için buna ehemmiyet vermek ve pekiştirmek maksadıyla bu taksimle ifade edilmiştir. Dolayısıyla ayet, bütün bunlarda günahı kaldırmak üzere inmiştir. Ali ve İbn Mes'ûd ise: Ayetin manası: «Kim acele ederse bağışlanır, kim ertelerse bağışlanır» demektir, demişlerdir. Ayet, acele etmenin de ertelemenin de mubah olduğuna delalet etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Sakınan kimse için» kavlinin manası ise; muhayyerliğin ve günahın kalkmasının takva sahibi olan kimse için sabit olduğudur; zira takva sahibi kimse kendisinde şüphe uyandıran her şeyden sakınır, dolayısıyla bu hükümle tahsis edilmeye daha layıktır. Ahfeş: Takdiri «bu, sakınan kimse içindir» şeklindedir, demiştir. Hacdan döndükten sonra bütün günahlardan sakınan kimse için olduğu söylenmiştir. Av hayvanını öldürmekten sakınan kimse için olduğu söylenmiş; [ayrıca]:
مَعْنَاهُ: السَّلَامَةُ لِمَنِ اتَّقَى وَقِيلَ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالذِّكْرِ، أَيِ: الذِّكْرُ لِمَنِ اتَّقَى.
manasının: «Kurtuluş, sakınan kimse içindir» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bunun zikirle irtibatlı olduğu, yani: «Zikir, sakınan kimse içindir» manasına geldiği de söylenmiştir.
لِأَنَّ صَاحِبَ التَّقْوَى يَتَحَرَّزُ عَنْ كُلِّ مَا يُرِيبُهُ، فَكَانَ أَحَقَّ بِتَخْصِيصِهِ بِهَذَا الْحُكْمِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ ذَلِكَ لِمَنِ اتَّقَى وَقِيلَ: لِمَنِ اتَّقَى بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الْحَجِّ عَنْ جَمِيعِ الْمَعَاصِي وَقِيلَ: لِمَنِ اتَّقَى قَتْلَ الصَّيْدِ، وَقِيلَ:
zira takva sahibi kimse kendisinde şüphe uyandıran her şeyden sakınır, dolayısıyla bu hükümle tahsis edilmeye daha layıktır. Ahfeş: Takdiri «bu, sakınan kimse içindir» şeklindedir, demiştir. Hacdan döndükten sonra bütün günahlardan sakınan kimse için olduğu söylenmiştir. Av hayvanını öldürmekten sakınan kimse için olduğu söylenmiş; [ayrıca]:
مَعْنَاهُ: السَّلَامَةُ لِمَنِ اتَّقَى وَقِيلَ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالذِّكْرِ، أَيِ: الذِّكْرُ لِمَنِ اتَّقَى.
manasının: «Kurtuluş, sakınan kimse içindir» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bunun zikirle irtibatlı olduğu, yani: «Zikir, sakınan kimse içindir» manasına geldiği de söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ بِدِينِهَا يَقِفُونَ بالمزدلفة، وكانوا يسمون: الحمس، وكانت سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ ثُمَّ يَقِفَ بِهَا ثُمَّ يَفِيضَ مِنْهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْهَا مَوْقُوفًا نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي هَذَا الْمَعْنَى رِوَايَاتٌ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ هَبَطَ اللَّهُ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا فِي الْمَلَائِكَةِ، فَيَقُولُ لَهُمْ: عِبَادِي آمَنُوا بِوَعْدِي، وَصَدَّقُوا بِرُسُلِي مَا جَزَاؤُهُمْ؟ فَيُقَالُ: أَنْ تَغْفِرَ لَهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي الْمَغْفِرَةِ لِأَهْلِ عَرَفَةَ، وَنُزُولِ الرَّحْمَةِ عَلَيْهِمْ، وَإِجَابَةِ دُعَائِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ قَالَ: حَجَّكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ قال: إهراق الدماء
Buhârî, Müslim ve başkaları Âişe'den [radıyallâhu anhâ] şöyle rivayet etmiştir: "Kureyş ve onların dinini benimseyenler Müzdelife'de vakfe yaparlardı; bunlara 'Hums' denilirdi. Diğer Araplar ise Arafat'ta vakfe yaparlardı. İslâm gelince Allah, Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] Arafat'a gitmesini, sonra orada vakfe yapmasını, ardından da oradan akın etmesini emretti. İşte Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” buyruğu budur." Yine her ikisi de ondan mevkuf olarak bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Bu manada sahâbe ve tâbiînden rivayetler nakledilmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: "Arefe günü olduğunda Allah meleklerle birlikte dünya semasına iner ve onlara: «Kullarım vaadime inandılar ve peygamberlerimi tasdik ettiler; onların mükâfatı nedir?» buyurur. [Melekler tarafından]: 'Onları bağışlamandır' denilir. İşte O'nun: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğu budur." Arafat ehline mağfiret edilmesi, üzerlerine rahmet inmesi ve dualarının kabul edilmesi hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “Menâsikinizi (hac ibadetlerinizi) bitirdiğiniz zaman” buyruğu hakkında: "Haccınızı [bitirdiğiniz zaman]" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun: { فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “Menâsikinizi bitirdiğiniz zaman” buyruğu hakkında: "[Kurban] kanlarını akıtmak" dediğini rivayet etmiştir.
فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ قَالَ: تَفَاخُرُ الْعَرَبِ بَيْنَهَا بِفِعَالِ آبَائِهَا يَوْمَ النَّحْرِ حِينَ يَفْرُغُونَ، فَأُمِرُوا بِذِكْرِ اللَّهِ مَكَانَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَجْلِسُونَ فِي الْحَجِّ فَيَذْكُرُونَ أَيَّامَ آبَائِهِمْ، وَمَا يَعُدُّونَ مِنْ أَنْسَابِهِمْ يَوْمَهُمْ أَجْمَعَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ يَقُولُ: كَمَا يَذْكُرُ الْأَبْنَاءُ الْآبَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ قِيلَ لَهُ فِي قَوْلِهِ: كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ إِنِ الرَّجُلَ لِيَأْتِيَ عَلَيْهِ الْيَوْمُ وَمَا يَذْكُرُ أَبَاهُ، فَقَالَ:
«Atalarınızı andığınız gibi Allah'ı anın» [kavli hakkında Mücâhid]: Arapların kurban bayramı gününde [hac menâsikini] bitirdiklerinde aralarında atalarının yaptıklarıyla övünmeleridir; bunun yerine Allah'ı anmakla emrolundular, demiştir. Beyhakî Şuab'da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Müşrikler hacda oturur, bütün gün atalarının günlerini ve saydıkları soy soplarını anarlardı; bunun üzerine Allah, Resûlü'ne: «Atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın» [ayetini] indirdi. İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr; Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Cenâb-ı Hakk'ın: «Atalarınızı andığınız gibi» kavli hakkında İbn Abbâs'ın: «Çocukların babalarını andığı gibi» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre; Cenâb-ı Hakk'ın: «Atalarınızı andığınız gibi» kavli hakkında kendisine: «Bazen kişinin üzerinden bir gün geçer de babasını hiç anmaz» denilince, o şöyle demiştir:
إِنَّهُ لَيْسَ بِذَاكَ، وَلَكِنْ يَقُولُ: تَغْضَبُ لِلَّهِ إِذَا عُصِيَ أَشَدَّ مِنْ غَضَبِكَ إِذَا ذُكِرَ وَالِدُكَ بِسُوءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ مِنَ الْأَعْرَابِ يَجِيئُونَ إِلَى الْمَوْقِفِ فَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عَامَ غَيْثٍ، وَعَامَ خِصْبٍ، وَعَامَ وِلَادٍ حَسَنٍ، ولا يَذْكُرُونَ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَيَجِيءُ بَعْدَهُمْ آخَرُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَيَقُولُونَ: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: كَانَ النَّاسُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا وَقَفُوا عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ دَعَوْا فَقَالَ أَحَدُهُمُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي إِبِلًا، وَقَالَ الْآخَرُ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي غَنَمًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ.
«O öyle değildir; bilakis [şunu] kastetmektedir: Allah'a isyan edildiğinde duyduğun öfke, baban kötülükle anıldığında duyduğun öfkeden daha şiddetli olmalıdır.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Bedevilerden bir topluluk vakfe yerine gelir ve: «Allah'ım! Bunu yağmur yılı, bolluk yılı ve güzel doğum yılı kıl!» derler, ahiret işinden hiçbir şey anmazlardı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: «İnsanlardan öylesi vardır ki: “Rabbimiz! Bize dünyada ver” der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur» [ayetini] indirdi. Onların ardından müminlerden başkaları gelir ve: «Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru!» derlerdi. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: «İşte onlara kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir» [ayetini] indirdi. Taberânî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: İnsanlar Câhiliye döneminde Meş'ar-i Harâm'da durduklarında dua ederlerdi; onlardan biri: «Allah'ım! Bana deve rızık ver», diğeri de: «Allah'ım! Bana koyun rızık ver» derdi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً فَيَدْعُونَ: اللَّهُمَّ اسْقِنَا الْمَطَرَ، وَأَعْطِنَا عَلَى عَدُوِّنَا الظَّفَرَ، وَرُدَّنَا صَالِحِينَ إِلَى صَالِحِينَ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا قَالَ: مِمَّا عَمِلُوا مِنَ الْخَيْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: سَرِيعُ الْحِسابِ قَالَ: سَرِيعُ الْإِحْصَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ:
İbn Cerîr, Enes'ten [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre onlar Beyt'i çıplak tavaf eder ve: «Allah'ım! Bize yağmur ver, düşmanımıza karşı bize zafer bahşet ve bizi salih kimseler olarak salihlerin yanına döndür» diye dua ederlerdi; bunun üzerine ayet indi. İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «İşte onlara kazandıklarından bir nasip vardır» kavli hakkında Atâ'dan: «İşledikleri hayırdan [ötürü bir nasip vardır]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «Hesabı pek çabuk görendir» kavli hakkında Mücâhid'den: «Pek çabuk sayıp döken» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
الْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ: يَوْمُ الْأَضْحَى، وَيَوْمَانِ بَعْدَهُ، اذْبَحْ فِي أَيِّهَا شِئْتَ، وَأَفْضَلُهَا أَوَّلُهَا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهَا: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ الثَّلَاثَةُ. وَفِي لَفْظٍ: هَذِهِ الْأَيَّامُ الثَّلَاثَةُ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَيَّامُ الْمَعْلُومَاتُ: أَيَّامُ الْعَشْرِ، وَالْأَيَّامُ الْمَعْدُودَاتُ: أَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ قَالَ: هُنَّ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ، يُذْكَرُ فِيهِنَّ بِتَسْبِيحٍ وَتَهْلِيلٍ وَتَكْبِيرٍ وَتَحْمِيدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَيَّامُ المعدودات: أربعة أيام:
«Sayılı günler üç gündür: Kurban bayramı günü ve ondan sonraki iki gün. Hangisinde dilersen kurban kes; en faziletlisi ise ilkidir.» Feryâbî, İbn Ebi'd-Dünyâ ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den bunların: Üç teşrik günü olduğunu rivayet etmişlerdir. Bir lafızda ise: «Kurban bayramı gününden sonraki bu üç gündür» [şeklindedir]. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Beyhakî Şuab'da ve Ziyâ el-Muhtâre'de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) on gündür; sayılı günler (el-eyyâmü'l-ma'dûdât) ise teşrik günleridir.» Taberânî, İbnü'z-Zübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Sayılı günlerde Allah'ı anın» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar teşrik günleridir; o günlerde tesbih, tehlil, tekbir ve tahmid ile [Allah] anılır.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Sayılı günler dört gündür:
يوم النحر والثلاثة أيام بَعْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ تِلْكَ الْأَيَّامَ بِمِنًى وَيَقُولُ: التَّكْبِيرُ وَاجِبٌ، وَيَتَأَوَّلُ هَذِهِ الْآيَةَ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَتْلُو هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ قَالَ: التَّكْبِيرُ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، يَقُولُ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ: اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ ثَلَاثًا ثَلَاثًا وَرَاءَ الصَّلَوَاتِ وَيَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ
Kurban bayramı günü ve ondan sonraki üç gündür.» İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, Mina'da o günlerde tekbir getirir ve: «Tekbir vaciptir» der, şu ayeti tevil ederdi: «Sayılı günlerde Allah'ı anın.» İbn Cerîr ve Beyhakî Sünen'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, kurban bayramı günü tekbir getirir ve bu ayeti okurdu. İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «Sayılı günlerde Allah'ı anın» kavli hakkında İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Teşrik günlerinde getirilen tekbirdir; her namazın peşinden: 'Allâhu ekber, Allâhu ekber, Allâhu ekber' der.» İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, namazların arkasından üçer defa tekbir getirir ve şöyle derdi: «Lâ ilâhe illallâhu vahdehû
لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ، وَلَهُ الْحَمْدُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شيء قدير. وأخرج المروزي عن الزهري قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يكبّر أيام التشريق كلّها. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَرَجَ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ بِمِنًى حِينَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ شَيْئًا، فَكَبَّرَ وَكَبَّرَ النَّاسُ بِتَكْبِيرِهِ- ثُمَّ خَرَجَ الثَّانِيَةَ فِي يَوْمِهِ ذَلِكَ بَعْدَ ارْتِفَاعِ النَّهَارِ، فَكَبَّرَ، وَكَبَّرَ النَّاسُ بِتَكْبِيرِهِ حَتَّى بَلَغَ تَكْبِيرُهُمُ الْبَيْتَ ثُمَّ خَرَجَ الثَّالِثَةَ مِنْ يَوْمِهِ ذَلِكَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ، فَكَبَّرَ، وَكَبَّرَ النَّاسُ بِتَكْبِيرِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَرْمِي الْجِمَارَ، وَيُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ عِنْدَ الْحَاكِمِ وَصَحَّحَهُ.
lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr.» Mervezî, Zührî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] teşrik günlerinin tamamında tekbir getirirdi. Mâlik, Yahyâ b. Saîd'den kendisine ulaştığına göre Ömer b. el-Hattâb'ın kurban bayramının ertesi günü Mina'da gündüz biraz yükselince çıkıp tekbir getirdiğini, insanların da onun tekbiriyle tekbir getirdiklerini; sonra o gününde gündüz yükseldikten sonra ikinci kez çıkıp tekbir getirdiğini, insanların da onun tekbiriyle tekbir getirdiklerini, hatta tekbirlerinin Beyt'e ulaştığını; sonra o gününde güneş batıya meyledince üçüncü kez çıkıp tekbir getirdiğini ve insanların da onun tekbiriyle tekbir getirdiklerini rivayet etmiştir. Sahih'te İbn Ömer hadisinden sabit olduğuna göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] cemrelere taş atar ve her taşla birlikte tekbir getirirdi. Buna benzer bir rivayet Hâkim nezdinde Âişe hadisinden de rivayet edilmiş ve Hâkim bunu tashih etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ قَالَ: فِي تَعْجِيلِهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ قَالَ: فِي تَأْخِيرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: النَّفْرُ فِي يَوْمَيْنِ لِمَنِ اتَّقَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «Kim iki günde acele ederse ona hiçbir günah yoktur» kavli hakkında İbn Abbâs'tan: «Acele etmesinde [günah yoktur]», «Kim de ertelerse ona hiçbir günah yoktur» kavli hakkında: «Ertelemesinde [günah yoktur]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ömer'den: «İki günde [Mina'dan] ayrılmak, sakınan kimse içindir» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
مَنْ غَابَتْ لَهُ الشَّمْسُ فِي الْيَوْمِ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِيهِ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ وَهُوَ بِمِنًى فَلَا يَنْفِرَنَّ حَتَّى يَرْمِيَ الْجِمَارَ مِنَ الْغَدِ، وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقى قَالَ: لِمَنِ اتَّقَى الصَّيْدَ وَهُوَ مُحْرِمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ، وَأَتَاهُ النَّاسُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الْحَجُّ؟ قَالَ: الْحَجُّ عَرَفَاتٌ، فَمَنْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ أَيَّامُ مِنًى ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ قال: مغفورا لَهُ، وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ قَالَ مغفورا لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِمَنِ اتَّقى قَالَ: لِمَنِ اتَّقَى فِي حَجِّهِ. قَالَ قَتَادَةُ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ كَانَ يَقُولُ: مَنِ اتَّقَى فِي حَجِّهِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى قَالَ: ذَهَبَ إِثْمُهُ كُلُّهُ إِنِ اتَّقَى فيما بقي من عمره.
«Allah'ın hakkında: 'Kim iki günde acele ederse' buyurduğu günde, kendisi Mina'da iken üzerine güneş batan kimse, ertesi gün cemrelere taş atmadıkça sakın oradan ayrılmasın.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «Sakınan kimse için» kavli hakkında İbn Abbâs'tan: «İhramlı iken avlanmaktan sakınan kimse için» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Sünen sahipleri ve -tashih ederek- Hâkim, Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] Arafat'ta vakfede iken işittim; Mekke ehlinden insanlar yanına gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Hac nasıldır?» dediler. O da şöyle buyurdu: «Hac Arafat'tır. Kim Cem' [Müzdelife] gecesine fecir doğmadan önce yetişirse [hacca] yetişmiştir. Mina günleri üç gündür. 'Kim iki günde acele ederse ona hiçbir günah yoktur' -yani bağışlanmıştır-; 'kim de ertelerse ona hiçbir günah yoktur' -yani bağışlanmıştır-.» İbn Cerîr, Cenâb-ı Hakk'ın: «Sakınan kimse için» kavli hakkında Katâde'den: «Haccında sakınan kimse için» dediğini rivayet etmiştir. Katâde şöyle demiştir: Bize zikredildiğine göre İbn Mes'ûd: «Haccında sakınan kimsenin geçmiş günahları bağışlanır» derdi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Cenâb-ı Hakk'ın: «Sakınan kimse için ona hiçbir günah yoktur» kavli hakkında Ebu'l-Âliye'den: «Ömrünün geri kalanında sakınırsa günahının tamamı gitmiştir» dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٤ الى ٢٠٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 204-207]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧)
“İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider; üstelik kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Hâlbuki o, düşmanların en yamanıdır. (204) Ayrılıp gittiğinde [veya iş başına geçtiğinde] yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak, ekini ve nesli yok etmek için çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. (205) Ona: «Allah'tan kork!» denildiğinde, gururu kendisini günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir döşektir! (206) İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için canını feda eder. Allah ise kullarına pek merhametlidir. (207)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ طَائِفَتَيِ الْمُسْلِمِينَ بِقَوْلِهِ: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ عَقِبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ طَائِفَةِ الْمُنَافِقِينَ، وَهُمُ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَيُبْطِنُونَ الْكُفْرَ. وَسَبَبُ النُّزُولِ: الْأَخْنَسُ بْنُ شَرِيقٍ كَمَا يَأْتِي بَيَانُهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Sübhânehu ve Teâlâ: «İnsanlardan öylesi vardır ki der...» kavliyle Müslümanların iki fırkasını zikredince, bunun hemen peşinden münafıklar zümresini zikretmiştir; bunlar imanı açığa vurup küfrü gizleyen kimselerdir. Nüzul sebebi ise ileride açıklanacağı üzere Ahnes b. Şerîk'tir. İbn Atiyye şöyle demiştir:
مَا ثَبَتَ قَطُّ أَنَّ الْأَخْنَسَ أَسْلَمَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي كُلِّ مَنْ أَضْمَرَ كُفْرًا أَوْ نِفَاقًا أَوْ كَذِبًا، وَأَظْهَرَ بِلِسَانِهِ خِلَافَهُ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: يُعْجِبُكَ وَاضِحٌ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ يَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ فَيَقُولُ: يَشْهَدُ اللَّهُ عَلَى مَا فِي قَلْبِي مِنْ مَحَبَّتِكَ أَوْ مِنَ الْإِسْلَامِ، أَوْ يَقُولُ: اللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي أَقُولُ حَقًّا، وَأَنِّي صَادِقٌ فِي قَوْلِي لَكَ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَيُشْهِدُ اللَّهَ بفتح حرف
Ahnes'in Müslüman olduğu asla sabit olmamıştır. Bir görüşe göre bu ayet münafıklardan bir topluluk hakkında inmiştir. Diğer bir görüşe göre ise küfrü, nifakı veya yalanı gizleyip diliyle bunun aksini açığa vuran herkes hakkında inmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُعْجِبُكَ } “[sözü] hoşuna gider” buyruğunun manası açıktır. { وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “kalbinde olana Allah'ı şahit tutar” kavlinin manası ise şudur: O kimse buna dair yemin ederek: «Sana olan sevgime ya da İslâm'a dair kalbimde bulunana Allah şahittir» der veya «Allah biliyor ki ben doğruyu söylüyorum ve sana söylediğim sözde samimiyim» der. İbn Muhaysın ise { وَيُشْهِدُ اللَّهَ } ibaresini muzâri harfinin fethasıyla
الْمُضَارَعَةِ وَرَفْعِ الِاسْمِ الشَّرِيفِ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ وَالْمَعْنَى: وَيَعْلَمُ اللَّهُ مِنْهُ خِلَافَ مَا قَالَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
ve Lafza-i Celâl'i fail olarak merfû ile «وَيَشْهَدُ اللَّهُ» şeklinde okumuştur. Bu durumda mana şöyledir: «Allah onun söylediğinin aksini bildiği hâlde...» Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir:
وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ وَقِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ أَبْلَغُ فِي الذَّمِّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَاللَّهُ يَشْهَدُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ: وَيَسْتَشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ. وَقَوْلُهُ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا متعلق بالقول، أو بيعجبك فَعَلَى الْأَوَّلِ: الْقَوْلُ صَادِرٌ فِي الْحَيَاةِ، وَعَلَى الثَّانِي: الْإِعْجَابُ صَادِرٌ فِيهَا. وَالْأَلَدُّ:
«Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.» Çoğunluğun kıraati ise yergide daha beliğdir. İbn Abbâs: «Ve'llâhu yeşhedü alâ mâ fî kalbih» (وَاللَّهُ يَشْهَدُ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) şeklinde okumuştur. Übey ve İbn Mes'ûd ise: «Ve yesteşhidullâhe alâ mâ fî kalbih» (وَيَسْتَشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ) şeklinde okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: «Dünya hayatında» kavli ya söze veya «hoşuna gider» fiiline taalluk eder. Birinciye göre söz dünya hayatında söylenmiştir; ikinciye göre ise hayran kalma bu hayatta meydana gelmiştir. Eledd (الْأَلَدُّ) ise:
الشَّدِيدُ الْخُصُومَةِ. يُقَالُ: رَجُلٌ أَلَدُّ، وَامْرَأَةٌ لَدَّاءُ، وَلَدَدْتُهُ أَلُدُّهُ: إِذَا جَادَلْتَهُ فَغَلَبْتَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
düşmanlığı ve hasımlığı pek şiddetli olan kimsedir. 'Racülün eledd' (رَجُلٌ أَلَدُّ - çok inatçı/hasım adam), 'imraetün leddâ' (امْرَأَةٌ لَدَّاءُ) denir. Bir kimseyle tartışıp ona galip geldiğinde 'lededtühû elüddühû' (لَدَدْتُهُ أَلُدُّهُ) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَأَلَدُّ ذي حنق عَلَيَّ كَأَنَّمَا ... تَغْلِي عَدَاوَةُ صَدْرِهِ فِي مِرْجَلِ
Bana karşı kin dolu pek yaman bir düşman ki / Sanki göğsündeki düşmanlık bir kazanda kaynamaktadır.
وَالْخِصَامُ: مَصْدَرُ خَاصَمَ، قَالَهُ الْخَلِيلُ وَقِيلَ: جَمْعُ خَصْمٍ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ كَكَلْبٍ وَكِلَابٍ، وَصَعْبٍ وَصِعَابٍ، وَضَخْمٍ وَضِخَامٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَشَدُّ الْمُخَاصِمِينَ خُصُومَةً، لِكَثْرَةِ جِدَالِهِ وَقُوَّةِ مُرَاجَعَتِهِ، وَإِضَافَةُ الْأَلَدِّ إِلَى الْخِصَامِ بِمَعْنَى فِي، أَيْ: أَلَدُّ فِي الْخِصَامِ، أَوْ جُعِلَ الْخِصَامُ أَلَدَّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ. وَقَوْلُهُ: وَإِذا تَوَلَّى أَيْ: أَدْبَرَ، وَذَهَبَ عَنْكَ يَا مُحَمَّدُ! وَقِيلَ: إِنَّهُ بِمَعْنَى: ضَلَّ وَغَضِبَ وَقِيلَ: إِنَّهُ بِمَعْنَى: الْوِلَايَةِ، أَيْ:
Hısâm (الْخِصَامُ) kelimesi; Halîl'in belirttiğine göre 'hâsame' (خَاصَمَ) fiilinin masdarıdır. Zeccâc'ın belirttiğine göre ise tıpkı 'kelb-kilâb' (كَلْبٌ وَكِلَابٌ), 'sa'b-sı'âb' (صَعْبٌ وَصِعَابٌ) ve 'dahm-dıhâm' (ضَخْمٌ وَضِخَامٌ) gibi 'hasm' (خَصْم) kelimesinin çoğuludur. Manası şudur: O, tartışmasının çokluğu ve sert karşılık vermesi sebebiyle hasımların en yamanıdır. 'Eledd' kelimesinin 'hısâm'a izafeti 'fî' (içinde) manasındadır; yani 'düşmanlıkta en yaman olan' demektir veya mübalağa maksadıyla husumetin kendisi 'eledd' kılınmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: «Ayrılıp gittiğinde» kavli, yani: [Ey Muhammed!] Arkasını dönüp senin yanından gittiğinde, demektir. Bunun «saptığında ve öfkelendiğinde» manasına geldiği de söylenmiştir. Vilâyet (yöneticilik) manasında olduğu da söylenmiştir; yani:
إِذَا كَانَ وَالِيًا فَعَلَ مَا يَفْعَلُهُ وُلَاةُ السُّوءِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَالسَّعْيُ الْمَذْكُورُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ:
«vali (yönetici) olduğunda, kötü yöneticilerin yeryüzünde fesat adına yaptıklarını yapar» demektir. Zikredilen sa'y (çaba/koşma) kelimesiyle muradın:
السَّعْيَ بِالْقَدَمَيْنِ إِلَى مَا هُوَ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، كَقَطْعِ الطَّرِيقِ، وَحَرْبِ الْمُسْلِمِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ:
yol kesmek ve Müslümanlarla savaşmak gibi yeryüzünde fesat olan şeylere iki ayakla koşmak olması muhtemel olduğu gibi, muradın:
الْعَمَلَ فِي الْفَسَادِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ سَعْيٌ بِالْقَدَمَيْنِ، كَالتَّدْبِيرِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِمَا يَضُرُّهُمْ، وَإِعْمَالِ الْحِيَلِ عَلَيْهِمْ، وَكُلُّ عَمَلٍ يَعْمَلُهُ الْإِنْسَانُ بِجَوَارِحِهِ أَوْ حَوَاسِّهِ يُقَالُ لَهُ: سَعْيٌ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَوْلُهُ:
iki ayakla koşma olmasa bile, Müslümanların aleyhine kendilerine zarar verecek planlar kurmak ve onlara hileler tezgâhlamak gibi fesat yolunda çalışmak olması da muhtemeldir. İnsanın organlarıyla veya duyularıyla yaptığı her işe 'sa'y' denir; bu ayetten zahir olan mana da budur. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَيُهْلِكَ عُطِفَ عَلَى قوله: لِيُفْسِدَ وفي قراءة أبيّ: وليهلك. وقراءة قَتَادَةُ بِالرَّفْعِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ: وَيُهْلِكَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْكَافِ وَرَفْعِ الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَابْنِ مُحَيْصِنٍ. وَالْمُرَادُ بِالْحَرْثِ: الزَّرْعُ، وَالنَّسْلِ: الْأَوْلَادُ وَقِيلَ الْحَرْثُ: النِّسَاءُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَذَلِكَ لِأَنَّ النِّفَاقَ يُؤَدِّي إِلَى تَفْرِيقِ الْكَلِمَةِ وَوُقُوعِ الْقِتَالِ، وَفِيهِ هَلَاكُ الْخَلْقِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَنَّ الظَّالِمَ يُفْسِدُ فِي الْأَرْضِ فَيُمْسِكُ اللَّهُ الْمَطَرَ فَيَهْلَكُ الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ. وَأَصْلُ الْحَرْثِ فِي اللُّغَةِ: الشَّقُّ، وَمِنْهُ الْمِحْرَاثُ لِمَا يُشُقُّ بِهِ الْأَرْضُ، وَالْحَرْثُ: كَسْبُ الْمَالِ وَجَمْعُهُ. وَأَصْلُ النَّسْلِ فِي اللُّغَةِ: الْخُرُوجُ وَالسُّقُوطُ وَمِنْهُ نَسْلُ الشعر، ومنه أيضا:
«Ve yok etmek için» kavli, «Bozgunculuk çıkarmak için» kavline matuftur. Übeyy kıraatinde «ve liyühlike» (وليهلك) şeklindedir. Katâde'nin kıraati ise merfûdur. İbn Kesîr'den ye'nin fethası, kâf'ın dammesi ve 'el-harsü ve'n-neslü'nün ref'i ile «ve yehlikü'l-harsü ve'n-neslü» şeklinde rivayet edilmiştir ki bu el-Hasen ve İbn Muhaysın'ın da kıraatidir. Hars (الْحَرْثُ) ile murad ekin, nesil (النَّسْلُ) ile murad ise çocuklardır. Harsın kadınlar olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Çünkü nifak, birliğin bozulmasına ve savaşın vuku bulmasına yol açar; bunda da halkın helak olması vardır. Manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Zalim kimse yeryüzünde fesat çıkarır, Allah da yağmuru tutar; böylece ekin ve nesil helak olur. Hars kelimesinin lügatteki aslı yarmaktır; toprağın kendisiyle yarıldığı alete saban (mihrâs) denilmesi de bundandır. Hars aynı zamanda mal kazanmak ve onu biriktirmektir. Nesil kelimesinin lügatteki aslı ise çıkmak ve dökülmektir; nitekim dökülen tüy için 'neslü'ş-şa'r' denir. Yine şu ayetlerde de bu manadadır:
إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَيُقَالُ لِمَا خَرَجَ مِنْ كُلِّ أُنْثَى: نَسْلٌ، لِخُرُوجِهِ مِنْهَا. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ يَشْمَلُ كُلَّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِهِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ مَا فِيهِ فَسَادُ الدِّينِ، وَمَا فِيهِ فَسَادُ الدُّنْيَا. وَالْعِزَّةُ: الْقُوَّةُ وَالْغَلَبَةُ، مِنْ عَزَّهُ يَعُزُّهُ: إِذَا غَلَبَهُ، وَمِنْهُ وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ وَقِيلَ الْعِزَّةُ هُنَا: الْحَمِيَّةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
«Rablerine doğru akın ederler» ve «Onlar her tepeden akın ederler». Her dişiden doğan yavruya da ondan çıktığı için 'nesil' denilir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Allah ise fesadı sevmez» kavli, dinin bozulması ile dünyanın bozulması arasında hiçbir fark gözetmeksizin fesadın her türünü kapsar. İzzet (الْعِزَّةُ) ise güç ve üstünlüktür; bir kimseye üstün gelindiğinde kullanılan 'azzehû ya'uzzuhû' (عَزَّهُ يَعُزُّهُ) kökündendir. «Konuşmada bana üstün geldi» ayeti de bundandır. Buradaki izzetin hamiyyet (kibir, gurur) olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَخَذَتْهُ عِزَّةٌ مِنْ جَهْلِهِ ... فَتَوَلَّى مُغْضَبًا فِعْلَ الضَّجِرْ
Cehaletinden kaynaklanan bir gurur onu yakaladı da / Usanmış kimsenin davranışı gibi öfkeyle dönüp gitti.
وَقِيلَ: الْعِزَّةُ هُنَا: الْمَنَعَةُ وَشِدَّةُ النَّفْسِ. وَمَعْنَى: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ حَمَلَتْهُ الْعِزَّةُ عَلَى الْإِثْمِ، مِنْ قَوْلِكَ: أَخَذْتُهُ بِكَذَا: إِذَا حَمَلْتُهُ عَلَيْهِ، وَأَلْزَمْتُهُ إِيَّاهُ وَقِيلَ: أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِمَا يُؤْثِمُهُ، أَيِ: ارْتَكَبَ الْكُفْرَ لِلْعِزَّةِ، وَمِنْهُ: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْإِثْمِ بِمَعْنَى اللَّامِ، أي: أخذته
Buradaki izzetin; dokunulmazlık (kuvvet) ve nefsin katılığını/baskınlığını ifade ettiği de söylenmiştir. { أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ } ifadesinin anlamı; izzet onu günaha sevk etti demektir. Nitekim bir kimseyi bir şeye sevk edip onu buna mecbur bıraktığında söylediğin: 'أَخَذْتُهُ بِكَذَا' (onu şununla mecbur kıldım/ona sevk ettim) sözünden gelir. Bir diğer görüşe göre [bunun anlamı]: İzzet onu günaha sokacak şey sebebiyle yakaladı; yani üstünlük/gurur uğruna küfrü irtikâp etti demektir. Nitekim şu ayet de bu kabildendir: { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقاقٍ } “Aksine inkâr edenler bir gurur ve ayrılık/muhalefet içindedirler”. { بِالْإِثْمِ } kavlindeki bâ (بِ) harfinin lâm (لِ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani onu...
الْعِزَّةُ وَالْحَمِيَّةُ عَنْ قَبُولِ الْوَعْظِ لِلْإِثْمِ الَّذِي فِي قَلْبِهِ، وَهُوَ النِّفَاقُ وَقِيلَ: الْبَاءُ بِمَعْنَى مع، أي: أخذته العزّة مع الْإِثْمِ. وَقَوْلُهُ: فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ أَيْ: كَافِيَةٌ مُعَاقَبَةً وَجَزَاءً، كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ: كَفَّاكَ مَا حَلَّ بِكَ، وَأَنْتَ تَسْتَعْظِمُ عَلَيْهِ مَا حَلَّ بِهِ. وَالْمِهَادُ: جَمْعُ الْمَهْدِ، وَهُوَ الْمَوْضِعُ الْمُهَيَّأُ لِلنَّوْمِ، وَمِنْهُ مَهْدُ الصَّبِيِّ وَسُمِّيَتْ جَهَنَّمُ: مِهَادًا، لِأَنَّهَا مُسْتَقَرُّ الْكُفَّارِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهَا بَدَلٌ لَهُمْ من المهاد كقوله: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ وَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
-ki o nifaktır- sebebiyle gurur ve taassubu onu öğüdü kabul etmekten alıkoymuştur. Bâ harfinin 'maa' (beraber) manasında olduğu da söylenmiştir; yani gurur onu günahla beraber yakalamıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: «Artık ona cehennem yeter» kavli; ceza ve karşılık olarak kâfidir, demektir. Nitekim başına gelen şeyi büyük gördüğün bir adama: «Başına gelen sana yeter!» dersin. Mihâd (الْمِهَادُ) kelimesi 'mehd'in çoğuludur; o da uyku için hazırlanan yerdir, çocuğun beşiğine 'mehd' denmesi de bundandır. Cehennem, kâfirlerin yerleşeceği yer olduğu için 'mihâd' (döşek/yatak) olarak adlandırılmıştır. Mananın, tıpkı Yüce Allah'ın: «Onları acı bir azapla müjdele!» kavlinde ve şairin:
تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ وَيَشْرِي بِمَعْنَى: يَبِيعُ، أَيْ: يَبِيعُ نَفْسَهُ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ، كَالْجِهَادِ، وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، ومثله قوله تعالى: وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ وَأَصْلُهُ: الِاسْتِبْدَالُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
«Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur» sözünde olduğu gibi, cehennemin onlar için döşeğin bedeli olduğu şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yeşrî (يَشْرِي) kelimesi satar manasındadır; yani cihat, emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker gibi amellerle nefsini Allah'ın rızası uğruna satar. Yüce Allah'ın: «Onu değersiz bir fiyata sattılar» kavli de böyledir. Aslı ise değiştirmektir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: «Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını cennet karşılığında satın almıştır» kavli de bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَشَرَيْتُ بُرْدًا لَيْتَنِي ... مِنْ بَعْدِ بُرْدٍ كُنْتُ هَامَهْ
Bürd'ü sattım; keşke ben / Bürd'den sonra bir baykuş olsaydım!
وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de bu kabildendir:
يعطى بها ثمنا فيمنعها ... ويقول صاحبها أَلَا تَشْرِي
Ona bir bedel verilir de engel olur / Sahibi ise: «Satmaz mısın?» der.
وَالْمَرْضَاةُ: الرِّضَا، تَقُولُ: رَضِيَ يَرْضَى، رِضًا وَمَرْضَاةً. وَوَجْهُ ذِكْرِ الرَّأْفَةِ هُنَا: أَنَّهُ أوجب عليهم ما أوجبه ليجازيهم ويثيبهم، فَكَانَ ذَلِكَ رَأْفَةً بِهِمْ وَلُطْفًا لَهُمْ.
Merdât (الْمَرْضَاةُ) kelimesi rıza demektir. 'Radiye-yerdâ-rıdan-ve merdâten' (رَضِيَ يَرْضَى، رِضًا وَمَرْضَاةً) denir. Burada re'fetin (şefkatin) zikredilmesinin hikmeti şudur: Allah, onları mükâfatlandırmak ve onlara sevap vermek için kendilerine farz kıldığı şeyleri farz kılmıştır; dolayısıyla bu, onlara bir şefkat ve lütuftur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أُصِيبَتِ السَّرِيَّةُ الَّتِي فِيهَا عَاصِمٌ وَمَرْثَدٌ قَالَ رِجَالٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ: يَا وَيْحَ هَؤُلَاءِ الْمَقْتُولِينَ الَّذِينَ هَلَكُوا هَكَذَا، لَا هُمْ قَعَدُوا فِي أَهْلِهِمْ، وَلَا هُمْ أَدَّوْا رِسَالَةَ صَاحِبِهِمْ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ:
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: İçinde Âsım ve Mersed'in bulunduğu seriyye vurulduğunda münafıklardan bazı adamlar: «Yazıklar olsun böyle helak olan şu öldürülmüş kimselere! Ne ailelerinin yanında oturdular ne de arkadaşlarının elçilik vazifesini yerine getirdiler!» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider» -yani
مَا يُظْهِرُ مِنَ الْإِسْلَامِ بِلِسَانِهِ، وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ أَنَّهُ مُخَالِفٌ لِمَا يَقُولُهُ بِلِسَانِهِ، وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ أَيْ: ذُو جِدَالٍ إِذَا كَلَّمَكَ وَرَاجَعَكَ وَإِذا تَوَلَّى: خَرَجَ مِنْ عِنْدِكَ سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها، وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ، وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ أَيْ: لَا يُحِبُّ عَمَلَهُ وَلَا يَرْضَى بِهِ. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ الَّذِينَ يَشْرُونَ أَنْفُسَهُمْ مِنَ اللَّهِ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِهِ، وَالْقِيَامِ بِحَقِّهِ، حَتَّى هَلَكُوا عَلَى ذَلِكَ: يَعْنِي هَذِهِ السَّرِيَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عن السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ الْآيَةَ، قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْأَخْنَسِ بْنِ شَرِيقٍ الثَّقَفِيِّ حَلِيفِ بَنِي زُهْرَةَ، أَقْبَلَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ الْمَدِينَةَ وَقَالَ: جِئْتُ أُرِيدُ الْإِسْلَامَ، وَيَعْلَمُ اللَّهُ أَنِّي لَصَادِقٌ، فَأَعْجَبَ النَّبِيَّ ﷺ ذَلِكَ مِنْهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:
diliyle açığa vurduğu İslâm hoşuna gider-, «üstelik o, diliyle söylediğine muhalif olduğu hâlde kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Hâlbuki o, düşmanların en yamanıdır» -yani seninle konuştuğunda ve sana karşılık verdiğinde pek tartışmacıdır-, «senin yanından ayrılıp gittiğinde yeryüzünde fesat çıkarmak, ekini ve nesli yok etmek için çalışır. Allah ise fesadı sevmez» -yani onun amelini sevmez ve ondan razı olmaz-. «İnsanlardan öylesi de vardır ki canını satar [feda eder]» -yani Allah yolunda cihat ederek ve O'nun hakkını ikame ederek bu uğurda helak oluncaya kadar nefislerini Allah'a satan kimselerdir ki bu seriyyeyi kastetmektedir- [ayetlerini] indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «İnsanlardan öylesi vardır ki sözü hoşuna gider...» ayeti hakkında Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayet, Benî Zühre'nin antlaşmalısı olan Ahnes b. Şerîk es-Sekafî hakkında indi. O, Medine'de Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelip: «Ben İslâm'ı dileyerek geldim ve Allah biliyor ki ben kesinlikle doğru söylüyorum» dedi. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onun bu sözünü beğendi. İşte Yüce Allah'ın:
وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ. ثُمَّ خَرَجَ مِنْ عند النبي ﷺ فَمَرَّ بِزَرْعٍ لِقَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَحُمُرٍ، فأحرق
{ وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى مَا فِي قَلْبِهِ } “üstelik kalbinde olana Allah'ı şahit tutar” [ayetini indirdi]. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından çıktı; Müslümanlardan bir topluluğa ait bir ekine ve eşeklere rastladı da ekini yaktı
الزَّرْعَ، وَعَقَرَ الْحُمُرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ قَالَ هُوَ شَدِيدُ الْخُصُومَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
ve eşekleri boğazladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «Ayrılıp gittiğinde yeryüzünde çalışır...» ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: «O, düşmanların en yamanıdır» kavli hakkında İbn Abbâs'tan: «O, düşmanlığı pek şiddetli olandır» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Cenâb-ı Hakk'ın:
وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ قَالَ عَمِلَ فِي الْأَرْضِ، وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ قَالَ: نَبَاتُ الْأَرْضِ.
«Ayrılıp gittiğinde yeryüzünde çalışır» kavli hakkında Mücâhid'den: «Yeryüzünde iş işler», «Ekini yok eder» kavli hakkında ise: «Yeryüzünün bitkileridir» dediğini rivayet etmiştir.
وَالنَّسْلَ نسل كل شيء من الحيوان والناس وَالدَّوَابِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ قَالَ: يَلِي فِي الْأَرْضِ فَيَعْمَلُ فِيهَا بِالْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ، فَيَحْبِسُ اللَّهُ بِذَلِكَ الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ، فَتَهْلَكُ بِحَبْسِ الْقَطْرِ الْحَرْثُ وَالنَّسْلُ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ. ثُمَّ قَرَأَ مُجَاهِدٌ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ قَالَ: الْحَرْثُ: الزَّرْعُ، وَالنَّسْلُ: نَسَلُ كُلِّ دَابَّةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الذُّنُوبِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِأَخِيهِ: اتَّقِ اللَّهَ، فَيَقُولُ: عَلَيْكَ بِنَفْسِكَ أَنْتَ تَأْمُرُنِي؟» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ سُفْيَانَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِمَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ: اتَّقِ اللَّهَ، فَسَقَطَ فَوَضَعَ خَدَّهُ عَلَى الْأَرْضِ تَوَاضُعًا لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَبِئْسَ الْمِهادُ قَالَ: بِئْسَ الْمَنْزِلُ. وَأَخْرَجَا عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: بِئْسَ مَا شَهِدُوا لِأَنْفُسِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ صُهَيْبٍ قَالَ:
«Ve nesli [yok eder]» kavli hakkında ise: «Hayvanlardan, insanlardan ve bineklerden her şeyin neslidir» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre ona: «Ayrılıp gittiğinde yeryüzünde çalışır» kavli sorulunca şöyle demiştir: «Yeryüzünde yönetici olur da orada düşmanlık ve zulümle iş yapar; bunun üzerine Allah gökten yağmuru tutar, yağmurun tutulması sebebiyle de ekin ve nesil helak olur; Allah ise fesadı sevmez.» Sonra Mücâhid: «İnsanların kendi elleriyle işledikleri sebebiyle karada ve denizde fesat ortaya çıktı...» ayetini okudu. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre ona: «Ekini ve nesli yok eder» kavli sorulunca: «Hars ekindir, nesil ise her hayvanın neslidir» demiştir. İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Şuab'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kişinin din kardeşine: 'Allah'tan kork!' demesi, onun da: 'Sen kendine bak, bana sen mi emrediyorsun?' demesi Allah katında en büyük günahlardandır.» İbnü'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî, Süfyân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam Mâlik b. Miğvel'e: «Allah'tan kork!» dedi; bunun üzerine Mâlik yere kapandı ve Allah'a karşı tevazuundan ötürü yanağını yere koydu. İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, Cenâb-ı Hakk'ın: «O ne kötü bir döşektir!» kavli hakkında İbn Abbâs'tan: «Ne kötü bir konaktır!» dediğini rivayet etmişlerdir. Yine o ikisi Mücâhid'den: «Kendileri için hazırladıkları [bu şahitlik] ne kötüdür!» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Suheyb'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لَمَّا أَرَدْتُ الْهِجْرَةَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ لِي قُرَيْشٌ: يَا صُهَيْبُ قَدِمْتَ إِلَيْنَا وَلَا مَالَ لَكَ، وَتَخْرُجُ أَنْتَ وَمَالُكَ، وَاللَّهِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ أَبَدًا، فَقُلْتُ لَهُمْ: أرأيتم إن دفعت إليكم ما لي تُخَلُّونَ عَنِّي؟ قَالُوا: نَعَمْ، فَدَفَعْتُ إِلَيْهِمْ مَالِي فَخَلُّوا عَنِّي، فَخَرَجْتُ حَتَّى قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: «رَبِحَ الْبَيْعُ صُهَيْبُ» مَرَّتَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ نَحْوَهُ.
«Mekke'den Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicret etmek istediğimde Kureyş bana: 'Ey Suheyb! Sen bize malın mülkün yokken geldin; şimdi ise sen ve malın çıkıp gideceksiniz öyle mi? Vallahi bu asla olamaz!' dediler. Ben de onlara: 'Ne dersiniz, eğer malımı size bırakırsam yolumu açar mısınız?' dedim. 'Evet' dediler. Ben de malımı onlara bıraktım, onlar da yolumu açtılar. Çıkıp nihayet Medine'ye geldim. Bu durum Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ulaşınca iki defa: 'Suheyb ticareti kazandı!' buyurdu.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hilye'de Ebu Nuaym ve İbn Asâkir, Saîd b. el-Müseyyeb'den benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ صُهَيْبٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي خُرُوجِ صُهَيْبٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ.
Taberânî, Hâkim ve Delâil'de Beyhakî, Suheyb'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve -tashih ederek- Hâkim, Enes'ten: «Bu ayet Suheyb'in Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hicreti hakkında indi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Katâde'den: «Onlar muhacirler ve ensardır» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٨ الى ٢١٠]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 208-210]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠)
“Ey iman edenler! Hep birden barışa [ve İslâm'a] girin; şeytanın adımlarına uymayın. Çünkü o, sizin için apaçık bir düşmandır. (208) Size apaçık deliller geldikten sonra yine de kayarsanız, iyi bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (209) Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın [azabının] ve meleklerin gelmesini ve işin bitirilivermesini mi bekliyorlar? Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (210)”
لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ النَّاسَ يَنْقَسِمُونَ إِلَى ثَلَاثِ طَوَائِفَ: مُؤْمِنِينَ، وَكَافِرِينَ، وَمُنَافِقِينَ، أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْكَوْنِ عَلَى مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ. وَإِنَّمَا أُطْلِقَ عَلَى الثَّلَاثِ الطَّوَائِفِ لفظ الإيمان، لأن أهل الكتاب مؤمنون بِنَبِيِّهِمْ وَكِتَابِهِمْ، وَالْمُنَافِقُ مُؤْمِنٌ بِلِسَانِهِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ مُؤْمِنٍ بِقَلْبِهِ. وَالسَّلْمُ بِفَتْحِ السِّينِ وَكَسْرِهَا قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَكَذَا عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَهُمَا جَمِيعًا يَقَعَانِ لِلْإِسْلَامِ وَالْمُسَالَمَةِ. وَقَالَ أَبُو عمرو بن العلاء: إنه بالفتح
Allah Teâlâ insanların müminler, kâfirler ve münafıklar olmak üzere üç gruba ayrıldığını zikredince, bundan sonra onlara tek bir millet (din) üzere olmayı emretti. Bu üç fırkaya birden 'iman' lafzının ıtlak edilmesi (kullanılması), Ehl-i Kitab'ın kendi peygamberlerine ve kitaplarına iman etmeleri, münafığın da kalbiyle iman etmemiş olsa bile diliyle iman etmiş olmasındandır. Sîn harfinin fethası ve kesresiyle okunan es-Selm / es-Silm (السَّلْم / السِّلْم) kelimesine gelince; Kisâî şöyle demiştir: 'İkisinin anlamı birdir.' Basralılara göre de böyledir; her ikisi de hem İslâm hem de barış/uzlaşma (müsâleme) anlamlarına gelir. Ebû Amr b. el-Alâ ise fetha ile okunuşun
لِلْمُسَالَمَةِ، وَبِالْكَسْرِ لِلْإِسْلَامِ. وَأَنْكَرَ الْمُبَرِّدُ هَذِهِ التَّفْرِقَةَ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السَّلْمُ بِفَتْحِ السِّينِ: الصُّلْحُ، وَتُكْسَرُ وَيُذَكُّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الِاسْتِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ. وَرَجَّحَ الطَّبَرِيُّ أَنَّهُ هُنَا بِمَعْنَى الْإِسْلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ الْكِنْدِيِّ:
barış/uzlaşma için, kesre ile okunuşun ise İslâm için olduğunu söylemiştir. Müberred bu ayrımı kabul etmemiştir. Cevherî ise şöyle demiştir: es-Selm (السَّلْمُ) sîn'in fethasıyla sulhtur; kesre ile de okunur, müzekker ve müennes olarak da kullanılır; aslı ise teslimiyet ve boyun eğmektir. Taberî, kelimenin burada İslâm manasında olduğunu tercih etmiştir. Kindeli şairin şu sözü de bundandır:
دَعَوْتُ عَشِيرَتِي لِلسِّلْمِ لَمَّا ... رَأَيْتُهُمُ تولّوا مدبرينا
«Kavmimi barışa çağırdım, ne zaman ki... Onların arkalarını dönüp kaçtıklarını gördüm.»
أَيْ: إِلَى الْإِسْلَامِ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: «السَّلَمِ» بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ. وَقَدْ حَكَى الْبَصْرِيُّونَ فِي سِلْمٍ وسلم وسلّم أنها بمعنى واحد وكَافَّةً حَالٌ مِنَ الْسَلْمِ أَوْ مِنْ ضَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، فَمَعْنَاهُ عَلَى الْأَوَّلِ: لَا يَخْرُجُ مِنْكُمْ أَحَدٌ، وَعَلَى الثَّانِي: لَا يَخْرُجُ مِنْ أَنْوَاعِ السِّلْمِ شَيْءٌ، بَلِ ادْخُلُوا فِيهَا جَمِيعًا، أَيْ: فِي خِصَالِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: كَفَفْتُ، أَيْ: مَنَعْتُ، أَيْ: لَا يَمْتَنِعُ مِنْكُمْ أَحَدٌ مِنَ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، وَالْكَفُّ: الْمَنْعُ، وَالْمُرَادُ هُنَا: الْجَمِيعُ ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً أَيْ: جَمِيعًا. وَقَوْلُهُ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ أَيْ: لا تسلكوا الطريق التي يدعوكم إليها الشَّيْطَانُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى خُطُوَاتٍ. قَوْلُهُ: زَلَلْتُمْ أَيْ:
Yani: İslâm'a [çağırdım]. A‘meş sîn ve lâm harflerinin fethasıyla { السَّلَمِ } şeklinde okumuştur. Basralılar; silm, selm ve selem kelimelerinin aynı anlamda olduğunu nakletmişlerdir. { كَافَّةً } kelimesi, «es-Silm»den veya müminlerin zamirinden hâldir (durum bildiren ögedir). Birinci ihtimale göre anlamı: «Sizden hiç kimse dışarıda kalmasın», ikinci ihtimale göre ise: «İslâm'ın hüküm ve ilkelerinden hiçbiri dışarıda kalmasın, bilakis hepsine birden, yani İslâm'ın bütün hasletlerine girin» demektir. Bu kelime, «engelledim» anlamındaki «kefeftü» sözünden türemiştir; yani «Sizden hiç kimse İslâm'a girmekten geri durmasın» demektir. el-Keff (الْكَفُّ), engellemek demektir; buradaki murat ise bütündür; { ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } yani «hepiniz/bütünüyle [girin]» demektir. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } sözü ise; «Şeytanın sizi çağırdığı yola girmeyin» demektir. «Hutuvât» kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. { زَلَلْتُمْ } sözü;
تَنَحَّيْتُمْ عَنْ طَرِيقِ الِاسْتِقَامَةِ، وَأَصْلُ الزَّلَلِ فِي الْقَدَمِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الِاعْتِقَادَاتِ والآراء وغير ذلك، يقال:
İstikamet yolundan saptınız demektir. Zelel (kayma) kelimesinin aslı ayaktadır; sonra inançlar, fikirler ve diğer hususlar için de kullanılmıştır. Nitekim şöyle denir:
زلّ يزلّ زللا وَزَلُولًا، أَيْ: دَحَضَتْ قَدَمُهُ. وَقُرِئَ: زَلَلْتُمْ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْمَعْنَى:
«Zelle yezillü zelelen ve zelûlen», yani ayağı kaydı demektir. Lâm harfinin kesresiyle { زَلِلْتُمْ } şeklinde de okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. Anlamı ise:
فَإِنْ ضَلَلْتُمْ وَعَرَجْتُمْ عَنِ الْحَقِّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ أَيِ: الْحُجَجُ الْوَاضِحَةُ، وَالْبَرَاهِينُ الصَّحِيحَةُ، أَنَّ الدُّخُولَ فِي الْإِسْلَامِ هُوَ الْحَقُّ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَالِبٌ لَا يُعْجِزُهُ الِانْتِقَامُ مِنْكُمْ حَكِيمٌ لَا يَنْتَقِمُ إِلَّا بِحَقٍّ. قَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ أَيْ: يَنْتَظِرُونَ، يُقَالُ: نَظَرْتُهُ وَانْتَظَرْتُهُ بِمَعْنًى، وَالْمُرَادُ: هَلْ يَنْتَظِرُ التَّارِكُونَ لِلدُّخُولِ فِي السِّلْمِ، وَالظُّلَلُ: جَمْعُ ظُلَّةٍ، وَهِيَ مَا يُظِلُّكَ، وَقَرَأَ قَتَادَةُ، وَيَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ: فِي ظِلالٍ وَقَرَأَ يَزِيدُ أَيْضًا وَالْمَلَائِكَةِ بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى الْغَمَامِ أَوْ عَلَى ظُلَلٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْمَلَائِكَةِ بِالْخَفْضِ بِمَعْنَى: وَفِي الْمَلَائِكَةِ، قَالَ: وَالرَّفْعُ أَجْوَدُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ.
«Şayet { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } İslâm'a girmenin hak olduğuna dair apaçık deliller ve sahih burhanlar geldikten sonra sapar ve haktan yüz çevirirseniz, { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } iyi bilin ki Allah mutlak galiptir, sizden intikam almaktan O'nu hiçbir şey aciz bırakamaz, { حَكِيمٌ } mutlak hikmet sahibidir, ancak hak ile intikam alır.» { هَلْ يَنْظُرُونَ } sözü; «bekliyorlar mı» demektir. «Nazartuhû» ile «intezartuhû» aynı anlamda kullanılır. Kastedilen şudur: «İslâm'a girmeyi terk edenler bekliyorlar mı?» ez-Zulel (الظُّلَلُ) ise 'zulle'nin çoğuludur; seni gölgeleyen şey demektir. Katâde ve Yezîd b. el-Ka‘kâ‘ { فِي ظِلالٍ } şeklinde okumuşlardır. Yezîd ayrıca «el-ğamâm»a veya «zulel»e atıfla cer ile { وَالْمَلائِكَةِ } şeklinde de okumuştur. Ahfeş: «Kesre ile { وَالْمَلائِكَةِ }, 've melekler içinde' anlamındadır» demiş ve: «Merfû okunuş daha üstündür» diye eklemiştir. Zeccâc ise: «Takdiri: 'Buluttan ve meleklerden gölgeler içinde' şeklindedir» demiştir.
وَالْمَعْنَى: هَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِمَا وَعَدَهُمْ مِنَ الْحِسَابِ وَالْعَذَابِ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْإِتْيَانِ رَاجِعًا إِلَى الْجَزَاءِ، فَسُمِّيَ الْجَزَاءُ: إِتْيَانًا، كَمَا سُمِّيَ التَّخْوِيفُ وَالتَّعْذِيبُ فِي قِصَّةِ ثَمُودَ: إِتْيَانًا، فَقَالَ: فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ وقال في قصة بني النَّضِيرِ: فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَإِنَّمَا احْتَمَلَ الْإِتْيَانُ هَذَا، لِأَنَّ أَصْلَهُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ: الْقَصْدُ إِلَى الشَّيْءِ فَمَعْنَى الْآيَةِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يُظْهِرَ اللَّهُ فِعْلًا مِنَ الْأَفْعَالِ مَعَ خَلْقٍ مِنْ خَلْقِهِ يَقْصِدُ إِلَى مُحَارَبَتِهِمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى:
Anlamı şudur: «Onlar, buluttan gölgeler ve melekler içinde Allah'ın kendilerine vadettiği hesap ve azabın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?» Ahfeş şöyle demiştir: «'Geliş' (ityân) anlamının cezaya raci olması muhtemeldir. Nitekim Semûd kıssasındaki korkutma ve azaplandırmaya 'gelme' denildiği gibi, cezaya da 'gelme' denilmiştir. Zira şöyle buyurmuştur: { فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ } “Allah onların binalarını temellerinden sarstı”. Benî Nadîr kıssasında da şöyle buyurmuştur: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Allah onlara hiç ummadıkları yerden geldi [cezasını indirdi]”. Bu geliş (ityân) ifadesinin bu manaya gelme ihtimali şundandır; çünkü dil ehli nezdinde bunun aslı 'bir şeye yönelmek'tir. Dolayısıyla ayetin manası: 'Onlar, Allah'ın yaratıklarından savaşa yöneldiği bir topluluğa karşı fiillerinden bir fiil göstermesinden başkasını mı bekliyorlar?' demektir.» Şöyle de denilmiştir: Bunun manası,
يَأْتِيهِمْ أَمْرُ اللَّهِ وَحُكْمُهُ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: فِي ظُلَلٍ بِمَعْنَى بِظُلَلٍ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: يَأْتِيهِمْ بِبَأْسِهِ فِي ظُلَلٍ.
«Onlara Allah'ın emri ve hükmü gelir» demektir. { فِي ظُلَلٍ } sözünün «gölgeler ile» manasında olduğu da söylenmiştir. Ayetin manasının «Onlara şiddetli azabıyla gölgeler içinde gelir» şeklinde olduğu da ileri sürülmüştür.
وَالْغَمَامُ: السَّحَابُ الرَّقِيقُ الْأَبْيَضُ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يَغُمُّ، أَيْ: يَسْتُرُ. وَوَجْهُ إِتْيَانِ الْعَذَابِ فِي الْغَمَامِ- عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ- مَا فِي مَجِيءِ الْخَوْفِ مِنْ مَحَلِّ الْأَمْنِ مِنَ الْفَظَاعَةِ وَعِظَمِ الْمَوْقِعِ، لِأَنَّ الْغَمَامَ مَظِنَّةُ الرَّحْمَةِ، لَا مَظِنَّةَ الْعَذَابِ. وَقَوْلُهُ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ عُطِفَ عَلَى يَأْتِيَهِمُ، دَاخِلٌ فِي حَيِّزِ الِانْتِظَارِ، وَإِنَّمَا عُدِلَ إِلَى صِيغَةِ الْمَاضِي دَلَالَةً عَلَى تَحَقُّقِهِ، فَكَأَنَّهُ قَدْ كَانَ، أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ جِيءَ بِهَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَهَا وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، أَيْ: وَفَرَغَ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي هُوَ إِهْلَاكُهُمْ. وَقَرَأَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وقضاء الأمر بالمصدر
Gamâm (الْغَمَام); ince, beyaz buluttur. Örtüp kapattığı (yağummu / يَغُمُّ), yani gizlediği için bu şekilde isimlendirilmiştir. -Şayet kastedilenin bu olduğu varsayılırsa- azabın bulut içinde gelmesinin hikmeti, güven umulan bir yerden korkunun gelmesindeki dehşet ve [bunun oluşturacağı] büyük tesirdir. Zira bulut, azap mahalli değil rahmet beklentisi yeridir. Cenâb-ı Hakk’ın { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “Ve iş bitirilmiştir” buyruğu, { يَأْتِيَهُمُ } fiiline matuf olup intizar (bekleme) kapsamına dâhildir. Gerçekleşmesinin kesinliğini göstermek maksadıyla sanki olup bitmiş gibi geçmiş zaman kipine dönülmüştür; yahut içeriğinin kesinlikle vuku bulacağını belirtmek üzere getirilmiş müste’nefe (başlangıç) cümlesidir; yani onların helak edilmesi [demek] olan iş tamamlanmıştır. Muâz b. Cebel ise masdar ile [merfû olarak] { وَقَضَاءُ الْأَمْرِ } şeklinde okumuştur.
عَطْفًا عَلَى الْمَلَائِكَةِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ: وَقَضَى الْأُمُورَ بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ:
«el-Melâike» üzerine matuftur. Yahyâ b. Ya‘mer ise çoğul olarak { وَقَضَى الْأُمُورَ } şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî;
تُرْجَعُ الْأُمُورُ عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْفَاعِلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ.
{ تَرْجِعُ الْأُمُورُ } fiilini malum (etken) sığasıyla okumuşlar, diğerleri ise meçhul (edilgen) sığasıyla { تُرْجَعُ } okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً قَالَ: يَعْنِي مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مَعَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ مُسْتَمْسِكِينَ بِبَعْضِ أَمْرِ التَّوْرَاةِ وَالشَّرَائِعِ الَّتِي أُنْزِلَتْ فِيهِمْ، يَقُولُ: ادْخُلُوا في شرائع دين محمد، ولا تدعوا منه شَيْئًا، وَحَسْبُكُمُ الْإِيمَانُ بِالتَّوْرَاةِ وَمَا فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ثَعْلَبَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَابْنِ يَامِينَ، وَأَسَدٍ وَأُسِيدٍ ابْنَيْ كَعْبٍ، وَسَعِيدِ بْنِ عَمْرٍو، وَقَيْسِ بْنِ زَيْدٍ، كُلُّهُمْ مِنْ يَهُودَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! يَوْمُ السَّبْتِ يَوْمٌ كُنَّا نُعَظِّمُهُ فَدَعْنَا فَلَنَسْبِتْ فِيهِ، وَإِنَّ التَّوْرَاةَ كِتَابُ اللَّهِ فَلْنَقُمْ بِهَا اللَّيْلَ، فَنَزَلَتْ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: السلم الطاعة لله، وكافة يَقُولُ: جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: السِّلْمُ: الْإِسْلَامُ، وَالزَّلَلُ: تَرْكُ الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ قَالَ: فَإِنْ ضَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكُمْ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يَجْمَعُ اللَّهُ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ قِيَامًا شَاخِصَةً أَبْصَارُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ يَنْتَظِرُونَ فَصْلَ الْقَضَاءِ وَيَنْزِلُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ مِنَ الْعَرْشِ إِلَى الْكُرْسِيِّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: يَهْبِطُ حِينَ يَهْبِطُ وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ خَلْقِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ حِجَابٍ، مِنْهَا: النُّورُ وَالظُّلْمَةُ وَالْمَاءُ، فَيُصَوِّتُ الْمَاءُ فِي تِلْكَ الظُّلْمَةِ صَوْتًا تَنْخَلِعُ لَهُ الْقُلُوبُ. وَأَخْرَجَ أَبُو يعلى، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: يَأْتِي اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي ظُلَلٍ مِنَ السَّحَابِ قَدْ قُطِعَتْ طَاقَاتٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ مِنَ الْغَمَامِ طَاقَاتٍ يَأْتِي اللَّهُ فِيهَا مَحْفُوفَاتٍ بِالْمَلَائِكَةِ» وَذَلِكَ قَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ: فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ قال: طاقات والملائكة حوله. وأخرج ابن حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ، وَتَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَأَخْرَجَ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَقُضِيَ الْأَمْرُ يقول: قامت الساعة.
İbn Ebî Hâtim, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } ayeti hakkında İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bundan maksat Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir; çünkü onlar Allah'a iman etmekle birlikte Tevrat'ın bazı hükümlerine ve kendilerine indirilen şeriatlara sarılmaya devam ediyorlardı. [Allah onlara] şöyle buyuruyor: 'Muhammed'in dininin bütün şeriatlarına girin, ondan hiçbir şeyi bırakmayın; Tevrat'a ve içindekilere sadece inanmanız size yeter.'» İbn Cerîr, İkrime'den nakleder ki: Bu ayet Sa‘lebe, Abdullah b. Selâm, İbn Yâmîn, Esed ve Üseyd (Ka‘b'ın oğulları), Saîd b. Amr ve Kays b. Zeyd hakkında inmiştir; bunların hepsi Yahudi idi. Şöyle dediler: «Ey Allah'ın Resûlü! Cumartesi bizim yücelttiğimiz bir gündü, bizi bırak da o güne hürmet edelim. Tevrat da Allah'ın kitabıdır, geceleyin onunla ibadet edelim.» Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } ayeti indi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: «es-Silm, Allah'a itaattir; kâffeten ise 'hepiniz/bütünüyle' demektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan: «es-Silm: İslâm'dır; zelel ise İslâm'ı terk etmektir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Süddî'den { فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ } ayeti hakkında: «Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] size geldikten sonra saparsanız» dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, İbn Mes‘ûd'dan Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah, bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde öncekileri ve sonrakileri, gözleri semaya dikilmiş, hükmün verilmesini bekler vaziyette ayakta toplar ve Allah buluttan gölgeler içinde Arş'tan Kürsî'ye iner.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Ömer'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İndiği zaman iner ve O'nunla yaratıkları arasında nurdan, karanlıktan ve sudan oluşan yetmiş bin perde bulunur. Su bu karanlık içinde öyle bir ses çıkarır ki, bundan yürekler hoplar.» Ebû Ya‘lâ, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah kıyamet gününde parçalara ayrılmış buluttan gölgeler içinde gelir.» İbn Cerîr ve Deylemî, yine ondan Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Buluttan tabakalar vardır ki Allah onların içinde, meleklerle kuşatılmış olarak gelir.» İşte bu, O'nun şu sözüdür: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın [azabının] gelmesini mi bekliyorlar?” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } hakkında: «Tabakalar halinde ve etrafında melekler olduğu halde» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında: «Allah onlara buluttan gölgeler içinde gelir, melekler de ölüm anında onlara gelir» dediğini rivayet etmiştir. İkrime'den de { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } ayeti hakkında: «Kıyamet kopmuştur, demektir» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١١ الى ٢١٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 211-213]
سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١) زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢) كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣)
“İsrailoğullarına sor, onlara nice apaçık ayetler verdik. Kim Allah'ın nimeti kendisine geldikten sonra onu değiştirirse bilsin ki, şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir. (211) İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Oysa takva sahipleri, kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir. (212) İnsanlar tek bir ümmetti. [Ayrılığa düşünce] Allah, müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların ihtilaf ettikleri hususlarda aralarında hüküm versin diye onlarla birlikte hak olan Kitab'ı indirdi. Halbuki kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden onda ihtilafa düşenler, sadece o Kitap verilenlerden başkası değildi. Bunun üzerine Allah, iman edenleri kendi izniyle hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir. (213)”
الْمَأْمُورُ بِالسُّؤَالِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ كُلُّ فَرْدٍ من السائلين، وهو سؤال
İsrailoğullarına sorması emredilen kişi Peygamber'dir [sallallâhu aleyhi ve sellem]; soran kişilerden her bir ferdin olması da caizdir. Bu soru,
تقريع وتوبيخ. وكَمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهَا عَلَى أنها مفعول بآتى، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، أَيْ: كَمْ آتَيْنَا آتَيْنَاهُمْ، وَقُدِّرَ مُتَأَخِّرًا لِأَنَّ لَهَا صَدْرَ الْكَلَامِ، وَهِيَ: إِمَّا اسْتِفْهَامِيَّةٌ للتقرير، أو خبرية للتكثير. ومِنْ آيَةٍ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَهِيَ: الْبَرَاهِينُ الَّتِي جَاءَ بِهَا أَنْبِيَاؤُهُمْ فِي أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ: الْآيَاتُ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى، وَهِيَ التِّسْعُ. وَالْمُرَادُ بِالنِّعْمَةِ هُنَا:
bir azarlama ve kınama sorusudur. { كَمْ } kelimesi, «âtâ» fiilinin mefulü (nesnesi) olarak kendisinden sonra zikredilen fiille mansub (üstün) konumundadır. Zikredilen fiilin delalet ettiği takdirî bir fiille mansub olması da caizdir; yani: «Onlara ne kadar çok verdiksek verdik» demektir; cümlenin başında yer alma hakkı olduğu için fiil sonraya takdir edilmiştir. Bu edat ya ikrar ettirmek için soru edatıdır (istifhâmiyye) ya da çokluk bildiren haber cümlesidir (haberiyye). { مِنْ آيَةٍ } ifadesi ise temyiz olarak mansub konumundadır ve bunlar, peygamberlerinin Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] hakkında getirdiği açık delillerdir. Bir görüşe göre kastedilen, Mûsâ'nın getirdiği dokuz mucizedir. Buradaki nimetten maksat ise;
مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: النِّعْمَةُ هُنَا: الْإِسْلَامُ، وَالظَّاهِرُ دُخُولُ كُلِّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَى عَبْدٍ مِنْ عِبَادِهِ كَائِنًا مَنْ كَانَ، فَوَقَعَ مِنْهُ التَّبْدِيلُ لَهَا، وَعَدَمُ الْقِيَامِ بِشُكْرِهَا- وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ كَوْنُ السِّيَاقِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَوْ كَوْنُهُمُ السَّبَبَ فِي النُّزُولِ، لِمَا تَقَرَّرَ: مِنْ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ مِنَ التَّرْهِيبِ وَالتَّخْوِيفِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ. قَوْلُهُ:
kendilerine gelen ayetlerdir. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: «Buradaki nimet İslâm'dır.» Zahir olan ise, kim olursa olsun Allah'ın kullarından bir kula lütfettiği ve o kulun da değiştirip şükrünü eda etmediği her nimeti kapsamasıdır. —Siyakın İsrailoğulları hakkında olması veya iniş sebebinin onlar olması bu genele mani değildir; çünkü 'Hükmün sebebi özel olsa da lafzın genelliği esas alınır' kaidesi sabittir.— { فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } sözünde ise haddi hesabı yapılamayacak derecede bir sakındırma ve korkutma vardır. [Allah Teâlâ'nın] şu sözü:
زُيِّنَ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، وَالْمُزَيِّنُ: هُوَ الشَّيْطَانُ، أَوِ الْأَنْفُسُ الْمَجْبُولَةُ عَلَى حُبِّ الْعَاجِلَةِ. وَالْمُرَادُ بِالَّذِينِ كَفَرُوا: رُؤَسَاءُ قُرَيْشٍ، أَوْ كُلُّ كَافِرٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ، وَحَمِيدُ بْنُ قَيْسٍ: زُيِّنَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَعْلُومِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ قِرَاءَةٌ شَاذَّةٌ لِأَنَّهُ لَمْ يَتَقَدَّمْ لِلْفَاعِلِ ذِكْرٌ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: زُيِّنَتْ، وَإِنَّمَا خَصَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ- مَعَ كَوْنِ الدُّنْيَا مُزَيَّنَةً لِلْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ كَمَا وَصَفَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ جَعَلَ مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِيَبْلُوَ الْخَلْقَ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا- لِأَنَّ الْكَافِرَ افْتُتِنَ بِهَذَا التَّزْيِينِ، وَأَعْرَضَ عَنِ الْآخِرَةِ، وَالْمُسْلِمُ لَمْ يُفْتَتَنْ بِهِ، بَلْ أَقْبَلَ عَلَى الْآخِرَةِ. قَوْلُهُ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ يَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا لِكَوْنِهِمْ فُقَرَاءَ لَا حَظَّ لَهُمْ مِنَ الدُّنْيَا كَحَظِّ رُؤَسَاءِ الْكُفْرِ وَأَسَاطِينِ الضَّلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَرَضَ الدُّنْيَا عِنْدَهُمْ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي يَكُونُ مَنْ نَالَهُ سَعِيدًا رَابِحًا. وَمَنْ حُرِمَهُ شَقِيًّا خَاسِرًا.
{ زُيِّنَ } meçhul (edilgen) yapılı bir fiildir. Süslü gösteren ise şeytandır ya da peşin dünyayı sevmeye meyilli olan nefislerdir. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesiyle kastedilen Kureyş'in ileri gelenleri veya her kâfirdir. Mücâhid ve Humeyd b. Kays, malum (etken) sığasıyla { زَيَّنَ } şeklinde okumuşlardır. Nehhâs: «Bu şaz bir okuyuştur; çünkü fail daha önce zikredilmemiştir» demiştir. İbn Ebî Able ise { زُيِّنَتْ } şeklinde okumuştur. —Yüce Allah yeryüzündeki şeyleri hangisinin daha güzel amel yapacağını sınamak için bir süs kıldığını belirttiği halde ve dünya hem Müslüman'a hem de kâfire süslü gösterilmişken— özellikle inkâr edenlerin zikredilmesi, kâfirin bu süse aldanıp ahiretten yüz çevirmesi, Müslüman'ın ise buna aldanmayıp bilakis ahirete yönelmesi sebebiyledir. { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } sözü; bu cümle hâl olarak mahallen mansubdur; yani: «O kâfirler, küfrün önderleri ve dalaletin elebaşları gibi dünya nimetlerinden bir payları bulunmayan fakir kimseler oldukları için iman edenlerle alay eder durumdadırlar.» Zira onlara göre dünya metaı; elde edenin mutlu ve kazançlı olduğu, mahrum kalanın ise bedbaht ve zararda olduğu bir şeydir.
وَقَدْ كَانَ غَالِبُ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ ذَاكَ فَقُرَاءَ لِاشْتِغَالِهِمْ بِالْعِبَادَةِ وَأَمْرِ الْآخِرَةِ، وَعَدَمِ الْتِفَاتِهِمْ إِلَى الدُّنْيَا وَزِينَتِهَا. وَحَكَى الْأَخْفَشُ أَنَّهُ يُقَالُ: سَخِرْتُ مِنْهُ وَسَخِرْتُ بِهِ، وَضَحِكْتُ مِنْهُ وَضَحِكْتُ بِهِ، وَهَزَأْتُ مِنْهُ وَهَزَأْتُ بِهِ، وَالِاسْمُ: السُّخْرِيَةُ وَالسُّخْرِيُّ. وَلَمَّا وَقَعَ مِنَ الْكُفَّارِ مَا وَقَعَ مِنَ السُّخْرِيَةِ بِالْمُؤْمِنِينَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:
O dönemde müminlerin çoğu, ibadetle ve ahiret işleriyle meşgul oldukları, dünyaya ve süsüne iltifat etmedikleri için fakir idiler. Ahfeş hem «sehirte minhü» hem de «sehirte bihî» (onunla alay ettin); «dahikte minhü» ve «dahikte bihî» (ona güldün); «heze'te minhü» ve «heze'te bihî» (onunla eğlendin) denildiğini; isminin ise 'suhriyyeten' ve 'suhriyyen' geldiğini nakletmiştir. Kâfirlerden müminlerle alay etme davranışı sadır olunca, Allah onlara şu sözüyle karşılık vermiştir:
وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالْمُرَادُ بِالْفَوْقِيَّةِ هُنَا: الْعُلُوُّ فِي الدَّرَجَةِ، لِأَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَالْكَفَّارُ فِي النَّارِ- وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالْفَوْقِ: الْمَكَانُ، لِأَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ، وَالنَّارَ فِي أَسْفَلِ سَافِلِينَ، أَوْ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الْغَالِبُونَ فِي الدُّنْيَا، كَمَا وَقَعَ ذَلِكَ مِنْ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ وَسُقُوطِ الْكُفْرِ، وَقَتْلِ أَهْلِهِ، وَأَسْرِهِمْ وَتَشْرِيدِهِمْ، وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَيْهِمْ وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ لَوْلَا التَّقْيِيدُ بِكَوْنِهِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فيها إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ سَيَرْزُقُ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَيُوَسِّعُ عَلَيْهِمْ، وَيَجْعَلُ مَا يُعْطِيهِمْ مِنَ الرِّزْقِ بِغَيْرِ حِسَابٍ، أَيْ: بِغَيْرِ تَقْدِيرٍ وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُوَسِّعُ عَلَى بَعْضِ عِبَادِهِ فِي الرِّزْقِ، كَمَا وَسَّعَ عَلَى أُولَئِكَ الرُّؤَسَاءِ مِنَ الْكُفَّارِ اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ، وَلَيْسَ فِي التَّوْسِعَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَنْ وُسِّعَ عَلَيْهِ فَقَدْ رَضِيَ عَنْهُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِغَيْرِ حِسَابٍ مِنَ الْمَرْزُوقِينَ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ . قَوْلُهُ: كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً أَيْ: كَانُوا عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَحْذُوفِ أَعْنِي: قَوْلَهَ: فَاخْتَلَفُوا، قراءة ابن مسعود، فإنه قرأ:
{ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Sakınanlar ise kıyamet gününde onların üstündedir” ifadesinde üstünlükten (fevkiyyet) maksat: Derece bakımından yüksekliktir; çünkü onlar cennette, kâfirler ise cehennemdedir. Üstünlük ile mekânın kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü cennet göktedir, cehennem ise aşağıların en aşağısındadır (esfel-i sâfilîn). Yahut müminlerin dünyada galip gelenler olması da muhtemeldir; nitekim İslam'ın zuhur edip küfrün çökmesi, ehlinin öldürülmesi, esir edilmesi, sürgün edilmesi ve onlara cizye konulması şeklinde bu durum vuku bulmuştur. Şayet kıyamet günü ile kayıtlanmış olmasaydı, ayeti bütün bu manalara hamletmeye bir engel bulunmazdı. { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” buyruğunda, Allah Teâlâ'nın müminlerden zayıf bırakılmış (müstaz'af) olanları rızıklandıracağına, onlara genişlik vereceğine ve onlara bağışlayacağı rızkı hesapsız, yani ölçüsüz kılacağına bir işaret olması muhtemeldir. Şöyle bir mana da muhtemeldir: Allah, kâfirlerin o reislerine mühlet vererek derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) üzere genişlik verdiği gibi, kullarından dilediğine de rızık hususunda genişlik verir. Rızkın genişletilmesinde, kendisine genişlik verilen kimseden razı olunduğuna dair bir delil yoktur. { بِغَيْرِ حِسَابٍ } (hesapsız) ifadesiyle, tıpkı Yüce Allah'ın: { وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ } “Ve onu hiç ummadığı/hesap etmediği yerden rızıklandırır” buyruğunda olduğu gibi, rızıklandırılanların hesabı dışından [umulmadık şekilde verilmesi] kastedilmiş de olabilir. { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmetti” buyruğu ise; tek bir din üzere idiler, sonra ihtilafa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi, demektir. Bu hazfe, yani «ihtilafa düştüler» sözüne İbn Mes'ûd'un kıraati delalet etmektedir; zira o şöyle okumuştur:
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ. وَاخْتُلِفَ فِي: النَّاسِ، الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ:
{ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } «İnsanlar tek bir ümmetti, sonra ihtilafa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi.» Bu ayette zikredilen «insanlar»ın kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Şöyle denilmiştir:
هُمْ بَنُو آدَمَ حِينَ أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ نَسَمًا مِنْ ظَهْرِ آدَمَ وَقِيلَ: آدَمُ وَحْدَهُ، وَسُمِّي: نَاسًا، لِأَنَّهُ أَصْلُ النَّسْلِ وَقِيلَ: آدَمُ وَحَوَّاءُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْقُرُونُ الْأُولَى الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ نُوحٌ وَمَنْ فِي سَفِينَتِهِ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً كُلُّهُمْ كُفَّارٌ فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: الْإِخْبَارُ عَنِ النَّاسِ الَّذِينَ هُمُ الْجِنْسُ كُلُّهُ، أَنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي خُلُوِّهِمْ عَنِ الشَّرَائِعِ، وَجَهْلِهِمْ بِالْحَقَائِقِ، لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ مَنَّ عَلَيْهِمْ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ. وَالْأُمَّةُ: مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِهِمْ أَمَمْتُ الشَّيْءَ، أَيْ: قَصَدْتُهُ، أَيْ: مَقْصِدُهُمْ وَاحِدٌ غَيْرُ مُخْتَلِفٍ. قَوْلُهُ: فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ قِيلَ: جُمْلَتُهُمْ مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، وَالرُّسُلُ مِنْهُمْ ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ. وَقَوْلُهُ: مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ بِالنَّصْبِ عَلَى الحال. قوله: وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ أَيِ:
Onlar, Allah'ın Âdem'in sırtından zürriyet olarak çıkardığı Âdem'in evlatlarıdır. Bir görüşe göre yalnızca Âdem'dir; neslin aslı olduğu için ona 'nâs' (insanlar) denilmiştir. Bir görüşe göre Âdem ile Havvâ'dır. Bir görüşe göre maksat Âdem ile Nûh arasındaki ilk nesillerdir. Bir görüşe göre Nûh ve gemisindekilerdir. Bir görüşe göre ise ayetin manası: «İnsanlar tek bir ümmetti, hepsi kâfirdi; Allah da peygamberleri gönderdi» şeklindedir. Bir görüşe göre de murat, bütün insan türünden haber vererek; Allah kendilerine elçiler göndermekle lütufta bulunmasaydı, onların şeriatlardan yoksun ve hakikatlerden habersiz olma hususunda tek bir ümmet olduklarını bildirmektir. Ümmet kelimesi, «bir şeye yöneldim» anlamındaki «ememtü'ş-şey'e» sözünden alınmıştır; yani onların gayesi birdi, farklı değildi. { فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } sözü; peygamberlerin toplam sayısının yüz yirmi dört bin, aralarındaki resullerin ise üç yüz on üç olduğu söylenmiştir. { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } sözü hâl olarak mansubdur. { وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ } sözü ise;
الْجِنْسَ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: إِنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ لِلْعَهْدِ، وَالْمُرَادُ: التَّوْرَاةُ. وَقَوْلُهُ: لِيَحْكُمَ مُسْنَدٌ إِلَى الْكِتَابِ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ مَجَازٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى لِيَحْكُمَ كُلُّ نَبِيٍّ بِكِتَابِهِ وَقِيلَ: لِيَحْكُمَ اللَّهُ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ الْأُولَى، رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي قَوْلِهِ: فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْكِتَابِ، وَيُحْتَمَلَ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْمَنْزِلِ عَلَيْهِ، وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْحَقِّ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ أَيْ: أُوتُوا الْكِتَابَ، أَوْ أُوتُوا الْحَقَّ، أَوْ أُوتُوا النَّبِيَّ: أَيْ: أُعْطَوْا عِلْمَهُ. وَقَوْلُهُ: بَغْياً بَيْنَهُمْ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ أَيْ: لَمْ يَخْتَلِفُوا إِلَّا لِلْبَغْيِ، أَيِ: الْحَسَدِ وَالْحِرْصِ عَلَى الدُّنْيَا، وَفِي هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى السَّفَهِ فِي فِعْلِهِمْ، وَالْقَبِيحِ الَّذِي وَقَعُوا فِيهِ، لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا نُزُولَ الْكِتَابِ سَبَبًا فِي شِدَّةِ الْخِلَافِ. وَقَوْلُهُ:
cins ismidir. İbn Cerîr et-Taberî ise elif-lâmın ahd için olduğunu ve muradın Tevrat olduğunu söylemiştir. { لِيَحْكُمَ } sözü, cumhurun görüşüne göre Kitab'a isnad edilmiştir ve bu mecazdır; tıpkı Yüce Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte bu bizim kitabımızdır; size karşı gerçeği söylüyor”. Bir görüşe göre anlamı: «Her peygamber kendi kitabıyla hükmetsin diye» şeklindedir; bir diğer görüşe göre de: «Allah hükmetsin diye» takdirindedir. { فِيهِ } ifadesindeki birinci zamir, { فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ } ifadesindeki 'mâ'ya racidir. { وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ } ifadesindeki zamirin ise Kitab'a raci olması muhtemel olduğu gibi, kendisine kitap indirilen zata, yani Hz. Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] raci olması da muhtemeldir; bunu Zeccâc söylemiştir; zamirin 'hak'ka dönmesi de muhtemeldir. { إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ } sözü ise; yani kendilerine Kitap verilenler, hak verilenler yahut Peygamber —yani onun ilmi— verilenler demektir. { بَغْياً بَيْنَهُمْ } sözü mef‘ûlün bih olarak mansubdur; yani sırf azgınlık, yani haset ve dünyaya düşkünlük yüzünden ihtilafa düştüler demektir. Bunda, onların fiillerindeki beyinsizliğe ve içine düştükleri çirkin duruma bir dikkat çekme vardır; zira onlar Kitab'ın indirilişini şiddetli ihtilafın sebebi kılmışlardır. [Allah Teâlâ'nın] şu sözü:
فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ أَيْ: فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَى الْحَقِّ، وَذَلِكَ بِمَا بَيَّنَهُ لَهُمْ فِي الْقُرْآنِ مِنِ اخْتِلَافِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلتَّصْدِيقِ، بِجَمِيعِ الْكُتُبِ بِخِلَافِ مَنْ قَبْلَهُمْ، فَإِنَّ بَعْضَهُمْ كَذَّبَ كِتَابَ بَعْضٍ وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ هَدَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ مِنَ الْقِبْلَةِ وَقِيلَ:
{ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ } Yani Allah, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetini hakka iletti; bu da Kur'an'da onlara kendilerinden öncekilerin ihtilaflarını açıklamasıyla oldu. Bir görüşe göre bunun manası: Allah Muhammed ümmetini, kendilerinden öncekilerin aksine bütün kitapları tasdik etmeye iletti; zira öncekilerin bir kısmı diğerinin kitabını yalanlamıştı. Bir görüşe göre ise Allah onları kıble konusundaki gerçeğe iletti. Şöyle de denilmiştir:
هَدَاهُمْ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ وَقِيلَ: هَدَاهُمْ لِاعْتِقَادِ الْحَقِّ فِي عِيسَى بَعْدَ أَنْ كَذَّبَتْهُ الْيَهُودُ وَجَعَلَتْهُ النَّصَارَى رَبًّا وَقِيلَ:
Onları cuma gününe iletti. Bir görüşe göre: Yahudilerin yalanlaması ve Hristiyanların da rab edinmesinden sonra, Îsâ hakkındaki doğru inanca iletti. Bir görüşe göre de:
الْمُرَادُ بِالْحَقِّ: الْإِسْلَامُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ فِي الْآيَةِ قَلْبًا، وَتَقْدِيرُهُ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْحَقِّ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَضَعَّفَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: بِعِلْمِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، وَالْمَعْنَى: بِأَمْرِهِ.
Haktan maksat İslâm'dır. Ferrâ, ayette kalp (lafızların yer değiştirmesi) olduğunu ve takdirinin: «Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri hakka iletti» şeklinde olduğunu söylemiştir. İbn Cerîr bunu tercih etmiş, İbn Atiyye ise zayıf görmüştür. { بِإِذْنِهِ } sözü hakkında Zeccâc: «Manası: 'O'nun ilmiyle'dir» demiştir. Nehhâs ise: «Bu yanlıştır; anlamı: 'O'nun emriyle'dir» demiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ وَمَا لَمْ يَذْكُرْ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ قَالَ: يُكَفِّرُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: آتَاهُمُ اللَّهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ: عَصَا مُوسَى، وَيَدُهُ، وَأَقْطَعَهُمُ الْبَحْرَ، وَأَغْرَقَ عدوّهم وهم ينظرون، وظلّل عليهم الْغَمَامِ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ يَقُولُ:
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } sözü hakkında: «Onlar Yahudilerdir», { كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ } hakkında: «Allah'ın Kur'an'da zikrettiği ve zikretmediği ayetlerdir», { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } hakkında ise: «Onu inkâr ederse» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah onlara apaçık ayetler verdi: Mûsâ'nın asâsı, eli, denizi onlar için yarması, onlar bakıp dururken düşmanlarını boğması, üzerlerine bulutu gölge yapması ve onlara kudret helvası ile bıldırcın eti indirmesi...» { وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ } sözü;
مَنْ يَكْفُرُ بِنِعْمَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا قَالَ: الْكُفَّارُ يَبْتَغُونَ الدُّنْيَا وَيَطْلُبُونَهَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي طلبهم
... Allah'ın nimetini inkâr eden kimsedir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kâfirler dünyayı arzular, onu talep ederler ve iman edenlerle, onların [ahireti] aramaları hususunda alay ederler...
الآخرة. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: لَا أَحْسَبُهُ إِلَّا عَنْ عِكْرِمَةَ. قَالَ: قَالُوا لَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ نَبِيًّا لا تبعه سَادَاتُنَا وَأَشْرَافُنَا، وَاللَّهِ مَا اتَّبَعَهُ إِلَّا أَهْلُ الْحَاجَةِ، مِثْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَقُولُونَ: مَا هَؤُلَاءِ عَلَى شَيْءٍ، اسْتِهْزَاءً وَسُخْرِيًّا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ هناكم التَّفَاضُلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فَوْقَهُمْ فِي الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ، قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ قَالَ: تَفْسِيرُهَا: لَيْسَ عَلَى اللَّهِ رَقِيبٌ وَلَا مَنْ يُحَاسِبُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: لَا يُحَاسَبُ الرَّبُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو يَعْلَى، وَالطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً، قَالَ: عَلَى الْإِسْلَامِ كُلُّهُمْ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ، كُلُّهُمْ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْحَقِّ، فَاخْتَلَفُوا، فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ. قَالَ: وَكَذَلِكَ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي بْنِ كَعْبٍ قَالَ: كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً حَيْثُ عُرِضُوا عَلَى آدَمَ، فَفَطَرَهُمُ اللَّهُ عَلَى الْإِسْلَامِ وأقرّوا بِالْعُبُودِيَّةِ، وَكَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً مُسْلِمِينَ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا من بعد آدَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُبَيٍّ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَؤُهَا: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ وَإِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا بَعَثَ الرُّسُلَ وَأَنْزَلَ الْكُتُبَ بَعْدَ الاختلاف، وما اختلف الَّذِينَ أُوتُوهُ: يَعْنِي: بَنِي إِسْرَائِيلَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْعِلْمَ بَغْيًا بَيْنَهُمْ، يَقُولُ: بَغْيًا عَلَى الدُّنْيَا وَطَلَبِ مُلْكِهَا وَزُخْرُفِهَا أَيُّهُمْ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ وَالْمَهَابَةُ فِي النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً قَالَ: كُفَّارًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «نحن الأولون والآخرون، الأوّلون يوم القيامة، وأوّل الناس دخولا، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَهَدَانَا اللَّهُ لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ، فَهَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ، فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، فَغَدًا لِلْيَهُودِ، وَبَعْدَ غَدٍ لِلنَّصَارَى» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ بِدُونِ ذِكْرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ قَالَ: اخْتَلَفُوا فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ: فَأَخَذَ الْيَهُودُ يَوْمَ السَّبْتِ، وَالنَّصَارَى يَوْمَ الْأَحَدِ، فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْقِبْلَةِ: فَاسْتَقْبَلَتِ النَّصَارَى الْمَشْرِقَ، وَالْيَهُودُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَهَدَى أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلْقِبْلَةِ وَاخْتَلَفُوا فِي الصَّلَاةِ: فَمِنْهُمْ: مَنْ يَرْكَعُ وَلَا يَسْجُدُ، وَمِنْهُمْ: مَنْ يَسْجُدُ وَلَا يَرْكَعُ، وَمِنْهُمْ: مَنْ يُصَلِّي وَهُوَ يَتَكَلَّمُ، وَمِنْهُمْ: مَنْ يُصَلِّي وَهُوَ يَمْشِي، فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلْحَقِّ مِنْ ذَلِكَ وَاخْتَلَفُوا فِي الصِّيَامِ، فَمِنْهُمْ: مَنْ يَصُومُ النَّهَارَ، وَمِنْهُمْ: مَنْ يَصُومُ مِنْ بَعْدِ الطَّعَامِ، فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلْحَقِّ مِنْ ذَلِكَ وَاخْتَلَفُوا فِي إِبْرَاهِيمَ: فَقَالَتِ الْيَهُودُ: كَانَ يَهُودِيًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى: كَانَ نَصْرَانِيًّا، وَجَعَلَهُ اللَّهُ حَنِيفًا مُسْلِمًا، فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلْحَقِّ مِنْ ذَلِكَ وَاخْتَلَفُوا فِي عِيسَى فَكَذَّبَتْ بِهِ الْيَهُودُ، وَقَالُوا لِأُمِّهِ بُهْتَانًا عَظِيمًا، وَجَعَلَتْهُ النَّصَارَى إِلَهًا وَوَلَدًا، وَجَعَلَهُ اللَّهُ رُوحَهُ وَكِلِمَتَهُ، فَهَدَى اللَّهُ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ لِلْحَقِّ من ذلك.
İbn Cüreyc dedi ki: Bunu ancak İkrime'den naklettiğini sanıyorum. O şöyle demiştir: [Kâfirler]: «Eğer Muhammed bir peygamber olsaydı, ona efendilerimiz ve eşrafımız uyardı; vallahi ona İbn Mes‘ûd ve arkadaşları gibi sadece muhtaç kimseler uydu» dediler. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti hakkında: «Alay ve eğlence yollu 'Bunlar hiçbir şey üzere değiller' derler. { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } İşte üstünlük oradadır» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Katâde'den: «Cennette onların üstündedirler» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Abbâs'a { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } ayetini sordum, o şöyle dedi: «Tefsiri: Allah'ın üzerinde bir denetleyici ve O'nu hesaba çekecek kimse yoktur.» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: «Rab hesaba çekilmez» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû Ya‘lâ ve Taberânî sahih bir senetle İbn Abbâs'tan: «{ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً } İnsanlar tek bir ümmetti, yani hepsi İslâm üzereydi» dediğini rivayet etmişlerdir. Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem ile Nûh arasında on asır vardı; hepsi haktan bir şeriat üzereydi. Sonra ihtilafa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi.» Dedi ki: «Abdullah'ın kıraatinde de böyledir: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } 'İnsanlar tek bir ümmetti, sonra ihtilafa düştüler.'» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Übey b. Ka‘b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem'e arz olunduklarında tek bir ümmet idiler; Allah onları İslâm fıtratı üzere yarattı ve kulluğu ikrar ettiler, hepsi Müslüman tek bir ümmet idiler; sonra Âdem'den sonra ihtilafa düştüler.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Übeyy'in bu ayeti: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ } «İnsanlar tek bir ümmetti, sonra ihtilafa düştüler de Allah peygamberleri gönderdi» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Şüphesiz Allah resulleri ancak ihtilaftan sonra göndermiş ve kitapları da ancak bundan sonra indirmiştir. Kendilerine kitap verilenler —yani İsrailoğulları— aralarındaki azgınlık yüzünden kendilerine kitap ve ilim verilmişken ihtilafa düştüler; yani hangisinin mülkü ve insanlar arasında saygınlığı daha çok olacak diye dünyaya, onun mülk ve süsüne duydukları hırs yüzünden azgınlık ettiler. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } hakkında: «Kâfir idiler» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Bizler [dünyada] sonuncular, kıyamet gününde ise öncekileriz; cennete insanların ilk girenleriyiz. Ne var ki onlara Kitap bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Allah bizi, onların hakkında ihtilafa düştükleri gerçeğe iletti. İşte bu gün, onların hakkında ihtilaf ettikleri gündür ki Allah bizi ona iletti; insanlar bu konuda bize tabidir: Yarın Yahudilerin, öbür gün ise Hristiyanlarındır.» Bu hadis Sahîh'te ayet zikredilmeksizin yer almaktadır. İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den { فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cuma günü hakkında ihtilaf ettiler: Yahudiler cumartesiyi, Hristiyanlar pazarı aldılar; Allah ise Muhammed ümmetini cuma gününe iletti. Kıble hakkında ihtilaf ettiler: Hristiyanlar doğuya, Yahudiler Beytü'l-Makdis'e yöneldiler; Allah ise Muhammed ümmetini [doğru] kıbleye iletti. Namaz hakkında ihtilaf ettiler: Kimi rükû edip secde etmiyor, kimi secde edip rükû etmiyor, kimi konuşarak namaz kılıyor, kimi de yürüyerek namaz kılıyordu; Allah ise Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. Oruç hakkında ihtilaf ettiler: Kimi gündüz oruç tutuyor, kimi yemekten sonra oruca başlıyordu; Allah ise Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. İbrâhim hakkında ihtilaf ettiler: Yahudiler 'Yahudi idi', Hristiyanlar 'Hristiyan idi' dediler; Allah ise onu hanîf bir Müslüman kıldı ve Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti. Îsâ hakkında ihtilaf ettiler: Yahudiler onu yalanladılar ve annesine büyük bir iftira attılar; Hristiyanlar ise onu ilah ve oğul edindiler; Allah ise onu bir ruh ve bir kelimesi kıldı ve Muhammed ümmetini bu husustaki hakka iletti.»
[سورة البقرة (٢) : آية ٢١٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 214]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)
“Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hâli başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve darlık dokundu ve öyle sarsıldılar ki, nihayet peygamber ve beraberindeki müminler: «Allah'ın yardımı ne zaman?» diyecek noktaya geldiler. İyi bilin ki, şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır. (214)”
أَمْ هُنَا مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى: بَلْ. وَحَكَى بَعْضُ اللُّغَوِيِّينَ أَنَّهَا قَدْ تَجِيءُ بِمَثَابَةِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ يُبْتَدَأُ بِهَا الْكَلَامُ، فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ هُنَا: التَّقْرِيرُ وَالْإِنْكَارُ، أَيْ: أَحَسِبْتُمْ دُخُولَكُمُ الْجَنَّةَ وَاقِعًا، وَلَمْ تُمْتَحَنُوا بِمِثْلِ مَا امْتُحِنَ بِهِ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ، فَتَصْبِرُوا كَمَا صَبَرُوا، ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذِهِ التَّسْلِيَةَ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ اخْتِلَافَ الْأُمَمِ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، تَثْبِيتًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَقْوِيَةً لِقُلُوبِهِمْ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: الم- أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ وَقَوْلُهُ: مَسَّتْهُمُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا والْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُمَا، وَالزَّلْزَلَةُ: شِدَّةُ التَّحْرِيكِ يَكُونُ فِي الْأَشْخَاصِ وَفِي الْأَحْوَالِ، يُقَالُ: زَلْزَلَ اللَّهُ الْأَرْضَ زَلْزَلَةً وَزِلْزَالًا بِالْكَسْرِ، فَتَزَلْزَلَتْ: إِذَا تَحَرَّكَتْ وَاضْطَرَبَتْ فَمَعْنَى زُلْزِلُوا: خُوِّفُوا وَأُزْعِجُوا إِزْعَاجًا شَدِيدًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَصْلُ الزَّلْزَلَةِ: نَقْلُ الشَّيْءِ مِنْ مَكَانِهِ، فَإِذَا قُلْتَ: زَلْزَلْتُهُ، فَمَعْنَاهُ: كَرَّرْتُ زَلَلَهُ مِنْ مَكَانِهِ. وَقَوْلُهُ:
Buradaki { أَمْ } munkatıadır (cümle başıdır), «bel» (bilakis/yoksa) anlamındadır. Bazı dilciler bunun sözün kendisiyle başladığı istifham (soru) hemzesi mesabesinde gelebileceğini nakletmişlerdir; buna göre buradaki istifhamın anlamı: İkrar ve inkârdır; yani: «Sizden öncekilerin imtihan edildiği şeylerle imtihan edilmeden ve onların sabrettiği gibi sabretmeden cennete girişinizin gerçekleşeceğini mi sandınız?» demektir. Allah Sübhânehu, geçmiş ümmetlerin peygamberlerine karşı ihtilaflarını zikrettikten sonra, müminleri tesbit etmek ve kalplerini güçlendirmek için bu teselliyi zikretmiştir. Yüce Allah'ın şu sözü de bu ayet gibidir: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip [ortaya çıkarmadan] cennete gireceğinizi mi sandınız?”. Yüce Allah'ın şu sözü de böyledir: { الم- أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, «İnandık» demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar?”. { مَسَّتْهُمُ } sözü; { مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا } ifadesinin açıklamasıdır. el-Be'sâ (الْبَأْساءُ) ve ed-Darrâ (الضَّرَّاءُ) kelimelerinin tefsiri daha önce geçmişti. Zelzele (الزَّلْزَلَةُ) ise şiddetli sarsıntı demektir; hem şahıslarda hem de hâllerde olur. Nitekim: «Zelzelellâhu'l-arda zelzeleten ve zilzâlen» (Allah yeri şiddetle sarstı) denir; yer hareket edip çalkalandığında «tezelzelet» denilir. Dolayısıyla { زُلْزِلُوا } kelimesinin anlamı: Şiddetli bir şekilde korkutuldular ve sarsıldılar demektir. Zeccâc: «Zelzelenin aslı, bir şeyi yerinden oynatmaktır. Bir şeyi zelzele ettiğini söylediğinde, onun yerinden kaymasını tekrarladın demektir» demiştir. [Allah Teâlâ'nın] şu sözü:
حَتَّى يَقُولَ أَيِ: اسْتَمَرَّ ذَلِكَ إِلَى غَايَةٍ، هِيَ: قَوْلُ الرَّسُولِ وَمَنْ مَعَهُ: مَتى نَصْرُ اللَّهِ وَالرَّسُولُ هُنَا: قيل: هو محمد ﷺ وقيل: هو شعياء وَقِيلَ: هُوَ كُلُّ رَسُولٍ بُعِثَ إِلَى أُمَّتِهِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ، وَالْأَعْرَجُ، وَنَافِعٌ، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ: بِالرَّفْعِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى يَقُولَ وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ: بِالنَّصْبِ، فَالرَّفْعُ عَلَى أَنَّهُ حِكَايَةٌ لِحَالٍ مَاضِيَةٍ، وَالنَّصْبُ بِإِضْمَارِ أَنْ عَلَى أَنَّهُ غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: وَزُلْزِلُوا وَيَقُولُ الرَّسُولُ بِالْوَاوِ بَدَلَ حَتَّى، وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّ الرَّسُولَ وَمَنْ مَعَهُ بَلَغَ بِهِمُ الضَّجَرُ إِلَى أَنْ قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ الْمُقْتَضِيَةَ، لِطَلَبِ النَّصْرِ، وَاسْتِبْطَاءِ حُصُولِهِ، وَاسْتِطَالَةِ تَأَخُّرِهِ، فَبَشَّرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ.
{ حَتَّى يَقُولَ } Yani bu durum; peygamberin ve beraberindekilerin: «Allah'ın yardımı ne zaman?» demesi şeklindeki bir gayeye kadar devam etti. Buradaki peygamberin kim olduğu hususunda: Hz. Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] olduğu söylenmiştir; İşaya olduğu söylenmiştir; ümmetine gönderilmiş olan her peygamber olduğu da söylenmiştir. Mücâhid, A‘rec, Nâfi‘ ve İbn Muhaysın { حَتَّى يَقُولُ } sözünü ref‘ (ötre) ile okumuşlardır. Bunların dışındakiler ise nasb (üstün) ile okumuşlardır. Ref‘ ile okunuş, geçmiş bir durumun hikâye edilmesine göredir; nasb ile okunuş ise gizli bir 'en' ile olup kendisinden öncesinin gayesi (ulaştığı son nokta) olması sebebiyledir. A‘meş 'hattâ' yerine vâv ile { وَزُلْزِلُوا وَيَقُولُ الرَّسُولُ } şeklinde okumuştur. Bunun anlamı şudur: Peygamber ve beraberindekiler o derece bunaldılar ki, yardım talep etmeyi, yardımın gelişini gecikmiş bulmayı ve gecikmesini uzun saymayı gerektiren bu sözü söylediler. Bunun üzerine Allah Sübhânehu onları şu sözüyle müjdeledi: { أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “İyi bilin ki, şüphesiz Allah'ın yardımı pek yakındır.”
وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى يَقُولَ الَّذِينَ آمَنُوا: مَتَّى نَصْرُ اللَّهِ، وَيَقُولُ الرَّسُولُ ﷺ: أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ، وَلَا مُلْجِئَ لِهَذَا التَّكَلُّفِ، لِأَنَّ قَوْلَ الرَّسُولِ وَمَنْ معه: مَتى نَصْرُ اللَّهِ ليس فيها إِلَّا اسْتِعْجَالُ النَّصْرِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَلَيْسَ فِيهِ مَا زَعَمُوهُ مِنَ الشَّكِّ وَالِارْتِيَابِ حَتَّى يُحْتَاجَ إِلَى ذَلِكَ التَّأْوِيلِ الْمُتَعَسِّفِ.
Bir grup şöyle demiştir: Sözde takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: «İman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' deyinceye, Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] de: 'Haberiniz olsun ki, şüphesiz Allah'ın yardımı yakındır' deyinceye kadar...» Oysa bu zorlamaya hiçbir gerekçe yoktur; zira Resûl ve beraberindekilerin: «Allah'ın yardımı ne zaman?» demesinde, Allah Sübhânehu'dan yardımın acele gelmesini istemekten başka bir şey yoktur. İddia ettikleri gibi bu zorlama tefsire ihtiyaç duyuracak herhangi bir şüphe ve tereddüt bunda mevcut değildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي يَوْمِ الأحزاب، أصاب النبي ﷺ يَوْمَئِذٍ وَأَصْحَابَهُ بَلَاءٌ وَحَصْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَخْبَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ: أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلَاءٍ، وَأَنَّهُ مُبْتَلِيهِمْ فِيهَا، وَأَخْبَرَهُمْ: أَنَّهُ هَكَذَا فَعَلَ بِأَنْبِيَائِهِ وَصَفْوَتِهِ لِتَطِيبَ أَنْفُسُهُمْ فَقَالَ: مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ فَالْبَأْسَاءُ: الْفِتَنُ وَالضَّرَّاءُ: السَّقَمُ، وَزُلْزِلُوا بِالْفِتَنِ وَأَذَى النَّاسِ إِيَّاهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا قَالَ:
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den: Bu ayetin Ahzâb günü indiğini; o gün Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ashabına bela ve kuşatmanın isabet ettiğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah müminlere dünyanın bir imtihan yurdu olduğunu ve kendilerini orada sınayacağını haber verdi; gönülleri hoş olsun diye peygamberlerine ve seçkin kullarına da böyle yaptığını bildirdi ve: { مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ } buyurdu. el-Be'sâ fitneler, ed-Darrâ hastalıktır. { وَزُلْزِلُوا } ise fitnelerle ve insanların onlara eziyet etmesiyle sarsıldılar demektir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
أَصَابَهُمْ هَذَا يَوْمَ الْأَحْزَابِ حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ: مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً وَلَعَلَّهُ يَعْنِي بِقَوْلِهِ حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ: يَعْنِي قَائِلَ الْمُنَافِقِينَ كَمَا يُفِيدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا. هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً.
Ahzâb günü onlara bu [durum] isabet etti; öyle ki içlerinden biri: { مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً } “Allah ve Resûlü bize sadece aldatıcı bir vaatte bulundu” dedi. [İbn Abbâs] “hatta içlerinden biri dedi” ifadesiyle muhtemelen münafıkların sözcüsünü kastetmektedir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunu ifade etmektedir: { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالًا شَدِيداً } “Hani onlar üstünüzden ve alt tarafınızdan üzerinize gelmişlerdi; hani gözler kaymış, yürekler ağızlara gelmişti ve Allah hakkında türlü türlü zanlarda bulunuyordunuz. İşte orada müminler sınanmış ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı.”
وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً .
{ وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: «Allah ve Resûlü bize sadece aldatıcı bir vaatte bulundu» diyorlardı.”.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٥ الى ٢١٦]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 215-216]
يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢١٦)
“Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: «İnfak edeceğiniz her hayır ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.» (215) Hoşunuza gitmediği halde savaş üzerinize farz kılındı. İhtimal ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlıdır ve ihtimal ki sevdiğiniz bir şey sizin için şerdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (216)”
السَّائِلُونَ هُنَا: هُمُ المؤمنون، سألوا عن الشيء الذين يُنْفِقُونَهُ مَا هُوَ؟ فَأُجِيبُوا بِبَيَانِ الْمَصْرِفِ الَّذِي يَصْرِفُونَ فِيهِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ الْأَوْلَى بِالْقَصْدِ، لأن الشيء لا يعتدّ به إِذَا وُضِعَ فِي مَوْضِعِهِ وَصَادَفَ مَصْرِفَهُ وَقِيلَ: إِنَّهُ قَدْ تَضَمَّنَ قَوْلُهُ: مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ بَيَانَ مَا يُنْفِقُونَهُ وَهُوَ كُلُّ خَيْرٍ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ إِنَّمَا سَأَلُوا عَنْ وُجُوهِ الْبِرِّ الَّتِي يُنْفِقُونَ فِيهَا، وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْأَقْرَبِينَ، وَالْيَتَامَى، وَالْمَسَاكِينَ، وَابْنِ السَّبِيلِ. وَقَوْلُهُ: كُتِبَ أَيْ: فُرِضَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَاهُ. بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ هَذَا: أَيْ: فَرْضُ الْقِتَالِ عَلَيْهِمْ، مِنْ جُمْلَةِ مَا امْتُحِنُوا بِهِ. وَالْمُرَادُ بِالْقِتَالِ: قِتَالُ الْكُفَّارِ. وَالْكُرْهُ بِالضَّمِّ: الْمَشَقَّةُ، وَبِالْفَتْحِ:
Buradaki soranlar müminlerdir; infak edecekleri şeyin ne olduğunu sormuşlardır. Asıl hedeflenmesi gerekenin bu olduğuna dikkat çekmek amacıyla, infakı yapacakları yer açıklanarak onlara cevap verilmiştir; zira bir şey ancak yerine konulduğunda ve sarf edileceği yere denk geldiğinde itibar görür. { مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ } sözünün neyi infak edeceklerini de içerdiği ve bunun her türlü hayır olduğu söylenmiştir. Onların sadece infak edecekleri hayır yollarını sordukları da ileri sürülmüştür ki bu lafzın zahirine aykırıdır. Akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar hakkında açıklama daha önce geçmişti. { كُتِبَ } sözü; yani farz kılındı demektir; anlamı önceden açıklanmıştı. Sübhânehu bunun, yani savaşın üzerlerine farz kılınmasının, imtihan edildikleri hususlardan biri olduğunu beyan etmiştir. Savaştan murat kâfirlerle savaşmaktır. el-Kürh (الْكُرْهُ) zamme ile meşakkat, fetha ile ise;
مَا أُكْرِهَتْ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ الضَّمُّ فِي مَعْنَى الْفَتْحِ، فَيَكُونَانِ لُغَتَيْنِ، يُقَالُ: كَرِهْتُ الشَّيْءَ كُرْهًا، وَكَرْهًا، وَكَرَاهَةً، وَكَرَاهِيَةً، وَأَكْرَهْتُهُ عَلَيْهِ إِكْرَاهًا، وَإِنَّمَا كَانَ الْجِهَادُ كُرْهًا: لِأَنَّ فِيهِ إِخْرَاجَ الْمَالِ، وَمُفَارَقَةَ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ، وَالتَّعَرُّضَ لِذَهَابِ النَّفْسِ، وَفِي التَّعْبِيرِ بِالْمَصْدَرِ وَهُوَ قَوْلُهُ: كُرْهٌ مُبَالَغَةٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَكْرُوهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِمُ: الدِّرْهَمُ ضَرْبُ الْأَمِيرِ. وَقَوْلُهُ: وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً قِيلَ: عَسَى هُنَا: بِمَعْنَى قَدْ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَصَمِّ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: عَسَى مِنَ اللَّهِ إِيجَابٌ، وَالْمَعْنَى: عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا الْجِهَادَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَشَقَّةِ وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ، فَرُبَّمَا تَغْلِبُونَ، وَتَظْفَرُونَ، وَتَغْنَمُونَ، وَتُؤْجَرُونَ، وَمَنْ مَاتَ مَاتَ شَهِيدًا، وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا الدَّعَةَ وَتَرْكَ الْقِتَالِ وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ، فَرُبَّمَا يَتَقَوَّى عَلَيْكُمُ الْعَدُوُّ فَيَغْلِبُكُمْ، وَيَقْصِدُكُمْ إِلَى عُقْرِ دِيَارِكُمْ، فَيَحِلُّ بِكُمْ أَشَدُّ مِمَّا تَخَافُونَهُ مِنَ الْجِهَادِ الَّذِي كَرِهْتُمْ، مَعَ مَا يَفُوتُكُمْ فِي ذَلِكَ مِنَ الْفَوَائِدِ الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِيهِ صَلَاحُكُمْ وَفَلَاحُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
zorlandığı şeydir. Zammenin fetha anlamında olması da caizdir ki bu durumda iki ayrı lügat olurlar. Nitekim «Kerihtü'ş-şey'e kürhen ve kerhen ve kerâheten ve kerâhiyeten» (o şeyi kerih gördüm), «ekrehtühû aleyhi ikrâhen» (onu buna zorladım) denir. Cihadın kerih görülmesi ise; mal harcamayı, aileden ve vatandan ayrılmayı, can tehlikesine maruz kalmayı içerdiği içindir. { كُرْهٌ } sözünde masdar ile ifade edilmesi mübalağa içindir. Tıpkı «ed-Dirhemu darbu'l-emîr» (Dirhem emirin basmasıdır/bastığıdır) sözünde olduğu gibi 'mekrûh' (hoşlanılmayan şey) anlamında olması da muhtemeldir. { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } sözü hakkında; buradaki 'asâ'nın 'kad' (bazen/muhakkak) manasında olduğu söylenmiştir; bu rivayet Asam'dan nakledilmiştir. Ebû Ubeyde ise: «Allah'tan gelen 'asâ' kesinlik (îcab) ifade eder» demiştir. Anlamı şudur: İçerdiği meşakkatten dolayı cihadı kerih görebilirsiniz, oysa o sizin için hayırlıdır; zira belki galip gelir, zafer kazanır, ganimet elde eder ve ecir alırsınız; ölen de şehit olarak ölür. Rahatlığı ve savaşı terk etmeyi sevebilirsiniz, oysa o sizin için şerdir; zira düşman size karşı güçlenip galip gelebilir, memleketinizin ta içine kadar gelebilir de kerih gördüğünüz cihaddan korktuğunuzdan çok daha şiddetlisi başınıza gelir; bununla birlikte dünyevi ve uhrevi faydaları da kaçırmış olursunuz. Sizin için neyin selamet ve kurtuluş olduğunu Allah bilir, siz bilmezsiniz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عن السدي في قوله: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قَالَ: يَوْمَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَمْ تَكُنْ زَكَاةٌ، وَهِيَ النَّفَقَةُ يُنْفِقُهَا الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ، وَالصَّدَقَةُ يَتَصَدَّقُ بِهَا فَنَسَخَتْهَا الزَّكَاةُ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet indiği gün zekât yoktu; bu [infak], kişinin ailesine yaptığı harcama ve verdiği sadaka idi. Sonra zekât bunu neshetti (hükmünü kaldırdı).»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: سَأَلَ الْمُؤْمِنُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أين يضعون أموالهم؟
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Müminler Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Mallarını nereye sarf edeceklerini» sordular.
فنزلت: يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ الْآيَةَ، فَذَلِكَ النَّفَقَةُ فِي التَّطَوُّعِ وَالزَّكَاةِ سَوَاءٌ ذَلِكَ كُلُّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْجَمُوحِ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: مَاذَا نُنْفِقُ مِنْ أَمْوَالِنَا، وَأَيْنَ نَضَعُهَا؟ فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ بِمَكَّةَ بِالتَّوْحِيدِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَأَنْ يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ عَنِ الْقِتَالِ، فَلَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ نَزَلَتْ سَائِرُ الْفَرَائِضِ، وَأُذِنَ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ، فَنَزَلَتْ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ يَعْنِي: فُرِضَ عَلَيْكُمْ، وَأُذِنَ لَهُمْ بَعْدَ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ يَعْنِي: الْقِتَالَ: وَهُوَ مَشَقَّةٌ عَلَيْكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً يعني:
Bunun üzerine: { يَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar” ayeti indi. İşte bu, nafile harcamayı da zekâtı da kapsar; bunların hepsi birdir. İbnü'l-Münzir de Amr b. el-Cemûh'un Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Mallarımızdan neyi infak edelim ve nereye harcayalım?» diye sorduğunu, bunun üzerine bu ayetin indiğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ise Saîd b. Cübeyr'den { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } “Savaş üzerinize yazıldı (farz kılındı)” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah, Mekke'de iken Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve müminlere tevhidi, namazı kılmayı, zekâtı vermeyi ve savaştan ellerini çekmelerini emretti. Medine'ye hicret ettiğinde ise diğer farzlar indi ve savaşmalarına izin verildi. Bunun üzerine: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } yani “üzerinize farz kılındı” ayeti indi; daha önce onları bundan nehyetmişken sonrasında izin verdi. { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } “Oysa o sizin için bir hoşnutsuzluktur” yani savaş; [çünkü] o sizin için bir meşakkattir. { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } “Olur ki bir şeyi hoş görmezsiniz” yani:
الْجِهَادَ: قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ، وَيَجْعَلُ اللَّهُ عَاقِبَتَهُ فَتْحًا، وَغَنِيمَةً، وَشَهَادَةً وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً يَعْنِي: الْقُعُودَ عَنِ الْجِهَادِ وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ فَيَجْعَلُ اللَّهُ عَاقِبَتَهُ شَرًّا، فَلَا تُصِيبُوا ظَفَرًا وَلَا غَنِيمَةً.
cihadı, müşriklerle savaşmayı [kerih görürsünüz]; oysa o sizin için hayırlıdır, Allah onun akıbetini fetih, ganimet ve şehadet kılar. { وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً } yani cihaddan geri kalmayı seversiniz; oysa o sizin için şerdir, Allah onun akıbetini şer kılar da ne bir zafere ne de ganimete ulaşırsınız.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ مَا يَقُولُ فِي قَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَوَجَبَ الْغَزْوُ عَلَى النَّاسِ مِنْ أَجْلِهَا؟ قَالَ: لَا، كُتِبَ عَلَى أُولَئِكَ حِينَئِذٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْجِهَادُ مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ غَزَا أَوْ قَعَدَ، فَالْقَاعِدُ إِنِ اسْتُعِينَ بِهِ أَعَانَ، وَإِنِ اسْتُغِيثَ بِهِ أَغَاثَ، وَإِنِ اسْتُنْفِرَ نَفَرَ، وَإِنِ اسْتُغْنِيَ عَنْهُ قَعَدَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ قَالَ: نَسَخَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا . وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ مَوْصُولًا عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، مِنْ طَرِيقِ عَلِيٍّ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Atâ'ya: «{ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ } sözü hakkında ne dersin, bu ayet sebebiyle savaş insanlara farz oldu mu?» dedim. O: «Hayır, o vakit sadece onlara farz kılınmıştı» dedi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cihad savaşa çıkan veya geride duran herkes üzerine yazılmıştır; geride kalan kimseden yardım istenirse yardım eder, feryat edilirse imdada yetişir, sefere çağrılırsa sefere çıkar, ihtiyaç duyulmazsa oturur.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ } ayeti hakkında: «Bu ayeti { وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “İşittik ve itaat ettik dediler” ayeti neshetti» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr bunu mevsul olarak İkrime tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, Ali tarikiyle onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
عَسَى مِنَ اللَّهِ: وَاجِبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ أَيْضًا.
«Allah'tan gelen 'asâ': Kesinlik ifade eder.» İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de Süddî'den aynısını rivayet etmiştir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الْجِهَادِ وَوُجُوبِهِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لَا يَتَّسِعُ الْمَقَامُ لِبَسْطِهَا.
Cihadın fazileti ve farziyeti hakkında, burada genişçe yer verilmesine imkân bulunmayan pek çok hadis varit olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٧ الى ٢١٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 217-218]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨)
“Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: «Onda savaşmak büyük [bir günahtır]. Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyüktür. Fitne [baskı ve zulüm] de adam öldürmekten daha beterdir.» Güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. Ve işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır. (217) Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (218)”
قَوْلُهُ: قِتالٍ فِيهِ هو بدل اشتمال، قاله سيبويه. ووجه أَنَّ السُّؤَالَ عَنِ الشَّهْرِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا بِاعْتِبَارِ مَا وَقَعَ فِيهِ مِنَ الْقِتَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْقِتَالِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
{ قِتالٍ فِيهِ } sözü; Sîbeveyhi'nin belirttiğine göre bedel-i iştimaldir. Gerekçesi şudur: Ay hakkındaki soru, ancak o ayda meydana gelen savaş itibarıyla idi. Zeccâc: «Manası: 'Sana haram ayda savaşmayı soruyorlar' demektir» demiştir. Sîbeveyhi şairin şu sözünü şahit getirmiştir: