وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠) وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣)
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (١٩٠) وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ (١٩١) فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٢) وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلاَّ عَلَى الظَّالِمِينَ (١٩٣) } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın ve aşırı gitmeyin. Şüphesiz Allah aşırı gidenleri sevmez. (190) Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden siz de onları çıkarın. Fitne, adam öldürmekten daha beterdir. Mescid-i Haram yanında, onlar sizinle orada savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın. Şayet sizinle savaşırlarsa onları öldürün; inkârcıların cezası işte böyledir. (191) Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (192) Fitne kalmayıncaya ve din yalnız Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur. (193)”
لَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْقِتَالَ كَانَ مَمْنُوعًا قَبْلَ الْهِجْرَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ وَقَوْلِهِ: وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا وَقَوْلِهِ: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ وَقَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا نَزَلَ بِمَكَّةَ فَلَمَّا هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْقِتَالِ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقِيلَ إِنَّ أَوَّلَ مَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ كَانَ ﷺ يُقَاتِلُ مَنْ قَاتَلَهُ، وَيَكُفُّ عَمَّنْ كَفَّ عَنْهُ حَتَّى نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
İlim ehli arasında, hicretten önce savaşın yasak olduğu konusunda ihtilaf yoktur. Zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Onları affet ve hoş gör”, { وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا } “Onlardan güzel bir ayrılışla ayrıl”, { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin”, { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “[Kötülüğü] en güzel olanla sav” ve Mekke'de inen benzeri ayetler böyledir. Medine'ye hicret ettiğinde ise Yüce Allah ona savaşmayı emretmiş ve bu ayet inmiştir. [İlk inen ayetin] Yüce Allah'ın şu kavli olduğu da söylenmiştir: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaşma] izni verildi”. Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisiyle savaşanla savaşıyor, kendisiyle savaşmaktan geri durandan geri duruyordu. Nihayet Yüce Allah'ın şu buyrukları indi: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً . وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ مَنْ عَدَا النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ وَالرُّهْبَانِ وَنَحْوِهُمْ، وَجَعَلُوا هَذِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةً غَيْرَ مَنْسُوخَةٍ، وَالْمُرَادُ بِالِاعْتِدَاءِ عِنْدَ أَهْلِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: هُوَ مُقَاتَلَةُ مَنْ يُقَاتِلُ مِنَ الطَّوَائِفِ الْكُفْرِيَّةِ. وَالْمُرَادُ بِهِ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: مُجَاوَزَةُ قَتْلِ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْقَتْلَ إِلَى قَتْلِ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّهُ مِمَّنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ. قَوْلُهُ: حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ يُقَالُ: ثَقِفَ يَثْقَفُ ثَقَفًا، وَرَجُلٌ ثَقِيفٌ: إِذَا كَانَ مُحْكِمًا لِمَا يَتَنَاوَلُهُ مِنَ الْأُمُورِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالثَّقَفُ وُجُودٌ عَلَى وَجْهِ الْأَخْذِ وَالْغَلَبَةِ، وَمِنْهُ رَجُلٌ ثَقَفٌ: سَرِيعُ الْأَخْذِ لِأَقْرَانِهِ. انْتَهَى. وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
{ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın”. Seleften bir topluluk şöyle demiştir: { الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “sizinle savaşanlarla” kavlinden maksat; kadınlar, çocuklar, rahipler ve benzerleri dışındakilerdir. Onlar bu ayeti mensuh (hükmü kaldırılmış) değil, muhkem kabul etmişlerdir. Birinci görüş sahiplerine göre 'haddi aşmak'tan (el-i'tidâ) maksat: Kâfir fırkalardan [sizinle] savaşanlarla savaşmaktır. İkinci görüşe göre ise: Öldürülmeyi hak edeni öldürmeyi aşıp, daha önce zikredilen öldürülmeyi hak etmeyenleri öldürmeye varmaktır. { حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } kavline gelince; ثَقِفَ يَثْقَفُ ثَقَفًا (Sekife yeskafu sekafen) denir. Bir işi sağlam ve eksiksiz yapan adama 'raculün sekîfun' (رَجُلٌ ثَقِيفٌ) denir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'es-Sekaf' (الثَّقَفُ); yakalama ve galebe çalma yoluyla bulmaktır. Akranlarını hızla yakalayıp alt eden adama 'raculün sekafün' (رَجُلٌ ثَقَفٌ) denmesi de bundandır. [Alıntı bitti]. Hassân'ın şu sözü de bundandır: «Eğer Cezîme, Lüey oğullarını ele geçirirse (yeskafenne)... Şüphesiz onların öldürülmesi [gönüllere] bir devadır.»
فَإِمَّا يَثْقَفَنَّ بَنِي لُؤَيٍّ ... جَذِيمَةُ إِنَّ قَتْلَهُمْ دَوَاءُ
«Eğer Cezîme, Lüey oğullarını ele geçirirse... Şüphesiz onların öldürülmesi [gönüllere] bir devadır.»
قَوْلُهُ: وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ أَيْ: مَكَّةَ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: الْخِطَابُ لِلْمُهَاجِرِينَ، وَالضَّمِيرُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ. انْتَهَى. وَقَدِ امْتَثَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَمْرَ رَبِّهِ، فَأَخْرَجَ مِنْ مَكَّةَ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ عِنْدَ أَنْ فَتَحَهَا اللَّهُ عليه. قوله: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ أَيِ: الْفِتْنَةُ الَّتِي أرادوا أن يفتنوكم، وهي رجوعكم
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ } “Onları sizi çıkardıkları yerden çıkarın” kavli; yani Mekke'den [çıkarın demektir]. İbn Cerîr şöyle demiştir: "Hitap muhacirlere, zamir ise Kureyş kâfirlerinedir." [İbn Cerîr'in sözü] bitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinin emrine uymuş, Allah orayı kendisine fethettiğinde Müslüman olmayanları Mekke'den çıkarmıştır. { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne, öldürmekten daha beterdir” kavli ise; yani sizi düşürmek istedikleri o fitne -ki o da sizin [İslam'dan] dönmenizdir-
إِلَى الْكُفْرِ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ: الْمِحْنَةُ الَّتِي تَنْزِلُ بِالْإِنْسَانِ فِي نَفْسِهِ أَوْ أَهْلِهِ أَوْ مَالِهِ أَوْ عِرْضِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْفِتْنَةِ: الشِّرْكُ الَّذِي عَلَيْهِ الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْظِمُونَ الْقَتْلَ فِي الْحَرَمِ، فَأَخْبَرَهُمُ اللَّهُ أَنَّ الشِّرْكَ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ أَشَدُّ مِمَّا يَسْتَعْظِمُونَهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: فِتْنَتُهُمْ إِيَّاكُمْ بِصَدِّكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَشَدُّ مِنْ قَتْلِكُمْ إِيَّاهُمْ فِي الْحَرَمِ، أَوْ مِنْ قَتْلِهِمْ إِيَّاكُمْ إِنْ قَتَلُوكُمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ: الْفِتْنَةُ فِي الدِّينِ بِأَيِّ سَبَبٍ كَانَ، وَعَلَى أَيِّ صُورَةٍ اتَّفَقَتْ، فَإِنَّهَا أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ. قَوْلُهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الْآيَةَ، اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، فَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقِتَالُ فِي الْحَرَمِ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَتَعَدَّى بِالْقِتَالِ فِيهِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ دَفْعُهُ بِالْمُقَاتَلَةِ لَهُ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
küfre dönmeniz, öldürülmekten daha şiddetlidir. [Bir görüşe göre] fitneden maksadın; insanın nefsine, ailesine, malına veya ırzına gelen mihnet olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre fitneden maksat; müşriklerin üzerinde bulunduğu şirktir. Çünkü onlar Harem bölgesinde adam öldürmeyi büyük bir günah sayıyorlardı; Allah da onlara, içinde bulundukları şirkin o büyüttükleri şeyden çok daha beter olduğunu haber vermiştir. Başka bir görüşe göre maksat: Onların sizi Mescid-i Haram'dan alıkoymak suretiyle fitneye düşürmeleri, sizin onları Harem bölgesinde öldürmenizden yahut onların sizi öldürmelerinden daha beterdir. Zahir olan şudur ki maksat; hangi sebepten kaynaklanırsa kaynaklansın ve hangi surette vuku bulursa bulsun dindeki fitnedir; zira o, adam öldürmekten daha şiddetlidir. { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram yanında onlarla savaşmayın” ayetine gelince; ilim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Bir grup bu ayetin muhkem olduğuna, Harem'de önce karşı taraf savaş başlatmadıkça savaşmanın caiz olmadığına, şayet başlatırsa onunla savaşarak defetmenin caiz olduğuna hükmetmiştir ki doğru olan da budur. Başka bir grup ise bu ayetin Yüce Allah'ın şu kavliyle mensuh olduğunu söylemiştir:
فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَيُجَابُ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ: بِأَنَّ الْجَمْعَ مُمْكِنٌ بِبِنَاءِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ، فَيُقْتَلُ الْمُشْرِكُ حَيْثُ وُجِدَ إِلَّا بِالْحَرَمِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: «إِنَّهَا لَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي، وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ. وَقَدِ احْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِالنَّسْخِ: بِقَتْلِهِ ﷺ لِابْنِ خَطَلٍ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ، وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ وَقَعَ فِي تِلْكَ السَّاعَةِ الَّتِي أَحَلَّ اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ قَوْلُهُ: فَإِنِ انْتَهَوْا أَيْ: عَنْ قِتَالِكُمْ وَدَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ. قَوْلُهُ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ فِيهِ الْأَمْرُ بِمُقَاتَلَةِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى غَايَةٍ، هِيَ: أَنْ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَأَنْ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ، وَهُوَ الدُّخُولُ فِي الْإِسْلَامِ، وَالْخُرُوجُ عَنْ سَائِرِ الْأَدْيَانِ الْمُخَالِفَةِ لَهُ، فَمَنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ وَأَقْلَعَ عَنِ الشِّرْكِ لَمْ يَحِلَّ قِتَالُهُ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ هُنَا: الشِّرْكُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا الْفِتْنَةُ فِي الدِّينِ عَلَى عُمُومِهَا كَمَا سَلَفَ. قَوْلُهُ: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ أَيْ: لَا تَعْتَدُوا إِلَّا عَلَى مَنْ ظَلَمَ وَهُوَ مَنْ لَمْ يَنْتَهِ عَنِ الْفِتْنَةِ، وَلَمْ يَدْخُلْ فِي الْإِسْلَامِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ: عُدْوَانًا مُشَاكَلَةً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَقَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ .
{ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün”. Bu delil getirmeye şöyle cevap verilir: Genel (âmm) olanı özel (hâss) olana hamletmek suretiyle ikisini uzlaştırmak mümkündür; dolayısıyla müşrik Harem müstesna nerede bulunursa öldürülür. Sahih'te yer alan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bunu teyit etmektedir: «Burası benden önce kimseye helal kılınmadı; bana da günün sadece bir vaktinde helal kılındı.» Nesh görüşünü savunanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'nin örtülerine tutunmuş olan İbn Hatal'ı öldürtmesini delil getirmişlerdir. Buna da şöyle cevap verilir: Bu olay, Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e [Mekke'yi] helal kıldığı o muayyen vakitte gerçekleşmiştir. Ayetteki { فَإِنِ انْتَهَوْا } “Eğer vazgeçerlerse” kavli, yani sizinle savaşmaktan vazgeçip İslâm'a girerlerse demektir. { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” kavlinde, müşriklerle bir gayeye kadar savaşma emri vardır; o gaye de fitnenin kalmaması ve dinin Allah'ın olmasıdır. Bu da İslâm'a girmek ve ona muhalif diğer tüm dinlerden çıkmaktır. Kim İslâm'a girer ve şirkten vazgeçerse onunla savaşmak helal olmaz. Buradaki fitneden maksadın 'şirk' olduğu söylenmiştir; zahir olan ise daha önce geçtiği üzere genel anlamıyla dindeki fitnedir. { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } “Artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur” kavli, yani ancak zulmedenlere had bildirin demektir ki o da fitneden vazgeçmeyen ve İslâm'a girmeyen kimsedir. Zalimlerin cezalandırılmasına bir tür söz uygunluğu (müşâkele) yoluyla 'udvân' (düşmanlık/aşırı gitme) denilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” ve { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ } “Kim size saldırırsa, siz de ona misliyle saldırın”.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الْآيَةَ، أَنَّهَا أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقِتَالِ بِالْمَدِينَةِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُقَاتِلُ مَنْ قَاتَلَهُ، وَيَكُفُّ عَمَّنْ كَفَّ عَنْهُ، حَتَّى نَزَلَتْ سُورَةُ بَرَاءَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ أُمِرُوا بِقِتَالِ الْكُفَّارِ.
İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den Yüce Allah'ın { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu, Medine'de savaş hakkında inen ilk ayettir. Bu ayet inince Resûlullah kendisiyle savaşanla savaşıyor, savaşmayandan geri duruyordu; nihayet Berâe (Tevbe) Suresi indi. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den bu ayet hakkında: «Muhammed'in ashabına kâfirlerle savaşmaları emredildi» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْتَدُوا يَقُولُ: لَا تَقْتُلُوا النِّسَاءَ والصبيان والشيخ الكبير ولا من ألقى السلام وَكَفَّ يَدَهُ، فَإِنْ فَعَلْتُمْ فَقَدِ اعْتَدَيْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي النِّسَاءِ وَالذُّرِّيَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا تَعْتَدُوا } “aşırı gitmeyin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kadınları, çocukları, yaşlı pir-i fânileri, selam verip [teslim olan] ve elini çeken kimseleri öldürmeyin. Eğer bunu yaparsanız aşırı gitmiş olursunuz.» İbn Ebî Şeybe, Ömer b. Abdilazîz'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet kadınlar ve zürriyet (çocuklar) hakkındadır.» İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den Yüce Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ يَقُولُ: الشِّرْكُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: ارْتِدَادُ الْمُؤْمِنِ إِلَى الْوَثَنِ أَشُدُّ عَلَيْهِ مِنْ أَنْ يَقْتُلَ مُحِقًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ قال: حتى يبدؤوا بِالْقِتَالِ، ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وقوله:
{ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } [Ebü'l-Âliye] şöyle demiştir: «Şirk, adam öldürmekten daha beterdir.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Müminin puta [tapan müşrikliğe] geri dönmesi, hak üzere öldürülmesinden ona daha ağırdır.» İbn Ebî Şeybe, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr; Katâde'den { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّى يُقاتِلُوكُمْ فِيهِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar savaşı başlatıncaya kadar [savaşmayın]. Sonra bu [hüküm] nesh edildi de şöyle buyurdu: { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın”.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve Nâsih'inde Ebû Dâvûd; Katâde'den { وَلا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavli ile şu kavlinin:
يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ فَكَانَ كَذَلِكَ حَتَّى نَسَخَ هَاتَيْنِ الآيتين
{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük [bir günah]tır” [ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Hüküm] böyle idi; nihayet bu iki ayeti...
جَمِيعًا فِي بَرَاءَةٌ قَوْلُهُ: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنِ انْتَهَوْا قَالَ: فَإِنْ تَابُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ يَقُولُ: شِرْكٌ بالله وَيَكُونَ الدِّينُ ويخلص التوحيد اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: الشِّرْكُ. وَقَوْلُهُ: فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ قَالَ: لَا تُقَاتِلُوا إِلَّا مَنْ قَاتَلَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ يَقُولُ: حَتَّى لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ.
Berâe Suresi'ndeki şu buyrukların nesh ettiğini rivayet etmişlerdir: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ve { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın”. İbn Cerîr, Mücâhid'den { فَإِنِ انْتَهَوْا } kavli hakkında: «Tövbe ederlerse» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan { وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'a şirk koşulmayıncaya, din [yalnız O'nun oluncaya] ve tevhid sırf Allah için ihlasla yapılıncaya kadar.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayet hakkında: «Şirk [kalmayıncaya kadar]» dediğini; { فَإِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } kavli hakkında da: «Sizinle savaşandan başkasıyla savaşmayın» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Rebî'den { وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ } kavli hakkında: «Yalnızca Allah'a kulluk edinceye kadar» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ قَالَ: هُمْ مَنْ أَبَى أَنْ يَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قتادة نحوه.
Yine [İbn Cerîr], İkrime'den { فَلا عُدْوانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar, 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçınan kimselerdir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٤]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 194]
الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤)
{ الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (١٩٤) } “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler (dokunulmazlıklar) kısas kuralına tabidir. O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir. (194)”
قَوْلُهُ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ أَيْ: إِذَا قَاتَلُوكُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ وَهَتَكُوا حُرْمَتَهُ قَاتَلْتُمُوهُمْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ مُكَافَأَةً لَهُمْ وَمُجَازَاةً عَلَى فِعْلِهِمْ. وَالْحُرُماتُ: جَمْعُ حُرْمَةٍ، كَالظُّلُمَاتِ: جَمْعُ ظلمة وإنما جَمَعَ الْحُرُمَاتِ لِأَنَّهُ أَرَادَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ، وَالْبَلَدَ الْحَرَامَ، وَحُرْمَةَ الْإِحْرَامِ، وَالْحُرْمَةُ: مَا مَنَعَ الشَّرْعُ مِنَ انْتِهَاكِهِ. وَالْقِصَاصُ: الْمُسَاوَاةُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُلَّ حُرْمَةٍ يَجْرِي فِيهَا الْقِصَاصُ، فَمَنْ هَتَكَ حُرْمَةً عَلَيْكُمْ فَلَكُمْ أَنْ تَهْتِكُوا حُرْمَةً عَلَيْهِ قِصَاصًا، قِيلَ: وَهَذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ بِالْقِتَالِ وَقِيلَ: إِنَّهُ ثَابِتٌ بَيْنَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَمْ يُنْسَخْ، وَيَجُوزُ لِمَنْ تُعُدِّيَ عَلَيْهِ فِي مَالٍ أَوْ بَدَنٍ أَنْ يَتَعَدَّى بِمِثْلِ مَا تُعُدِّيَ عَلَيْهِ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ أُمُورَ الْقِصَاصِ مَقْصُورَةٌ عَلَى الْحُكَّامِ، وَهَكَذَا الْأَمْوَالُ، لِقَوْلِهِ ﷺ: «أَدِّ الْأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ، وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ» أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ وَغَيْرُهُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَجُمْهُورُ الْمَالِكِيَّةِ، وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَرْجَحُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَالْقُرْطُبِيُّ، وَحَكَاهُ الدَّاوُدِيُّ عَنْ مَالِكٍ، وَيُؤَيِّدُهُ: إِذْنُهُ ﷺ لِامْرَأَةِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنْ تَأْخُذَ مِنْ مَالِهِ مَا يَكْفِيهَا وَوَلَدَهَا، وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ، وَلَا أَصْرَحَ وَأَوْضَحَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ التَّأْكِيدِ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، أعني: قوله: وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ وإنما الْمُكَافَأَةَ اعْتِدَاءً مُشَاكَلَةً، كَمَا تَقَدَّمَ.
Ayetteki { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ } kavli; yani onlar haram ayda sizinle savaşıp hürmetini çiğnerlerse, siz de onların fiillerine bir misilleme ve ceza olarak haram ayda onlarla savaşırsınız demektir. el-Hurumât (الْحُرُماتُ); tıpkı zulmet (karanlık) kelimesinin çoğulunun zulumât olması gibi, hürmet (dokunulmazlık) kelimesinin çoğuludur. Hürmetleri çoğul getirmesinin sebebi; haram ayı, haram beldeyi ve ihram hürmetini kastetmiş olmasıdır. Hürmet: Şeriatın çiğnenmesini yasakladığı şeydir. Kısas ise: Eşitlik ve denkliktir. Manası şudur: Çiğnenen her hürmette kısas geçerlidir; dolayısıyla kim sizin hürmetinizi çiğnerse, kısas olarak siz de onun hürmetini çiğneme hakkına sahip olursunuz. Bunun İslâm'ın ilk döneminde olduğu, sonra savaş [emri] ile nesh edildiği söylenmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti arasında nesh edilmeksizin geçerli olduğu da söylenmiştir; malında veya canında haksızlığa uğrayan kimsenin, kendisine yapılan haksızlığın misliyle karşılık vermesi caizdir; Şâfiî ve başkaları bu görüşü benimsemiştir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Kısas işleri sadece yöneticilere (hâkimlere) mahsustur; mallar da böyledir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sana güvenene emaneti ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme.» Bunu Dârekutnî ve başkaları rivayet etmiştir. Ebû Hanîfe, Mâlikîlerin cumhuru ve Atâ el-Horasânî bu görüştedir. Ancak birinci görüş daha racihtir; İbnü'l-Münzir bunu söylemiş, İbnü'l-Arabî ile Kurtubî tercih etmiş ve ed-Dâvûdî de bunu Mâlik'ten nakletmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Süfyân'ın hanımına, kocasının malından kendisine ve çocuğuna yetecek kadarını almasına izin vermesi de bunu teyit eder; bu hadis Sahih'tedir. Yüce Allah'ın bu ayetteki şu buyruğundan daha açık ve sarih bir delil yoktur: { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın”. Bu cümle, birinci cümlenin yani { وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } kavlinin teyidi hükmündedir. Verilen karşılığa 'i'tidâ' (saldırı/haddi aşma) denilmesi, daha önce geçtiği üzere sadece söz uygunluğu (müşâkele) nedeniyledir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُعْتَمِرًا فِي سَنَةِ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَحَبَسَهُ الْمُشْرِكُونَ عَنِ الدُّخُولِ وَالْوُصُولِ إِلَى الْبَيْتِ، وَصَدُّوهُ بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَهُوَ شَهْرٌ حَرَامٌ، قَاضَاهُمْ عَلَى الدُّخُولِ مِنْ قَابِلٍ، فَدَخَلَهَا فِي السَّنَةِ الْآتِيَةِ هُوَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَقَصَّهُ اللَّهُ مِنْهُمْ، نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ،
Nitekim İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin altıncı yılında umre yapmak üzere yola çıktığında ve müşrikler, haram bir ay olan Zilkade'de onun ve beraberindeki Müslümanların [Mekke'ye] girmesine ve Beyt'e ulaşmasına engel olup onları geri çevirdiklerinde, ertesi yıl girmek üzere onlarla anlaşma yaptı. Bir sonraki yıl kendisi ve beraberindeki Müslümanlarla birlikte oraya girdi ve Allah onlara karşı kısasını aldırdı (hakkını verdi). Bunun üzerine şu ayet indi: { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ } “Haram ay, haram aya karşılıktır. Hürmetler (dokunulmazlıklar) kısas kuralına tabidir.” İbn Cerîr rivayet etti...
وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ:
ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Mücâhid'den yine bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Yine her ikisi Katâde'den benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den de benzerini rivayet etmiştir. Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî; İbn Abbâs'tan { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ } ayeti ile Yüce Allah'ın şu ayetleri:
وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ عاقَبْتُمْ الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا وَنَحْوُهُ نَزَلَ بِمَكَّةَ، وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ قَلِيلٌ، لَيْسَ لَهُمْ سلطان يقهر الْمُشْرِكِينَ، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَتَعَاطَوْنَهُمْ بِالشَّتْمِ وَالْأَذَى، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَتَجَازَى مِنْهُمْ أَنْ يَتَجَازَى بِمِثْلِ مَا أُوتِيَ إِلَيْهِ، أَوْ يَصْبِرُوا وَيَعْفُوا، فَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَعَزَّ اللَّهُ سُلْطَانَهُ، أَمَرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَنْتَهُوا فِي مَظَالِمِهِمْ إِلَى سُلْطَانِهِمْ، وَلَا يَعْدُوا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ كَأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَقَالَ: وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً الْآيَةَ.
{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ } “Kötülüğün cezası...” ayeti, { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } “Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa...” ayeti ve { وَإِنْ عاقَبْتُمْ } “Eğer ceza verecekseniz...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ve benzeri ayetler Mekke'de indi; o günlerde Müslümanlar azınlıktaydı, müşrikleri bastıracak bir otoriteleri (güçleri) yoktu. Müşrikler onlara hakaret ediyor ve eziyet veriyorlardı; Allah da Müslümanlardan karşılık vermek isteyene, kendisine yapılanın misliyle karşılık vermesini yahut sabredip affetmelerini emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret edip Allah onun otoritesini güçlendirince, Allah Müslümanlara haksızlıklar hususunda yöneticilerine başvurmalarını ve Câhiliye ehli gibi birbirlerine saldırmamalarını emretti de şöyle buyurdu: { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır...” ayeti.
يَقُولُ: يَنْصُرُهُ السُّلْطَانُ حَتَّى يُنْصِفَهُ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ، وَمَنِ انْتَصَرَ لِنَفْسِهِ دُونَ السُّلْطَانِ فَهُوَ عَاصٍ مُسْرِفٌ، قَدْ عَمِلَ بِحَمِيَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ وَلَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى. انْتَهَى. وَأَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ- الَّتِي جَعَلَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ نَاسِخَةً- مُؤَيِّدَةً لِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَاتُ- الَّتِي جَعَلَهَا مَنْسُوخَةً- وَمُؤَكِّدَةً لَهُ، فَإِنَّ الظَّاهِرَ مِنْ قَوْلِهِ:
Şöyle demektedir: Otorite (devlet), haksızlık edene karşı hakkını alıncaya kadar ona yardım eder. Otoriteye başvurmadan kendi başına hakkını almaya kalkan kimse ise günahkâr bir haddi aşandır; Câhiliye taassubuyla hareket etmiş ve Yüce Allah'ın hükmüne razı olmamış olur. [İbn Abbâs'ın sözü bitti]. Ben de derim ki: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın nâsih (hükmü kaldıran) kıldığı bu ayet, aslında mensuh kıldığı ayetlerin delalet ettiği anlamı desteklemekte ve pekiştirmektedir. Zira Yüce Allah'ın şu kavlinden açıkça anlaşılan:
فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً أَنَّهُ جَعَلَ السُّلْطَانَ لَهُ، أَيْ: جَعَلَ لَهُ تَسَلُّطًا يَتَسَلَّطُ بِهِ عَلَى الْقَاتِلِ، وَلِهَذَا قَالَ:
{ فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } “Onun velisine bir yetki tanımışızdır” buyruğundan maksat; sultayı (yetkiyi) ona vermiştir, yani katil üzerinde kullanabileceği bir hâkimiyet/tasallut hakkı tanımıştır. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ ثُمَّ لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ كَمَا قَالَهُ لَكَانَ ذَلِكَ مُخَصِّصًا لِلْقَتْلِ مِنْ عُمُومِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ لَا نَاسِخًا لَهَا، فَإِنَّهُ لَمْ يَنُصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا عَلَى الْقَتْلِ وَحْدَهُ. وَتِلْكَ الْآيَاتُ شَامِلَةٌ لَهُ وَلِغَيْرِهِ، وَهَذَا مَعْلُومٌ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ الَّتِي هِيَ الْمَرْجِعُ فِي تفسير كلام الله سبحانه.
{ فَلا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ } “O da öldürmede aşırı gitmesin”. Kaldı ki, ayetin manasının onun dediği gibi olduğunu kabul etsek bile, bu durum anılan ayetlerin genel hükmünden 'öldürme' fiilini tahsis eder (özel kılar), onları nesh etmiş olmaz. Çünkü bu ayette yalnızca öldürme fiili açıkça zikredilmiştir; o diğer ayetler ise hem öldürmeyi hem de diğer şeyleri kapsamaktadır. Bu durum, Yüce Allah'ın kelamını tefsir etmede temel başvuru kaynağı olan Arap dilinden bilinen bir kuraldır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٥]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 195]
وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥)
{ وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٩٥) } “Allah yolunda infak edin ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin; şüphesiz Allah iyilik edenleri sever. (195)”
وفي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَمْرُ بِالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهُوَ الْجِهَادُ، وَاللَّفْظُ يَتَنَاوَلُ غَيْرَهُ مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِأَيْدِيكُمْ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تُلْقُوا أَيْدِيَكُمْ، وَمِثْلُهُ: أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: بِأَيْدِيكُمْ أَيْ: بِأَنْفُسِكُمْ، تَعْبِيرًا بِالْبَعْضِ عَنِ الْكُلِّ، كَقَوْلِهِ: فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَقِيلَ: هَذَا مَثَلٌ مَضْرُوبٌ، يُقَالُ: فُلَانٌ أَلْقَى بِيَدِهِ فِي أَمْرِ كَذَا: إِذَا اسْتَسْلَمَ، لِأَنَّ الْمُسْتَسْلِمَ فِي الْقِتَالِ يُلْقِي سِلَاحَهُ بِيَدَيْهِ، فَكَذَلِكَ فِعْلُ كُلِّ عَاجِزٍ فِي أَيِّ فِعْلٍ كَانَ، وَقَالَ قَوْمٌ: التَّقْدِيرُ: وَلَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ. وَالتَّهْلُكَةُ: مَصْدَرٌ مِنْ هَلَكَ يَهْلَكُ هَلَاكًا وَهُلْكًا وَتَهْلُكَةً أَيْ: لَا تَأْخُذُوا فِيمَا يُهْلِكُكُمْ. وَلِلسَّلَفِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ أَقْوَالٌ سَيَأْتِي بَيَانُهَا، وَبَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ. وَالْحَقُّ أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَكُلُّ مَا صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَهْلُكَةٌ فِي الدِّينِ أَوِ الدُّنْيَا فَهُوَ دَاخِلٌ فِي هَذَا، وَبِهِ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْآيَةِ أَنْ يَقْتَحِمَ الرَّجُلُ فِي الْحَرْبِ فَيَحْمِلُ عَلَى الْجَيْشِ مَعَ عَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى التَّخَلُّصِ وَعَدَمِ تَأْثِيرِهِ لِأَثَرٍ يَنْفَعُ الْمُجَاهِدِينَ، وَلَا يَمْنَعُ مِنْ دُخُولِ هَذَا تَحْتَ الْآيَةِ إِنْكَارُ مَنْ أَنْكَرَهُ مِنَ الَّذِينَ رَأَوُا السَّبَبَ، فَإِنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ الْآيَةَ لَا تُجَاوِزَ سَبَبَهَا، وَهُوَ ظَنٌّ تَدْفَعُهُ لُغَةُ الْعَرَبِ. وَقَوْلُهُ: وَأَحْسِنُوا أَيْ: فِي الْإِنْفَاقِ فِي الطَّاعَةِ، أَوْ أَحْسِنُوا الظَّنَّ بِاللَّهِ فِي إِخْلَافِهِ عليكم.
Bu ayette Allah yolunda infak emredilmektedir ki o da cihattır. Lafız, Allah yolunda sayılan diğer şeyleri de kapsamaktadır. { بِأَيْدِيكُمْ } ifadesindeki bâ harf-i ceri zâiddir (fazlalıktır); takdiri: [وَلَا تُلْقُوا أَيْدِيَكُمْ] «ellerinizi atmayın» şeklindedir. Bunun bir benzeri { أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرى } “Allah'ın gördüğünü bilmedi mi?” ayetidir. el-Müberred şöyle demiştir: «{ بِأَيْدِيكُمْ } yani “kendi kendinizi/nefislerinizi” demektir; cüz (parça) zikredilip kül (bütün) kastedilmiştir; tıpkı { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyle” ayetinde olduğu gibi.» Şöyle de denilmiştir: Bu darb-ı meseldir (yaygın bir deyimdir). Bir kimse teslim olduğunda 'Falan kimse şu işte elini attı (teslim oldu)' denir. Çünkü savaşta teslim olan kimse silahını iki eliyle [yere] bırakır/atar. Herhangi bir işte acze düşen her kimsenin davranışı da böyledir. Bir grup da şöyle demiştir: Takdir, [وَلَا تُلْقُوا أَنْفُسَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ] «Ellerinizle kendi kendinizi [tehlikeye] atmayın» şeklindedir. et-Tehlüke (التَّهْلُكَةُ); [هَلَكَ يَهْلَكُ هَلَاكًا وَهُلْكًا وَتَهْلُكَةً] fiilinin masdarıdır. Yani 'Sizi helak edecek şeylere girişmeyin' demektir. Ayetteki anlam ve ayetin iniş sebebi hakkında selefin birtakım görüşleri vardır ki bunların açıklaması gelecektir. Doğru olan şudur ki, itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Dolayısıyla dinde veya dünyada tehlike/helak sayılan her şey bu yasağın kapsamına girer. İbn Cerîr et-Taberî de böyle demiştir. Kişinin, [düşman elinden] kurtulma imkânı olmadığı ve mücahidlere fayda sağlayacak bir tesiri de bulunmadığı halde savaşta düşman ordusunun içine dalıp hücum etmesi de bu ayetin kapsamına giren durumlardandır. [Ayetin iniş] sebebini göz önünde bulundurup bunu kabul etmeyenlerin inkârı, bu durumun ayetin kapsamına girmesine engel teşkil etmez. Zira onlar ayetin iniş sebebinin ötesine geçmeyeceğini zannetmişlerdir; oysa bu zan, Arap dili kuralları gereğince reddedilir. { وَأَحْسِنُوا } kavli ise: «İtaat yolunda infak ederken ihsanda bulunun (güzel davranın) yahut Allah'ın [harcadığınızın] karşılığını size vereceği konusunda Allah hakkında hüsnüzanda bulunun» demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ حُذَيْفَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي النَّفَقَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ تَرْكُ النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَخَافَةَ الْعَيْلَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا.
Abd b. Humeyd, Buhârî ve Sünen'inde Beyhakî; Huzeyfe'den { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } kavli hakkında: «Nafaka/infak hakkında indi» dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında: «Fakirlik korkusuyla Allah yolunda infak etmeyi terk etmektir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bunun benzerini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de İkrime'den yine benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ قَالَ: هُوَ الْبُخْلُ.
İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî]'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ondan: «O, cimriliktir» dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ رِجَالٌ يَخْرُجُونَ فِي بعوث يبعثها الرسول ﷺ بِغَيْرِ نَفَقَةٍ، فَإِمَّا يَقْطَعُ لَهُمْ، وَإِمَّا كَانُوا عِيَالًا، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَسْتَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَلَا يُلْقُوا بِأَيْدِيهمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ. وَالتَّهْلُكَةُ: أَنْ تَهْلَكَ رِجَالٌ مِنَ الْجُوعِ وَالْعَطَشِ وَمِنَ الْمَشْيِ. وَقَالَ لِمَنْ بِيَدِهِ فَضْلٌ: وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَغَوِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وابن قانع، والطبراني عن الضحّاك بن أبي جبير: أَنَّ الْأَنْصَارَ كَانُوا يُنْفِقُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَيَتَصَدَّقُونَ، فَأَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ، فَسَاءَ ظَنُّهُمْ، وَأَمْسَكُوا عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bazı kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği seriyyelerde azıksız yola çıkarlardı; ya yolda kalır tükenirlerdi ya da başkalarına yük olurlardı. Bunun üzerine Allah, rızıklandırdığı şeylerden infak etmelerini ve elleriyle kendilerini tehlikeye atmamalarını emretti. Tehlike (tehlüke) ise: İnsanların açlıktan, susuzluktan ve [binit olmaksızın] yürümekten helak olmalarıdır. Elinde fazla imkân bulunan kimseye de: { وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } buyurdu.» Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, Mu'cem'inde Begavî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, İbn Kâni' ve Taberânî; Dahhâk b. Ebî Cübeyre'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ensâr Allah yolunda infak eder ve sadaka verirdi. Bir kıtlık yılı isabet edince zann-ı fâside kapılıp bundan el çektiler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ أَسْلَمَ بْنِ عِمْرَانَ قَالَ: كُنَّا بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ، وَعَلَى أَهْلِ مِصْرَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَعَلَى أَهْلِ الشَّامِ فُضَالَةُ بْنُ عُبَيْدٍ، فَخَرَجَ صَفٌّ عَظِيمٌ مِنَ الرُّومِ فَصَفَفْنَا لَهُمْ، فَحَمَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صَفِّ الرُّومِ حَتَّى دَخَلَ فِيهِمْ، فَصَاحَ النَّاسُ وَقَالُوا: سُبْحَانَ اللَّهِ يُلْقِي بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ! فَقَامَ أَبُو أَيُّوبَ صَاحِبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أيّها الناس إنكم تؤوّلون الْآيَةَ هَذَا التَّأْوِيلَ. وَإِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِينَا هَذِهِ الْآيَةُ مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، إِنَّا لَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ دِينَهُ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ، قَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ سِرًّا دُونَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: إِنْ أَمْوَالَ النَّاسِ قَدْ ضَاعَتْ، وَإِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعَزَّ الْإِسْلَامَ وَكَثُرَ نَاصِرُوهُ، فَلَوْ أَقَمْنَا فِي أَمْوَالِنَا فَأَصْلَحْنَا مَا ضَاعَ مِنْهَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ يَرُدُّ عَلَيْنَا: وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ، فَكَانَتِ التَّهْلُكَةُ: الْإِقَامَةَ فِي الْأَمْوَالِ وَإِصْلَاحَهَا وَتَرْكَ الْغَزْوِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: هُوَ الرَّجُلُ يُذْنِبُ الذَّنْبَ فَيُلْقِي بِيَدَيْهِ، فَيَقُولُ: لَا يَغْفِرُ اللَّهُ لِي أَبَدًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ قَالَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: إِنَّهُ الْقُنُوطُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: التَّهْلُكَةُ: عَذَابُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ أَنَّهُمْ حَاصَرُوا دِمَشْقَ، فَأَسْرَعَ رَجُلٌ إِلَى الْعَدُوِّ وَحْدَهُ، فَعَابَ ذَلِكَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ، وَرُفِعَ حَدِيثُهُ إِلَى عمرو بن العاص فأرسل إليه فردّده، وَقَالَ:
Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî —sahih olduğunu belirterek—, Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek—, Taberânî, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî; Eslem b. İmrân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kostantiniyye'deydik; Mısır ehlinin başında Ukbe b. Âmir, Şam ehlinin başında ise Fudâle b. Ubeyd vardı. Rumlardan büyük bir saf çıktı, biz de onlara karşı saf tuttuk. Müslümanlardan bir adam Rum safına doğru hücum etti ve aralarına daldı. İnsanlar bağrışıp: «Sübhânallâh! Kendi eliyle kendini tehlikeye atıyor!» dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Ebû Eyyûb ayağa kalkıp şöyle dedi: «Ey insanlar! Siz bu ayeti bu şekilde tevil ediyorsunuz. Oysa bu ayet biz Ensâr topluluğu hakkında inmiştir. Allah dinini aziz kılıp yardımcılarını çoğaltınca, bazımız bazımıza Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizlice: 'Mallarımız zayi oldu; artık Allah İslâm'ı aziz kıldı ve yardımcıları çoğaldı, mallarımızın başında durup zayi olanları ıslah etsek ya?' dedik. Bunun üzerine Allah Peygamberine bizi reddeden şu ayeti indirdi: { وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ }. Tehlike (tehlüke): Malların başında kalıp onları ıslah etmekle meşgul olmak ve savaşı terk etmekti.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim —sahih olduğunu belirterek— ve Beyhakî; Berâ b. Âzib'den bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, bir günah işleyip sonra kendi eliyle kendini bırakarak 'Allah beni asla bağışlamaz' diyen adamdır.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Nu'mân b. Beşîr'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr ayetin tefsirinde: «O, ümitsizliktir (ye'stir)» dediler. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: «Tehlüke, Allah'ın azabıdır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. el-Esved b. Abdiyeğûs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Şam'ı kuşatmışlardı; bir adam tek başına düşmana doğru atıldı. Müslümanlar bunu ayıpladılar ve durumu Amr b. el-Âs'a intikal ettirdiler. O da adama haber gönderip geri çevirdi ve:
قَالَ اللَّهُ: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ رَجُلٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ:
«Allah: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” buyurmuştur» dedi. İbn Cerîr, sahabeden bir zattan Yüce Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
وَأَحْسِنُوا قَالَ: أَدَّوُا الْفَرَائِضَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عكرمة قال: أحسنوا الظنّ بالله.
{ وَأَحْسِنُوا } kavli hakkında: «Farzları eda edin» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Ebû İshâk'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den: «Allah hakkında hüsnüzanda bulunun» dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٩٦]
[Bakara Suresi (2) : Ayet 196]
وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦)
{ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (١٩٦) } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer alıkonursanız kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa [tıraş olmasının] fidyesi; oruçtan, sadakadan veya kurbandandır. Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak (temettu yapmak) isterse, kolayına gelen bir kurban [kesmelidir]. Bulamayana ise hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç vardır; bunlar tam on gündür. Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir. (196)”
قَوْلُهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِإِتْمَامِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لِلَّهِ، فَقِيلَ: أَدَاؤُهُمَا، وَالْإِتْيَانُ بِهِمَا مِنْ دُونِ أَنْ يَشُوبَهُمَا شَيْءٌ مِمَّا هُوَ مَحْظُورٌ، وَلَا يُخِلَّ بِشَرْطٍ، وَلَا فَرْضٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَتَمَّهُنَّ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ . وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: إِتْمَامُهُمَا: أَنْ تَخْرُجَ لَهُمَا، لَا لِغَيْرِهِمَا وَقِيلَ:
Ayetteki { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ } kavline gelince; âlimler haccı ve umreyi Allah için tamamlamaktan kastedilen mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Yasaklanan şeylerden hiçbirini onlara karıştırmaksızın, hiçbir şartı ve farzı ihlal etmeksizin onları eda etmek ve yerine getirmektir; nitekim Yüce Allah: { فَأَتَمَّهُنَّ } “O da onları tamamladı” ve { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra akşama kadar orucu tamamlayın” buyurmuştur. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Onları tamamlamak; başka bir şey için değil sırf onlar için yola çıkmandır. Şöyle de denilmiştir:
إِتْمَامُهُمَا: أَنْ تُفِرِدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ غَيْرِ تَمَتُّعٍ، وَلَا قِرَانٍ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِتْمَامُهُمَا:
Onları tamamlamak: Temettû ve kırân yapmaksızın her birini tek başına (ifrad haccı olarak) yapmandır; İbn Habîb bu görüşü savunmuştur. Mukâtil ise şöyle demiştir: Onları tamamlamak:
أَنْ لَا يَسْتَحِلُّوا فِيهِمَا مَا لَا يَنْبَغِي لَهُمْ، وَقِيلَ: إِتْمَامُهُمَا: أَنْ يُحْرِمَ لَهُمَا مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ وَقِيلَ: أَنْ يُنْفِقَ فِي سَفَرِهِمَا الْحَلَالَ الطَّيِّبَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَمَا هُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ السَّلَفِ فِي مَعْنَى إِتْمَامِهِمَا. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الْعُمْرَةِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِإِتْمَامِهِمَا أَمْرٌ بِهَا، وَبِذَلِكَ قَالَ عَلِيٌّ، وَابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالشَّعْبِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمَسْرُوقٌ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ الْجَهْمِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالنَّخَعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ- كَمَا حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُمْ-: أَنَّهَا سُنَّةٌ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يَقُولُ بِالْوُجُوبِ.
onlarda kendilerine uygun olmayan şeyleri helal saymamalarıdır. Denildi ki: Onları tamamlamak; her ikisi için de ailesinin evinden (memleketinden) ihrama girmektir. Yine denildi ki: Onların yolculuğunda helal ve temiz kazanç harcamaktır. Ayetin iniş sebebi ve tamamlamanın manası hakkında seleften rivayet edilenler ileride gelecektir. Bu ayetle umrenin farz olduğuna delil getirilmiştir; zira her ikisini de tamamlama emri umreyi de emretmektedir. Ali, İbn Ömer, İbn Abbâs, Atâ, Tâvûs, Mücâhid, Hasan[-ı Basrî], İbn Sîrîn, Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, Mesrûk, Abdullah b. Şeddâd, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Ubeyd ve Mâlikîlerden İbnü'l-Cahm bu görüştedir. Mâlik, Nehaî ve rey ehli ise —İbnü'l-Münzir'in onlardan naklettiği üzere— umrenin sünnet olduğunu söylemişlerdir. Ebû Hanîfe'den farz olduğunu söylediği de nakledilmiştir.
وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّهَا سُنَّةٌ: ابْنُ مَسْعُودٍ، وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْأَوَّلُونَ: مَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: «مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُهِلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةَ» . وَثَبَتَ عَنْهُ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ قَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَرِيضَتَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ» . وَاسْتَدَلَّ الْآخَرُونَ بِمَا أَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ فِي الْآيَةِ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ الْحَنَفِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْحَجُّ جِهَادٌ وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنْ جَابِرٍ: «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ؟ قَالَ: لَا وَأَنْ تَعْتَمِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ» وَأَجَابُوا عَنِ الْآيَةِ، وَعَنِ الْأَحَادِيثِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهَا فَرِيضَةٌ: بِحَمْلِ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَقَعَ الدُّخُولُ فِيهَا، وَهِيَ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهَا وَاجِبَةٌ بِلَا خِلَافٍ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ فِيهِ بُعْدٌ لَكِنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، جَمْعًا بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَلَا سِيَّمَا بَعْدَ تَصْرِيحِهِ ﷺ بِمَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ مِنْ عَدَمِ الْوُجُوبِ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ مَا وَرَدَ مِمَّا فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى وُجُوبِهَا، كَمَا أَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ أَنَّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ النَّبِيُّ ﷺ لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ: «إِنَّ الْعُمْرَةَ هِيَ الْحَجُّ الْأَصْغَرُ» . وَكَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ فِي الشُّعَبِ، قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: أَوْصِنِي، فَقَالَ: «تَعْبُدُ اللَّهَ وَلَا تُشْرِكْ بِهِ شَيْئًا، وَتُقِيمُ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ، وَتَصُومُ شَهْرَ رمضان، وتحجّ وتعتمر، وتسمع وتطيع، وعليك
[Umrenin] sünnet olduğunu söyleyenler arasında İbn Mes‘ûd ve Câbir b. Abdillâh da vardır. İlk görüş sahiplerinin (farz diyenlerin) delil getirdikleri hususlardan biri, Sahîh'te sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashâbına şöyle buyurduğunun sabit olmasıdır: «مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُهِلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةَ» «Kimin yanında kurbanlığı (hedy) varsa hem hac hem de umre için ihrama girsin (telbiye getirsin).» Yine Sahîh'te onun şöyle buyurduğu da sabittir: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» «Umre, kıyamet gününe kadar haccın içine girmiştir.» Dârekutnî ve Hâkim, Zeyd b. Sâbit'in rivayetiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «إِنَّ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَرِيضَتَانِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِمَا بَدَأْتَ» «Şüphesiz hac ve umre iki farzdır; hangisiyle başlarsan sana bir sakıncası yoktur.» Diğerleri (sünnet olduğunu savunanlar) ise Şâfiî'nin ayet hakkında tahriç ettiği rivayet ile Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih el-Hanefî'den rivayet ettikleri şu hadisi delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «الْحَجُّ جِهَادٌ وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ» «Hac bir cihattır, umre ise nafiledir (tatavvu).» İbn Mâce de Talha b. Ubeydillâh'tan merfû olarak benzerini tahriç etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Câbir'den şunu tahriç etmişlerdir: «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْعُمْرَةِ أَوَاجِبَةٌ هِيَ؟ قَالَ: لَا وَأَنْ تَعْتَمِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ» «Bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e umreyi sorarak: "O vacip (farz) mıdır?" dedi. [Resûlullah]: "Hayır; fakat umre yapmanız sizin için daha hayırlıdır" buyurdu.» Onlar, ayete ve umrenin farz olduğunu açıkça ifade eden hadislere; bunun [umreye] fiilen başlanmış olması durumuna hamledilmesiyle cevap vermişlerdir. Zira umreye başlandıktan sonra onu tamamlamak ihtilafsız vaciptir (farzdır). Bu [yorum], her ne kadar [zahirinden] uzak olsa da delilleri uzlaştırmak (cem etmek) adına buna başvurmak gereklidir. Özellikle de sallallâhu aleyhi ve sellem'in yukarıda geçen Câbir hadisinde farz olmadığını açıkça belirtmesinden sonra bu zorunludur. Farz olduğuna delalet eden rivayetler de bu doğrultuda yorumlanır. Nitekim Şâfiî'nin el-Ümm'de tahriç ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta şu ifade yer almaktadır: «إِنَّ الْعُمْرَةَ هِيَ الْحَجُّ الْأَصْغَرُ» «Şüphesiz umre, küçük hacdır.» Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbn Ömer'den tahriç ettiği şu hadis de böyledir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Bana tavsiyede bulun" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: «تَعْبُدُ اللَّهَ وَلَا تُشْرِكْ بِهِ شَيْئًا، وَتُقِيمُ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ، وَتَصُومُ شَهْرَ رمضان، وتحجّ وتعتمر، وتسمع وتطيع، وعليك...» «Allah'a ibadet edip O'na hiçbir şeyi ortak koşmazsın, namazı kılarsın, zekâtı verirsin, Ramazan ayında oruç tutarsın, hac ve umre yaparsın, dinleyip itaat edersin ve sana düşen...»
بِالْعَلَانِيَةِ، وَإِيَّاكَ وَالسِّرَّ» . وَهَكَذَا يَنْبَغِي حَمْلُ مَا وَرَدَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي قَرَنَ فِيهَا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فِي أَنَّهُمَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ، وَأَنَّهُمَا كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَأَنَّهُمَا يَهْدِمَانِ مَا كَانَ قَبْلَهُمَا، وَنَحْوِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ الْحَصْرُ: الْحَبْسُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْكِسَائِيُّ وَالْخَلِيلُ: إِنَّهُ يُقَالُ: أُحْصِرَ بِالْمَرَضِ، وَحُصِرَ بِالْعَدُوِّ.
gizli saklıdan sakın» buyurdu. Hac ile umrenin en faziletli amellerden olduğuna, aralarındaki günahlara kefaret sayıldığına ve kendilerinden öncekileri yıkıp yok ettiğine dair ikisini bir arada zikreden diğer hadisleri de bu şekilde hamletmek gerekir. Ayetteki { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer alıkonursanız” kavline gelince; 'el-Hasr' (الْحَصْرُ): engellenmek/alıkonulmaktır. Ebû Ubeyde, Kisâî ve Halîl şöyle demişlerdir: Hastalık sebebiyle engellenene 'uhsira' (أُحْصِرَ), düşman sebebiyle engellenene ise 'husira' (حُصِرَ) denir.
وَفِي الْمُجْمَلِ لِابْنِ فَارِسٍ الْعَكْسُ، يُقَالُ: أُحْصِرَ بِالْعَدُوِّ، وَحُصِرَ بِالْمَرَضِ. وَرَجَّحَ الْأَوَّلَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَقَالَ:
İbn Fâris'in el-Mücmel'inde ise bunun tam tersi yer almaktadır: Düşmanla engellenene 'uhsira' (أُحْصِرَ), hastalıkla engellenene ise 'husira' (حُصِرَ) denir. İbnü'l-Arabî birinci görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir:
هُوَ رَأْيُ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ كَذَلِكَ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ فِي الْمَرَضِ وَالْعَدُوِّ. وَوَافَقَهُ عَلَى ذَلِكَ أَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ، فَقَالَ: حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي: أَيْ: حَبَسَنِي.
Dil ehlinin çoğunluğunun görüşü budur. Zeccâc ise bunun bütün dilcilere göre böyle olduğunu söylemiştir. Ferrâ ise hastalık ve düşman konusunda ikisinin aynı anlamda olduğunu belirtmiştir. Ebû Amr eş-Şeybânî de ona katılarak şöyle demiştir: 'Hasaranî eş-şey'u ve ahsaranî' (حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي); yani beni alıkoydu/engelledi demektir.
وَبِسَبَبِ هَذَا الِاخْتِلَافِ بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ الْفِقْهِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَقَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ: الْمُحْصَرُ مَنْ يَصِيرُ مَمْنُوعًا مِنْ مَكَّةَ بَعْدَ الْإِحْرَامِ بِمَرَضٍ أو عدوّ أو غيره. وقال الشَّافِعِيَّةُ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: حَصْرُ الْعَدُوِّ.
Dil ehli arasındaki bu ihtilaf sebebiyle fıkıh imamları da ayetin manasında ihtilaf etmişlerdir. Hanefîler şöyle demiştir: Muhsar; ihrama girdikten sonra hastalık, düşman veya başka bir sebeple Mekke'ye ulaşması engellenen kimsedir. Şâfiîler ve Medine ehli ise: Ayetteki maksat düşmanın engellemesidir, demişlerdir.
وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْمُحْصَرَ بِعَدُوٍّ يَحِلُّ حَيْثُ أُحْصِرَ، وَيَنْحَرُ هَدْيَهُ إِنْ كَانَ ثَمَّ هَدْيٌ، وَيَحْلِقُ رَأْسَهُ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فِي الْحُدَيْبِيَةِ. وَقَوْلُهُ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ «مَا» فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ أَوِ الْخَبَرِ، أَيْ: فَالْوَاجِبُ أَوْ فَعَلَيْكُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: فَانْحَرُوا، أَوْ فَاهْدُوا مَا اسْتَيْسَرَ، أَيْ: مَا تَيَسَّرَ، يُقَالُ: يَسَّرَ الْأَمْرَ وَاسْتَيْسَرَ، كَمَا يُقَالُ: صَعَّبَ وَاسْتَصْعَبَ، والهديّ وَالْهَدِيُّ لُغَتَانِ، وَهُمَا جَمْعُ هَدِيَّةٍ، وَهِيَ: مَا يُهْدَى إِلَى الْبَيْتِ مِنْ بَدَنَةٍ أَوْ غَيْرِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ وَبَنُو أَسَدٍ يُخَفِّفُونَ الْهَدْيَ، وَتَمِيمٌ وَسُفْلَى قَيْسٍ يُثَقِّلُونَ. قَالَ الشَّاعِرُ:
İlim ehlinin cumhuru; düşman tarafından engellenen kimsenin alıkonulduğu yerde ihramdan çıkacağına, şayet kurbanlığı varsa onu keseceğine ve tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının Hudeybiye'de yaptığı gibi başını tıraş edeceğine hükmetmiştir. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Kolayınıza gelen kurbanı [gönderin]” kavlindeki 'mâ' (مَا) edatı mübteda veya haber olarak merfû konumundadır; yani 'vacip olan kolayınıza gelendir' veya 'kolayınıza gelen üzerinize borçtur' takdirindedir. Mensûb konumunda olması da muhtemeldir; yani 'kolayınıza geleni kesin' veya 'kolayınıza geleni hediye edin' demektir. 'Mâ isteysera' (مَا اسْتَيْسَرَ); kolaylaşan şey demektir. Nitekim 'yessera'l-emra ve'steysera' (يَسَّرَ الْأَمْرَ وَاسْتَيْسَرَ) denir; tıpkı 'sa'abe ve'stas'abe' (صَعَّبَ وَاسْتَصْعَبَ) denildiği gibi. el-Hedy (الْهَدْيُ) ve el-Hediyy (الْهَدِيُّ) iki ayrı lügattir; her ikisi de 'hediyye' kelimesinin çoğuludur ve hediye: Deve veya başka hayvanlardan Beytullah'a hediye olarak götürülen kurbandır. Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli ile Benî Esed 'el-hedy' kelimesini şeddesiz (hafif), Temîm ile aşağı Kays kabileleri ise şeddeli (ağır) okurlar. Şair şöyle demiştir: «Mekke'nin ve namazgâhın Rabbine yemin ettim, Ve gerdanlık takılmış kurbanlıkların boyunlarına...»
حلفت بربّ مكّة وَالْمُصَلَّى ... وَأَعْنَاقِ الْهَدْيِ مُقَلَّدَاتِ
«Mekke'nin ve namazgâhın Rabbine yemin ettim, Ve gerdanlık takılmış kurbanlıkların boyunlarına...»
قَالَ: وَوَاحِدُ الْهَدْيِ هدية، ويقال في جمع الهديّ أهداء. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: فَمَا اسْتَيْسَرَ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ شَاةٌ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَعَائِشَةُ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ: جَمَلٌ أَوْ بَقَرَةٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ:
[Ferrâ] dedi ki: Hedy kelimesinin tekili hediyyedir; çoğulunda ise ehdâ' (أَهْدَاء) da denir. İlim ehli { فَمَا اسْتَيْسَرَ } “kolayınıza gelen” kavlinden neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhûr bunun koyun/keçi olduğu görüşüne varmıştır. İbn Ömer, Âişe ve İbnü'z-Zübeyr ise: Deve veya sığırdır, demişlerdir. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir:
أَعْلَى الْهَدْيِ بَدَنَةٌ، وَأَوْسَطُهُ بقرة، وأدناه شاة، وقوله: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ هُوَ خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ مُحْصَرٍ وَغَيْرِ مُحْصَرٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمْعٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ- وَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ إِلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُحْصَرِينَ خَاصَّةً، أَيْ: لَا تَحِلُّوا مِنَ الْإِحْرَامِ حَتَّى تَعْلَمُوا أَنَّ الْهَدْيَ الَّذِي بَعَثْتُمُوهُ إِلَى الْحَرَمِ قَدْ بَلَغَ مَحِلَّهُ، وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَحِلُّ فِيهِ ذَبْحُهُ. وَاخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: هُوَ مَوْضِعُ الْحَصْرِ، اقْتِدَاءً بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَيْثُ أُحْصِرَ فِي عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: هُوَ الْحَرَمُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ وَأُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهِ هُوَ الْآمِنُ الَّذِي يُمْكِنُهُ الْوُصُولُ إِلَى الْبَيْتِ. وَأَجَابَ الْحَنَفِيَّةُ عَنْ نَحْرِهِ ﷺ فِي الْحُدَيْبِيَةِ بِأَنَّ طَرَفَ الْحُدَيْبِيَةِ الَّذِي إِلَى أَسْفَلَ مَكَّةَ هُوَ مِنَ الْحَرَمِ، وَرُدَّ بِأَنَّ الْمَكَانَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ النَّحْرُ لَيْسَ هُوَ مِنَ الْحَرَمِ. قَوْلُهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً
«Kurbanlığın en üstünü deve, ortancası sığır, en düşüğü ise koyundur.» Ayetteki { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavli, engellenen ile engellenmeyen arasında bir fark olmaksızın bütün ümmete hitaptır ve ilim ehlinden bir topluluk bu görüşe varmıştır. Bir grup ise bunun yalnızca alıkonulanlara (muhsarlara) özel bir hitap olduğu görüşüne gitmiştir; yani Harem'e gönderdiğiniz kurbanlığın mahalline, yani kesilmesinin helal olduğu yere ulaştığını bilinceye kadar ihramdan çıkmayın demektir. Kesim yerinin neresi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; Mâlik ve Şâfiî: Hudeybiye yılında alıkonulduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida ederek orası alıkonulma yeridir, demişlerdir. Ebû Hanîfe ise: Yüce Allah'ın { ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların kesim yeri Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” kavli gereğince kesim yeri Harem'dir, demiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: O ayette muhatap olan kimse, Beyt'e ulaşma imkânı bulunan güven içindeki kimsedir. Hanefîler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye'de kurban kesmesine: «Hudeybiye'nin alt Mekke tarafına düşen ucu Harem bölgesindendir» diye cevap vermişlerdir; fakat kurban kesiminin gerçekleştiği yerin Harem'den olmadığı belirtilerek bu iddia reddedilmiştir. { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa...”
الْآيَةَ، الْمُرَادُ بِالْمَرَضِ هُنَا: مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْمَرَضِ لُغَةً. وَالْمُرَادُ بِالْأَذَى مِنَ الرَّأْسِ: مَا فِيهِ مِنْ قَمْلٍ أَوْ جِرَاحٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَحَلَقَ فَعَلَيْهِ فِدْيَةٌ. وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ مَا أُطْلِقَ هُنَا مِنَ الصِّيَامِ وَالصَّدَقَةِ وَالنُّسُكِ، فَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ رَأَى كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ وَقَمْلُهُ يَتَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِهِ، فَقَالَ: «أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْلِقَ ويطعم ستّة مساكين، أو يهدي
[... ayetin sonuna kadar]. Burada hastalıktan kasıt, lügatte hastalık adının kapsamına giren her durumdur. Baştaki eziyetten kasıt ise başındaki bit, yara ve benzeri şeylerdir. Ayetin anlamı şudur: Kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunur da [başını] tıraş ederse, üzerine fidye gerekir. Sünnet; burada mutlak olarak zikredilen oruç, sadaka ve kurbanı (nüsük) açıklamıştır. Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], Kâ'b b. Ucre'yi ihramlıyken ve bitleri yüzüne dökülürken gördü de şöyle buyurdu: « أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّ رَأْسِكَ؟ » «Başındaki haşereler sana eziyet mi veriyor?» [Kâ'b]: «Evet» dedi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] ona [başını] tıraş etmesini, altı yoksulu doyurmasını yahut kurban kesmesini
شَاةً، أَوْ يَصُومَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ» . وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ العلماء أن النسك هنا شَاةٌ. وَحُكِيَ عَنِ الْجُمْهُورِ: أَنَّ الصَّوْمَ الْمَذْكُورَ في الآية ثلاثة أيام، والإطعام لستة مساكين. وروي عن الحسن وعكرمة ونافع أنهم قالوا: الصوم في فدية الأذى عشرة أَيَّامٍ، وَالْإِطْعَامَ عَشَرَةُ مَسَاكِينَ. وَالْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الْمُتَقَدِّمُ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ وَيُبْطِلُ قَوْلَهُمْ. وَقَدْ ذَهَبَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُمْ، وَدَاوُدُ: إِلَى أَنَّ الْإِطْعَامَ فِي ذَلِكَ مُدَّانِ بِمُدِّ النَّبِيِّ ﷺ، أَيْ: لِكُلِّ مِسْكِينٍ. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، أَوْ صَاعٍ مِنْ غَيْرِهِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَهَذَا غَلَطٌ لِأَنَّ فِي بَعْضِ أَخْبَارِ كَعْبٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: تَصَدَّقْ بِثَلَاثَةِ أَصْوُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ. وَاخْتَلَفَتِ الرِّوَايَةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، فَرُوِيَ عَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَرُوِيَ عَنْهُ: أَنَّهُ إِنْ أَطْعَمَ بُرًّا فَمُدٌّ لِكُلِّ مِسْكِينٍ، وَإِنْ أَطْعَمَ تَمْرًا فَنِصْفُ صَاعٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي مَكَانِ هَذِهِ الْفِدْيَةِ فَقَالَ عَطَاءٌ: مَا كَانَ مِنْ دَمٍ فَبِمَكَّةَ، وَمَا كَانَ مِنْ طَعَامٍ أَوْ صِيَامٍ فَحَيْثُ شَاءَ. وَبِهِ قَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَقَالَ طَاوُسٌ، وَالشَّافِعِيُّ: الْإِطْعَامُ وَالدَّمُ لَا يَكُونَانِ إِلَّا بِمَكَّةَ، وَالصَّوْمُ حَيْثُ شَاءَ. وَقَالَ مَالِكٌ وَمُجَاهِدٌ: حَيْثُ شَاءَ فِي الْجَمِيعِ، وَهُوَ الْحَقُّ لِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى تَعْيِينِ الْمَكَانِ. قَوْلُهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ أَيْ: بَرِأْتُمْ مِنَ الْمَرَضِ- وَقِيلَ: مِنْ خَوْفِكُمْ مِنَ الْعَدُوِّ عَلَى الْخِلَافِ السَّابِقِ، وَلَكِنَّ الْأَمْنَ مِنَ الْعَدُوِّ أَظْهَرُ مِنَ اسْتِعْمَالِ أَمِنْتُمْ فِي ذَهَابِ الْمَرَضِ، فَيَكُونُ مُقَوِّيًا لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ الْمُرَادُ بِهِ: الْإِحْصَارُ مِنَ الْعَدُوِّ، كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ، لِإِفْرَادِ عُذْرِ الْمَرَضِ بِالذِّكْرِ. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ: هَلِ الْمُخَاطَبُ بِهَذَا هُمُ الْمُحْصَرُونَ خَاصَّةً أَمْ جَمِيعُ الْأُمَّةِ؟ عَلَى حَسَبِ مَا سَلَفَ، وَالْمُرَادُ بِالتَّمَتُّعِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ يُقِيمَ حَلَالًا بِمَكَّةَ إِلَى أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ. فَقَدِ اسْتَبَاحَ بِذَلِكَ مَا لَا يَحِلُّ لِلْمُحْرِمِ اسْتِبَاحَتُهُ، وَهُوَ مَعْنَى: تَمَتَّعَ وَاسْتَمْتَعَ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي جَوَازِ التَّمَتُّعِ، بَلْ هُوَ عِنْدِي أَفْضَلُ أَنْوَاعِ الْحَجِّ، كَمَا حَرَّرْتُهُ فِي شَرْحِي عَلَى الْمُنْتَقَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْخِلَافُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ. قَوْلُهُ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الْآيَةَ، أَيْ: فَمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، إِمَّا لِعَدَمِ الْمَالِ أَوْ لِعَدَمِ الْحَيَوَانِ، صَامَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، أَيْ: فِي أَيَّامِ الْحَجِّ، وَهِيَ مِنْ عِنْدِ شُرُوعِهِ فِي الْإِحْرَامِ إِلَى يَوْمِ النَّحْرِ وَقِيلَ: يَصُومُ قَبْلَ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ يَوْمًا، وَيَوْمَ التَّرْوِيَةِ، وَيَوْمَ عَرَفَةَ وَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ وَقِيلَ: يَصُومُهُنَّ مِنْ أَوَّلِ عَشْرِ ذِي الْحِجَّةِ، وَقِيلَ:
yahut bir koyun kurban etmesini ya da üç gün oruç tutmasını emretti. İbn Abdilberr, buradaki kurbandan (nüsük) maksadın bir koyun olduğu hususunda âlimler arasında ihtilaf bulunmadığını belirtmiştir. Cumhûrdan nakledildiğine göre ayette zikredilen oruç üç gün, doyurma ise altı yoksuladır. Hasan[-ı Basrî], İkrime ve Nâfi'den; eziyet fidyesindeki orucun on gün, doyurmanın da on yoksul olduğu rivayet edilmiştir. Ancak yukarıda geçen sahih hadis onları reddetmekte ve görüşlerini geçersiz kılmaktadır. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe, ashabı ve Dâvûd; buradaki doyurmanın her bir yoksula Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddüyle ikişer müdd olduğu görüşüne varmışlardır. Sevrî ise: Buğdaydan yarım sâ' veya diğer şeylerden bir sâ'dır, demiştir. Bu görüş Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir: Bu bir hatadır; zira Kâ'b hakkındaki bazı rivayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona: «Altı yoksula üç sâ' hurma sadaka ver» buyurduğu yer almaktadır, demiştir. Ahmed b. Hanbel'den gelen rivayetler ise farklıdır: Ondan Mâlik ve Şâfiî'nin görüşü gibi rivayet edildiği gibi; buğday yedirirse her yoksula bir müd, hurma yedirirse yarım sâ' olduğu da rivayet edilmiştir. Bu fidyenin ifa edileceği yer hususunda da ihtilaf etmişlerdir; Atâ şöyle demiştir: Kurban kanı ise Mekke'de, yemek yedirme veya oruç ise dilediği yerde olur. Rey ehli de bu görüşü benimsemiştir. Tâvûs ve Şâfiî ise: Yedirme ve kurban ancak Mekke'de olur, oruç ise dilediği yerde tutulur, demişlerdir. Mâlik ve Mücâhid ise: Hepsi için dilediği yerdedir, demişlerdir ki mekânı belirleyen bir delil bulunmadığından dolayı doğru olan da budur. { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Güvene kavuştuğunuzda ise, kim hacca kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban [kesmelidir]” kavli, yani hastalıktan iyileştiğinizde yahut önceki ihtilafa binaen düşman korkusundan emin olduğunuzda demektir. Ancak 'âmintüm' (emin olduğunuzda) lafzının hastalığın gitmesinde kullanılmasına kıyasla düşmandan emin olma anlamında kullanılması daha açıktır. Dolayısıyla bu durum, { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } kavlinden maksadın düşman engeli olduğunu söyleyenlerin görüşünü güçlendirir; nitekim { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } kavlinin hastalık özrünü ayrıca zikretmiş olması da bu görüşü savunanları desteklemektedir. Burada hitabın özellikle muhsarlara mı yoksa bütün ümmete mi yönelik olduğu hususunda daha önce geçtiği üzere ihtilaf vuku bulmuştur. Ayette zikredilen temettûdan maksat: Kişinin umre için ihrama girmesi, sonra hac için ihrama girinceye kadar Mekke'de ihramsız (helal) olarak kalmasıdır. Böylece ihramlıya helal olmayan şeyleri kendisi için helal kılmış olur; temette'a (faydalandı) ve istemte'a kelimelerinin anlamı da budur. İlim ehli arasında temettû haccının caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur; hatta el-Müntekâ şerhimde tahkik ettiğim üzere bana göre o, hac türlerinin en faziletlisidir. { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } kavlinin manası hakkındaki ihtilaf ise daha önce geçmişti. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } “Bulamayana ise...” ayetine gelince; yani kurbanlığı ya parasızlıktan ya da hayvan bulunmamasından dolayı tedarik edemeyen kimse, hacda yani hac günlerinde üç gün oruç tutar. Bu günler, ihrama başladığı andan kurban bayramı gününe (yevmü'n-nahr) kadar olan süredir. Bir görüşe göre Terviye gününden bir gün önce, Terviye günü ve Arefe günü tutar. Bir diğer görüşe göre hac için ihrama girdiği andan Arefe gününe kadar olan süredir. Zilhicce'nin ilk on gününde tutacağı da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
مَا دَامَ بِمَكَّةَ، وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَصُومَ الثَّلَاثَ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ. وَقَدْ جَوَّزَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ صِيَامَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، وَمَنَعَهُ آخَرُونَ. قَوْلُهُ: وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِخَفْضِ سبعة، وقرأ زيد ابن عَلِيٍّ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ مَعْمُولٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَصُومُوا سَبْعَةً، وَقِيلَ: عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى ثَلَاثَةٍ، لِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ مَجْرُورَةً لَفْظًا فَهِيَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَصِيَامُ ثَلَاثَةٍ. وَالْمُرَادُ بِالرُّجُوعِ هُنَا:
Mekke'de kaldığı müddetçedir. İhrama girmeden önce bu üç günü tutmasının caiz olduğu da söylenmiştir. İlim ehlinden bazıları, kurbanlık bulamayan kimsenin teşrik günlerinde oruç tutmasını caiz görmüş, diğerleri ise bunu yasaklamıştır. { وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gün]” kavlini cumhûr, 'seb'atin' (سَبْعَةٍ) kelimesini mecrûr olarak okumuştur; Zeyd b. Ali ve İbn Ebî Able ise takdirî bir fiilin mef'ûlü olarak mensûb okumuşlardır ki takdiri: 'Ve yedi gün oruç tutun' şeklindedir. Bir görüşe göre lafzen mecrûr olsa da mahal olarak mensûb olan 'selâsetin' (ثَلَاثَةٍ) kelimesine matuftur; sanki 'üç gün oruç tutsun' denilmiş gibidir. Buradaki rücû'dan (dönüşten) maksat:
الرُّجُوعُ إِلَى الْأَوْطَانِ. قَالَ أَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ: يَجْزِيهِ الصَّوْمُ فِي الطَّرِيقِ، وَلَا يَتَضَيَّقُ عَلَيْهِ الْوُجُوبُ إِلَّا إِذَا وَصَلَ وَطَنَهُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالرَّبِيعُ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمْ. وقال مالك:
memleketlerine dönüştür. Ahmed ve İshâk şöyle demişlerdir: Yolda oruç tutması ona yeterli olur, ancak vücubiyet ancak memleketine vardığında kesinleşir/daralır. Şâfiî, Katâde, Rebî', Mücâhid, Atâ, İkrime, Hasan[-ı Basrî] ve başkaları da bu görüştedir. Mâlik ise şöyle demiştir:
إذ رَجَعَ مِنْ مِنًى فَلَا بَأْسَ أَنْ يَصُومَ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ ﷺ:
Mina'dan döndüğü vakit oruç tutmasında bir sakınca yoktur. Fakat birinci görüş daha racihtir. Sahih'te İbn Ömer hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir:
«فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ» فَبَيَّنَ ﷺ: أَنَّ الرُّجُوعَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ الرُّجُوعُ إِلَى الْأَهْلِ. وَثَبَتَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِلَفْظِ «وَسَبْعَةً إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَى أَمْصَارِكُمْ» وَإِنَّمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ مَعَ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَعْلَمُ أَنَّ الثَّلَاثَةَ وَالسَّبْعَةَ عَشَرَةٌ، لِدَفْعِ أَنْ يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ التَّخْيِيرَ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ الأيام في الحج والسبعة إذا رجع. قال الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: ذُكِرَ ذَلِكَ: لِيَدُلَّ عَلَى انْقِضَاءِ الْعَدَدِ، لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهُ قَدْ بَقِيَ مِنْهُ شَيْءٌ بَعْدَ ذِكْرِ السَّبْعَةِ، وَقِيلَ: هُوَ تَوْكِيدٌ، كَمَا تَقُولُ: كَتَبْتُ بِيَدِي. وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَأْتِي بِمِثْلِ هَذِهِ الْفَذْلَكَةِ فِيمَا دون هذا العدد، كقول الشاعر:
«Kim [kurbanlık] bulamazsa, hacda üç gün ve ailesine döndüğünde yedi gün oruç tutsun.» Böylece [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem, ayette zikredilen dönüşün aileye dönüş olduğunu açıklamıştır. Yine Sahih'te İbn Abbâs hadisinden «ve memleketlerinize döndüğünüzde yedi [gün]» lafzıyla rivayet sabittir. Üç ile yedinin toplamının on ettiğini herkes bildiği hâlde Cenâb-ı Hakk'ın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Bunlar tam tamına on [gündür]” buyurması, bir kimsenin hacdaki üç gün ile döndüğündeki yedi gün arasında muhayyer olduğunu vehmetmesini engellemek içindir. Zeccâc böyle demiştir. Müberred ise şöyle demiştir: Bu ifade, sayının tamamlandığını göstermek ve yedi zikredildikten sonra geriye bir şey kaldığının vehmedilmesini önlemek için zikredilmiştir. Bir görüşe göre ise tıpkı "Kendi elimle yazdım" denmesi gibi bir tekittir (pekiştirmedir). Nitekim Araplar bu sayının altındaki sayılarda da şairin şu sözünde olduğu gibi bu tür fezlekeler (özet/toplam bildiren ifadeler) getirirlerdi:
ثلاث واثنان فهنّ خمس ... وسادسة تميل إلى شمامي
"Üç ve iki, işte bunlar beştir... Altıncısı da Şemam'a doğru meyleder."
وكذا قول الآخر:
Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:
ثلاث بالغداة وَذَاكَ حَسْبِي ... وَسِتٌّ حِينَ يُدْرِكُنِي الْعِشَاءُ
"Sabahleyin üç [tas], bu bana yeter... Akşam vaktine eriştiğimde ise altı,"
فَذَلِكَ تسعة في اليوم ريّي ... وَشُرْبُ الْمَرْءِ فَوْقَ الرَّيِّ دَاءُ
"İşte bu gün içinde dokuz eder ki benim suya kanmamdır... Kişinin suya kandıktan sonra içmesi ise derttir."
وَقَوْلُهُ: كامِلَةٌ تَوْكِيدٌ آخَرُ بَعْدَ الْفَذْلَكَةِ لِزِيَادَةِ التَّوْصِيَةِ بِصِيَامِهَا، وَأَنْ لَا يُنْقَصَ مِنْ عَدَدِهَا. وَقَوْلُهُ:
Ayetteki { كامِلَةٌ } “tam [olarak]” kavli, orucun tutulmasını daha fazla tavsiye etmek ve sayısından eksiltilmemesini vurgulamak için fezlekenin (toplamın) ardından gelen ikinci bir tekittir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline gelince:
ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ قِيلَ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى التَّمَتُّعِ، فَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا مُتْعَةَ لِحَاضِرِي المسجد الحرام، كما يقوله أبو حنفية وَأَصْحَابُهُ، قَالُوا: وَمَنْ تَمَتَّعَ مِنْهُمْ كَانَ عَلَيْهِ دَمٌ، وَهُوَ دَمُ جِنَايَةٍ لَا يَأْكُلُ مِنْهُ وَقِيلَ: إِنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى الْحُكْمِ، وَهُوَ وُجُوبُ الْهَدْيِ وَالصِّيَامِ، فَلَا يَجِبُ ذَلِكَ عَلَى مَنْ كَانَ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، كَمَا يَقُولُهُ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ. وَالْمُرَادُ بِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاكِنًا فِي الْحَرَمِ، أَوْ مَنْ لَمْ يَكُنْ سَاكِنًا فِي الْمَوَاقِيتِ فَمَا دُونَهَا عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الْأَئِمَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ أي: فيما فرضه عليكم من هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَقِيلَ:
{ ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir.” { ذلِكَ } “Bu” ifadesindeki işaretin temettüye râci olduğu söylenmiştir; dolayısıyla bu, Ebû Hanîfe ve arkadaşlarının dediği gibi, Mescid-i Haram civarında oturanlar için temettü haccının olmadığına delalet eder. Onlar: "Onlardan kim temettü yaparsa kurban kesmesi gerekir; bu da [kendisine yasak olanı işlediği için] bir ceza kurbanıdır (dem-i cinayet) ve etinden yiyemez" demişlerdir. Bir görüşe göre ise bu işaret hükme, yani kurban kesme ve oruç tutma zorunluluğuna râcidir; dolayısıyla Şâfiî ve ona muvafakat edenlerin dediği gibi bu hüküm, Mescid-i Haram civarında oturanlara vacip değildir. "Ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar" ifadesinden murat; imamlar arasındaki ihtilafa göre ya Harem bölgesinde ikamet etmeyen kimse ya da mîkât sınırları ve dâhilinde ikamet etmeyen kimsedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan sakının” kavli; yani size farz kıldığı bu hükümlerde [Allah'tan sakının] demektir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ أَمْرٌ بِالتَّقْوَى عَلَى الْعُمُومِ، وَتَحْذِيرٌ مِنْ شِدَّةِ عِقَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.
Bu, genel anlamda takva emri ve Yüce Allah'ın azabının şiddetinden sakındırmadır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي التَّمْهِيدِ، عن يعلى بن أمية قَالَ: جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ وَعَلَيْهِ أَثَرُ خَلُوقٍ، فَقَالَ: كَيْفَ تَأْمُرُنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ أَصْنَعَ فِي عُمْرَتِي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أين السّائل عن العمرة؟
İbn Ebî Hâtim, Delâil'de Ebû Nuaym ve et-Temhîd'de İbn Abdilberr, Ya'lâ b. Ümeyye'den şöyle rivayet etmişlerdir: O, Ci'râne'de iken üzerinde bir cübbe ve halûk (kokusu) eseri bulunduğu hâlde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü, umremde ne yapmamı emredersin?" dedi. Bunun üzerine Allah: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Umreyi soran nerede?» buyurdu.
فقال: ها أنذا، قَالَ: اخْلَعِ الْجُبَّةَ وَاغْسِلْ عَنْكَ أَثَرَ الْخَلُوقِ، ثُمَّ مَا كُنْتَ صَانِعًا فِي حَجِّكِ فَاصْنَعْهُ فِي عُمْرَتِكَ» . وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِهِ، وَلَكِنْ فِيهِمَا: أَنَّهُ نَزَلَ عَلَيْهِ ﷺ الوحي بَعْدَ السُّؤَالِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا هُوَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ قَالَ: أَنْ تُحْرِمَ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَالْبَيْهَقِيُّ مِثْلَهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا.
O: "İşte buradayım" deyince, [Resûlullah]: «Cübbeyi çıkar, üzerindeki halûk kokusunun izini yıka, sonra haccında yapacak olduğunu umrende de yap» buyurdu. Bunu Buhârî, Müslim ve başkaları da onun hadisinden rivayet etmişlerdir; ancak her iki rivayette de sorudan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indiği belirtilmiş, fakat kendisine ne indirildiği zikredilmemiştir. İbn Ebî Şeybe, { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” kavli hakkında Ali'den: "Ailenin evinden (kendi memleketinden) ihrama girmendir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Adiy ve el-Beyhakî de bunun bir benzerini Ebû Hüreyre'den merfû olarak rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: مِنْ تَمَامِهِمَا أَنْ يُفْرِدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنِ الْآخَرِ، وأن
Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den [şöyle dediğini] rivayet etmişlerdir: "Her ikisinin de tam olması, her birini diğerinden ayırman ve..."
يَعْتَمِرَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَمَامُ الْحَجِّ يَوْمَ النَّحْرِ إِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَزَارَ الْبَيْتَ فَقَدْ حَلَّ، وَتَمَامُ الْعُمْرَةِ إذا طاف بالبيت وبالصفا والمروة حَلَّ. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لَيْسَ هَذَا مَوْطِنَ ذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
hac ayları dışında umre yapılmasıdır." İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Haccın tamamı Kurban Bayramı günüdür (yevmü'n-nahr); Akabe cemresini taşlayıp Beytullah'ı ziyaret [tavafı] ettiği zaman ihramdan çıkmış olur. Umrenin tamamı ise Beytullah'ı, Safâ ve Merve'yi tavaf/sa'y ettiğinde ihramdan çıkmasıdır." Haccın ve umrenin fazileti hakkında pek çok hadis varit olmuştur; fakat burası onları zikretme yeri değildir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli hakkında İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir:
فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ يَقُولُ: مَنْ أَحْرَمَ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ ثُمَّ حُبِسَ عَنِ الْبَيْتِ بِمَرَضٍ يُجْهِدُهُ أَوْ عَدُوٍّ يَحْبِسُهُ فَعَلَيْهِ ذَبْحُ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ شَاةً فَمَا فَوْقَهَا، وَإِنْ كَانَتْ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ فَعَلَيْهِ قَضَاؤُهَا، وَإِنْ كَانَتْ بَعْدَ حَجَّةِ الْفَرِيضَةِ فَلَا قَضَاءَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ يَقُولُ: الرَّجُلُ إِذَا أَهَلَّ بِالْحَجِّ فَأُحْصِرَ بَعَثَ بِمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، فَإِنْ كَانَ عَجَّلَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَحَلَقَ رَأْسَهُ، أَوْ مَسَّ طِيبًا، أَوْ تَدَاوَى بِدَوَاءٍ، كَانَ عَلَيْهِ فِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ، أَوْ صَدَقَةٍ، أَوْ نُسُكٍ- فَالصِّيَامُ: ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، وَالصَّدَقَةُ: ثَلَاثَةُ آصُعٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ، وَالنُّسُكُ شَاةٌ- فَإِذا أَمِنْتُمْ يقول: فإذا برىء فَمَضَى مِنْ وَجْهِهِ ذَلِكَ إِلَى الْبَيْتِ أَحَلَّ مِنْ حَجَّتِهِ بِعُمْرَةٍ، وَكَانَ عَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ، فَإِنْ هُوَ رَجَعَ وَلَمْ يُتِمَّ مِنْ وَجْهِهِ ذَلِكَ إِلَى الْبَيْتِ كَانَ عَلَيْهِ حَجَّةٌ وَعُمْرَةٌ، فَإِنْ هُوَ رَجَعَ مُتَمَتِّعًا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ كَانَ عَلَيْهِ مَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ شَاةٌ، فَإِنْ هُوَ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ. قَالَ إِبْرَاهِيمُ: فَذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَقَالَ: هَكَذَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ كُلِّهِ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ قال: شاة.
{ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer engellenirseniz...” ayeti hakkında [İbn Abbâs] şöyle demektedir: "Kim hac veya umre için ihrama girer de sonra kendisini takatsiz bırakan bir hastalık ya da kendisini alıkoyan bir düşman sebebiyle Beytullah'tan menedilirse, koyun veya daha büyüğü olmak üzere kolayına gelen bir kurbanı kesmesi gerekir. Eğer bu İslâm'ın [farz olan] haccı ise onu kaza etmesi gerekir; farz olan hacdan sonra ise kaza gerekmez." Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ } “Eğer engellenirseniz...” kavli hakkında İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir kimse hac için ihrama girip de engellenirse, kolayına gelen kurbanı gönderir. Şayet kurban yerine ulaşmadan acele edip tıraş olursa, koku sürünürse veya ilaçla tedavi olursa; oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye vermesi gerekir. Oruç üç gündür; sadaka altı yoksula verilmek üzere üç sâ'dır (her yoksula yarım sâ'); kurban ise bir koyundur. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz vakit...” kavline gelince: Yani iyileşip de o istikametten Beytullah'a giderse, haccından umre ile çıkar ve ertesi yıl hac yapması gerekir. Eğer geri döner ve o istikametten Beytullah'a gitmeyi tamamlamazsa, üzerine bir hac ve bir umre gerekir. Şayet hac aylarında temettü yapmış olarak dönerse, kolayına gelen bir kurbanlık olarak bir koyun kesmesi gerekir; bulamazsa hacda üç gün ve döndüğünde yedi gün oruç tutar." İbrâhim: "Bu hadisi Saîd b. Cübeyr'e anlattım; o da: 'İbn Abbâs da bu hadisin tamamında aynen böyle demiştir' dedi" demiştir. Mâlik, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de el-Beyhakî, { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kurbandan kolayınıza geleni [kesin]” kavli hakkında Ali'den: "Koyundur" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ:
Şâfiî el-Ümm'de, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve el-Beyhakî rivayet etmişlerdir:
فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ قَالَ: بقرة أو جزور، قيل أو ما يَكْفِيهِ شَاةٌ؟ قَالَ: لَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بن حميد عن ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي تَفْسِيرِ فَمَا اسْتَيْسَرَ: مَا يَجِدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: إِنْ كَانَ مُوسِرًا فَمِنَ الْإِبِلِ، وَإِلَّا فَمِنَ الْبَقَرِ، وَإِلَّا فَمِنَ الْغَنَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْقَاسِمِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُمَا كَانَا لا يريان فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ إِلَّا مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ. وكان ابن عباس يقول: ما اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ:
{ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “kurbandan kolayınıza geleni [kesin]” ayeti hakkında [İbn Ömer]: "Sığır veya devedir" dedi. "Ona bir koyun yetmez mi?" denilince: "Hayır" dedi. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan { فَمَا اسْتَيْسَرَ } kavlinin tefsirinde: "Bulabildiğidir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: "Durumu müsaitse deveden, değilse sığırdan, o da değilse koyundandır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Kâsım yoluyla Âişe ve İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre ikisi de { فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } [kavmini] yalnızca deve ve sığır olarak görürlerdi. İbn Abbâs ise kolayına gelen kurbanlığın:
شَاةٌ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا حَصْرَ إِلَّا حَصْرُ الْعَدُوِّ، فَأَمَّا مَنْ أَصَابَهُ مَرَضٌ أَوْ وَجَعٌ أَوْ ضَلَالٌ فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَلَا يَكُونُ الْأَمْنُ إِلَّا مِنَ الْخَوْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَا إِحْصَارَ إِلَّا مِنْ عَدُوٍّ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: لَا إِحْصَارَ إِلَّا مِنْ مَرَضٍ أَوْ عَدُوٍّ أو أمر حادث. وأخرج أيضا عُرْوَةَ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ حَبَسَ الْمُحْرِمَ فَهُوَ إِحْصَارٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ الْمِسْوَرِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَحَرَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ وَأَمَرَ أَصْحَابَهُ بِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ قَالَ: لَفِيَّ نَزَلَتْ وَإِيَّايَ عَنَى بِهَا:
bir koyun olduğunu söylerdi. Şâfiî el-Ümm'de, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Düşman engellemesi dışında ihsâr (engellenme) yoktur. Hastalığa, sancıya veya yolunu kaybetmeye maruz kalan kimseye ise bir şey gerekmez. Zira Allah: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz vakit...” buyurmuştur; güvenlik ise ancak korkudan sonra olur." İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer'den: "Düşmandan başka ihsâr yoktur" dediğini rivayet etmiştir. Yine Zührî'den de benzerini rivayet etmiştir. Yine Atâ'dan: "İhsâr ancak hastalık, düşman veya başa gelen beklenmedik bir durum sebebiyle olur" dediğini rivayet etmiştir. Yine Urve'den: "İhramlıyı alıkoyan her şey ihsârdır" dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, el-Misver'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tıraş olmadan önce kurban kestiğini ve ashabına da bunu emrettiğini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ } “Kurbanlık yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin” kavli hakkında, sonra istisna yaparak: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa...” ayetini buyurduğunu rivayet etmiştir. Tirmizî ve İbn Cerîr, Ka'b b. Ucre'den: "Bu ayet benim hakkımda indi ve bununla kastedilen bendim:" dediğini rivayet etmişlerdir:
فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً يَعْنِي: مَنِ اشْتَدَّ مَرَضُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ. قَالَ: يَعْنِي بِالْمَرَضِ: أَنْ يَكُونَ بِرَأْسِهِ أَذًى أَوْ قُرُوحٌ أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ قَالَ: الْأَذَى: هُوَ الْقَمْلُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: النُّسُكُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ: شَاةٌ. وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ مِثْلُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ يَقُولُ: مَنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.
{ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa...” İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa...” kavli hakkında: "Hastalığı ağırlaşan kimsedir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle rivayet etmişlerdir: "Hastalık ile kastedilen, başında bir eziyet yahut yaralar bulunmasıdır; { أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ } 'başında bir eziyet bulunması' ise bitlenmesidir." İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: "Ayette zikredilen kurban (nüsük) bir koyundur" dediğini rivayet etmiştir. Ali'den de benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa...” kavli hakkında İbn Abbâs'ın: "Kim hac aylarında umre için ihrama girerse" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم أن ابن الزُّبَيْرَ كَانَ يَقُولُ: إِنَّمَا الْمُتْعَةُ لِمَنْ أُحْصِرَ، وَلَيْسَتْ لِمَنْ خُلِّيَ سَبِيلُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ لِمَنْ أُحْصِرَ وَمَنْ خُلِّي سَبِيلُهُ.
Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbnü'z-Zübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Temettü (müt'a) ancak engellenen kimse içindir; yolu açık olan kimse için değildir." İbn Abbâs ise: "O hem engellenen hem de yolu açık olan kimse içindir" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ قَالَ: فَإِنْ أَخَّرَ الْعُمْرَةَ حَتَّى يَجْمَعَهَا مَعَ الْحَجِّ فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ قَالَ: قَبْلَ التَّرْوِيَةِ يَوْمٌ، وَيَوْمُ التَّرْوِيَةِ، وَيَوْمُ عَرَفَةَ، فَإِنْ فَاتَتْهُ صَامَهُنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ إِلَّا ابْنَ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيَّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَإِذَا فَاتَهُ صَامَ أَيَّامَ مِنًى فَإِنَّهُنَّ مِنَ الْحَجِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلْقَمَةَ وَمُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الصِّيَامُ لِلْمُتَمَتِّعِ مَا بَيْنَ إِحْرَامِهِ إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُتَمَتِّعُ بِالْعُمْرَةِ هَدْيًا فَعَلَيْهِ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَإِنْ كَانَ يَوْمُ عَرَفَةَ الثَّالِثَ فَقَدْ تَمَّ صَوْمُهُ، وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ قَبْلَ يَوْمِ النَّحْرِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ صَامَ تِلْكَ الثَّلَاثَةَ الْأَيَّامَ فَلْيَصُمْ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ» . وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهُ فِي رَهْطٍ أَنْ يَطُوفُوا فِي مِنًى فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَيُنَادُوا: «إِنَّ هَذِهِ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ وَذِكْرِ اللَّهِ، فَلَا نَصُومُ فِيهِنَّ إِلَّا صَوْمًا فِي هَدْيٍ» .
İbn Cerîr, { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Güvene kavuştuğunuz vakit, kim hacca kadar umre ile faydalanırsa...” kavli hakkında Ali'den şöyle rivayet etmiştir: "Umreyi hac ile birleştirene kadar geciktirirse, üzerine kurban gerekir." Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî; Ali b. Ebî Tâlib'den { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “üç gün oruç tutması gerekir” kavli hakkında: "Terviye'den önceki gün, Terviye günü ve Arefe günüdür; eğer bu günleri kaçırırsa onları teşrik günlerinde tutar" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî müstesna bu müellifler, İbn Ömer'den de benzerini rivayet etmişler; ancak o: "Eğer kaçırırsa Mina günlerinde tutar, zira onlar hacdandır" demiştir. İbn Cerîr, Dârekutnî ve el-Beyhakî, İbn Ömer'den benzerini merfû olarak rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Alkame, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: "Temettü yapan için oruç, ihrama girmesi ile Arefe günü arasındaki zamandadır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, ayet hakkında İbn Abbâs'tan: "Umre ile temettü yapan kimse kurban bulamazsa, hacda Arefe gününden önce üç gün oruç tutması gerekir; Arefe günü üçüncü gün olursa orucu tamamlanmış olur, ailesine döndüğünde de yedi gün [tutar]" dediğini rivayet etmiştir. Dârekutnî Âişe'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim dediğini rivayet etmiştir: «Kimin yanında kurbanlığı yoksa Kurban Bayramı gününden önce üç gün oruç tutsun; kim bu üç günü tutmamışsa teşrik günlerinde tutsun.» Yine [Dârekutnî], Abdullah b. Huzâfe'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda bir toplulukla birlikte Mina'da dolaşıp şöyle seslenmelerini emretmiştir: «Şüphesiz bu günler yeme, içme ve Allah'ı zikretme günleridir; kurban yerine tutulan oruç müstesna bu günlerde oruç tutmayız.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ قَالَ: سِتُّ قَرْيَاتٍ: عَرَفَةُ، وَعُرَنَةُ، وَالرَّجِيعُ، وَالنَّخْلَتَانِ، وَمَرُّ الظَّهْرَانِ، وَضَجْنَانُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْحَرَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عمر مثله.
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd, Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir” kavli hakkında Atâ'dan: "Altı köydür: Arefe, Urene, Recî', Nahletân, Merrü'z-Zahrân ve Dacnân" dediğini rivayet etmişlerdir. Mücâhid: "Onlar Harem ehlidir" demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: "Onlar Harem ehlidir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den de aynısını rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٧ الى ١٩٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 197-198]
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨) } “Hac, bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Hayırdan ne işlerseniz, Allah onu bilir. Kendinize azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, benden sakının! (197) Rabbinizden bir lütuf (rızık) aramanızda size bir günah yoktur. Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı zikredin. O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öylece zikredin; zira siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz. (198)”
قَوْلُهُ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ فِيهِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَقْتُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ، أَيْ: وَقْتُ عَمَلِ الْحَجِّ وَقِيلَ
Cenâb-ı Hakk'ın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ } “Hac, ...aylardır” kavlinde bir hazif vardır; takdiri: "Haccın vakti aylardır" yani hac amellerinin vaktidir şeklindedir. Şöyle de denilmiştir:
التَّقْدِيرُ: الْحَجُّ فِي أَشْهُرٍ وَفِيهِ أَنَّهُ يَلْزَمُ النَّصْبُ مَعَ حَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ لَا الرَّفْعُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَشْهَرُ رَفْعٌ لِأَنَّ مَعْنَاهُ: وَقْتُ الْحَجِّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: الْحَجُّ حَجُّ أَشْهُرٍ مَعْلُومَاتٍ. وَقَدْ اخْتُلِفَ فِي الْأَشْهُرِ الْمَعْلُومَاتِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَعَطَاءٌ، وَالرَّبِيعُ، وَمُجَاهِدٌ، وَالزُّهْرِيُّ: هِيَ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ كُلُّهُ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ: هِيَ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَغَيْرُهُمْ. وَقَدْ رُوِيَ أيضا عن مالك. ويظهر فائدة الخلاف في ما وَقَعَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَمَنْ قَالَ: إِنَّ ذَا الْحِجَّةِ كُلَّهُ مِنَ الْوَقْتِ لَمْ يَلْزَمْهُ دَمُ التَّأْخِيرِ، وَمَنْ قَالَ: ليس إلا العشر منه قال: يلزمه دَمُ التَّأْخِيرِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِحْرَامُ بِالْحَجِّ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَهُوَ عَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، قَالُوا: فَمَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ قَبْلَهَا أَحَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَلَا يُجْزِيهِ عَنْ إِحْرَامِ الْحَجِّ، كَمَنْ دَخَلَ فِي صَلَاةٍ قَبْلَ وَقْتِهَا فَإِنَّهَا لَا تُجْزِيهِ. وَقَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّهُ مَكْرُوهٌ فَقَطْ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ مَالِكٍ. وَالْمَشْهُورُ عَنْهُ جَوَازُ الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ مِنْ غَيْرِ كَرَاهَةٍ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَنْبَغِي أَنْ يُنْظَرَ فِي فَائِدَةِ تَوْقِيتِ الْحَجِّ بِالْأَشْهُرِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ النَّصَّ عَلَيْهَا لِزِيَادَةِ فَضْلِهَا. وَقَدْ رُوِيَ الْقَوْلُ بِجَوَازِ الْإِحْرَامِ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَالثَّوْرِيِّ، وَاللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَاحْتَجَّ لهم بقوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ فَجَعَلَ الْأَهِلَّةَ كُلَّهَا مَوَاقِيتَ لِلْحَجِّ، وَلَمْ يَخُصَّ الثلاثة أشهر، وَيُجَابُ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ، وَتِلْكَ خَاصَّةٌ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا احْتَجُّوا بِهِ الْقِيَاسُ لِلْحَجِّ عَلَى الْعُمْرَةِ، فَكَمَا يَجُوزُ الْإِحْرَامُ لِلْعُمْرَةِ فِي جَمِيعِ السَّنَةِ، كَذَلِكَ يَجُوزُ لِلْحَجِّ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا الْقِيَاسَ مُصَادِمٌ لِلنَّصِّ الْقُرْآنِيِّ فَهُوَ بَاطِلٌ، فَالْحَقُّ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَوَّلُونَ إِنْ كَانَتِ الْأَشْهُرُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مُخْتَصَّةً بِالثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ بِنَصٍّ أَوْ إِجْمَاعٍ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَالْأَشْهُرُ جَمْعُ شَهْرٍ، وَهُوَ مِنْ جُمُوعِ الْقِلَّةِ يَتَرَدَّدُ مَا بَيْنَ الثَّلَاثَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ، وَالثَّلَاثَةُ هِيَ الْمُتَيَقَّنَةُ فَيَجِبُ الْوُقُوفُ عِنْدَهَا، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: مَعْلُوماتٌ أَنَّ الْحَجَّ فِي السَّنَةِ مَرَّةٌ وَاحِدَةٌ فِي أَشْهُرٍ مَعْلُومَاتٍ مِنْ شُهُورِهَا، لَيْسَ كَالْعُمْرَةِ، أَوِ الْمُرَادُ: مَعْلُومَاتٌ بِبَيَانِ النَّبِيِّ ﷺ، أَوْ مَعْلُومَاتٌ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ، لَا يَجُوزُ التقدّم عليها ولا التأخر عنها.
Takdir: "Hac aylardadır" şeklindedir; ancak buna göre harf-i cer hazfedildiğinde ref değil nasb gerekirdi. Ferrâ şöyle demiştir: 'Eşhur' kelimesi merfûdur, zira anlamı: "Haccın vakti bilinen aylardır" demektir. Şöyle de denilmiştir: Takdiri "Hac, bilinen ayların haccıdır" şeklindedir. "Bilinen aylar" hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Atâ, Rebî', Mücâhid ve Zührî: "Bu aylar Şevvâl, Zilkâde ve Zilhicce'nin tamamıdır" demişlerdir; Mâlik de bu görüştedir. İbn Abbâs, Süddî, Şa'bî ve Nehaî ise: "Şevvâl, Zilkâde ve Zilhicce'den on gündür" demişlerdir; Ebû Hanîfe, Şâfiî, Ahmed ve başkaları da bu görüştedir. Bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. İhtilafın faydası, hac amellerinden Kurban Bayramı gününden sonraya sarkanlar hususunda ortaya çıkar: Zilhicce'nin tamamının vakit dâhilinde olduğunu söyleyene göre tehir kurbanı (dem-i te'hîr) gerekmez; sadece on günü olduğunu söyleyene göre ise tehir kurbanı gerekir. Hac aylarından önce hac için ihrama girmenin caiz olmadığını söyleyenler bu ayetle istidlal etmişlerdir; bunlar Atâ, Tâvûs, Mücâhid, Evzâî, Şâfiî ve Ebû Sevr'dir. Onlar: "Bu aylardan önce hac için ihrama giren kimse umre ile ihramdan çıkar ve bu ona hac ihramı yerine kâfi gelmez; tıpkı vaktinden önce namaza duran kimsenin namazının sahih olmaması gibi" demişlerdir. Ahmed ve Ebû Hanîfe ise: "Bu sadece mekruhtur" demişlerdir. Benzeri Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Ondan meşhur olan görüş ise yılın tamamında kerahet olmaksızın hac ihramına girmenin caiz olduğudur. Bunun benzeri Ebû Hanîfe'den de rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre, haccın ayette zikredilen aylar ile vakitlendirilmesinin faydasına bakılmalıdır. Bunların açıkça belirtilmesinin faziletlerinin büyüklüğünden dolayı olduğu söylenmiştir. Yılın tamamında ihrama girmenin caiz olduğu görüşü İshâk b. Râheveyh, İbrâhim en-Nehaî, Sevrî ve Leys b. Sa'd'dan da rivayet edilmiş olup onların delili Cenâb-ı Hakk'ın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: 'Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir'” kavlidir. Allah bütün hilalleri hac için vakit kılmış, üç aya tahsis etmemiştir. Buna şöyle cevap verilir: Bu ayet geneldir (âmm), diğeri ise özeldir (hâss); özel olan ise genel olana takdim edilir. Onların delil getirdikleri hususlardan biri de haccı umreye kıyas etmeleridir; yılın tamamında umre ihramına girmek caiz olduğu gibi hac için de caizdir [demişlerdir]. Ancak bu kıyasın Kur'an nassına aykırı olduğu ve dolayısıyla bâtıl olduğu gizli değildir. Dolayısıyla, { الْحَجُّ أَشْهُرٌ } “Hac, ...aylardır” kavlinde zikredilen aylar nass veya icmâ ile zikredilen bu üç aya tahsis edilmişse, hak olan öncekilerin gittiği görüştür. Eğer böyle değilse, 'eşhur' (أَشْهُرٌ) kelimesi 'şehr'in çoğuludur ve cemi kıllet (azlık çoğulu) olup üç ile on arasında değişir; üç ise kesin olan miktardır, dolayısıyla bunda durmak gerekir. Ayetteki { مَعْلُوماتٌ } “bilinen” kavlinin anlamı: Umre gibi olmayıp, haccın senede bir defa o senenin bilinen aylarında yapılmasıdır. Yahut murat: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıklamasıyla bilinen veya muhataplar nezdinde bilinen, dolayısıyla önüne geçilmesi de sonraya tehir edilmesi de caiz olmayan [aylar] demektir.
قوله: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ أَصْلُ الْفَرْضِ فِي اللُّغَةِ: الْحَزُّ وَالْقَطْعُ، وَمِنْهُ فُرْضَةُ الْقَوْسِ وَالنَّهْرِ والجبل، ففريضة الْحَجِّ لَازِمَةٌ لِلْعَبْدِ الْحُرِّ كَلُزُومِ الْحَزِّ لِلْقَوْسِ وَقِيلَ مَعْنَى فَرَضَ: أَبَانَ، وَهُوَ أَيْضًا يَرْجِعُ إِلَى الْقَطْعِ، لِأَنَّ مَنْ قَطَعَ شَيْئًا فَقَدْ أَبَانَهُ عَنْ غَيْرِهِ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: فَمَنْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ فِيهِنَّ الْحَجَّ بِالشُّرُوعِ فِيهِ بِالنِّيَّةِ قَصْدًا بَاطِنًا، وَبِالْإِحْرَامِ فِعْلًا ظَاهِرًا، وَبِالتَّلْبِيَةِ نُطْقًا مَسْمُوعًا. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّ إِلْزَامَهُ نَفْسَهُ يَكُونُ بِالتَّلْبِيَةِ، أَوْ بِتَقْلِيدِ الْهَدْيِ وَسَوْقِهِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: تَكْفِي النِّيَّةُ فِي الْإِحْرَامِ بِالْحَجِّ. وَالرَّفَثُ قال ابن عباس، وابن جبير، وَالسُّدِّيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالْحَسَنُ، وَعِكْرِمَةُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَمَالِكٌ: هُوَ الْجِمَاعُ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَطَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَغَيْرُهُمُ: الرَّفَثُ: الْإِفْحَاشُ بِالْكَلَامِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرّفث: اللغا من الكلام، وأنشد:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı farz kılarsa (kendisine gerekli kılarsa)” kavline gelince; lügatte farzın (الْفَرْض) aslı çentmek ve kesmektir. Yaydaki kiriş çentiği (furzetü'l-kavs), nehir ve dağdaki gedik tabirleri de buradan gelir. Dolayısıyla haccın farz olması, kiriş çentiğinin yay için gerekli/ayrılmaz olması gibi hür kul için de gereklidir. *Farada* (فَرَضَ) fiilinin manasının "açıkladı, ayırdı" demek olduğu da söylenmiştir; bu da yine kesme anlamına döner, zira bir şeyi kesen kimse onu diğerinden ayırmış olur. Ayetteki mana ise şöyledir: Kim batınî bir maksat olarak niyetle, zahirî bir fiil olarak ihramla ve işitilir bir söz olarak telbiye ile hacca başlayıp o aylarda haccı kendisine gerekli kılarsa... Ebû Hanîfe şöyle demiştir: [Kişinin haccı] kendisine gerekli kılması telbiye ile yahut hedy kurbanına gerdanlık takıp (taklîd) onu sürmekle olur. Şâfiî ise: "Hac için ihrama girmede niyet kâfidir" demiştir. Refes (الرَّفَث) kelimesi hakkında İbn Abbâs, İbn Cübeyr, es-Süddî, Katâde, el-Hasan, İkrime, ez-Zührî, Mücâhid ve Mâlik: "O, cinsel ilişkidir" demişlerdir. İbn Ömer, Tâvûs, Atâ ve başkaları ise: "Refes, sözde çirkinleşmek/müstehcen konuşmaktır" demişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Refes, sözün boş ve anlamsız (lağv) olanıdır" ve şu beyti okumuştur:
وَرُبَّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ
"Nice hacı kafileleri vardır ki, boş sözden ve çirkin konuşmaktan sakınıp susarlar."
يُقَالُ: رَفَثَ يَرْفُثُ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَضَمِّهَا. وَالْفُسُوقُ: الْخُرُوجُ عَنْ حُدُودِ الشَّرْعِ وَقِيلَ: هُوَ الذَّبْحُ لِلْأَصْنَامِ وَقِيلَ: التَّنَابُزُ بِالْأَلْقَابِ وَقِيلَ: السِّبَابُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَخْتَصُّ بِمَعْصِيَةٍ مُعَيَّنَةٍ، وَإِنَّمَا خَصَّصَهُ مَنْ خَصَّصَهُ بِمَا ذُكِرَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ قَدْ أُطْلِقَ عَلَى ذَلِكَ الْفَرْدِ اسْمُ الْفُسُوقِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ فِي الذَّبْحِ لِلْأَصْنَامِ: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ . وَقَالَ فِي التَّنَابُزِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ . وَقَالَ ﷺ فِي السِّبَابِ «سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ» . وَلَا يَخْفَى عَلَى عَارِفٍ أَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الْفُسُوقِ عَلَى فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَعَاصِي لَا يُوجِبُ اخْتِصَاصَهُ بِهِ. وَالْجِدَالُ: مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَدَلِ، وَهُوَ: الفتل، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا الْمُمَارَاةُ وَقِيلَ: السِّبَابُ وَقِيلَ: الْفَخْرُ بِالْآبَاءِ. وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ. وَقَدْ قُرِئَ بِنَصْبِ الثَّلَاثَةِ وَرَفْعِهَا، وَرَفْعِ الْأَوَّلَيْنِ، وَنَصْبِ الثَّالِثِ وَعَكْسِ ذَلِكَ، وَمَعْنَى النَّفْيِ لِهَذِهِ الْأُمُورِ النَّهْيُ عَنْهَا. وَقَوْلُهُ: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ حَثٌّ عَلَى الْخَيْرِ بَعْدَ ذِكْرِ الشَّرِّ، وَعَلَى الطَّاعَةِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَعْصِيَةِ، وَفِيهِ أَنَّ كُلَّ مَا يَفْعَلُونَهُ مِنْ ذَلِكَ فَهُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا يَفُوتُ مِنْهُ شَيْءٌ. وَقَوْلُهُ: وَتَزَوَّدُوا فِيهِ الْأَمْرُ بِاتِّخَاذِ الزَّادِ، لِأَنَّ بَعْضَ الْعَرَبِ كَانُوا يَقُولُونَ كَيْفَ نَحُجُّ بَيْتَ رَبِّنَا وَلَا يُطْعِمُنَا؟ فَكَانُوا يَحُجُّونَ بِلَا زَادٍ وَيَقُولُونَ: نَحْنُ مُتَوَكِّلُونَ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: تَزَوَّدُوا لِمَعَادِكُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ، وَسَيَأْتِي. وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى إِخْبَارٌ بِأَنَّ خَيْرَ الزَّادِ اتِّقَاءُ الْمَنْهِيَّاتِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ فِي إِتْيَانِ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ مِنَ الْخُرُوجِ بِالزَّادِ فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ مَا اتَّقَى بِهِ الْمُسَافِرُ مِنَ الْهَلَكَةِ والحاجة إلى السؤال والتكفف. وقوله: وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ فِيهِ التَّخْصِيصُ لِأُولِي الْأَلْبَابِ بِالْخِطَابِ بَعْدَ حَثِّ جَمِيعِ الْعِبَادِ عَلَى التَّقْوَى، لِأَنَّ أَرْبَابَ الْأَلْبَابِ هُمُ الْقَابِلُونَ لِأَوَامِرِ اللَّهِ، النَّاهِضُونَ بِهَا، وَلُبُّ كُلِّ شَيْءٍ: خَالِصُهُ. قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِيهِ التَّرْخِيصُ لِمَنْ حَجَّ فِي التِّجَارَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَحْصُلُ بِهَا شَيْءٌ مِنَ الرِّزْقِ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِالْفَضْلِ هُنَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Fiil olarak] 'fâ' harfinin kesresi ve zammesi ile *refese yerfisu / yerfüsü* (رَفَثَ يَرْفِثُ / يَرْفُثُ) denir. Füsûk (الْفُسُوق) ise şeriatın sınırlarının dışına çıkmaktır; putlar için kurban kesmek olduğu, lakap takmak olduğu ve sövüşmek olduğu da söylenmiştir. Zahir olan, bunun belirli bir günaha mahsus olmadığıdır; bunu belirli şeylere tahsis edenler, o günah fertlerine fısk/füsûk isminin verilmiş olmasından hareketle bunu yapmışlardır. Nitekim Cenâb-ı Hak putlar için kesilen kurban hakkında: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “...yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk...” buyurmuş; kötü lakap takma hakkında: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ } “...füsûk ne kötü bir addır” buyurmuş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de sövüşme hakkında: «Müslümana sövmek füsûktur (fısktır)» buyurmuştur. İlim ehli bir kimseye gizli değildir ki füsûk isminin günahlardan bir ferde ıtlak edilmesi, onun sadece ona mahsus olmasını gerektirmez. Cidal (الْجِدَال) ise bükmek anlamına gelen cedel (الْجَدَل) kökünden türemiştir; buradaki murat ise münakaşa ve çekişmedir (mümârât). Sövüşmek olduğu ve atalarla övünmek olduğu da söylenmiştir; zahir olan birincisidir. Bu üç kelime [refes, füsûk, cidal] üçünün de nasbı ile, üçünün de ref'i ile, ilk ikisinin ref'i ve üçüncüsünün nasbı ile veya bunun tersiyle okunmuştur. Bu hususların nefyedilmesi (olumsuzlanması), onlardan nehyetmek (yasaklamak) anlamındadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Hayırdan ne işlerseniz, Allah onu bilir” kavli, kötülüğün zikrinden sonra hayra, günahın zikrinden sonra itaate teşviktir. Bunda, onların yaptıkları her amelin Allah katında bilindiği ve hiçbirinin zayi olmayacağı manası vardır. { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin” kavlinde ise azık edinme emri bulunmaktadır; zira bazı Araplar: "Rabbimizin evine hacca gidiyoruz da O bizi doyurmayacak mı?" diyerek azıksız hacca çıkıyor ve: "Biz Allah'a tevekkül edenleriz" diyorlardı. Bir görüşe göre anlam: "Ahiretiniz için salih amellerden azık edinin; { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır" şeklindedir; ancak ayetin nüzul sebebinin de göstereceği üzere birinci mana daha racihtir ve ileride gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” kavli, en hayırlı azığın yasaklardan sakınmak olduğunu bildirmektedir. Sanki: "Azıkla yola çıkmanız hususunda size emrettiği şeyleri yerine getirerek Allah'tan sakının; zira azığın en hayırlısı takvadır" denilmiştir. Bir görüşe göre anlam: "En hayırlı azık, yolcunun helak olmaktan, insanlara el açıp dilenmekten sakındığı şeydir" şeklindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, benden sakının!” kavlinde, bütün kullar takvaya teşvik edildikten sonra hitabın akıl sahiplerine tahsis edilmesi vardır; zira akıl sahipleri Allah'ın emirlerini kabul eden ve onları yerine getirmeye koşan kimselerdir. Bir şeyin lübbü (لُبّ) ise onun özüdür/halisidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur” kavlinde; hacceden kimsenin ticaret yapmasına ve rızık elde edilecek benzeri işlerle meşgul olmasına ruhsat verilmektedir. Buradaki lütuftan (fazl) murat da budur. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bu kabildendir:
فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ أَيْ: لَا إِثْمَ عَلَيْكُمْ فِي أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ مَعَ سَفَرِكُمْ لِتَأْدِيَةِ مَا افْتَرَضَهُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَجِّ. قَوْلُهُ: فَإِذا أَفَضْتُمْ أَيْ: دَفَعْتُمْ، يُقَالُ: فَاضَ الْإِنَاءُ: إِذَا امْتَلَأَ مَاءً حَتَّى يَنْصَبَّ مِنْ نَوَاحِيهِ وَرَجُلٌ فَيَّاضٌ: أَيْ: مُتَدَفِّقَةٌ يَدَاهُ بِالْعَطَاءِ، وَمَعْنَاهُ: أَفَضْتُمْ أَنْفُسَكُمْ، فَتَرَكَ ذِكْرَ الْمَفْعُولِ، كَمَا تُرِكَ فِي قَوْلِهِمْ دَفَعُوا مِنْ مَوْضِعِ كَذَا. وعَرَفاتٍ: اسْمٌ لِتِلْكَ الْبُقْعَةِ، أَيْ: مَوْضِعِ الْوُقُوفِ، وَقَرَأَهُ الْجَمَاعَةُ بِالتَّنْوِينِ، وَلَيْسَ التَّنْوِينُ هُنَا لِلْفَرْقِ بَيْنَ مَا يَنْصَرِفُ وَمَا لَا يَنْصَرِفُ، وَإِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ النُّونِ فِي مُسْلِمِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا الْجَيِّدُ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ عَنِ الْعَرَبِ حَذْفَ التَّنْوِينِ مِنْ عَرَفَاتٍ، قَالَ:
{ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Yeryüzüne dağılın ve Allah'ın lütfundan arayın”; yani size farz kıldığı haccı eda etmek için çıktığınız yolculukla birlikte Rabbinizden bir lütuf (kazanç) aramanızda size hiçbir günah yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ } “akın ettiğinizde” kavline gelince; yani ayrılıp hareket ettiğinizde demektir. Kap su ile dolup da etrafından taştığında *fâda'l-inâ'* (فَاضَ الْإِنَاءُ) denir. Eli cömertlikle coşup taşan adama da *raculün feyyâd* (رَجُلٌ فَيَّاضٌ) denir. Bunun manası: "Kendinizi akıttınız/sevk ettiniz" demektir; tıpkı "falanca yerden ayrıldılar/hareket ettiler" sözlerinde olduğu gibi mef'ûlün zikri terk edilmiştir. { عَرَفاتٍ } ise o mevkiin yani vakfe yerinin ismidir. Çoğunluk bunu tenvin ile okumuştur; buradaki tenvin munsarif olan ile gayri munsarifi ayırmak için değil, 'müslimîn' (مُسْلِمِينَ) kelimesindeki nûn harfi mesabesindedir (tenvînü'l-mukâbele). Nehhâs: "Güzel olan görüş budur" demiştir. Sîbeveyh ise Arapların 'Arafât' kelimesinden tenvini hazfettiklerini nakletmiş ve şöyle demiştir:
لَمَّا جَعَلُوهَا مَعْرِفَةً حَذَفُوا التَّنْوِينَ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ وَالْكُوفِيُّونَ فَتْحَ التَّاءِ تَشْبِيهًا بِتَاءِ فَاطِمَةَ، وَأَنْشَدُوا:
"Onu marife kıldıklarında tenvini hazfettiler." Ahfeş ve Kûfeliler, Fâtıma'nın tâ'sına benzeterek tâ harfinin fethalı okunuşunu nakletmişler ve şu beyti inşad etmişlerdir:
تَنَوَّرْتُهَا مِنْ أَذْرِعَاتَ وَأَهْلُهَا ... بِيَثْرِبَ أَدْنَى دَارِهَا نَظَرٌ عال
"Onun [ateşini] Ezri'ât'tan gözledim; ailesi ise Yesrib'dedir. Ona en yakın yer bile yüksek bir bakış gerektirir."
وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: فَإِنْ قُلْتَ هَلَّا مُنِعَتِ الصَّرْفَ، وَفِيهَا السَّبَبَانِ التَّعْرِيفُ وَالتَّأْنِيثُ، قُلْتُ: لَا يَخْلُو التَّأْنِيثُ، إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِالتَّاءِ الَّتِي فِي لَفْظِهَا، وَإِمَّا بِتَاءٍ مُقَدَّرَةٍ كَمَا فِي سعاد، فالتي في لفظها ليست للتأنيث
el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "Eğer [şöyle] dersen: 'Kendisinde marifelik (belirlilik) ve müenneslik (dişillik) şeklinde iki illet bulunduğu halde niçin gayrimunsarif kılınmadı?' Derim ki: [Buradaki] müenneslik, ya lafzındaki tâ ile olur ya da Suâd isminde olduğu gibi takdîrî bir tâ iledir. Lafzında bulunan [tâ] ise müenneslik için değildir..."
وَإِنَّمَا هِيَ مَعَ الْأَلِفِ الَّتِي قَبْلَهَا عَلَامَةُ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ، وَلَا يَصِحُّ تَقْدِيرُ التَّاءِ فِيهَا لِأَنَّ هَذِهِ التَّاءَ لِاخْتِصَاصِهَا بِجُمَعِ الْمُؤَنَّثِ مَانِعَةٌ مِنْ تَقْدِيرِهَا، كَمَا لَا تُقَدَّرُ تَاءُ التَّأْنِيثِ فِي بِنْتٍ لِأَنَّ التَّاءَ الَّتِي هِيَ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ لِاخْتِصَاصِهَا بِالْمُؤَنَّثِ كَتَاءِ التَّأْنِيثِ فَأَبَتْ تَقْدِيرَهَا. انْتَهَى. وَسُمِّيتْ: عَرَفَاتٍ، لِأَنَّ النَّاسَ يَتَعَارَفُونَ فِيهَا وَقِيلَ: إِنَّ آدَمَ الْتَقَى هُوَ وَحَوَّاءُ فِيهَا فَتَعَارَفَا وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ اسْمٌ مُرْتَجَلٌ كَسَائِرِ أَسْمَاءِ الْبِقَاعِ، وَاسْتَدَلَّ بِالْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، لِأَنَّ الْإِفَاضَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَهُ، وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ دُعَاؤُهُ، وَمِنْهُ التَّلْبِيَةُ وَالتَّكْبِيرُ وَسُمِّي الْمَشْعَرُ مَشْعَرًا مِنَ الشِّعَارِ، وَهُوَ الْعَلَّامَةُ، وَالدُّعَاءُ عِنْدَهُ مِنْ شَعَائِرِ الْحَجِّ، وَوُصِفَ بِالْحَرَامِ لِحُرْمَتِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ: صَلَاةُ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ جَمْعًا. وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ السُّنَّةَ أَنْ يَجْمَعَ الْحَاجُّ بَيْنَهُمَا فِيهَا. وَالْمَشْعَرُ: هُوَ جَبَلُ قُزَحَ الَّذِي يَقِفُ عَلَيْهِ الْإِمَامُ، وَقِيلَ: هُوَ مَا بَيْنَ جَبَلَيِ الْمُزْدَلِفَةِ مِنْ مَأْزِمَيْ عَرَفَةَ إِلَى وَادِي مُحَسِّرٍ. قَوْلُهُ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ الْكَافُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَمَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ كَافَّةٌ، أَيِ: اذْكُرُوهُ ذِكْرًا حَسَنًا، كَمَا هَدَاكُمْ هِدَايَةً حَسَنَةً، وَكَرَّرَ الْأَمْرَ بِالذِّكْرِ تَأْكِيدًا- وَقِيلَ: الْأَوَّلُ: أَمْرٌ بِالذِّكْرِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَالثَّانِي: أَمْرٌ بِالذِّكْرِ عَلَى حُكْمِ الْإِخْلَاصِ- وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالثَّانِي: تَعْدِيدُ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ، وَ «إِنْ» فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ مُخَفَّفَةٌ، كَمَا يُفِيدُهُ دُخُولُ اللَّامِ فِي الْخَبَرِ- وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى قَدْ، أَيْ: قَدْ كُنْتُمْ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْهُدَى وَقِيلَ: إِلَى الْقُرْآنِ.
aksine kendisinden önceki elif ile birlikte cem-i müennes alametidir. Onda bir tâ takdir etmek de sahih olmaz; çünkü bu tâ, müennes çoğullara mahsus olması hasebiyle takdiri bir tâ bulunmasına engeldir. Nitekim 'bint' (بِنْت) kelimesinde de müenneslik tâ'sı takdir edilmez; zira vâv harfinden bedel olan bu tâ, müennese mahsus olması yönüyle müenneslik tâ'sı gibidir ve bu sebeple takdiri engellemiştir." [Zemahşerî'nin sözü] bitti. İnsanların orada birbirleriyle tanışıp bilişmeleri (taârüf) sebebiyle oraya Arafat (عَرَفَات) denilmiştir. Âdem ile Havvâ'nın orada buluşup tanışmaları sebebiyle böyle dendiği veya başka sebepler de zikredilmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Zahir olan, diğer mekân isimleri gibi onun da mürtecel (başından beri o mekâna özel isim olarak konulmuş) bir isim olduğudur." Arafat'ta vakfenin vacip olduğuna bu ayetle istidlal edilmiştir; zira ifâza (akın etmek) ancak vakfeden sonra olur. Meş'ar-i Haram yanında Allah'ı zikretmekten murat O'na dua etmektir; telbiye ve tekbir de buna dâhildir. Meş'ar kelimesine alamet/işaret anlamına gelen şiâr (الشِّعَار) kökünden dolayı bu ad verilmiştir ve yanında dua etmek haccın şeâirindendir (alametlerindendir). Hürmetinden/kutsiyetinden dolayı da 'el-Harâm' olarak nitelenmiştir. Zikirden muradın Müzdelife'de akşam ile yatsı namazlarını cem ederek kılmak olduğu da söylenmiştir. İlim ehli, hacının orada bu iki namazı cem etmesinin sünnet olduğu hususunda icmâ etmiştir. Meş'ar, imamın üzerinde durup vakfe yaptığı Kuzeh dağıdır; bir görüşe göre ise Meş'ar, Müzdelife'nin iki dağı arası yani Arafat geçitlerinden (Me'zemân) Muhassir vadisine kadar olan yerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öylece zikredin” kavlinde kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; mâ ise masdariyyedir veya kâffedir. Yani: "O sizi güzel bir hidayetle ilettiği gibi siz de O'nu güzel bir zikirle zikredin." Zikir emrinin tekrarlanması tekit içindir. Şöyle de denilmiştir: Birincisi Meş'ar-i Haram yanında zikir emri, ikincisi ise ihlâs üzere zikir emridir. İkincisiyle onlara nimetin hatırlatılmasının murat edildiği de söylenmiştir. { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ } kavlindeki 'in' (إِنْ), haberine lâm harfinin gelmesinin de ifade ettiği gibi muhaffefedir (şeddesiz innedir). Bir görüşe göre ise 'kad' (قَدْ) anlamındadır, yani "gerçekten idiniz" demektir. { مِنْ قَبْلِهِ } kavlindeki zamir hidayete râcidir; Kur'an'a râci olduğu da söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye, Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın:
«الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مَوْقُوفًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طُرُقِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ قَالَ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرُ لَيَالٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. وَأَخْرَجُوا إِلَّا الْحَاكِمَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ طُرُقٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر، والدارقطني، والطبراني عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ وَمُحَمَّدٍ وَإِبْرَاهِيمَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ قَالَ: مَنْ أَهَلَّ فِيهِنَّ بِحَجٍّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الْفَرْضُ:
«{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır” kavli hakkında: «Şevvâl, Zilkâde ve Zilhicce'dir» buyurmuştur. Taberânî el-Evsat'ta yine İbn Ömer'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Hatîb de İbn Abbâs'tan merfû olarak aynısını rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Ömer b. el-Hattâb'dan mevkûf olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Şâfiî el-Ümm'de, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den mevkûf olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe; İbn Abbâs, Atâ ve Dahhâk'tan benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, tashih ederek Hâkim ve es-Sünen'de el-Beyhakî çeşitli yollarla İbn Ömer'den: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır” kavli hakkında: "Şevvâl, Zilkâde ve Zilhicce'den on gecedir" dediğini rivayet etmişlerdir. Hâkim müstesna hepsi İbn Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan çeşitli yollarla benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Dârekutnî ve Taberânî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe; Hasan[-ı Basrî], Muhammed [b. Sîrîn] ve İbrâhim [en-Nehaî]'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Ömer'den { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı farz kılarsa...” kavli hakkında: "Kim o aylarda hac için telbiye getirip ihrama girerse" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan: "Farz:
الْإِحْرَامُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: الْإِهْلَالُ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ قَالَ: فَرْضُ الْحَجِّ الْإِحْرَامُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْفَرْضُ: الْإِهْلَالُ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا يَنْبَغِي
ihramdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'z-Zübeyr'den: "İhlâldir (telbiyedir)" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, Dârekutnî ve el-Beyhakî ondan: "Haccın farzı ihramdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: "Farz, ihlâldir" dediğini rivayet etmiştir. Tâbiînden bir topluluktan da benzeri rivayet edilmiştir. Şâfiî el-Ümm'de, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Hiç kimseye,
لِأَحَدٍ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ إِلَّا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَجْلِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يُحْرِمَ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ إِلَّا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ» .
Allah Teâlâ'nın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır” kavlinden ötürü hac ayları dışında hac için ihrama girmesi yakışmaz/uygun düşmez." İbn Ebî Şeybe, İbn Huzeyme, tashih ederek Hâkim ve el-Beyhakî ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Şâfiî el-Ümm'de, İbn Ebî Şeybe, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Câbir'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Hiç kimseye hac ayları dışında hac için ihrama girmesi uygun düşmez.»
وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في قَوْلِهِ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ قَالَ: الرَّفَثُ: التَّعْرِيضُ لِلنِّسَاءِ بِالْجِمَاعِ، وَالْفُسُوقُ: الْمَعَاصِي كُلُّهَا، وَالْجِدَالُ: جِدَالُ الرَّجُلِ صَاحِبَهُ» . وأخرج ابن مردويه، والأصبهاني في الترغيب عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فَلَا رَفَثَ: لَا جِمَاعَ، وَلَا فُسُوقَ: الْمَعَاصِي وَالْكَذِبُ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ:
Taberânî, İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “...artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Refes kadınlara cinsel ilişkiyi ima etmek/dokundurmak, füsûk bütün günahlar, cidal ise kişinin arkadaşı ile çekişmesidir.» İbn Merdûye ve et-Terğîb'de el-Isbehânî, Ebû Ümâme'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «'Refes yoktur': Cinsel ilişki yoktur; 'füsûk yoktur': Günahlar ve yalandır.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de el-Beyhakî çeşitli yollarla ayet hakkında İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
الرَّفَثُ الْجِمَاعُ، وَالْفُسُوقُ: الْمَعَاصِي، وَالْجِدَالُ: الْمِرَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الرَّفَثُ: غِشْيَانُ النِّسَاءِ، وَالْفُسُوقُ: السِّبَابُ، وَالْجِدَالُ: الْمِرَاءُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَرُوِيَ نَحْوُ مَا تَقَدَّمَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ وَلَا يَتَزَوَّدُونَ، وَيَقُولُونَ: نَحْنُ مُتَوَكِّلُونَ، ثُمَّ يَقْدَمُونَ فَيَسْأَلُونَ النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ نَاسٌ يَخْرُجُونَ مِنْ أَهْلِيهِمْ لَيْسَتْ مَعَهُمْ أَزْوِدَةٌ، يَقُولُونَ: نَحُجُّ بَيْتَ اللَّهِ وَلَا يُطْعِمُنَا؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا وَمَعَهُمْ أَزْوَادُهُمْ رَمَوْا بِهَا وَاسْتَأْنَفُوا زَادًا آخَرَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ وَأُمِرُوا أَنْ يَتَزَوَّدُوا الْكَعْكَ وَالدَّقِيقَ وَالسَّوِيقَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَتَوَكَّلُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الزَّادِ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَتَزَوَّدُوا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ عَنِ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانُوا يَتَّقُونَ الْبُيُوعَ وَالتِّجَارَةَ فِي الْمَوْسِمِ وَالْحَجِّ، وَيَقُولُونَ أَيَّامُ ذِكْرِ اللَّهِ، فَنَزَلَتْ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ الْآيَةَ. وَقَدْ أَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ التَّمِيمِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عُمَرَ: إِنَّا أُنَاسٌ نُكْرِي فَهَلْ لَنَا مِنْ حَجٍّ؟ قَالَ: أَلَيْسَ تَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَتَأْتُونَ الْمُعَرَّفَ، وَتَرْمُونَ الْجِمَارَ، وتحلقون رؤوسكم؟ قُلْتُ بَلَى، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنِ الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ فَلَمْ يُجِبْهُ حَتَّى نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فدعاه النَّبِيِّ ﷺ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الآية وقال: أنتم حُجَّاجٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّهُ
"Refes cinsel ilişkidir; füsûk günahlardır; cidal ise münakaşa ve çekişmedir." İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve el-Evsat'ta Taberânî, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Refes kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaktır; füsûk sövüşmektir; cidal ise münakaşa etmektir." Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, tashih ederek Hâkim ve el-Beyhakî ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Yukarıda geçenlerin benzeri farklı ifadelerle tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd, Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkaları, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Yemen ehli azıksız hacceder ve: 'Biz tevekkül edenleriz' derlerdi; sonra da [Mekke'ye] varıp insanlardan dilenirlerdi. Bunun üzerine Allah: { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Kendinize azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir kısım insanlar yanlarında hiçbir azık bulunmaksızın ailelerinin yanından çıkıyor ve: 'Allah'ın evini haccediyoruz da O bizi doyurmayacak mı?' diyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi." İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İhrama girdiklerinde yanlarındaki azıkları atar ve yeni bir azık edinirlerdi. Bunun üzerine Allah: { وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Kendinize azık edinin; şüphesiz azığın en hayırlısı takvadır” ayetini indirdi. Böylece bundan nehyedildiler ve peksimet, un ve kavut azığı edinmeleri emredildi." Taberânî, İbnü'z-Zübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İnsanlar azık konusunda birbirlerine dayanıyorlardı; bunun üzerine Allah onlara azık edinmelerini emretti." Sahabeden nakledilen bu rivayetlerin benzeri tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Hac mevsiminde ve hac esnasında alım-satım ve ticaretten çekinirler ve 'Bunlar Allah'ı zikir günleridir' derlerdi; bunun üzerine: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “Size bir günah yoktur...” ayeti indi." Buhârî ve başkaları da ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, tashih ederek Hâkim ve el-Beyhakî, Ebû Ümâme et-Temîmî'den şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Ömer'e: "Biz [deve] kiralayan kimseleriz; bizim için hac [sevabı] var mıdır?" dedim. O: "Beytullah'ı ve Safâ ile Merve arasını tavaf edip Arafat'a gelmiyor, cemreleri taşlamıyor ve başlarınızı tıraş etmiyor musunuz?" dedi. Ben: "Evet" deyince İbn Ömer şöyle dedi: "Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip senin bana sorduğun şeyi sordu; Cebrâil kendisine: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur” ayetini indirinceye kadar ona cevap vermedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o adamı çağırıp ayeti ona okudu ve: «Sizler de hacısınız» buyurdu." Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan, onun: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ } “Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur” şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbnü'z-Zübeyr'in de
قَرَأَهَا كَمَا قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ فِي الْمَصَاحِفِ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَهَا كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ: عَرَفَاتٍ، لِأَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يَقُولُ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ حِينَ رَأَى الْمَنَاسِكَ عَرَفْتَ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ.
bu ayeti İbn Abbâs'ın okuduğu gibi okuduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te, İbn Mes'ûd'un da böyle okuduğunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Oraya Arafat adının verilmesi, Cebrâil'in menâsiki gördüğü zaman İbrâhim aleyhisselâm'a: 'Öğrendin/bildin mi (arafte)?' demesindendir." İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Ali'den de aynısını rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَشْعَرِ الحرام فسكت، حتى إذا هبطت أيدي الرواحل بِالْمُزْدَلِفَةِ قَالَ: هَذَا الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ: الْمُزْدَلِفَةُ كُلُّهَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْهُ قَالَ: هُوَ الْجَبَلُ وَمَا حَوْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de el-Beyhakî, İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre ona Meş'ar-i Haram sorulduğunda sustu; bineklerin ön ayakları Müzdelife'ye indiğinde ise: "İşte Meş'ar-i Haram burasıdır" dedi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve tashih ederek Hâkim ondan: "Meş'ar-i Haram, Müzdelife'nin tamamıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de el-Beyhakî ondan: "O, dağ ve etrafıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan da aynısını rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
مَا بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ الَّذِي بِجَمْعٍ مَشْعَرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ قَالَ: لَيْسَ هَذَا بِعَامٍّ، هَذَا لِأَهْلِ الْبَلَدِ كَانُوا يُفِيضُونَ مِنْ جَمْعٍ وَيُفِيضُ سَائِرُ النَّاسِ مِنْ عَرَفَاتٍ، فَأَبَى اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ. وأخرج عبد حُمَيْدٍ عَنْ سُفْيَانَ فِي قَوْلِهِ:
"Cem'deki iki dağ arası Meş'ar'dır." İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, İbnü'z-Zübeyr'den { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O sizi nasıl doğru yola ilettiyse siz de O'nu öylece zikredin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu genel değildir; bu, Cem'den (Müzdelife'den) akın eden Mekke ehli içindir; diğer insanlar ise Arafat'tan akın ederlerdi. Allah onların bu tutumunu reddetti ve: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” ayetini indirdi." Abd b. Humeyd, Süfyân'dan Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ قَالَ: مِنْ قَبْلِ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ قَالَ: لمن الجاهلين.
{ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ } “zira siz bundan önce...” kavli hakkında: "Kur'an'dan önce" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, { وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ } “zira siz bundan önce gerçekten sapmışlardan idiniz” kavli hakkında Mücâhid'den: "Cahillerden idiniz" dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٩ الى ٢٠٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 199-203]
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢) وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)
{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢) وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (199) Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, atalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. (200) Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik/güzellik ver, ahirette de iyilik/güzellik ver ve bizi cehennem azabından koru' der. (201) İşte onların kazandıklarından bir nasipleri vardır. Allah hesabı pek çabuk görendir. (202) Sayılı günlerde Allah'ı zikredin. Kim iki gün içinde acele edip [Mina'dan] dönerse ona bir günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz O'nun huzurunda toplanacaksınız. (203)”
قِيلَ: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَفِيضُوا لِلْحُمْسِ مِنْ قُرَيْشٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَقِفُونَ مَعَ النَّاسِ بِعَرَفَاتٍ، بَلْ كَانُوا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَهِيَ مِنَ الْحَرَمِ، فَأُمِرُوا بِذَلِكَ- وَعَلَى هَذَا تَكُونُ ثُمَّ لِعَطْفِ جُمْلَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ لَا لِلتَّرْتِيبِ- وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ: إِبْرَاهِيمُ، أَيْ: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ إِبْرَاهِيمُ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا لَهُمْ بِالْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِفَاضَةً أُخْرَى وَهِيَ الَّتِي مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ ثُمَّ عَلَى بَابِهَا، أَيْ: لِلتَّرْتِيبِ. وَقَدْ رَجَّحَ هَذَا الِاحْتِمَالَ الْأَخِيرَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَإِنَّمَا أُمِرُوا بِالِاسْتِغْفَارِ لِأَنَّهُمْ فِي مَسَاقِطِ الرَّحْمَةِ، وَمُوَاطِنِ الْقَبُولِ، وَمَظِنَّاتِ الْإِجَابَةِ- وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: اسْتَغْفِرُوا لِلَّذِي كَانَ مُخَالِفًا لِسُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ وُقُوفُكُمْ بِالْمُزْدَلِفَةِ دُونَ عَرَفَةَ. وَالْمُرَادُ بِالْمَنَاسِكِ: أَعْمَالُ الْحَجِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» أَيْ: فَإِذَا فَرَغْتُمْ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ فَاذْكُرُوا اللَّهَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَنَاسِكِ:
Denildi ki: { ثُمَّ أَفِيضُوا } “Sonra siz de akın edin” kavlindeki hitap Kureyş'in Humus zümresinedir; çünkü onlar insanlarla birlikte Arafat'ta vakfe yapmaz, Harem dâhilinde olan Müzdelife'de vakfe yaparlardı. Bundan dolayı böyle emrolundular; buna göre 'sümme' (ثُمَّ - sonra) edatı cümlenin cümleye atfı içindir, tertip (sıralama) için değildir. Bir görüşe göre hitap bütün ümmetedir; 'en-nâs' (النَّاس - insanlar) ile kastedilen ise İbrâhim'dir; yani: "Sonra İbrâhim'in akın ettiği yerden siz de akın edin" demektir. Dolayısıyla bu, onların Arafat'tan akın etmelerine yönelik bir emir olabileceği gibi Müzdelife'den olan diğer bir akın da olabilir; bu takdirde 'sümme' kendi asıl manasındadır, yani tertip (zaman sırası) içindir. İbn Cerîr et-Taberî bu son ihtimali tercih etmiştir. İstiğfar ile emredilmelerinin sebebi, rahmetin indiği, duaların kabul edildiği ve icabetin umulduğu mekânlarda bulunmalarıdır. Bir görüşe göre ise anlam şudur: "İbrâhim'in sünnetine muhalif olan o hareketinizden, yani Arafat'ı bırakıp Müzdelife'de vakfe yapmanızdan dolayı istiğfar edin." Menâsik (الْمَنَاسِك) ile kastedilen hac amelleridir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac amellerinizi (menâsikinizi) benden alınız» buyurmuştur; yani hac amellerinizi bitirdiğinizde Allah'ı zikredin demektir. Menâsik ile kastedilenin:
الذَّبَائِحُ، وَإِنَّمَا قَالَ سُبْحَانَهُ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا إِذَا فَرَغُوا مِنْ حَجِّهِمْ يَقِفُونَ عِنْدَ الْجَمْرَةِ
kurbanlar olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ } “atalarınızı andığınız gibi” buyurmasının sebebi şudur: Araplar haclarını bitirdikleri zaman cemrenin yanında durur
فَيَذْكُرُونَ مَفَاخِرَ آبَائِهِمْ وَمَنَاقِبَ أَسْلَافِهِمْ، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِذِكْرِهِ مَكَانَ ذَلِكَ الذِّكْرِ، وَيَجْعَلُونَهُ ذِكْرًا مِثْلَ ذِكْرِهِمْ لِآبَائِهِمْ، أَوْ أَشَدَّ مِنْ ذِكْرِهِمْ لِآبَائِهِمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ قَوْلَهُ: أَوْ أَشَدَّ: فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَطْفًا عَلَى ذِكْرِكُمْ، وَالْمَعْنَى: أَوْ كَأَشَدَّ ذِكْرًا وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيِ: اذْكُرُوهُ أَشَدَّ ذِكْرًا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ الذِّكْرُ فِي قَوْلِهِ: كَذِكْرِكُمْ كَمَا تَقُولُ: كَذِكْرِ قُرَيْشٍ آبَاءَهُمْ، أَوْ قَوْمٍ أَشَدَّ مِنْهُمْ ذِكْرًا. قَوْلُهُ: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ الْآيَةَ، لَمَّا أَرْشَدَ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ إِلَى ذِكْرِهِ، وَكَانَ الدُّعَاءُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الذِّكْرِ جَعَلَ مَنْ يَدْعُوهُ مُنْقَسِمًا إِلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا يَطْلُبُ حَظَّ الدُّنْيَا وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَى حَظِّ الْآخِرَةِ، وَالْقِسْمُ الْآخَرُ يَطْلُبُ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا وَمَفْعُولُ الْفِعْلِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: آتِنا مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَا نُرِيدُ أَوْ مَا نَطْلُبُ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَما لَهُ وَاوُ الْحَالِ، وَالْجُمْلَةُ بَعْدَهَا حَالِيَّةٌ. وَالْخَلَاقُ:
ve babalarının iftihar edilecek vasıflarını, atalarının menkıbelerini anarlardı. Bunun üzerine Allah, o anmanın yerine Kendisini anmalarını ve bunu babalarını anmaları gibi yahut babalarını anmalarından daha güçlü bir anma kılmalarını emretti. Zeccâc şöyle demiştir: { أَوْ أَشَدَّ } kavli, 'zikriküm' (ذِكْرِكُمْ) üzerine matuf olarak cer mahallindedir; anlamı: "Yahut daha şiddetli bir anış gibi" demektir. Nasb mahallinde olması da caizdir, yani: "O'nu daha güçlü bir anışla anın" demektir. el-Keşşâf müellifi ise şöyle demiştir: "{ كَذِكْرِكُمْ } sözünde 'zikr'in kendisine muzaf olduğu kelimeye matuftur; nitekim 'Kureyş'in atalarını anması yahut onlardan daha güçlü anan bir topluluğun [anması] gibi' denmesi böyledir." { فَمَنِ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki: ...der” ayetine gelince; Cenâb-ı Hak kullarına Kendisini zikretmelerini tavsiye edip dua da zikrin türlerinden biri olunca, Kendisine dua edenleri iki kısma ayırmıştır: Birincisi sadece dünya nasibini talep edip ahiret nasibine dönüp bakmayan kimsedir; diğer kısım ise her iki nasibi de birlikte talep eden kimsedir. { آتِنا } “Bize ver” kavlindeki fiilin mef'ûlü mahzuftur; yani "istediğimizi veya arzuladığımızı ver" demektir. { وَما لَهُ } kavlindeki vâv hâl vâvıdır; sonrasındaki cümle ise hâl cümlesidir. Halâk (الْخَلَاق) ise:
النَّصِيبُ، أَيْ: وَمَا لِهَذَا الدَّاعِي فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ، لِأَنَّ هَمَّهُ مَقْصُورٌ عَلَى الدُّنْيَا، لَا يُرِيدُ غَيْرَهَا، وَلَا يَطْلُبُ سِوَاهَا. وَفِي هَذَا الْخَبَرِ مَعْنَى النَّهْيِ عَنِ الِاقْتِصَارِ عَلَى طَلَبِ الدُّنْيَا، وَالذَّمِّ لِمَنْ جَعَلَهَا غَايَةَ رَغْبَتِهِ، وَمُعْظَمَ مَقْصُودِهِ. وَقَدْ اخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ الْحَسَنَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ فِي الْآيَةِ، فَقِيلَ: هُمَا مَا يَطْلُبُهُ الصَّالِحُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْعَافِيَةِ، وَمَا لَا بُدَّ مِنْهُ مِنَ الرِّزْقِ، وَمَا يَطْلُبُونَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ وَالرِّضَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِحَسَنَةِ الدُّنْيَا:
nasip demektir; yani bu dua eden kimsenin ahirette hiçbir nasibi yoktur; zira onun gayreti sadece dünyayla sınırlıdır, ondan başkasını istemez ve ondan gayrısını talep etmez. Bu haberde sadece dünyayı istemekten nehiy ve dünyayı rağbetinin nihai gayesi ve maksadının en büyüğü kılan kimseye yergi manası vardır. Ayette zikredilen iki hasene (iyilik/güzellik) hakkında ihtilaf edilmiştir: Salihlerin dünyada istedikleri afiyet ve zaruri olan rızık ile ahirette istedikleri cennet nimeti ve rıza olduğu söylenmiştir. Dünya hasenesinden muradın:
الزَّوْجَةُ الْحَسْنَاءُ، وَحَسَنَةِ الْآخِرَةِ: الْحُورُ الْعِينُ وَقِيلَ: حَسَنَةُ الدُّنْيَا: الْعِلْمُ وَالْعِبَادَةُ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ.
güzel bir eş, ahiret hasenesinden muradın ise hûr-i iyn (iri gözlü huriler) olduğu söylenmiştir. Dünya hasenesinin ilim ve ibadet olduğu da söylenmiş; başka açıklamalar da yapılmıştır.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَسَنَتَيْنِ نَعِيمُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. قَالَ: وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ، فَإِنَّ اللَّفْظَ يَقْتَضِي هَذَا كُلَّهُ، فَإِنَّ حَسَنَةً نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الدُّعَاءِ فَهُوَ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ حَسَنَةٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ عَلَى الْبَدَلِ، وَحَسَنَةُ الْآخِرَةِ: الْجَنَّةُ، بِإِجْمَاعٍ. انْتَهَى. قَوْلُهُ: وَقِنا أَصْلُهُ: أَوْقِنَا، حُذِفَتِ الْوَاوُ كَمَا حُذِفَتْ فِي يَقِي لِأَنَّهَا بَيْنَ يَاءٍ وَكَسْرَةٍ مِثْلُ يَعِدُ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: حُذِفَتْ فَرْقًا بَيْنَ اللَّازِمِ وَالْمُتَعَدِّي.
Kurtubî şöyle demiştir: "İlim ehlinin çoğunun benimsediği görüş, iki haseneden muradın dünya ve ahiret nimeti olduğudur. Sahih olan da budur; zira lafız bunların tamamını gerektirir. Çünkü 'hasene' (حَسَنَةً) kelimesi dua makamında nekredir ve bedel yoluyla bütün haseneleri (güzellikleri) kapsama ihtimaline sahiptir. Ahiret hasenesi ise icmâ ile cennettir." [Kurtubî'nin sözü] bitti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقِنا } “bizi koru” kavlinin aslı 'avkınâ'dır (أَوْقِنَا); tıpkı 'ya'ıdü' (يَعِدُ) kelimesinde olduğu gibi ye ile kesre arasında kaldığı için 'yekî' (يَقِي) fiilinde vâv harfinin hazfedilmesi gibi burada da hazfedilmiştir; Basralıların kavli budur. Kûfeliler ise: "Lâzım ile müteaddiyi ayırmak için hazfedilmiştir" demişlerdir.