Binûn

Bakara Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً قَالَ: مَالًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ لَمْ يَتْرُكْ سِتِّينَ دِينَارًا لَمْ يَتْرُكْ خَيْرًا.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } kavli hakkında: «Mal [bırakırsa]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Altmış dinar bırakmayan kimse, hayır (önemli bir mal) bırakmış sayılmaz.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ دَخَلَ عَلَى مَوْلًى لَهُمْ فِي الْمَوْتِ وَلَهُ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ أَوْ سِتُّمِائَةِ دِرْهَمٍ فَقَالَ: أَلَا أُوصِي؟ قَالَ لَا؟ إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وَلَيْسَ لَكَ كَثِيرُ مَالٍ فَدَعْ مَالَكَ لِوَرَثَتِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ، أن رجلا قال لها: أريد أو أُوصِيَ قَالَتْ: كَمْ مَالُكَ؟ قَالَ: ثَلَاثَةُ آلَافٍ، قَالَتْ: كَمْ عِيَالُكَ؟ قَالَ: أَرْبَعَةٌ، قَالَتْ: قَالَ اللَّهُ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً وَإِنَّ هَذَا شَيْءٌ يَسِيرٌ فَاتْرُكْهُ لِعِيَالِكَ فَهُوَ أَفْضَلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا تَرَكَ الْمَيِّتُ سَبْعَمِائَةِ دِرْهَمٍ فَلَا يُوصِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ: جَعَلَ اللَّهُ الْوَصِيَّةَ حَقًّا مِمَّا قَلَّ مِنْهُ وَمِمَّا كَثُرَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَذَكَرَ حَدِيثًا وَفِيهِ: «انْظُرْ قَرَابَتَكَ الَّذِينَ يَحْتَاجُونَ وَلَا يَرِثُونَ، فَأَوْصِ لَهُمْ مِنْ مَالِكَ بِالْمَعْرُوفِ» وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: مَنْ أَوْصَى لِقَوْمٍ وَسَمَّاهُمْ وَتَرَكَ ذَوِي قَرَابَتِهِ مُحْتَاجِينَ انْتُزِعَتْ مِنْهُمْ وَرُدَّتْ عَلَى قَرَابَتِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي النَّاسِخِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمِيرَاثِ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: فِي الْآيَةِ نَسْخُ مَنْ يَرِثُ، وَلَمْ يَنْسَخِ الْأَقْرَبِينَ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَسَخَتْهَا آيَةُ الْمِيرَاثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ بَدَّلَهُ الْآيَةَ، قَالَ: وَقَدْ وَقَعَ أَجْرُ الْمُوصِي عَلَى الله وبرىء مِنْ إِثْمِهِ، وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: جَنَفاً يَعْنِي: إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ قَالَ: إِذَا أَخْطَأَ الْمَيِّتُ فِي وَصِيَّتِهِ أَوْ حَافَ فِيهَا فَلَيْسَ عَلَى الْأَوْلِيَاءِ حَرَجٌ أَنْ يَرُدُّوا خَطَأَهُ إِلَى الصَّوَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ لَكِنَّهُ فَسَّرَ الْجَنَفَ بِالْمَيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Urve'den rivayet ettiklerine göre Ali b. Ebî Tâlib, ölüm döşeğinde olan ve yedi yüz ya da altı yüz dirhemi bulunan bir azatlı kölesinin yanına girdi. Azatlı: «Vasiyet edeyim mi?» deyince, Ali: «Hayır! Zira Allah ancak: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } buyurmuştur, senin ise çok malın yoktur; dolayısıyla malını mirasçılarına bırak» dedi. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, Âişe'den rivayet ettiklerine göre bir adam ona: «Vasiyet etmek istiyorum» dedi. Âişe: «Ne kadar malın var?» diye sordu. Adam: «Üç bin [dirhem]» deyince, «Kaç nüfusun (bakmakla yükümlü olduğun kişi) var?» diye sordu. Adam: «Dört» dedi. Âişe: «Allah: { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } buyurmuştur; bu ise az bir şeydir, binaenaleyh onu aile fertlerine bırakman daha faziletlidir» dedi. Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Ölen kişi yedi yüz dirhem bıraktığı takdirde vasiyet etmez.» Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Zührî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah vasiyeti, az olsun çok olsun maldan [ödenmesi gereken] bir hak kılmıştır.» Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu... deyip bir hadis zikretti ve onda şu ifade yer aldı: «İhtiyaç sahibi olup miras alamayan akrabalarını gözet ve malından örfe uygun olarak onlar lehine vasiyet et!» Yine ikisi Tâvûs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kim akrabalarını muhtaç durumda bırakıp da [başkalarından oluşan] bir topluluğa isimlerini belirterek vasiyet ederse, [vasiyet edilen mal] onlardan geri alınıp akrabalarına verilir.» Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Muhammed b. Beşîr yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet neshedilmiştir.» Ebû Dâvûd nâsihinde, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan İbn Abbâs'tan, bu ayeti Cenâb-ı Hakk'ın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } ayetinin neshettiğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan İbn Abbâs'tan, bu ayetin miras ayetiyle mensuh olduğunu rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd es-Sünen'inde ve Beyhakî de onun gibi rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ayette miras alanların [hakkı olan vasiyet] neshedilmiş, ancak mirasçı olamayan akrabaların [vasiyeti] neshedilmemiştir.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayeti miras ayeti neshetmiştir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ بَدَّلَهُ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Vasiyet edenin ecri Allah'a kalmıştır ve o, bunun günahından berî olmuştur.» Cenâb-ı Hakk'ın: { جَنَفاً } kavli hakkında; yani 'günah', { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } kavli hakkında ise: «Ölen kişi vasiyetinde hata ettiğinde veya haksızlık yaptığında, velilerin onun hatasını doğruya çevirmelerinde kendilerine bir vebal yoktur» dedi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiş; ancak o, cenef kelimesini meyil (haksızlığa sapma) olarak tefsir etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın:

جَنَفاً أَوْ إِثْماً قَالَ: خَطَأً أَوْ عَمْدًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ قَالَ: الْجَنَفُ فِي الوصية والإضرار فيها من الكبائر.

{ جَنَفاً أَوْ إِثْماً } kavli hakkında: «Hataen (yanılarak) veya kasten» dedi. Saîd b. Mansûr ve es-Sünen'inde Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Vasiyette haksızlık ve vasiyette [vârislere] zarar vermek büyük günahlardandır.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٨٣ الى ١٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 183-184]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٨٣) أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٤) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakınasınız diye, oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı. (Oruç) Sayılı günlerdedir. Artık sizden kim hasta veya yolculukta olursa, (tutamadığı günler) sayısınca diğer günlerde [oruç tutsun]. Ona güç yetirenlerin üzerine ise bir yoksul doyumu fidye [gerekir]. Bununla birlikte kim gönülden bir hayır yaparsa, bu onun için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.”

قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى كُتِبَ، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعِينَ أَنَّ صَوْمَ رَمَضَانَ فَرِيضَةٌ افْتَرَضَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَالصِّيَامُ أَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: الْإِمْسَاكُ، وَتَرْكُ التَّنَقُّلِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَيُقَالُ لِلصَّمْتِ: صَوْمٌ، لِأَنَّهُ إِمْسَاكٌ عَنِ الْكَلَامِ، وَمِنْهُ: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً أَيْ: إِمْسَاكًا عَنِ الْكَلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

{ كُتِبَ } lafzının anlamı daha önce geçmişti. Ramazan orucunun, Allah Sübhânehu'nun bu ümmete farz kıldığı bir fariza olduğu hususunda bütün Müslümanlar arasında hiçbir ihtilaf yoktur. es-Sıyâm (الصِّيَامُ) kelimesinin lügatteki asıl anlamı: Kendini tutmak ve bir halden başka bir hale geçmeyi terk etmektir. Konuşmaktan kendini tuttuğu için susmaya da savm denir; Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “Şüphesiz ben Rahmân'a bir oruç (susma) adadım” kavli bundandır; yani konuşmaktan kendini tutmaktır. Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır:

خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ ... تَحْتَ الْعَجَاجِ وَخَيْلٌ تَعْلُكُ اللُّجُمَا

«Kimi atlar oruçlu (hareketsiz duruyor), kimi atlar da oruçlu değil / Toz duman altında; kimi atlar da gemlerini çiğniyor.»

أَيْ: خَيْلٌ مُمْسِكَةٌ عَنِ الْجَرْيِ وَالْحَرَكَةِ. وَهُوَ فِي الشَّرْعِ: الْإِمْسَاكُ عَنِ الْمُفْطِرَاتِ مَعَ اقْتِرَانِ النِّيَّةِ بِهِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَقَوْلُهُ: كَما كُتِبَ أَيْ: صَوْمًا كَمَا كُتِبَ، عَلَى أَنَّ الْكَافَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ، أَوْ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامَ مُشْبِهًا مَا كُتِبَ، عَلَى أَنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: إِنَّ الْكَافَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ نَعْتًا لِلصِّيَامِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الصِّيَامَ مُعَرَّفٌ بِاللَّامِ، وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي قَوْلِهِ: كَما كُتِبَ رَاجِعٌ إِلَى مَا. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي وَجْهِ التَّشْبِيهِ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ قَدْرُ الصَّوْمِ وَوَقْتُهُ، فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى صَوْمَ رَمَضَانَ فَغَيَّرُوا وَقِيلَ: هُوَ الْوُجُوبُ، فَإِنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَى الْأُمَمِ الصِّيَامَ وَقِيلَ: هُوَ الصِّفَةُ، أَيْ: تَرْكُ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَنَحْوِهِمَا فِي وَقْتٍ فَعَلَى الْأَوَّلِ مَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ صَوْمَ رَمَضَانَ كَمَا كَتَبَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَعَلَى الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ الصِّيَامَ كَمَا أَوْجَبَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَعَلَى الثَّالِثِ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَوْجَبَ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ الْإِمْسَاكَ عَنِ الْمُفْطِرَاتِ كَمَا أَوْجَبَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا وَقِيلَ: تَتَّقُونَ الْمَعَاصِيَ بِسَبَبِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ، لِأَنَّهَا تَكْسِرُ الشَّهْوَةَ وَتُضْعِفُ دَوَاعِيَ الْمَعَاصِي، كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ جُنَّةٌ وَأَنَّهُ وِجَاءٌ. وَقَوْلُهُ: أَيَّاماً مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ: كُتِبَ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ: وَقِيلَ: إِنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ، أَيْ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ فِي أَيَّامٍ. وَقَوْلُهُ: مَعْدُوداتٍ أَيْ: مُعَيَّنَاتٍ بِعَدَدٍ مَعْلُومٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِي هَذَا الْجَمْعِ- لِكَوْنِهِ مِنْ جُمُوعِ الْقِلَّةِ- إِشَارَةٌ إِلَى تَقْلِيلِ الْأَيَّامِ. وَقَوْلُهُ:

Yani koşmaktan ve hareket etmekten kendini tutan atlar demektir. Şeriatta ise: Fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar niyetle birlikte orucu bozan şeylerden kendini tutmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَما كُتِبَ } kavli; kâf harfinin sıfat olarak nasb konumunda bulunmasına binaen: 'Yazıldığı (farz kılındığı) gibi bir oruç' anlamındadır; yahut hâl olarak nasb mahallinde bulunmasına binaen: 'Yazılana (farz kılınana) benzer bir halde size farz kılındı' anlamındadır. Bazı nahivciler: 'Kâf harfi { الصِّيَامُ } kelimesinin sıfatı olarak ref konumundadır' demişlerdir; ancak bu zayıf bir görüştür, çünkü sıyâm kelimesi elif-lam ile marifedir (belirlidir). { كَما كُتِبَ } kavlindeki müstetir (gizli) zamir ise mâ'ya döner. Müfessirler teşbihin (benzetmenin) hangi yönden olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Teşbihin orucun miktarı ve vakti yönünden olduğu söylenmiştir; zira Allah Yahudilere ve Hristiyanlara Ramazan orucunu farz kılmış, onlar ise bunu değiştirmişlerdir. Teşbihin vücub (farz olma) yönünden olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah önceki ümmetlere orucu farz kılmıştır. Teşbihin sıfat (şekil) yönünden olduğu da söylenmiştir; yani belirli bir vakitte yeme, içme ve benzerlerini terk etmektir. Birinci görüşe göre anlam şudur: Allah, önceki ümmetlere Ramazan orucunu farz kıldığı gibi bu ümmete de farz kılmıştır. İkinci görüşe göre: Allah, önceki ümmetlere orucu farz kıldığı gibi bu ümmete de farz kılmıştır. Üçüncü görüşe göre ise: Allah Sübhânehu, önceki ümmetlere orucu bozan şeylerden kendini tutmayı farz kıldığı gibi bu ümmete de farz kılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “sakınasınız diye” kavli; ona riayet etmek suretiyle [sakınasınız] demektir. Bu ibadet sebebiyle günahlardan sakınasınız diye olduğu da söylenmiştir; zira oruç şehveti kırar ve günaha sevk eden sebepleri zayıflatır; nitekim hadiste onun bir kalkan ve hayaları bağlayıp şehveti kesen bir şey (vicâ) olduğu varid olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَيَّاماً } kavli, Ferrâ'nın belirttiğine göre { كُتِبَ } fiilinin ikinci mef'ûlü (tümleci) olarak mansubdur. Zarf olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani: 'Belirli günlerde oruç üzerinize farz kılındı' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مَعْدُوداتٍ } “sayılı” kavli; yani bilinen bir sayı ile tayin edilmiş demektir. Bu çoğul kipinin -azlık çoğullarından (cemi kıllet) olması hasebiyle- günlerin azlığına işaret etmesi muhtemeldir. Cenâb-ı Hakk'ın:

فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً قِيلَ: لِلْمَرِيضِ حَالَتَانِ: إِنْ كَانَ لَا يُطِيقُ الصَّوْمَ كَانَ الْإِفْطَارُ عَزِيمَةً، وَإِنْ كَانَ يُطِيقُهُ مَعَ تَضَرُّرٍ وَمَشَقَّةٍ كَانَ رُخْصَةً، وَبِهَذَا قَالَ الْجُمْهُورُ، وَقَوْلُهُ: عَلى سَفَرٍ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّفَرِ الْمُبِيحِ لِلْإِفْطَارِ فَقِيلَ: مَسَافَةُ قَصْرِ الصَّلَاةِ، وَالْخِلَافُ فِي قَدْرِهَا مَعْرُوفٌ، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ، وَقَالَ غَيْرُهُمْ بِمَقَادِيرَ لَا دَلِيلَ عَلَيْهَا. وَالْحَقُّ أَنَّ مَا صَدَقَ عَلَيْهِ مُسَمَّى السَّفَرِ فَهُوَ الَّذِي يُبَاحُ عِنْدَهُ الْفِطْرُ، وَهَكَذَا مَا صَدَقَ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْمَرَضِ فَهُوَ الَّذِي يُبَاحُ عِنْدَهُ الْفِطْرُ. وَقَدْ وَقَعَ الْإِجْمَاعُ عَلَى الْفِطْرِ فِي سَفَرِ الطَّاعَةِ.

{ فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “Artık sizden kim hasta olursa” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Hastanın iki hali vardır: Eğer oruca güç yetiremiyorsa iftar etmek (oruç tutmamak) azimet olur; eğer zarar ve meşakkatle birlikte ona güç yetirebiliyorsa ruhsat olur. Cumhur bu görüşü benimsemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلى سَفَرٍ } “veya yolculukta” kavline gelince; ilim ehli orucu açmayı mübah kılan yolculuk hususunda ihtilaf etmiştir: Namazın kısaltılacağı sefer mesafesi olduğu söylenmiştir ki bunun miktarı konusundaki ihtilaf bilinmektedir; cumhur da bu görüştedir. Başkaları ise üzerinde hiçbir delil bulunmayan miktarlar ileri sürmüşlerdir. Hak olan şudur ki: Üzerine 'yolculuk' ismi doğrulanan (yolculuk denilebilecek) her durumda orucu açmak mübahtır. Aynı şekilde üzerine 'hastalık' ismi doğrulanan her durumda da orucu açmak mübahtır. Taat (ibadet) yolculuğunda iftar etmenin caiz olduğu hususunda icmâ vaki olmuştur.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْأَسْفَارِ الْمُبَاحَةِ، وَالْحَقُّ أَنَّ الرُّخْصَةَ ثَابِتَةٌ فِيهِ، وَكَذَا اخْتَلَفُوا فِي سَفَرِ الْمَعْصِيَةِ. وَقَوْلُهُ: فَعِدَّةٌ أَيْ: فَعَلَيْهِ عِدَّةٌ، أَوْ فَالْحُكْمُ عِدَّةٌ، أَوْ فَالْوَاجِبُ عِدَّةٌ وَالْعِدَّةُ: فِعْلَةٌ مِنَ الْعَدَدِ، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَعْدُودِ. وَقَوْلُهُ:

Mübah yolculuklar hususunda ihtilaf etmişlerdir; hak olan ise ruhsatın onda sabit olduğudur. Aynı şekilde masiyet (günah) yolculuğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَعِدَّةٌ } kavli; yani: 'Onun üzerine bir sayı gerekir' yahut 'Hüküm bir sayıdır' veya 'Vacip olan bir sayıdır' demektir. el-İdde (الْعِدَّةُ), adet kelimesinden 'fi'le' vezninde olup sayılan şey manasındadır. Cenâb-ı Hakk'ın:

مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّهُ مَعْدُولٌ بِهِ عَنِ الْآخَرِ، لِأَنَّ سَبِيلَ هَذَا الْبَابِ أَنْ يأتي بالألف

{ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “başka günlerden” kavline gelince; Sîbeveyh şöyle demiştir: Gayrimunsarıf olmuştur (tenvin ve kesre almamıştır); çünkü el-Âhar (الْآخَرِ) lafzından ma'dûldür (dönüştürülmüştür). Zira bu babın kuralı, elif

وَاللَّامِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مَعْدُولٌ بِهِ عَنْ آخَرَ وَقِيلَ: إِنَّهُ جَمْعُ أُخْرَى، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ التَّتَابُعِ فِي القضاء. وقوله: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ بِكَسْرِ الطَّاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، وَأَصْلُهُ يُطَوِّقُونَهُ نُقِلَتِ الْكَسْرَةُ إِلَى الطَّاءِ، وَانْقَلَبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا. وَقَرَأَ حُمَيْدٌ عَلَى الْأَصْلِ مِنْ غَيْرِ إِعْلَالٍ.

ve lâm ile gelmesidir. Kisâî ise: «O, âhar (آخَرَ) kelimesinden ma'dûldür» demiştir. Onun uhrâ (أُخْرَى) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Ayette kaza orucunu peş peşe tutmanın vücubuna delalet eden bir husus yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } “Ona güç yetirenlerin üzerine” kavli cumhurun kıraatinde tâ harfinin kesresi ve yâ harfinin sükûnu ile okunmuştur; aslı 'yutavvikûnehû' (يُطَوِّقُونَهُ) olup kesre tâ harfine aktarılmış, kendisinden önceki harf kesreli olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Humeyd ise hiçbir i'lâl yapmaksızın aslı üzere okumuştur.

وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِفَتْحِ الطَّاءِ مُخَفَّفَةً وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، أَيْ: يُكَلَّفُونَهُ. وَرَوَى ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

İbn Abbâs ise tâ harfinin fethası ve şeddesizliği, vâv harfinin ise şeddesi ile okumuştur; yani: 'Zorlukla mükellef tutulanlar' demektir. İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan:

يُطِيقُونَهُ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ وَالْيَاءِ مَفْتُوحَتَيْنِ، بِمَعْنَى: يُطِيقُونَهُ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ وَطَاوُسٍ أَنَّهُمْ قَرَءُوا «يَطَّيْقُونَهُ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ مَفْتُوحَةً. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ فِدْيَةٌ طَعامُ مُضَافًا. وَقَرَءُوا أَيْضًا مَسَاكِينٍ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: طَعامُ مِسْكِينٍ وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي عَمْرٍو وَعَاصِمٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ فَقِيلَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، وَإِنَّمَا كَانَتْ رُخْصَةً عِنْدَ ابْتِدَاءِ فَرْضِ الصِّيَامِ لِأَنَّهُ شَقَّ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ مَنْ أَطْعَمَ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا تَرَكَ الصَّوْمَ وَهُوَ يُطِيقُهُ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ، وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهَا لَمْ تُنْسَخْ، وَأَنَّهَا رُخْصَةٌ لِلشُّيُوخِ وَالْعَجَائِزِ خَاصَّةً إِذَا كَانُوا لَا يُطِيقُونَ الصِّيَامَ إِلَّا بِمَشَقَّةٍ، وَهَذَا يُنَاسِبُ قِرَاءَةَ التَّشْدِيدِ، أَيْ: يُكَلَّفُونَهُ كَمَا مَرَّ. وَالنَّاسِخُ لِهَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ . وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مِقْدَارِ الْفِدْيَةِ فَقِيلَ: كُلُّ يَوْمٍ صَاعٌ مِنْ غَيْرِ الْبُرِّ، وَنِصْفُ صَاعٍ مِنْهُ وَقِيلَ:

{ يُطِيقُونَهُ } lafzını yâ harfinin fethası, tâ ve yâ harflerinin fethalı ve şeddeli olmasıyla [yettayyikûnehû] şeklinde 'yutîkûnehû' manasında okuduğunu rivayet etmiştir. Âişe, İbn Abbâs, Amr b. Dînâr ve Tâvûs'tan; yâ harfinin fethası ve tâ harfinin fethalı şeddesi ile 'yettayyakûnehû' (يَطَّيْقُونَهُ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Medine ve Şam ehli, { فِدْيَةٌ طَعامُ } ibaresini izafetle (fidyetu ta'âmi) okumuşlardır. Onlar ayrıca [miskîn yerine] çoğul olarak 'mesâkîn' (مَسَاكِينٍ) şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs ise { طَعامُ مِسْكِينٍ } şeklinde okumuştur ki bu, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir. İlim ehli bu ayetin muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu hususunda ihtilaf etmiştir: Mensuh olduğu söylenmiştir; bu hüküm orucun ilk farz kılındığı dönemde Müslümanlara zor geldiği için bir ruhsattı; dolayısıyla gücü yettiği halde orucu terk eden kişi her gün için bir yoksulu doyururdu, sonra bu neshedildi; cumhurun görüşü de budur. Bazı ilim ehlinden ise bunun neshedilmediği, oruca ancak meşakkatle güç yetirebildikleri takdirde özellikle yaşlı erkek ve kadınlar için bir ruhsat olduğu rivayet edilmiştir. Bu görüş, şeddeli okunan kıraate de uygundur; yani daha önce geçtiği üzere: 'Zorlukla mükellef tutulanlar' demektir. Cumhura göre bu ayeti nesheden [ayet], Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } kavlidir. Fidyenin miktarı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Her gün için buğday dışından bir sâ', buğdaydan ise yarım sâ' olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

مُدٌّ فَقَطْ. وَقَوْلُهُ: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ. قال ابن شهاب: معناه: من أَرَادَ الْإِطْعَامَ مَعَ الصَّوْمِ.

Sadece bir müdd olduğu [söylenmiştir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ } “Bununla birlikte kim gönülden bir hayır yaparsa, bu onun için daha hayırlıdır” kavli hakkında İbn Şihâb şöyle demiştir: Bunun manası: 'Oruçla birlikte yoksul doyurmak da isteyen kimsedir.'

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ: مَنْ زَادَ فِي الْإِطْعَامِ عَلَى الْمُدِّ وَقِيلَ: مَنْ أَطْعَمَ مَعَ الْمِسْكِينِ مِسْكِينًا آخَرَ. وَقَرَأَ عيسى ابن عَمْرٍو، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «يَطَّوَّعْ» مُشَدَّدًا مَعَ جَزْمِ الْفِعْلِ عَلَى مَعْنَى يَتَطَوَّعْ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَخْفِيفِ الطَّاءِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ مَعْنَاهُ: أَنَّ الصِّيَامَ خَيْرٌ لَهُمْ مِنَ الْإِفْطَارِ مَعَ الْفِدْيَةِ، وَكَانَ هَذَا قَبْلَ النَّسْخِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: وَأَنْ تَصُومُوا فِي السَّفَرِ وَالْمَرَضِ غَيْرِ الشَّاقِّ.

Mücâhid ise şöyle demiştir: Manası: 'Doyurma işinde bir müdden fazla veren kimsedir.' Bir yoksulun yanında bir yoksul daha doyuran kimse olduğu da söylenmiştir. Îsâ b. Ömr, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Kisâî, 'yetatavva' (يَتَطَوَّعْ) manasında fiilin cezmi ve şeddeli olarak «يَطَّوَّعْ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise mazi fiil olarak tâ harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz) okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır” kavlinin manası şudur: Oruç tutmak, fidye vererek oruç tutmamaktan onlar için daha hayırlıdır; bu ise nesihten önce idi. Bunun manasının: 'Yolculukta ve meşakkatli olmayan hastalıkta oruç tutmanız [sizin için daha hayırlıdır]' olduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: أُحِيلَتِ الصَّلَاةُ ثَلَاثَةَ أَحْوَالٍ، وَأُحِيلَ الصِّيَامُ ثَلَاثَةَ أَحْوَالٍ، فَذَكَرَ أَحْوَالَ الصَّلَاةِ ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا أَحْوَالُ الصِّيَامِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، فَجَعَلَ يَصُومُ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَصَامَ عَاشُورَاءَ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ عَلَيْهِ الصِّيَامَ وَأَنْزَلَ عليه: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ إِلَى قَوْلِهِ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ فَكَانَ مَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أطعم مسكينا فأجزأ ذَلِكَ عَنْهُ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الْآيَةَ الْأُخْرَى فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ فَأَثْبَتَ اللَّهُ صِيَامَهُ عَلَى الصَّحِيحِ الْمُقِيمِ، وَرَخَّصَ فِيهِ لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ، وَثَبَتَ الْإِطْعَامُ لِلْكَبِيرِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الصِّيَامَ، ثُمَّ ذَكَرَ تَمَامَ الْحَدِيثِ.

Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Muâz b. Cebel'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Namaz üç aşamadan geçti, oruç da üç aşamadan geçti.» Muâz, namazın aşamalarını zikrettikten sonra şöyle dedi: «Orucun aşamalarına gelince; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde her aydan üç gün oruç tutmaya başladı ve Âşûrâ orucunu tuttu. Sonra Allah Sübhânehu ona orucu farz kıldı ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } ayetinden { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } kavline kadar olan kısmı indirdi. Artık dileyen oruç tutuyor, dileyen de bir yoksulu doyuruyordu ve bu da ona yetiyordu. Daha sonra Allah diğer ayeti indirdi: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ }. Böylece Allah orucu sağlıklı ve mukim olan kimseye sabit kıldı, hasta ve yolcu için ruhsat tanıdı; oruca güç yetiremeyen yaşlı kimse için ise yoksul doyurma hükmü sabit kaldı.» Sonra hadisin tamamını zikretti.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ أَهْلَ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ دَغْفَلِ بْنِ حَنْظَلَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «كَانَ عَلَى النَّصَارَى صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ، فَمَرِضَ مَلِكُهُمْ فَقَالُوا: لَئِنْ شَفَاهُ اللَّهُ لَنَزِيدَنَّ عَشْرًا، ثم كان آخر فأكل لحما فأوجع فاه فقال: لَئِنْ شَفَاهُ اللَّهُ لِيَزِيدَنَّ سَبْعَةً، ثُمَّ كَانَ عَلَيْهِمْ مَلِكٌ آخَرُ فَقَالَ: مَا نَدَعُ مِنْ هذه الثلاثة

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilere farz kılındığı gibi” kavli hakkında: «Bununla Ehl-i Kitab'ı kastetmektedir» dediğini rivayet etmiştir. Buhârî Târîh'inde ve Taberânî, Dağfel b. Hanzale'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hristiyanlara Ramazan ayı orucu farz kılınmıştı. Hükümdarları hastalandı, bunun üzerine: 'Eğer Allah ona şifa verirse mutlaka on gün ekleyeceğiz' dediler. Sonra başka biri [hükümdar] oldu; et yedi ve ağzı ağrıdı. Bunun üzerine: 'Eğer Allah ona şifa verirse mutlaka yedi gün ekleyecek' dedi. Sonra onların başında başka bir hükümdar bulundu da şöyle dedi: 'Şu üç

الْأَيَّامِ شَيْئًا أَنْ نُتِمَّهَا وَنَجْعَلَ صَوْمَنَا فِي الرَّبِيعِ، فَفَعَلَ فَصَارَتْ خَمْسِينَ يَوْمًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قَالَ: تَتَّقُونَ مِنَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ وَالنِّسَاءِ مِثْلَ مَا اتَّقَوْا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَ مَا سَبَقَ عَنْ مُعَاذٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

günü tamamlayıp orucumuzu ilkbahara denk getirmekten bizi alıkoyan ne var?' dedi; bunu yaptı ve böylece [oruçları] elli gün oldu.» İbn Cerîr, Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } kavli hakkında: «Onların sakındığı gibi yiyecekten, içecekten ve kadınlardan sakınasınız diye» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Muâz'dan geçen rivayetin benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

«صِيَامُ رَمَضَانَ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى الْأُمَمِ قَبْلَكُمْ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ عَاشُورَاءُ صِيَامًا، فَلَمَّا أُنْزِلَ رَمَضَانُ كَانَ مَنْ شَاءَ صَامَ وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ:

«Ramazan orucunu Allah sizden önceki ümmetlere farz kılmıştır.» Buhârî ve Müslim, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Âşûrâ [günü] oruç tutulurdu; Ramazan [emri] indirilince dileyen oruç tuttu, dileyen tutmadı.» Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir:

إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ قَدْ نُسِخَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَ ذَلِكَ، وَزَادَ أَنَّ النَّاسِخَ لَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَ ذَلِكَ عَنْهُ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } kavli kesinlikle neshedilmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye ondan benzerini rivayet etmiş ve nesheden ayetin Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } ayeti olduğunu ziyade etmiştir. Ebû Dâvûd da nâsihinde ondan benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ أَيْضًا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُمْ.

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkaları da ondan benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ كَانَ مَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْتَدِيَ فَعَلَ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ قَالَ: الشَّيْخُ الْكَبِيرُ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الصَّوْمَ فَيُفْطِرُ وَيُطْعِمُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، والدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ضَعُفَ عَنِ الصَّوْمِ عَامًا قَبْلَ مَوْتِهِ، فَصَنَعَ جَفْنَةً مِنْ ثَرِيدٍ وَدَعَا ثَلَاثِينَ مِسْكِينًا فَأَطْعَمَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، والدَّارَقُطْنِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ لِأُمِّ وَلَدٍ لَهُ حَامِلٍ أَوْ مُرْضِعَةٍ: أَنْتِ بِمَنْزِلَةِ الَّذِينَ لَا يُطِيقُونَ الصِّيَامَ، عَلَيْكِ الطَّعَامُ، لَا قَضَاءَ عَلَيْكِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، والدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ إِحْدَى بَنَاتِهِ أَرْسَلَتْ تَسْأَلُهُ عَنْ صَوْمِ رَمَضَانَ وَهِيَ حَامِلٌ، قَالَ: تُفْطِرُ وَتُطْعِمُ كُلَّ يَوْمٍ مِسْكِينًا. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً قَالَ: أَطْعَمَ مِسْكِينَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ طَاوُسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً قَالَ: إِطْعَامُ مَسَاكِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ: أَنَّ الصَّوْمَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْفِدْيَةِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الصَّوْمِ أحاديث كثيرة جدا.

Buhârî, Müslim ve diğerleri, Seleme b. el-Ekva'ın hadisinden şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu ayet; { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ } indiğinde, dileyen oruç tutar, dileyen de oruç tutmayıp fidye verirdi; nihayet bundan sonraki ayet olan { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } indi ve onu neshetti.» Buhârî, İbn Ebî Leylâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Muhammed'in sahâbîleri bize anlattı...» deyip benzerini zikretti. İbn Cerîr, Ali b. Ebî Tâlib'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Oruca güç yetiremeyen pir-i fânidir (yaşlı kimsedir); o, iftar eder ve her güne karşılık bir yoksulu doyurur.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Dârekutnî ve Beyhakî'nin rivayet ettiklerine göre Enes b. Mâlik, ölümünden bir yıl önce oruç tutmaktan aciz düştü; bunun üzerine büyük bir çanak tirit hazırlattı, otuz yoksulu çağırıp onları doyurdu. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Dârekutnî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, hamile veya emzikli olan bir ümmüveledine (çocuk doğuran cariyesine): «Sen oruca güç yetiremeyenler konumundasın; sana gereken yoksul doyurmaktır, sana kaza gerekmez» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Dârekutnî, İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre kızlarından biri hamile iken Ramazan orucunu sormak üzere ona haber göndermiş, o da: «İftar eder ve her gün için bir yoksulu doyurur» demiştir. Tâbiînden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd, İkrime'den Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } kavli hakkında: «İki yoksulu doyuran kimsedir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Tâvûs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } kavli hakkında: «Yoksulları doyurmaktır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Şihâb'dan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ } kavli hakkında: «Yani oruç tutmak sizin için fidyeden daha hayırlıdır» dediğini rivayet etmiştir. Orucun fazileti hakkında pek çok hadis varid olmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 185]

شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥)

{ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَالْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٨٥) } “(O sayılı günler) Ramazan ayıdır ki, insanlara bir rehber, hidayetin ve doğruyu yanlıştan ayıran hükümlerin apaçık delilleri olarak Kur'an onda indirilmiştir. Artık sizden kim bu aya erişirse onda oruç tutsun; kim de hasta yahut yolculukta olursa, (tutamadığı günler) sayısınca diğer günlerde [tutsun]. Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez. Bu da sayıyı tamamlamanız ve sizi doğru yola iletmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz içindir; umulur ki şükredersiniz.”

رَمَضانَ مَأْخُوذٌ مِنْ: رَمِضَ الصَّائِمُ يَرْمَضُ: إِذَا احْتَرَقَ جَوْفُهُ مِنْ شِدَّةِ الْعَطَشِ، وَالرَّمْضَاءُ مَمْدُودٌ:

Ramazân (رَمَضانَ) kelimesi; aşırı susuzluktan dolayı içi yandığında söylenen 'ramida's-sâimu yermadu' (رَمِضَ الصَّائِمُ يَرْمَضُ) ifadesinden türetilmiştir. er-Ramdâ (الرَّمْضَاءُ) kelimesi ise med ile okunur ve:

شِدَّةُ الْحَرِّ، وَمِنْهُ: الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ: «صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِذَا رَمِضَتِ الْفِصَالُ» أَيْ أَحْرَقَتِ الرَّمْضَاءُ أَجْوَافَهَا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَشَهْرُ رَمَضَانَ يُجْمَعُ عَلَى رَمَضَانَاتٍ وَأَرْمِضَاءَ- يُقَالُ: إِنَّهُمْ لَمَّا نَقَلُوا أَسْمَاءَ الشُّهُورِ

şiddetli sıcak demektir. Sahih'te sabit olan: «Evvâbîn namazı, deve yavrularının ayaklarının [sıcak kumdan] yandığı andadır» hadisi bundandır; yani kızgın kumların onların içlerini yaktığı andır. Cevherî şöyle demiştir: Ramazan ayı 'ramadanât' (رَمَضَانَاتٍ) ve 'armidâ' (أَرْمِضَاءَ) şeklinde çoğul yapılır. Denilir ki: Onlar ay isimlerini

عَنِ اللُّغَةِ الْقَدِيمَةِ سَمَّوْهَا بِالْأَزْمِنَةِ الَّتِي وَقَعَتْ فِيهَا، فَوَافَقَ هَذَا الشَّهْرُ أَيَّامَ الْحَرِّ فَسُمِّيَ بِذَلِكَ، وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ رَمَضَانُ لِأَنَّهُ يَرْمِضُ الذُّنُوبَ، أَيْ: يَحْرِقُهَا بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: إن اسمه في الجاهلية ناتق، وأنشد للمفضّل:

eski dilden aktardıklarında, onları denk geldikleri zaman dilimleriyle isimlendirdiler; bu ay da sıcak günlere denk geldiği için bu isimle adlandırıldı. Ramazan'ın, günahları 'yaktığı', yani salih amellerle onları yok ettiği için bu şekilde isimlendirildiği de söylenmiştir. Mâverdî şöyle demiştir: Câhiliye devrinde onun ismi 'Nâtık' (ناتق) idi; ve Mufaddal'ın şu beytini inşad etmiştir:

وفي ناتق أجلت لدى حومة الوغى ... وَوَلَّتْ عَلَى الْأَدْبَارِ فُرْسَانُ خَثْعَمَا

«Nâtık (Ramazan) ayında harp meydanında [düşmanlar] ortaya çıkarıldı / Ve Has'am süvarileri arkalarını dönüp kaçtılar.»

وَإِنَّمَا سَمَّوْهُ بذلك لأنه كان ينتقهم لشدّته عليهم، وشهر: مُرْتَفِعٌ فِي قِرَاءَةِ الْجَمَاعَةِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: المفروض عليكم صومه شَهْرِ رَمَضَانَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الصِّيَامِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ. وقرأ مجاهد، وشهر ابن حَوْشَبٍ: بِنَصْبِ الشَّهْرِ، وَرَوَاهَا هَارُونُ الْأَعْوَرُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ بِتَقْدِيرِ: الْزَمُوا، أَوْ صُومُوا. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّهُ مَنْصُوبٌ بِتَقْدِيرِ فِعْلٍ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ، وَأَنْ تَصُومُوا. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ النَّحَّاسُ وَقَالَ: إِنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهُ نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، وَمَنْعُ الصَّرْفِ: لِلْأَلِفِ وَالنُّونِ الزَّائِدَتَيْنِ. قَوْلُهُ:

Onu bu şekilde isimlendirmelerinin sebebi, kendilerine olan şiddetinden dolayı onları sarsıp yerinden oynatması (netk) idi. Şehr (شَهْرُ) kelimesi, cemaatin kıraatinde haberi { الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } olan bir mübteda (özne) olarak ya da mahzuf bir mübtedanın haberi (yüklemi) olarak merfûdur; yani: 'Orucunu tutmanız size farz kılınan şey, Ramazan ayıdır' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ } kavlinde zikredilen 'es-Sıyâm' kelimesinden bedel olması da caizdir. Mücâhid ve Şehr b. Havşeb 'eş-Şehre' (الشَّهْرَ) kelimesini nasb ile okumuşlardır; Hârûn el-A'ver de bunu Ebû Amr'dan rivayet etmiştir. Bu kıraatte kelime: 'Gerekli görün' yahut 'Oruç tutun' takdiriyle mansubdur. Kisâî ve Ferrâ şöyle demiştir: Kelime, 'Size oruç farz kılındı' ve 'Oruç tutmanız [sizin için hayırlıdır]' fiilinin takdiriyle mansubdur. Nehhas bunu reddetmiş ve: «O, teşvik (iğrâ) üzere mansubdur» demiştir. Ahfeş ise: «Zarfiyet üzere mansub olmuştur; gayr-i munsarıf olması ise fazlalık olan elif ve nûn harflerinden dolayıdır» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın:

أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ قِيلَ: أُنْزِلَ مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، ثُمَّ كَانَ جِبْرِيلُ يَنْزِلُ بِهِ نَجْمًا نَجْمًا. وَقِيلَ: أُنْزِلَ فِيهِ أَوَّلُهُ وَقِيلَ: أُنْزِلَ فِي شَأْنِهِ الْقُرْآنُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ أَعَمُّ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } “Kur'an onda indirilmiştir” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Levh-i Mahfûz'dan dünya semasına indirilmiş, sonra Cebrâil onu parça parça indirmiştir. Onun ilk kısmının onda indirildiği de söylenmiştir. Kur'an'ın onun şanı hakkında indirildiği de söylenmiştir. Bu ayet, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinden daha geneldir:

إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ يَعْنِي لَيْلَةَ الْقَدْرِ. وَالْقُرْآنُ: اسْمٌ لِكَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ بِمَعْنَى: الْمَقْرُوءِ، كَالْمَشْرُوبِ سُمِّيَ: شَرَابًا، وَالْمَكْتُوبِ سُمِّيَ: كِتَابًا وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرُ قَرَأَ يَقْرَأُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

{ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } “Şüphesiz biz onu Kadir gecesinde indirdik” ve: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } “Şüphesiz biz onu mübarek bir gecede indirdik” kavillerinden; yani Kadir gecesinden daha geneldir. el-Kur'ân (الْقُرْآنُ): Allah Teâlâ'nın kelamının ismidir ve okunan (el-makrû') manasındadır; nitekim içilen şeye 'şarâb' (içecek), yazılan şeye de 'kitâb' (yazı) denilmiştir. 'Karae yekrau' (قَرَأَ يَقْرَأُ) fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir; şairin şu sözü bundandır:

ضَحَّوْا بِأَشْمَطَ عُنْوَانُ السُّجُودِ بِهِ ... يَقْطَعُ اللَّيْلَ تَسْبِيحًا وَقُرْآنًا

«Secde eseri yüzünde parıldayan ak saçlı bir pîri kurban ettiler / O ki geceyi tesbih ve Kur'an (okuma) ile geçirirdi.»

أَيْ: قِرَاءَةً، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُرْآنَ الْفَجْرِ أَيْ: قِرَاءَةَ الْفَجْرِ. وَقَوْلُهُ: هُدىً لِلنَّاسِ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: هَادِيًا لَهُمْ. وَقَوْلُهُ: وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ إِظْهَارًا لِشَرَفِ الْمَعْطُوفِ بِإِفْرَادِهِ بِالذِّكْرِ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَشْمَلُ مُحْكَمَهُ وَمُتَشَابِهَهُ، وَالْبَيِّنَاتُ تَخْتَصُّ بِالْمُحْكَمِ مِنْهُ.

Yani okumakla demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } kavli de bundandır; yani 'sabah okuyuşu (kıraati)' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { هُدىً لِلنَّاسِ } “insanlara bir rehber” kavli hâl olarak mansubdur; yani: 'Onlara yol gösterici olarak' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى } “hidayetin apaçık delilleri” kavli ise, müstakil olarak zikredilmek suretiyle matûfun şerefini ortaya koymak amacıyla hassın (özelin) âmm (genel) üzerine atfedilmesidir; zira Kur'an muhkemini de müteşâbihini de kapsar, beyyinât ise sadece onun muhkem olanına hastır.

وَالْفَرْقَانُ: مَا فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، أَيْ: فَصَلَ، قَوْلُهُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ أَيْ: حَضَرَ وَلَمْ يَكُنْ فِي سَفَرٍ بَلْ كَانَ مُقِيمًا، والشهر مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا بِهِ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ: إِنَّ مَنْ أَدْرَكَهُ شَهْرُ رَمَضَانَ مُقِيمًا غَيْرَ مُسَافِرٍ لَزِمَهُ صِيَامُهُ، سَافَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْ أَقَامَ اسْتِدْلَالًا بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّهُ إِذَا سَافَرَ أَفْطَرَ، لِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: إِنْ حَضَرَ الشَّهْرَ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، لَا إِذَا حَضَرَ بَعْضَهُ وَسَافَرَ، فَإِنَّهُ لَا يَتَحَتَّمُ عَلَيْهِ إِلَّا صَوْمُ مَا حَضَرَهُ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، وَعَلَيْهِ دَلَّتِ الْأَدِلَّةُ الصَّحِيحَةُ مِنَ السُّنَّةِ. وَقَدْ كَانَ يَخْرُجُ ﷺ فِي رَمَضَانَ فَيُفْطِرُ. وَقَوْلُهُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَقَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ فِيهِ أَنَّ هَذَا مَقْصِدٌ مِنْ مَقَاصِدِ الرَّبِّ سُبْحَانَهُ، وَمُرَادٌ مِنْ مُرَادَاتِهِ فِي جَمِيعِ أُمُورِ الدِّينِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يُرْشِدُ إِلَى التَّيْسِيرِ، وَيَنْهَى عَنِ التَّعْسِيرِ، كقوله

el-Furkan (الْفُرْقَانُ) ise, hak ile batılın arasını ayıran, yani temyiz edendir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ } “Sizden kim bu aya şahit olursa (ulaşırsa)” kavli; [o aya] hazır bulunur, yolculukta olmayıp bilakis mukim olursa demektir. 'eş-Şehr' (الشَّهْرُ) kelimesi zarf olarak mansubdur; mef'ûlün bih olması ise sahih değildir. Selef ve haleften bir grup, bu ayeti delil getirerek: "Ramazan ayına yolcu değil de mukim olarak erişen kimsenin, daha sonra yolculuğa çıksa da mukim kalsa da o ayı oruçla geçirmesi gerekir" demiştir. Cumhur ise: "Yolculuğa çıktığı zaman orucunu açar (iftar eder). Zira ayetin anlamı: [Oruç tutma yükümlülüğü,] ayın başından sonuna kadar hazır (mukim) bulunması durumundadır; bir kısmında bulunup sonra yolculuğa çıktığında değil. Bu takdirde ona ancak hazır bulunduğu günlerin orucu farz olur" demiştir. Hak olan [görüş] de budur ve sünnetten sahih deliller buna delalet etmiştir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem Ramazan ayında [sefer için yola] çıkar ve orucunu açardı. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “Kim hasta veya yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde [tutsun]” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk dilemez” kavlinde, bunun dinin bütün hususlarında Sübhânehu olan Rabb'in maksatlarından bir maksat ve muratlarından bir murat olduğuna [delalet] vardır. Bunun bir benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” kavlidir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kolaylaştırmaya yönlendirdiği ve zorlaştırmaktan nehyettiği sabit olmuştur; nitekim şöyle buyurmuştur:

صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ. وَالْيُسْرُ السَّهْلُ الَّذِي لَا عُسْرَ فِيهِ.

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.» Bu hadis Sahih'tedir. el-Yusr (الْيُسْرُ), içinde zorluk bulunmayan kolaylık demektir.

وَقَوْلُهُ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ أَيْ: يُرِيدُ بِكُمُ الْيُسْرَ، وَيُرِيدُ إِكْمَالَكُمْ لِلْعِدَّةِ، وَتَكْبِيرَكُمْ وَقِيلَ: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: رَخَّصَ لَكُمْ هَذِهِ الرُّخْصَةَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ، وَشَرَعَ لَكُمُ الصَّوْمَ لِمَنْ شَهِدَ الشَّهْرَ لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ الْبَصْرِيُّونَ قَالُوا:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } “Bu da sayıyı tamamlamanız... içindir” kavli zâhir olan görüşe göre: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } kavline matûftur; yani: 'Sizin için kolaylık diler, sayıyı tamamlamanızı ve tekbir getirmenizi diler' demektir. Mahzuf bir ifadeye müteallik olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Sayıyı tamamlayasınız diye size bu ruhsatı tanıdı ve sayıyı tamamlayasınız diye aya erişen kimseye orucu meşru kıldı.' Basralılar birinci görüşü benimsemiş ve şöyle demişlerdir:

وَالتَّقْدِيرُ: يُرِيدُ لِأَنْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ، وَمِثْلُهُ: قول كثيّر أبو صَخْرٍ:

Takdir şöyledir: 'Sayıyı tamamlamanız için ister'; Küseyyir Ebû Sahr'ın şu sözü de böyledir:

أُرِيدُ لِأَنْسَى ذِكْرَهَا فَكَأَنَّمَا ... تَمَثَّلَ لِي لَيْلَى بِكُلِّ سَبِيلِ

«Onun hatırasını unutmak istiyorum ama sanki / Leylâ her yolda karşıma dikiliyor.»

وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى الثَّانِي وَقِيلَ: الْوَاوُ مُقْحَمَةٌ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ اللَّامَ لَامُ الْأَمْرِ، وَالْوَاوَ لِعَطْفِ الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبِلَهَا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ قَوْلَهُ: لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِمُرَاعَاةِ الْعِدَّةِ وَلِتُكَبِّرُوا عِلَّةُ مَا عُلِمَ مِنْ كَيْفِيَّةِ الْقَضَاءِ وَالْخُرُوجِ عَنْ عُهْدَةِ الْفِطْرِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ عِلَّةُ التَّرْخِيصِ وَالتَّيْسِيرِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّكْبِيرِ هُنَا: هُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ: اللَّهُ أَكْبَرُ. قَالَ الْجُمْهُورُ: وَمَعْنَاهُ الْحَضُّ عَلَى التَّكْبِيرِ فِي آخِرِ رَمَضَانَ. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ فِي وَقْتِهِ، فَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُكَبِّرُونَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ، وَقِيلَ: إِذَا رَأَوْا هِلَالَ شَوَّالٍ كَبَّرُوا إِلَى انْقِضَاءِ الْخُطْبَةِ، وَقِيلَ: إِلَى خُرُوجِ الْإِمَامِ وَقِيلَ: هُوَ التَّكْبِيرُ يَوْمَ الْفِطْرِ. قَالَ مَالِكٌ:

Kûfeliler ise ikinci görüşe meyletmişlerdir. Vâv harfinin zâit olduğu da söylenmiştir. Bu lâm harfinin emir lâmı olduğu ve vâv harfinin kendisinden sonraki cümleyi kendisinden önceki cümleye atfettiği de söylenmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: { لِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ } kavli sayıyı gözetme emrinin illetidir (gerekçesidir); { وَلِتُكَبِّرُوا } kavli kazanın nasıl yapılacağı ve oruç tutmama sorumluluğundan nasıl çıkılacağının öğretilmesinin illetidir; { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } kavli ise ruhsat tanımanın ve kolaylaştırmanın illetidir. Buradaki tekbirden murat: Kişinin 'Allahu ekber' demesidir. Cumhur şöyle demiştir: Bunun manası, Ramazan'ın sonunda tekbir getirmeye teşviktir. Bunun vakti konusunda ihtilaf vaki olmuştur: Selefin bazısından Ramazan bayramı gecesinde tekbir getirdikleri rivayet edilmiştir. Şevval hilalini gördüklerinde hutbe bitene kadar tekbir getirdikleri de söylenmiştir; imamın [namaza] çıkışına kadar tekbir getirdikleri de söylenmiştir. Bunun bayram günü tekbir getirmek olduğu da söylenmiştir. Mâlik şöyle demiştir:

هُوَ مِنْ حِينِ يَخْرُجُ مِنْ دَارِهِ إِلَى أَنْ يَخْرُجَ الْإِمَامُ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُكَبِّرُ فِي الْأَضْحَى وَلَا يُكَبِّرُ فِي الْفِطْرِ. وَقَوْلُهُ: وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ.

«O, kişinin evinden çıktığı andan imamın çıkışına kadar olan süredir.» Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ise: «Kurban bayramında tekbir getirilir, Ramazan bayramında tekbir getirilmez» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “umulur ki şükredersiniz” kavlinin tefsiri ise daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ عَدِيٍّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا وَمَوْقُوفًا:

İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Adiy ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ebû Hureyre'den merfû ve mevkûf olarak şöyle rivayet etmiştir:

«لَا تَقُولُوا: رَمَضَانَ، فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَكِنْ قُولُوا شَهْرُ رَمَضَانَ» . وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ» . وَثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:

«'Ramazan' demeyiniz; zira Ramazan, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir. Fakat 'Ramazan ayı' deyiniz.» Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Kim inanarak ve sevabını Allah'tan umarak Ramazan orucunu tutarsa, geçmiş günahları bağışlanır.» Yine kendisinden şöyle buyurduğu sabit olmuştur:

«مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ» . وَثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ:

«Kim inanarak ve sevabını Allah'tan umarak Ramazan'ı ihya ederse (teravih namazı kılarsa), geçmiş günahları bağışlanır.» Yine kendisinden şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «İki bayram ayı [ecir bakımından] eksilmez:

رَمَضَانُ وَذُو الْحِجَّةِ» . وَقَالَ: «إِذَا دَخَلَ رَمَضَانُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ» وَهَذَا كُلُّهُ فِي الصَّحِيحِ. وَثَبَتَ عَنْهُ فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ غَيْرَ هَذِهِ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: رَمَضَانُ، بِدُونِ ذِكْرِ الشَّهْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْأَصْبِهَانِيُّ فِي التَّرْغِيبِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّمَا سُمِّيَ رَمَضَانَ لِأَنَّ رَمَضَانَ يَرْمِضُ الذُّنُوبَ» .

Ramazan ve Zilhicce.» Yine şöyle buyurmuştur: «Ramazan girdiğinde cennet kapıları açılır.» Bütün bunlar Sahih'tedir. Kendisinden bundan başka pek çok hadiste 'ay' kelimesini zikretmeksizin sadece «Ramazan» dediği sabit olmuştur. İbn Merdûye ve et-Terğîb'de el-İsbahânî, Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Ona Ramazan denilmesinin sebebi, Ramazan'ın günahları yakmasıdır.»

وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ رَمَضَانَ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ وَاثُلَّةَ بْنِ الْأَسْقَعِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «أُنْزِلَتْ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ، وَأُنْزِلَ الزَّبُورُ لِثَمَانِي عَشْرَةَ خَلَتْ مِنْ رَمَضَانَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ لِأَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ خَلَتْ مِنْ رَمَضَانَ» .

İkisi ayrıca Âişe'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Asâkir Târîh'inde İbn Ömer'den benzerini rivayet etmiştir. Ramazan'ın fazileti hakkında pek çok hadis varid olmuştur. Ahmed, İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve eş-Şuab'da Beyhakî, Vâsile b. el-Eskâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İbrahim'in sahifeleri Ramazan'ın ilk gecesinde indirildi, Zebûr Ramazan'ın on sekizinci gecesinde indirildi, Allah Teâlâ Kur'an'ı ise Ramazan'ın yirmi dördüncü gecesinde indirdi.»

وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ مِثْلَهُ، لَكِنَّهُ قَالَ: «وأنزل الزّبور لاثني عشر» وزاد: «وأنزلت التَّوْرَاةَ لَسِتٍّ خَلَوْنَ مِنْ رَمَضَانَ، وَأَنْزَلَ الْإِنْجِيلَ لِثَمَانِي عَشْرَةَ خَلَتْ مِنْ رَمَضَانَ» . وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَ قَوْلِ جَابِرٍ، إِلَّا أَنَّهَا لَمْ تَذْكُرْ نُزُولَ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، وَابْنُ أَبِي

Ebû Ya'lâ ve İbn Merdûye, Câbir'den benzerini rivayet etmiş, ancak o: «Zebûr on ikisinde indirildi» demiş ve: «Tevrat Ramazan'ın altısında indirildi, İncil ise Ramazan'ın on sekizinde indirildi» ziyadesinde bulunmuştur. Muhammed b. Nasr, Âişe'den Câbir'in sözünün benzerini rivayet etmiş; ancak o, Kur'an'ın indirilişini zikretmemiştir. İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbn Ebî

حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ مِقْسِمٍ قَالَ: سَأَلَ عَطِيَّةُ بْنُ الْأَسْوَدِ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي الشَّكُّ فِي قَوْلِ اللَّهِ: شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ. وَقَوْلِهِ:

Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Miksem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Atıyye b. el-Esved, İbn Abbâs'a soru sorarak şöyle dedi: «Allah'ın: { شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ } kavli ile Cenâb-ı Hakk'ın:

إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ أُنْزِلَ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَفِي رَمَضَانَ وَفِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ جُمْلَةً وَاحِدَةً، ثُمَّ أُنْزِلَ بَعْدَ ذلك على مواقع النجوم فِي الشُّهُورِ وَالْأَيَّامِ. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَ الْقُرْآنُ جُمْلَةً لِأَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ مِنْ رَمَضَانَ، فَوُضِعَ فِي بَيْتِ الْعِزَّةِ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا، فَجَعَلَ جِبْرِيلُ يُنْزِلُهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَرْتِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ: هِيَ اللَّيْلَةُ الْمُبَارَكَةُ، وَهِيَ فِي رَمَضَانَ، أُنْزِلَ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً مِنَ الذِّكْرِ إِلَى الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر عن ابن جرير فِي قَوْلِهِ: هُدىً لِلنَّاسِ قَالَ: يَهْتَدُونَ بِهِ وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى قَالَ: فِيهِ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ وَالْحُدُودُ.

{ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ } ve: { إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ } kavilleri hususunda kalbime bir şüphe düştü.» Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: «O, Kadir gecesinde, Ramazan'da ve mübarek bir gecede toptan bir defada indirildi; sonra bundan sonra aylarda ve günlerde yıldızların mevkilerine göre (parça parça) indirildi.» Muhammed b. Nasr, Taberânî, İbn Merdûye, sahih olduğunu belirterek Hâkim, Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kur'an, Ramazan'ın yirmi dördünde toptan indirildi ve dünya semasındaki Beytü'l-İzze'ye konuldu; sonra Cebrâil onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e peyderpey indirmeye başladı.» İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kadir gecesi, mübarek gecedir ve Ramazan'dadır; Kur'an, Zikir'den Beyt-i Ma'mûr'a toptan bir defada indirilmiştir.» İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { هُدىً لِلنَّاسِ } kavli hakkında: «Onunla hidayet bulurlar», { وَبَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى } kavli hakkında ise: «Onda helal, haram ve hadler (cezalar) vardır» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ قَالَ:

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

هُوَ إِهْلَالُهُ بِالدَّارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: مَنْ أَدْرَكَ رَمَضَانَ وَهُوَ مُقِيمٌ ثُمَّ سَافَرَ فَقَدْ لَزِمَهُ الصَّوْمُ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ قَالَ: الْيُسْرُ: الْإِفْطَارُ فِي السَّفَرِ، وَالْعُسْرُ: الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ، أَنَّهُ قَالَ: عِدَّةُ مَا أَفْطَرَ الْمَرِيضُ فِي السَّفَرِ. وَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَقٌّ عَلَى الصَّائِمِينَ إِذَا نَظَرُوا إِلَى شَهْرِ شَوَّالٍ أَنْ يُكَبِّرُوا اللَّهَ حَتَّى يَفْرُغُوا مِنْ عِيدِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ:

«O, kişinin memleketinde iken hilali görmesidir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kim mukim iken Ramazan'a erişir, sonra da sefere çıkarsa oruç tutması kendisine gerekir. Çünkü Allah: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “İçinizden kim bu aya erişirse oruç tutsun” buyurmaktadır.» Saîd b. Mansûr, İbn Ömer'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler” kavli hakkında: «Kolaylık; seferde iftar etmek, zorluk ise seferde oruç tutmaktır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «[Bu,] hastanın seferde iftar ettiği günlerin sayısıdır.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Hilali görünce oruç tutun, onu görünce iftar edin (bayram yapın). Eğer hava size bulutlu/kapalı olursa sayıyı otuza tamamlayın» buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Oruçlular Şevval hilalini gördüklerinde, bayramlarından çıkıncaya kadar Allah'ı tekbir getirmekle yüceltmeleri üzerlerine bir haktır. Çünkü Allah: { وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } “...sayıyı tamamlamanız ve sizi hidayete erdirmesine karşılık Allah'ı yüceltmeniz için...” buyurmaktadır.» Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan onun şöyle tekbir getirdiğini rivayet etmişlerdir:

اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ: اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرًا، اللَّهُ أَكْبَرُ كبيرا، الله أكبر وأجلّ ولله الحمد، الله أكبر على ما هدانا.

«Allâhu ekber, Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber, Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd.» İbn Ebî Şeybe ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan onun şöyle tekbir getirdiğini rivayet etmişlerdir: «Allâhu ekber kebîrâ, Allâhu ekber kebîrâ, Allâhu ekber ve ecell ve lillâhi'l-hamd, Allâhu ekber alâ mâ hedânâ.»

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٦]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 186]

وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦)

{ وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ (١٨٦) } “Kullarım sana beni sorduklarında [onlara de ki]: Şüphesiz ben pek yakınım. Bana dua ettiği vakit dua edenin duasına karşılık veririm. O halde onlar da benim davetime uysunlar ve bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar. (186)”

قَوْلُهُ: وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي يُحْتَمَلُ أَنَّ السُّؤَالَ عَنِ: الْقُرْبِ وَالْبُعْدِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِنِّي قَرِيبٌ وَيُحْتَمَلُ أَنِ السُّؤَالَ عَنْ: إِجَابَةِ الدُّعَاءِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ وَيُحْتَمَلُ أَنِ السُّؤَالَ عَمَّا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنِ السَّبَبِ الَّذِي سَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَقَوْلُهُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي } “Kullarım sana beni sorduklarında...” kavlindeki sorunun, { فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben pek yakınım” kavlinin delalet ettiği üzere yakınlık ve uzaklık hakkında olması muhtemeldir. { أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ } “Dua edenin duasına karşılık veririm” kavlinin delalet ettiği üzere sorunun duaya icabet hakkında olması da muhtemeldir. Sorunun bunlardan daha genel bir husus hakkında olması da muhtemeldir ki, beyanı gelecek olan [iniş] sebebi bir yana bırakıldığında zahir olan da budur. Cenâb-ı Hakk'ın:

فَإِنِّي قَرِيبٌ قِيلَ: بِالْإِجَابَةِ، وَقِيلَ: بِالْعِلْمِ وَقِيلَ: بِالْإِنْعَامِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِ فِي سُهُولَةِ إِجَابَتِهِ لِمَنْ دَعَاهُ، وَسُرْعَةِ إِنْجَاحِهِ حَاجَةَ مَنْ سَأَلَهُ بِمَنْ قَرُبَ مَكَانُهُ، فَإِذَا دُعِيَ أَسْرَعَتْ تلبيته. ومعنى

{ فَإِنِّي قَرِيبٌ } “Şüphesiz ben pek yakınım” [ifadesi hakkında]; [kuluna] icabet etmesi bakımından [yakındır] denilmiştir; ilmi bakımından [yakındır] ve ihsan/nimet vermesi bakımından [yakındır] da denilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Bu, O'nun kendisine dua edene icabet etmesindeki kolaylığın ve kendisinden talepte bulunanın ihtiyacını süratle karşılamasındaki durumunun, mekânı yakın olup da çağrıldığında icabeti pek hızlı olan kimseye teşbih edilmesidir (temsilidir).” [İcabetin] anlamı ise...

الْإِجَابَةِ: هُوَ مَعْنَى مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَقْبَلُ عِبَادَةَ مَنْ عَبَدَنِي بِالدُّعَاءِ، لِمَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ مِنْ أَنَّ الدُّعَاءَ هُوَ الْعِبَادَةُ، كَمَا أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِجَابَةَ هِيَ بَاقِيَةٌ عَلَى مَعْنَاهَا اللُّغَوِيِّ وَكَوْنُ الدُّعَاءِ مِنَ الْعِبَادَةِ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنَّ الْإِجَابَةَ هِيَ الْقَبُولُ لِلدُّعَاءِ، أَيْ: جَعَلَهُ عِبَادَةً مُتَقَبَّلَةً فَالْإِجَابَةُ أَمْرٌ آخَرُ غَيْرُ قَبُولِ هَذِهِ الْعِبَادَةِ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُجِيبُ بِمَا شَاءَ وَكَيْفَ شَاءَ، فَقَدْ يَحْصُلُ الْمَطْلُوبُ قَرِيبًا، وَقَدْ يَحْصُلُ بَعِيدًا، وَقَدْ يَدْفَعُ عَنِ الدَّاعِي مِنَ الْبَلَاءِ مَا لَا يَعْلَمُهُ بِسَبَبِ دُعَائِهِ، وَهَذَا مُقَيَّدٌ بِعَدَمِ اعْتِدَاءِ الدَّاعِي فِي دُعَائِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَمِنَ الِاعْتِدَاءِ: أَنْ يَطْلُبَ مَا لَا يَسْتَحِقُّهُ وَلَا يَصْلُحُ لَهُ، كَمَنْ يُطْلَبُ مَنْزِلَةً فِي الْجَنَّةِ مُسَاوِيَةً لِمَنْزِلَةِ الْأَنْبِيَاءِ أَوْ فَوْقَهَا. وَقَوْلُهُ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي أَيْ: كَمَا أَجَبْتُهُمْ إِذَا دَعَوْنِي فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي فِيمَا دَعَوْتُهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَاتِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ إِجَابَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِدُعَائِهِمْ بِاسْتِجَابَتِهِمْ لَهُ، أَيِ: الْقِيَامِ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ، وَالتَّرْكِ لِمَا نَهَاهُمْ عَنْهُ. وَالرُّشْدُ: خِلَافُ الْغَيِّ، رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا، وَرَشَدًا. قَالَ الْهَرَوِيُّ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” kavlindeki anlamdır. Ebû Dâvûd ve başkalarının Nu'mân b. Beşîr hadisinden rivayet ettiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan «Dua ibadetin ta kendisidir» hadisinden ötürü, [icabetin] anlamının: «Bana dua ederek ibadet edenin ibadetini kabul ederim» demek olduğu da söylenmiştir. Zahir olan şudur ki icabet, lügat anlamı üzere kalmaktadır; duanın ibadetten olması, icabetin duayı kabul etmek, yani onu makbul bir ibadet kılmak olduğu anlamına gelmeyi gerektirmez. Dolayısıyla icabet, bu ibadetin kabul edilmesinden ayrı bir durumdur. Kastedilen şudur: Allah Teâlâ dilediği şeyle ve dilediği şekilde icabet eder; bazen istenen şey pek yakında gerçekleşir, bazen uzun bir zaman sonra gerçekleşir, bazen de duası sebebiyle dua edenden kendisinin bilmediği bir belayı defeder. Bu da dua edenin duasında haddi aşmaması şartına bağlıdır; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez.” Haddi aşmaktan biri de; kişinin Cennette peygamberlerin derecesine eşit veya onların üstünde bir derece istemesi gibi, hak etmediği ve kendisine uygun olmayan bir şeyi talep etmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde onlar da benim davetime uysunlar” kavli; yani «Bana dua ettiklerinde ben kendilerine icabet ettiğim gibi, onlar da kendilerini davet ettiğim iman ve taat hususunda bana icabet etsinler/uysunlar» demektir. Anlamının: Onlar, Allah'a icabet ederek —yani O'nun emrettiği şeyleri yerine getirip nehyettiği şeyleri terk ederek— Allah Teâlâ'nın dualarına icabet etmesini isterler demek olduğu da söylenmiştir. Rüşd (رُشْد), gayy'ın (sapıklığın) zıddıdır; [fiili] raşede-yerşudü-rüşden ve raşeden (رَشَدَ يَرْشُدُ رُشْدًا، وَرَشَدًا) şeklinde gelir. Herevî şöyle demiştir:

الرُّشْدُ وَالرَّشَدُ وَالرَّشَادُ، الْهُدَى وَالِاسْتِقَامَةُ. قَالَ: وَمِنْهُ هَذِهِ الْآيَةُ.

«er-Rüşd, er-raşed ve er-raşâd (الرُّشْدُ وَالرَّشَدُ وَالرَّشَادُ); hidayet ve dosdoğru istikamet demektir.» Şöyle devam etmiştir: «Bu ayet de bu kabildendir.»

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الصَّلْتِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ، قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَقَرِيبٌ رَبُّنَا فَنُنَاجِيهِ أَمْ بَعِيدٌ فَنُنَادِيهِ؟ فَسَكَتَ النَّبِيُّ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Salt b. Hakîm tarikiyle Ensâr'dan bir adamdan, o da babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz yakın mıdır ki O'na gizlice fısıldayalım, yoksa uzak mıdır ki O'na seslenelim?» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve bunun üzerine bu ayet indi. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Hasen'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

سَأَلَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ أَيْنَ رَبُّنَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَعْرَابِيٌّ النَّبِيَّ ﷺ أَيْنَ رَبُّنَا؟ فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَعْجِزُوا عَنِ الدُّعَاءِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلِيَّ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! رَبُّنَا يَسْمَعُ الدُّعَاءَ أَمْ كَيْفَ ذَلِكَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هذه الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ لَمَّا نَزَلَتِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ قَالُوا: لَوْ نَعْلَمُ أَيَّ سَاعَةٍ نَدْعُو، فَنَزَلَتْ.

«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: 'Rabbimiz nerededir?' diye sordular; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» İbn Merdûye, Enes'ten bir bedevinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Rabbimiz nerededir?» diye sorduğunu, bunun üzerine [bu ayetin] indiğini rivayet etmiştir. İbn Asâkir Târih'inde Ali'den rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dua etmekten acze düşmeyin; zira Allah bana: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” ayetini indirdi.» Bunun üzerine bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz duayı işitir mi, yoksa bu nasıldır?» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan; { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” ayeti indiğinde [insanların]: «Hangi vakitte dua edeceğimizi bir bilseydik» dediklerini ve bunun üzerine bu ayetin indiğini naklettiğini rivayet etmişlerdir.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَدْعُو اللَّهَ بِدَعْوَةٍ لَيْسَ فِيهَا إِثْمٌ وَلَا قَطِيعَةُ رَحِمٍ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ بِهَا إِحْدَى ثَلَاثِ خِصَالٍ: إِمَّا أَنْ يُعَجِّلَ لَهُ دَعْوَتَهُ، وَإِمَّا أَنْ يدّخرها لَهُ فِي الْآخِرَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَصْرِفَ عَنْهُ مِنَ السُّوءِ مِثْلَهَا» . وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يُسْتَجَابُ لِأَحَدِكُمْ مَا لَمْ يُعَجِّلْ، يَقُولُ: دَعَوْتُ فَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي قَالَ: لِيَدْعُونِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي أَيْ: أَنَّهُمْ إِذَا دَعَوْنِي اسْتَجَبْتُ لَهُمْ.

Sahîh'te Ebû Saîd hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu kesinlikle sabit olmuştur: «İçinde günah ve akrabalık bağını koparma bulunmayan bir dua ile Allah'a dua eden hiçbir Müslüman yoktur ki Allah ona şu üç hasletten birini vermesin: Ya duasını onun için peşin kabul eder, ya onu onun için ahirete saklar veya onun üzerinden onun mislince bir kötülüğü savar.» Yine Sahîh'te Ebû Hüreyre hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Sizden biriniz acele edip de 'Dua ettim de bana icabet edilmedi' demedikçe duasına icabet olunur.» İbn Ebî Hâtim, Enes'ten Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } kavli hakkında: «Bana dua etsinler», { وَلْيُؤْمِنُوا بِي } kavli hakkında ise: «Yani bana dua ettiklerinde kendilerine icabet edeceğime [inansınlar]» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي أَيْ: فَلْيُطِيعُونِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ قَالَ: يَهْتَدُونَ.

İbn Cerîr, Mücâhid'den rivayet etti; o: { فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي } “O halde bana icabet etsinler” yani: «Bana itaat etsinler» dedi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir; er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: { لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulurlar” buyruğu hakkında: «Hidayete ererler.» dediğini rivayet ettiler.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٧]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 187]

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧)

{ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ وَعَفا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٨٧) } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz. Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin. Fecirden ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar yiyin, için; sonra orucu geceye kadar tamamlayın. Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlara yaklaşmayın. Bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın! İşte Allah, korunsunlar diye ayetlerini insanlara böyle açıklar. (187)”

قَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمْ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الَّذِي أَحَلَّهُ اللَّهُ كَانَ حَرَامًا عَلَيْهِمْ، وَهَكَذَا كَانَ كَمَا يُفِيدُهُ السَّبَبُ لِنُزُولِ الْآيَةِ وَسَيَأْتِي. وَالرَّفَثُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّفَثُ: كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِكُلِّ مَا يُرِيدُ الرَّجُلَ مِنَ امْرَأَتِهِ، وَكَذَا قَالَ الْأَزْهَرِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ } “Size helal kılındı” kavlinde, Allah'ın helal kıldığı bu şeyin önceden onlara haram olduğuna delalet vardır. Ayetin nüzul sebebinin ifade ettiği üzere durum gerçekten böyle idi ve bu [sebep] ileride gelecektir. Refes (الرَّفَثُ), cinsel ilişkiden kinayedir. Zeccâc şöyle demiştir: «Refes, erkeğin hanımından dilediği her şeyi kapsayan şümullü bir kelimedir.» Ezherî de böyle demiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَيُرَيْنَ مِنْ أُنْسِ الْحَدِيثِ زَوَانِيًا ... وَبِهِنَّ عَنْ رَفَثِ الرِّجَالِ نِفَارُ

«Konuşmanın sıcaklığından onlar zina eder sanılır... Halbuki onlarda erkeklerin refesinden (münasebetinden) bir kaçış vardır.»

وَقِيلَ: الرَّفَثُ: أَصْلُهُ قَوْلُ الْفُحْشِ، رَفَثَ وَأَرْفَثَ: إِذَا تَكَلَّمَ بِالْقَبِيحِ، وَلَيْسَ هُوَ الْمُرَادَ هُنَا، وَعُدِّيَ الرَّفَثُ بِإِلَى لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِمْضَاءِ، وَجَعَلَ النِّسَاءَ لِبَاسًا لِلرِّجَالِ، وَالرِّجَالَ لِبَاسًا لَهُنَّ لِامْتِزَاجِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ عِنْدَ الْجِمَاعِ، كَالِامْتِزَاجِ الَّذِي يَكُونُ بَيْنَ الثَّوْبِ وَلَابِسِهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُ: يُقَالُ لِلْمَرْأَةِ: لِبَاسٌ وَفِرَاشٌ وَإِزَارٌ. وَقِيلَ: إِنَّمَا جَعَلَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِبَاسًا لِلْآخَرِ لِأَنَّهُ يَسْتُرُهُ عِنْدَ الْجِمَاعِ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ.

Refes'in aslının çirkin söz söylemek olduğu da söylenmiştir; nitekim refese ve erfese (رَفَثَ وَأَرْفَثَ), çirkin konuştuğu zaman kullanılır; fakat burada kastedilen bu değildir. Refes kelimesi, geçip gitmek / sonuna kadar vardırmak anlamını tazammun ettiği için ilâ (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Cinsel ilişki esnasında her birinin diğeriyle içiçe geçip karışması, elbise ile onu giyen kimse arasındaki karışma gibi olduğu için kadınlar erkeklere birer elbise, erkekler de onlara birer elbise kılınmıştır. Ebû Ubeyde ve başkaları: «Kadın için elbise (libas), yatak (firaş) ve örtü (izar) denilir» demiştir. Cinsel ilişki esnasında insanların gözlerinden diğerini örttüğü için her birinin diğerine elbise kılındığı da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ: تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ أَيْ: تَخُونُونَهَا بِالْمُبَاشِرَةِ فِي لَيَالِي الصَّوْمِ، يُقَالُ خَانَ وَاخْتَانَ بِمَعْنًى، وَهُمَا من الخيانة. قال القتبي: أَصْلُ الْخِيَانَةِ: أَنْ يُؤْتَمَنَ الرَّجُلُ عَلَى شَيْءٍ فَلَا يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ فِيهِ. انْتَهَى. وَإِنَّمَا سَمَّاهُمْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Kendinize hıyanet ediyordunuz” kavli; yani oruç gecelerinde [kadınlara] yaklaşmak suretiyle nefislerinize hıyanet ediyordunuz demektir. Hâne ve ihtâne (خَانَ وَاخْتَانَ) kelimeleri aynı anlamda kullanılır ve her ikisi de hıyanettendir. el-Kutebî şöyle demiştir: «Hıyanetin aslı: Bir adama bir şey emanet edildiğinde onda emaneti yerine getirmemesidir.» İfadenin sonu. Onları,

خَائِنِينَ لِأَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ ضَرَرَ ذَلِكَ عَائِدٌ عَلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ: فَتابَ عَلَيْكُمْ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَبُولُ التَّوْبَةِ مِنْ خِيَانَتِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ، وَالْآخَرُ التَّخْفِيفُ عَنْهُمْ بِالرُّخْصَةِ وَالْإِبَاحَةِ كَقَوْلِهِ: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ يَعْنِي: خَفَّفَ عَنْكُمْ، وَكَقَوْلِهِ: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ يَعْنِي:

bunun zararı kendilerine döndüğü için nefislerine hainlik edenler olarak isimlendirmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Tövbenizi kabul etti” kavli iki anlam taşır: Birincisi, nefislerine hıyanetlerinden dolayı tövbelerini kabul etmesidir. Diğeri ise ruhsat ve mubah kılmak suretiyle onlara hafifletmede bulunmasıdır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Onu sayamayacağınızı (başaramayacağınızı) bildi de tövbenizi kabul etti” kavli, yani «sizden hafifletti» demektir ve: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Bunu bulamayan kimse Allah tarafından bir tövbe olmak üzere peş peşe iki ay oruç tutsun” kavli de yani:

تَخْفِيفًا، وَهَكَذَا قَوْلُهُ: وَعَفا عَنْكُمْ يَحْتَمِلُ: الْعَفْوَ مِنَ الذَّنْبِ، وَيَحْتَمِلُ: التَّوْسِعَةَ وَالتَّسْهِيلَ. وَقَوْلُهُ:

«hafifletme olarak» demektir. İşte bunun gibi O'nun: { وَعَفا عَنْكُمْ } “Sizi bağışladı” kavli de; günahtan affetmeyi muhtemel olduğu gibi, genişletmeyi ve kolaylaştırmayı da muhtemeldir. Cenâb-ı Hakk'ın:

وَابْتَغُوا قِيلَ: هُوَ الْوَلَدُ، أَيِ: ابْتَغُوا بِمُبَاشَرَةِ نِسَائِكُمْ حُصُولَ مَا هُوَ مُعْظَمُ الْمَقْصُودِ مِنَ النِّكَاحِ وَهُوَ حُصُولُ النَّسْلِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ: ابْتَغُوا الْقُرْآنَ بِمَا أُبِيحَ لَكُمْ فِيهِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ وَقِيلَ: ابْتَغُوا الرُّخْصَةَ وَالتَّوْسِعَةَ وَقِيلَ: المراد: ابْتَغُوا مَا كَتَبَ لَكُمْ مِنَ الْإِمَاءِ وَالزَّوْجَاتِ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُفِيدُهُ النَّظْمُ الْقُرْآنِيُّ، وَلَا دَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ آخَرُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: وَاتَّبِعُوا بِالْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ مِنَ الِاتِّبَاعِ، وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ هُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، وَالْمُرَادُ هُنَا بِالْخَيْطِ الْأَبْيَضِ: هُوَ الْمُعْتَرِضُ فِي الأفق، لا الذي هو كذنب السرحان، فإنه الفجر الكذاب الَّذِي لَا يُحِلُّ شَيْئًا وَلَا يُحَرِّمُهُ.

{ وَابْتَغُوا } “Talep edin” kavlindeki [talep edilen şeyin] çocuk olduğu söylenmiştir; yani hanımlarınızla beraber olmakla nikahın en büyük maksadı olan neslin meydana gelmesini arzulayın demektir. Kastedilenin; «Kur'an'da sizin için mubah kılınan şeyleri talep edin» demek olduğu da söylenmiştir ki bunu Zeccâc ve başkaları söylemiştir. Ruhsatı ve genişliği talep edin denildiği gibi, kastedilenin cariyelerden ve eşlerden sizin için takdir edileni talep edin olduğu da söylenmiş; ayrıca Kur'an nazmının ifade etmediği ve başka bir delilin de göstermediği farklı şeyler de ileri sürülmüştür. Hasen-i Basrî bu kelimeyi ittibadan türeyen noktasız ayn ile { وَاتَّبِعُوا } şeklinde okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ } “Fecirden ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar” kavli ise beliğ bir teşbihtir. Burada ak iplikten maksat: Kurt kuyruğu gibi [diklemesine uzanan] değil, ufukta enlemesine yayılan ışıktır; zira o [ilki], hiçbir şeyi helal veya haram kılmayan yalancı fecirdir (fecr-i kâzib).

وَالْمُرَادُ بِالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ: سَوَادُ اللَّيْلِ، وَالتَّبَيُّنُ: أَنْ يَمْتَازَ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا عِنْدَ دُخُولِ وَقْتِ الْفَجْرِ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ لِلصَّوْمِ غَايَةً هِيَ اللَّيْلُ، فَعِنْدَ إِقْبَالِ اللَّيْلِ مِنَ الْمَشْرِقِ، وَإِدْبَارِ النَّهَارِ مِنَ الْمَغْرِبِ، يُفْطِرُ الصَّائِمُ وَيَحِلُّ لَهُ الْأَكْلُ وَالشُّرْبُ وَغَيْرُهُمَا. وَقَوْلُهُ: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُبَاشَرَةِ هُنَا الْجِمَاعُ وَقِيلَ تَشْمَلُ التَّقْبِيلَ وَاللَّمْسَ إذا كان لِشَهْوَةٍ، لَا إِذَا كَانَا لِغَيْرِ شَهْوَةٍ، فَهُمَا جَائِزَانِ كَمَا قَالَهُ عَطَاءٌ وَالشَّافِعِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وغيرهم، وعلى

Siyah iplikten kasıt ise gecenin karanlığıdır. Açıkça ayrışması (et-tebeyyün) ise birinin diğerinden ayırt edilmesidir; bu da ancak fecir vaktinin girmesiyle gerçekleşir. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيامَ إِلَى اللَّيْلِ } “Sonra orucu geceye kadar tamamlayın” kavlinde, orucun nihayetinin gece olduğuna dair açık bir beyan vardır. Dolayısıyla gecenin doğudan gelmesi ve gündüzün batıdan çekilip gitmesiyle birlikte oruçlu kimse iftar eder; yeme, içme ve diğer şeyler kendisine helal olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta iken kadınlara yaklaşmayın (onlarla beraber olmayın)” kavline gelince; burada mübaşeret ile kastedilenin cinsel ilişki olduğu söylenmiştir. Şehevi olduğu takdirde öpmeyi ve dokunmayı da kapsadığı ifade edilmiştir; şehevi olmadığı takdirde ise bunlar caizdir. Nitekim Atâ, eş-Şâfiî, İbnü'l-Münzir ve başkaları böyle söylemiştir. Buna

هَذَا يَحْتَمِلُ مَا حَكَاهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مِنَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْمُعْتَكِفَ لَا يُبَاشِرُ ولا يقبّل، فتكون هذا الْحِكَايَةُ لِلْإِجْمَاعِ مُقَيَّدَةً بِأَنْ يَكُونَا لِشَهْوَةٍ، وَالِاعْتِكَافُ فِي اللُّغَةِ: الْمُلَازَمَةُ، يُقَالُ: عَكَفَ عَلَى الشَّيْءِ: إِذَا لَازَمَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

göre İbn Abdilberr'in, itikafta olan kimsenin [kadına] yaklaşamayacağı ve öpemeyeceği hususunda naklettiği icma, bunların şehevi olması şartına bağlanmış olur. Lügatte itikaf (الِاعْتِكَافُ): devamlı kalmak/ayrılmamaktır. Bir şeye devam edip ayrılmadığı zaman: عَكَفَ عَلَى الشَّيْءِ denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَظَلَّ بَنَاتُ اللَّيْلِ حَوْلِيَ عُكَّفًا ... عُكُوفَ الْبَوَاكِي حَوْلَهُنَّ صَرِيعُ

Gece dertleri etrafımda toplanıp durdu... Tıpkı yanlarında bir ölü bulunan ağlayıcı kadınların [onun] etrafında toplanıp durması gibi.

وَلَمَّا كَانَ الْمُعْتَكِفُ يُلَازِمُ الْمَسْجِدَ قِيلَ لَهُ: عَاكِفٌ فِي الْمَسْجِدِ، وَمُعْتَكِفٌ فِيهِ، لِأَنَّهُ يَحْبِسُ نَفْسَهُ لِهَذِهِ الْعِبَادَةِ فِي الْمَسْجِدِ، وَالِاعْتِكَافُ فِي الشَّرْعِ: مُلَازَمَةُ طَاعَةٍ مَخْصُوصَةٍ عَلَى شَرْطٍ مَخْصُوصٍ. وَقَدْ وَقَعَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَعَلَى أَنَّهُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي مَسْجِدٍ، وَلِلِاعْتِكَافِ أَحْكَامٌ مُسْتَوْفَاةٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ وَشُرُوحِ الْحَدِيثِ. وَقَوْلُهُ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ أَيْ: هَذِهِ الْأَحْكَامُ حُدُودُ اللَّهِ، وَأَصِلُ الْحَدِّ: الْمَنْعُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الْبَوَّابُ وَالسَّجَّانُ: حَدَّادًا، وَسُمِّيَتِ الْأَوَامِرُ وَالنَّوَاهِي: حُدُودَ اللَّهِ، لِأَنَّهَا تَمْنَعُ أَنْ يَدْخُلَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا، وَأَنْ يَخْرُجَ عَنْهَا مَا هُوَ مِنْهَا، وَمِنْ ذَلِكَ سُمِّيَتِ الْحُدُودُ: حُدُودًا لِأَنَّهَا تَمْنَعُ أَصْحَابَهَا مِنَ الْعَوْدِ. وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِهَا: النَّهْيُ عَنْ تَعَدِّيهَا بِالْمُخَالَفَةِ لَهَا وَقِيلَ: إِنْ حُدُودَ اللَّهِ هِيَ مَحَارِمُهُ فَقَطْ، وَمِنْهَا الْمُبَاشَرَةُ مِنَ الْمُعْتَكِفِ، وَالْإِفْطَارُ فِي رَمَضَانَ لِغَيْرِ عُذْرٍ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا سَبَقَ النَّهْيُ عَنْهُ، وَمَعْنَى النَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِهَا عَلَى هَذَا وَاضِحٌ. وَقَوْلُهُ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ أَيْ: كَمَا بَيَّنَ لَكُمْ هَذِهِ الْحُدُودَ يُبَيِّنُ لَكُمُ الْعَلَامَاتِ الْهَادِيَةَ إِلَى الْحَقِّ. وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كَانَ أصحاب الرسول ﷺ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا فَحَضَرَ الْإِفْطَارُ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ وَلَا يَوْمَهُ حَتَّى يُمْسِيَ، وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ الْأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا، فَكَانَ يَوْمُهُ ذَلِكَ يَعْمَلُ فِي أَرْضِهِ، فَلَمَّا حَضَرَ الْإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ فَقَالَ: هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ؟ قَالَتْ:

İtikafa giren kimse mescitten ayrılmadığı için ona 'mescitte âkif' ve 'onda mu'tekif' denilmiştir; çünkü o bu ibadet için kendisini mescitte alıkoymaktadır. Şeriatta itikaf ise: Özel şartlar dahilinde özel bir taate devam etmektir. Onun vacip olmadığı ve ancak bir mescitte yapılabileceği hususunda icma vuku bulmuştur. İtikafın fıkıh kitaplarında ve hadis şerhlerinde etraflıca anlatılmış hükümleri vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır” kavli; yani bu hükümler Allah'ın sınırlarıdır demektir. Hadd'in aslı: Engellemektir. Bundan dolayı kapıcıya ve zindancıya haddâd (حَدَّاد) denilmiştir. Emir ve nehiylere de, kendilerinden olmayan şeyin içlerine girmesini ve kendilerinden olan şeyin dışarı çıkmasını engellediği için 'Allah'ın hudûdu' denilmiştir. Nitekim had cezalarına da işleyenleri tekrar dönmekten engellediği için 'hudûd' adı verilmiştir. Onlara yaklaşmanın nehyedilmesinin anlamı: Onlara muhalefet ederek çiğnemenin nehyedilmesidir. Allah'ın sınırlarının sadece O'nun haram kıldığı şeyler olduğu da söylenmiştir ki mu'tekifin eşine yaklaşması, mazeretsiz Ramazan'da oruç bozmak ve daha önce nehyedilen diğer şeyler bunlardandır; bu takdirde onlara yaklaşmanın nehyedilmesinin anlamı gayet açıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آياتِهِ } “İşte Allah, ayetlerini böyle açıklar” kavli; yani size bu sınırları açıkladığı gibi, hakka ileten alametleri de size böyle açıklar demektir. Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkaları Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir adam oruçlu olur, iftar vakti gelir de iftar etmeden uyursa o gece ve ertesi gün akşama kadar bir şey yemezdi. Kays b. Sırma el-Ensârî de oruçlu idi. O gün arazisinde çalışmıştı. İftar vakti gelince hanımına gelip: «Yanında yiyecek bir şey var mı?» dedi. Hanımı:

لَا، وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ فَأَطْلُبُ لَكَ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ فَنَامَ وَجَاءَتِ امْرَأَتُهُ، فَلَمَّا رَأَتْهُ نَائِمًا قَالَتْ: خَيْبَةً لَكَ أَنِمْتَ؟ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ إِلَى قَوْلِهِ مِنَ الْفَجْرِ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ كَانُوا لَا يَقْرَبُونَ النِّسَاءَ رَمَضَانَ كُلَّهُ، فَكَانَ رِجَالٌ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَ فِي بَيَانِ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَحَادِيثُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ نَحْوَ مَا قَالَهُ الْبَرَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ أَوَّلَ مَا أَسْلَمُوا إِذَا صَامَ أَحَدُهُمْ يَصُومُ يَوْمَهُ حَتَّى إِذَا أَمْسَى طَعِمَ مِنَ الطَّعَامِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ أَتَى امْرَأَتَهُ، ثُمَّ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ:

«Hayır, lakin gideyim de senin için arayayım» dedi. [Kays'ın] gözlerine uyku bastırdı ve uyudu. Hanımı gelip onu uyur vaziyette görünce: «Yazıklar olsun sana, uyudun mu?» dedi. Gün yarılandığında adam bayıldı. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredilince: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ } “Oruç gecesinde size helal kılındı...” ayetinden { مِنَ الْفَجْرِ } “...fecirden” kavline kadar olan kısım indi. Buna pek çok sevindiler. Buhârî yine onun hadisinden şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ramazan ayı orucu farz kılındığında, Ramazan boyunca kadınlara yaklaşmazlardı. Bazı adamlar ise nefislerine hainlik ediyorlardı; bunun üzerine Allah: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi...” ayetini indirdi. Bu ayetin nüzul sebebinin beyanı hakkında sahabeden bir cemaatten Berâ'nın söylediğine benzer hadisler rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: İnsanlar ilk Müslüman olduklarında, onlardan biri oruç tuttuğu zaman gününü oruçla geçirir, akşam olunca yemekten yerdi. Sonra şöyle dedi: Ömer b. el-Hattâb hanımına yaklaştı, sonra Resûlullah'a gelip:

يَا رسول الله! إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَيْكَ مِنْ نَفْسِي، وَذَكَرَ مَا وَقَعَ مِنْهُ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا فِي شَهْرِ رَمَضَانَ، إِذَا صَلَّوُا الْعِشَاءَ حَرُمَ عَلَيْهِمُ النِّسَاءُ وَالطَّعَامُ وَالشَّرَابُ إِلَى مِثْلِهَا من القابلة، ثم إن ناسا من المسلمين أصابوا النساء والطعام

«Ey Allah'ın Resûlü! Nefsim hususunda Allah'a ve sana mazeret beyan ediyorum» dedi ve kendisinden meydana gelen durumu anlattı. Bunun üzerine Yüce Allah'ın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ } “Oruç gecesinde size helal kılındı...” ayeti indi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Müslümanlar ramazan ayında yatsı namazını kıldıklarında, ertesi günün aynı vaktine kadar kadınlar, yiyecek ve içecek onlara haram olurdu. Sonra Müslümanlardan bazı kimseler kadınlara ve yiyeceğe yöneldiler

فِي رَمَضَانَ بَعْدَ الْعَشَاءِ، مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرَّفَثُ: الْجِمَاعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الدُّخُولُ وَالتَّغَشِّي وَالْإِفْضَاءُ وَالْمُبَاشَرَةُ وَالرَّفَثُ وَاللَّمْسُ وَالْمَسُّ هَذَا الْجِمَاعُ، غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ حَيِيٌّ كَرِيمٌ يُكَنِّي بِمَا شَاءَ عَمَّا شَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ قَالَ: هُنَّ سَكَنٌ لَكُمْ، وَأَنْتُمْ سَكَنٌ لَهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ قَالَ: تَظْلِمُونَ أَنْفُسَكُمْ.

Ramazan'da yatsıdan sonra kadınlara ve yemeğe yaklaştılar; bunlardan biri de Ömer b. el-Hattâb idi. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikayet edip anlattılar; bunun üzerine Allah: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ } “Oruç gecesinde size helal kılındı...” ayetini indirdi. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli tarıklarla İbn Abbâs'tan: «Refes, cinsel ilişkidir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ömer'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Duhûl, tegaşşî, ifdâ, mübaşeret, refes, lems ve mess; bunların hepsi cinsel ilişkidir. Ne var ki Allah hayâ sahibidir, cömerttir; dilediği şeyden dilediği şekilde kinaye yapar.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ } “Onlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz” kavli hakkında: «Onlar sizin için birer sükunettir, siz de onlar için birer sükunetsiniz» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: { تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Kendinize hıyanet ediyordunuz” kavli hakkında: «Kendinize zulmediyordunuz» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ قَالَ: انْكِحُوهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ قَالَ: الْوَلَدُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ قَالَ: لَيْلَةَ الْقَدْرِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ عَنْ أَنَسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: وَابْتَغُوا الرُّخْصَةُ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ.

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ } “Artık şimdi onlara yaklaşın” kavli hakkında: «Onlarla nikahlanın (münasebette bulunun)» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin” kavli hakkında: «Çocuktur» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd; Mücâhid, Katâde ve Dahhâk'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için takdir ettiğini talep edin” kavli hakkında: «Kadir gecesidir» dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî Târih'inde Enes'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Katâde'den: «Allah'ın sizin için takdir ettiği ruhsatı talep edin» dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve başkaları Sehl b. Sa'd'dan rivayet etmişlerdir:

قَالَ: أُنْزِلَتْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ وَلَمْ يَنْزِلْ مِنَ الْفَجْرِ فَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلَيْهِ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الْأَسْوَدَ، فَلَا يَزَالُ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتُهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْفَجْرِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ يَعْنِي اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، أَنَّهُ جَعَلَ تَحْتَ وِسَادِهِ خَيْطَيْنِ أَبْيَضَ وَأَسْوَدَ، وَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا فَلَا يَتَبَيَّنُ لَهُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْأَسْوَدِ فَغَدَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: «إِنَّ وِسَادَكَ إِذًا لَعَرِيضٌ، إِنَّمَا ذَلِكَ بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ» . وَفِي رِوَايَةٍ فِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ. أَنَّهُ قَالَ لَهُ: «إِنَّكَ لِعَرِيضُ الْقَفَا» . وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ: أَنَّهُ ضَحِكَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانُوا يُجَامِعُونَ وَهُمْ مُعْتَكِفُونَ حَتَّى نَزَلَتْ: وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «إِذَا جَامَعَ الْمُعْتَكِفُ بِطَلَ اعْتِكَافُهُ وَيَسْتَأْنِفُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ قَالَ: يَعْنِي طَاعَةَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ حُدُودُ اللَّهِ مَعْصِيَةُ اللَّهِ: يَعْنِي الْمُبَاشَرَةَ فِي الِاعْتِكَافِ.

Şöyle demiştir: { وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ } “Ak iplik kara iplikten sizce ayırt edilinceye kadar yiyin, için” ayeti indiğinde henüz { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden” kısmı inmemişti. Oruç tutmak isteyen bazı adamlar ayaklarına beyaz bir iplik ile siyah bir iplik bağlarlar ve bu ikisinin görünüşü kendilerince ayırt edilinceye kadar yemeye ve içmeye devam ederlerdi. Bunun üzerine Allah { مِنَ الْفَجْرِ } “fecirden” kısmını indirdi; böylece bununla geceyi ve gündüzü kastettiğini anladılar. Sahîhayn ve diğerlerinde Adiy b. Hâtim'den, yastığının altına siyah ve beyaz iki iplik koyduğu, onlara bakıp durduğu fakat ak olanı kara olandan ayırt edemediği; sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bunu haber verdiği rivayet edilmiştir. Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Öyleyse senin yastığın pek enliymiş! O ancak gündüzün beyazlığı ile gecenin karanlığıdır.» Buhârî ve diğerlerindeki bir rivayette ona: «Şüphesiz senin ensen pek kalınmış» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'deki bir rivayette ise onun bu haline güldüğü nakledilmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar itikafta iken cinsel ilişkide bulunuyorlardı; nihayet: { وَلا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ } “Mescitlerde itikafta bulunduğunuz sırada onlara yaklaşmayın” ayeti indi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Rebî'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: «Mu'tekif cinsel ilişkide bulunursa itikafı bozulur ve [itikafe] yeniden başlar» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } kavli hakkında: «Yani Allah'a taattir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'ten: «Allah'ın hudûdu, Allah'a isyandır; yani itikafta iken mübaşerettir» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّهَا الْجِمَاعُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ يعني:

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den onun cinsel ilişki olduğunu rivayet etmiştir. Yine Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ } kavli hakkında yani:

هكذا يبين الله.

«Allah böyle açıklar» dediğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٨]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 188]

وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨)

{ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَتُدْلُوا بِها إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١٨٨) } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin ve insanların mallarından bir kısmını günaha girerek bilip dururken yemek için onları hakimlere [rüşvet olarak veya haksız davalarla] aktarmayın. (188)”

هَذَا يَعُمُّ جَمِيعَ الْأُمَّةِ وَجَمِيعَ الْأَمْوَالِ، لَا يَخْرُجُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا مَا وَرَدَ دَلِيلُ الشَّرْعِ بِأَنَّهُ يَجُوزُ أَخْذُهُ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ بِالْحَقِّ لَا بِالْبَاطِلِ، وَمَأْكُولٌ بِالْحِلِّ لَا بِالْإِثْمِ، وَإِنْ كَانَ صَاحِبُهُ كَارِهًا كَقَضَاءِ الدَّيْنِ إِذَا امْتَنَعَ مِنْهُ مَنْ هُوَ عَلَيْهِ، وَتَسْلِيمُ مَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ مِنَ الزَّكَاةِ وَنَحْوِهَا، وَنَفَقَةُ مَنْ أَوْجَبَ الشَّرْعُ نَفَقَتَهُ. وَالْحَاصِلُ: أَنَّ مَا لَمْ يُبِحِ الشَّرْعُ أَخْذَهُ مِنْ مَالِكِهِ فَهُوَ مَأْكُولٌ بِالْبَاطِلِ، وَإِنْ طَابَتْ بِهِ نَفْسُ مَالِكِهِ، كَمَهْرِ الْبَغِيِّ، وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ، وَثَمَنِ الْخَمْرِ. وَالْبَاطِلُ فِي اللُّغَةِ: الذاهب الزائل. وقوله: وَتُدْلُوا مَجْزُومٌ عَطْفًا عَلَى تَأْكُلُوا، فَهُوَ مِنْ جملة المنهي عَنْهُ، يُقَالُ: أَدْلَى الرَّجُلُ بِحُجَّتِهِ أَوْ بِالْأَمْرِ الَّذِي يَرْجُو النَّجَاحَ بِهِ تَشْبِيهًا بِالَّذِي يُرْسِلُ الدَّلْوَ فِي الْبِئْرِ، يُقَالُ: أَدْلَى دَلْوَهُ: أَرْسَلَهَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ لَا تَجْمَعُوا بَيْنَ أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ وَبَيْنَ الْإِدْلَاءِ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ بِالْحُجَجِ الْبَاطِلَةِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ أَنَّ حُكْمَ الحاكم لا يحلل الحرام، ولا يحرم الحلال، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْأَمْوَالِ وَالْفُرُوجِ، فَمَنْ حكم لَهُ الْقَاضِي بِشَيْءٍ مُسْتَنِدًا فِي حُكْمِهِ إِلَى شَهَادَةِ زُورٍ أَوْ يَمِينِ فُجُورٍ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَكْلُهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَكْلِ أَمْوَالِ الناس بالباطل، وهكذا إذا رشى الْحَاكِمَ فَحَكَمَ لَهُ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَإِنَّهُ مِنْ أَكْلِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ. وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ حُكْمَ الْحَاكِمِ لَا يُحَلِّلُ الْحَرَامَ وَلَا يُحَرِّمُ الْحَلَالَ.

Bu [hitap], ümmetin tamamını ve bütün malları kapsar; şeriatın alınmasını caiz kıldığına dair delil getirdiği durumlar müstesnadır, zira o batıl ile değil hak ile alınmıştır ve günah ile değil helal olarak yenilmiştir; borçlunun ödemekten kaçındığı borcun tahsili, Allah'ın farz kıldığı zekat ve benzerlerinin teslim alınması, şeriatın nafakasını vacip kıldığı kimsenin nafakası gibi sahibinin rızası olmasa bile bu böyledir. Hâsılı kelam: Şeriatın sahibinden alınmasını mubah kılmadığı her şey batıl yolla yenilmiştir; fahişenin fuhuş ücreti, kahinin kehanet ücreti ve şarap bedeli gibi sahibinin gönlü razı olsa bile hüküm böyledir. Lügatte batıl (الْبَاطِلُ): Yok olup giden, zail olandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَتُدْلُوا } kavli { تَأْكُلُوا } üzerine atıfla meczûmdur, dolayısıyla nehyedilen şeylerin cümlesindendir. Kuyuya kova salan kimseye benzetilerek; bir adam delilini veya kendisiyle başarı umduğu işi öne sürdüğünde: أَدْلَى الرَّجُلُ بِحُجَّتِهِ denilir; أَدْلَى دَلْوَهُ ise «kovasını saldı» demektir. Anlam şudur: Malları batıl yolla yemek ile onları batıl delillerle hakimlere aktarmayı bir araya getirmeyin. Bu ayette, mallar ile fercler (nikah meseleleri) arasında hiçbir fark olmaksızın hakimin hükmünün haramı helal, helali de haram kılmayacağına delil vardır. Kime ki kadı, hükmünde yalancı şahitliğe veya günahkarca bir yemine dayanarak bir şeyle hükmederse onu yemesi helal olmaz; zira bu, insanların mallarını batıl yolla yemekten ibarettir. Aynı şekilde hakime rüşvet verip de hakim onun lehine haksız yere hükmetse bu da insanların mallarını batıl yolla yemek kabilindendir. İlim ehli arasında hakimin hükmünün haramı helal, helali de haram kılmayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مَا يُخَالِفُ ذَلِكَ، وَهُوَ مَرْدُودٌ، لكتاب الله تعالى ولسنة رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كَمَا فِي حَدِيثِ أَمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَيَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ بِشَيْءٍ فَلَا يَأْخُذْهُ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَقَوْلُهُ: فَرِيقاً أَيْ: قِطْعَةً أَوْ جُزْءًا أَوْ طَائِفَةً، فَعَبَّرَ بِالْفَرِيقِ عَنْ ذَلِكَ، وَأَصْلُ الْفَرِيقِ: الْقِطْعَةُ مِنَ الْغَنَمِ تَشِذُّ عَنْ مُعْظَمِهَا. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لِتَأْكُلُوا أَمْوَالَ فَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ بِالْإِثْمِ، وَسُمِّيَ الظُّلْمُ وَالْعُدْوَانُ: إِثْمًا، بِاعْتِبَارِ تَعَلُّقِهِ بِفَاعِلِهِ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ:

Ebû Hanîfe'den buna muhalif bir görüş rivayet edilmişse de bu görüş, Ümmü Seleme hadisinde geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın Kitabı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti sebebiyle merduttur. Ümmü Seleme şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizler bana dava getiriyorsunuz. Olabilir ki bazınız delilini diğerinden daha güzel ifade eder de ben dinlediğime göre onun lehine hükmederim. Artık kime kardeşinin hakkından bir şeyle hükmetmişsem sakın onu almasın; zira ben onun için ancak ateşten bir parça kesip vermiş olurum.» Bu hadis Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda yer almaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَرِيقاً } kavli; bir parça, bir cüz veya bir taife demektir ki bu durum ferîk (فَرِيق) kelimesiyle ifade edilmiştir. Ferîk'in aslı ise koyun sürüsünün çoğunluğundan ayrılan bir parçadır. Sözde takdim ve tehir bulunduğu ve takdirin: لِتَأْكُلُوا أَمْوَالَ فَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ بِالْإِثْمِ (insanlardan bir taifenin mallarını günahla yemek için) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zulüm ve düşmanlık, failine taalluk etmesi itibarıyla günah (ism) olarak isimlendirilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } kavli; yani:

حَالَ كَوْنِكُمْ عَالِمِينَ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ لَيْسَ مِنَ الْحَقِّ فِي شَيْءٍ، وَهَذَا أَشَدُّ لِعِقَابِهِمْ وَأَعْظَمُ لِجُرْمِهِمْ.

bunun batıl olduğunu ve haktan hiçbir şey taşımadığını bildiğiniz halde [yapmayın] demektir. Bu da onların cezalarını daha şiddetli, cürümlerini ise daha büyük kılmaktadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا فِي الرَّجُلِ يَكُونُ عَلَيْهِ مَالٌ وَلَيْسَ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ، فَيَجْحَدُ الْمَالَ، وَيُخَاصِمُ إِلَى الْحُكَّامِ، وَهُوَ يَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ عَلَيْهِ. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَعْنَاهَا: لَا تُخَاصِمْ وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ ظَالِمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ امْرَأَ الْقَيْسِ بْنَ عَابِسٍ وَعَبْدَانَ بْنَ أَشْوَعَ الْحَضْرَمِيَّ اخْتَصَمَا فِي أَرْضٍ، وَأَرَادَ امْرُؤُ الْقَيْسِ أَنْ يَحْلِفَ، فَنَزَلَتْ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ الآية.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu, üzerinde borç/mal olup da aleyhinde delil bulunmayan; böylece malı inkar edip hakkın kendi aleyhine olduğunu bildiği halde hakimler nezdinde davalaşan kimse hakkındadır.» Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den: «Bunun anlamı: Haksız olduğunu bildiğin halde davalaşma demektir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den; İmruü'l-Kays b. Âbis ile Abdân b. Eşva' el-Hadramî'nin bir arazi hakkında davalaştıklarını, İmruü'l-Kays'ın yemin etmek istediğini, bunun üzerine: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ } ayetinin indiğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٨٩]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 189]

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩)

{ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٨٩) } “Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir. İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir; lakin asıl iyilik sakınan kimsenin [iyiliğidir]. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (189)”

قوله: يَسْئَلُونَكَ سَيَأْتِي بَيَانُ مَنْ هُمُ السَّائِلُونَ لَهُ ﷺ، وَالْأَهِلَّةُ: جَمْعُ هِلَالٍ، وَجَمْعُهَا: باعتبار هلال كل شهر، أو كل شهر، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: هُوَ هِلَالٌ حَتَّى يَسْتَدِيرَ- وَقِيلَ: هُوَ هِلَالٌ حَتَّى يُنِيرَ

Cenâb-ı Hakk'ın: { يَسْئَلُونَكَ } “Sana soruyorlar” kavlinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e soranların kimler olduğunun beyanı gelecektir. el-Ehille (الْأَهِلَّةُ), hilal (hilâl) kelimesinin çoğuludur. Çoğul getirilmesi, her ayın hilali veya her ay itibarıyladır. Asmaî şöyle demiştir: «O, yuvarlaklaşıncaya kadar hilaldir.» Işığıyla göğü aydınlatıncaya kadar

بِضَوْئِهِ السَّمَاءَ وَذَلِكَ لَيْلَةَ السَّابِعِ. وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُ: هِلَالٌ، لِأَنَّ النَّاسَ يَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ عِنْدَ رُؤْيَتِهِ، وَمِنْهُ اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ: إِذَا صَاحَ، وَاسْتَهَلَّ وَجْهُهُ وَتَهَلَّلَ: إِذَا ظَهَرَ فِيهِ السُّرُورُ. قَوْلُهُ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ فِيهِ بَيَانُ وَجْهِ الْحِكْمَةِ فِي زِيَادَةِ الْهِلَالِ وَنُقْصَانِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لِأَجْلِ بَيَانِ الْمَوَاقِيتِ الَّتِي يُوَقِّتُ النَّاسُ عِبَادَاتِهِمْ وَمُعَامَلَاتِهِمْ بِهَا، كَالصَّوْمِ، وَالْفِطْرِ، وَالْحَجِّ، وَمُدَّةِ الْحَمْلِ، وَالْعِدَّةِ وَالْإِجَارَاتِ، وَالْأَيْمَانِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ وَالْمَوَاقِيتُ: جَمْعُ الْمِيقَاتِ، وَهُوَ الْوَقْتُ. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: وَالْحَجِّ بِفَتْحِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِكَسْرِهَا فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْحَجُّ بِالْفَتْحِ كَالرَّدِّ وَالشَّدِّ، وَبِالْكَسْرِ كَالذِّكْرِ: مَصْدَرَانِ بِمَعْنًى وَقِيلَ: بِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ، وَبِالْكَسْرِ الِاسْمُ. وَإِنَّمَا أَفْرَدَ سُبْحَانَهُ الْحَجَّ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مِمَّا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْوَقْتِ، وَلَا يَجُوزُ فِيهِ النَّسِيءُ عَنْ وَقْتِهِ، وَلِعِظَمِ الْمَشَقَّةِ عَلَى مَنِ الْتَبَسَ عَلَيْهِ وَقْتُ مَنَاسِكِهِ أَوْ أَخْطَأَ وَقْتَهَا أَوْ وَقْتَ بَعْضِهَا. وَقَدْ جَعَلَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي هَذَا الْجَوَابَ، أَعْنِي قَوْلَهُ: قُلْ هِيَ مَواقِيتُ مِنَ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، وَهُوَ تَلَقِّي الْمُخَاطَبِ بِغَيْرِ مَا يَتَرَقَّبُ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ الْأَوْلَى بِالْقَصْدِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ: أَنَّهُمْ سَأَلُوا عَنْ أَجْرَامِ الْأَهِلَّةِ بِاعْتِبَارِ زِيَادَتِهَا وَنُقْصَانِهَا، فَأُجِيبُوا بِالْحِكْمَةِ الَّتِي كَانَتْ تِلْكَ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ لِأَجْلِهَا، لِكَوْنِ ذَلِكَ أَوْلَى بِأَنْ يَقْصِدَ السَّائِلُ، وَأَحَقُّ بِأَنْ يَتَطَلَّعَ لعلمه. وقوله: وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِالسُّؤَالِ عَنِ الْأَهِلَّةِ وَالْجَوَابِ بِأَنَّهَا مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ: أَنَّ الْأَنْصَارَ كَانُوا إِذَا حَجُّوا لَا يَدْخُلُونَ مِنْ أَبْوَابِ بُيُوتِهِمْ إِذَا رَجَعَ أَحَدُهُمْ إِلَى بَيْتِهِ بَعْدَ إِحْرَامِهِ قَبْلَ تَمَامِ حَجِّهِ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ الْمُحْرِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ السَّمَاءِ حَائِلٌ، وَكَانُوا يَتَسَنَّمُونَ ظُهُورَ بُيُوتِهِمْ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ هَذَا مِنْ ضَرْبِ الْمَثَلِ، وَالْمَعْنَى: لَيْسَ الْبِرُّ أَنْ تَسْأَلُوا الْجُهَّالَ، وَلَكِنَّ الْبِرَّ التَّقْوَى، وَاسْأَلُوا الْعُلَمَاءَ، كَمَا تَقُولُ: أَتَيْتُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَابِهِ وَقِيلَ: هُوَ مَثَلٌ فِي جِمَاعِ النِّسَاءِ، وَأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِإِتْيَانِهِنَّ فِي الْقُبُلِ لَا فِي الدُّبُرِ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَالْبُيُوتُ: جَمْعُ بَيْتٍ وَقُرِئَ بِضَمِّ الْبَاءِ وَكَسْرِهَا.

hilaldir denildiği de olmuştur ki bu yedinci gecedir. Ona hilal (hilâl) denilmesinin sebebi ise, insanların onu gördüklerinde onu haber vermek için seslerini yükseltmeleridir; nitekim çocuğun feryat ederek ağlamasına: اسْتَهَلَّ الصَّبِيُّ denilir; bir kimsenin yüzünde sevinç belirdiğinde de: اسْتَهَلَّ وَجْهُهُ وَتَهَلَّلَ denilir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ } “De ki: Onlar insanlar ve hac için vakit ölçüleridir” kavlinde, hilalin büyüyüp küçülmesindeki hikmetin veçhi ile bunun, insanların oruç, iftar, hac, gebelik süresi, iddet, icareler, yeminler ve benzeri ibadet ve muamelelerini vakitlendirdikleri vakitleri beyan etmek için olduğu açıklanmaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } “Yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye” kavli de bunun gibidir. Mevâkît (الْمَوَاقِيتُ), mîkāt (الْمِيقَاتُ) kelimesinin çoğuludur ve o da vakit demektir. Cumhûrun kıraati ha harfinin fethasıyla { وَالْحَجِّ } şeklindedir. İbn Ebî İshak ise bütün Kur'an'da ha harfinin kesrasıyla (ve'l-hicc) okumuştur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Fetha ile el-hacc (الْحَجُّ), er-radd ve eş-şedd gibidir; kesra ile el-hicc (الْحِجُّ) ise ez-zikr gibidir; ikisi aynı anlamda iki masdardır. Fetha ile olanın masdar, kesra ile olanın ise isim olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın hac ibadetini ayrıca zikretmesinin sebebi; vaktin bilinmesine onda ihtiyaç duyulması, vaktinden tehir edilmesinin caiz olmaması, menasikinin vakti kendisine karışan yahut onun veya bir kısmının vaktinde hata eden kimse için meşakkatin büyüklüğü sebebiyledir. Bazı meânî alimleri bu cevabı, yani { قُلْ هِيَ مَواقِيتُ } “De ki: Onlar vakit ölçüleridir” kavlini 'üslûb-ı hakîm' kabilinden kılmışlardır; o da muhatabı, kastetmeye daha layık olduğuna dikkat çekmek amacıyla beklemediği bir tarz ile karşılamaktır. Bunun veçhi şudur: Onlar hilallerin cisimlerini büyüyüp küçülmeleri bakımından sormuşlardı; fakat soranın kastetmesine daha layık ve bilgisini öğrenmeye daha müstahak olduğu için bu büyüme ve küçülmenin kendisi sebebiyle gerçekleştiği hikmet ile cevaplandırıldılar. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها } “İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir” kavlinin hilallerden sorulması ve onların insanlar ile hac için vakit ölçüleri olduğu cevabı ile irtibatının veçhi şudur: Ensâr hac ettiklerinde, ihrama girdikten sonra haccı tamamlanmadan evine dönen kimse evinin kapısından girmezdi; çünkü ihramlının kendisi ile gök arasına bir engel girmesinin caiz olmadığına inanırlardı ve evlerinin arkalarından tırmanarak girerlerdi. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bu bir mesel darbetmektir. Anlamı: İyilik, cahillere sormanız değildir; lakin asıl iyilik takvadır, siz alimlere sorun; nitekim 'Ben bu işe kapısından geldim' dersin.» Bunun kadınlarla cinsel ilişki hakkında bir mesel olduğu ve onlara arkalarından değil önlerinden yaklaşmalarının emredildiği de söylenmiştir; başka şeyler de söylenmiştir. el-Buyût (الْبُيُوتُ), beyt (بَيْت) kelimesinin çoğuludur; be harfinin dammesiyle ve kesrasıyla (el-büyût / el-biyût) okunmuştur.

وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ التَّقْوَى وَالْفَلَاحِ، وَسَبَقَ أَيْضًا أَنَّ التَّقْدِيرَ فِي مِثْلِ قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى: وَلَكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنِ اتَّقَى.

Takva ve felahın tefsiri daha önce geçmişti. Yine { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى } “Lakin asıl iyilik sakınan kimsenin [iyiliğidir]” kavli gibi yerlerde takdirin: «Lakin asıl iyilik sakınan kimsenin iyiliğidir» şeklinde olduğu da daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قَالَ:

İbn Asâkir zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

نَزَلَتْ فِي مُعَاذِ بْنِ جبل وثعلبة بن غنمة. وَهُمَا رَجُلَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا بَالُ الْهِلَالِ يَبْدُو وَيَطْلُعُ دَقِيقًا مِثْلَ الْخَيْطِ، ثُمَّ يَزِيدُ حَتَّى يَعْظُمَ وَيَسْتَوِيَ ويستدير، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَنْقُصُ وَيَدِقُّ حَتَّى يَعُودَ كَمَا كَانَ لَا يَكُونُ عَلَى حَالٍ وَاحِدٍ؟ فنزلت: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ فِي حِلِّ دَيْنِهِمْ، وَلِصَوْمِهِمْ، وَلِفِطْرِهِمْ، وَعِدَدِ نِسَائِهِمْ، وَالشُّرُوطِ الَّتِي إِلَى أَجَلٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:

«Muâz b. Cebel ve Sa'lebe b. Ganme hakkında indi. Bu ikisi Ensâr'dan iki adam olup şöyle dediler: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilale ne oluyor da iplik gibi incecik belirip doğuyor, sonra büyüyüp düzelip yuvarlaklaşıncaya kadar artıyor; sonra da eski haline dönünceye kadar eksilip incelmeye devam ediyor ve tek bir hal üzere kalmıyor?' Bunun üzerine: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ } 'Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar insanlar için... vakit ölçüleridir' ayeti indi; borçlarının vadesi, oruçları, iftarları, kadınlarının iddetleri ve süreli şartları için [vakit ölçüsü kılındı].» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْأَهِلَّةِ لِمَ جعلت؟ فأنزل الله يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ الْآيَةَ، فَجَعَلَهَا لِصَوْمِ الْمُسْلِمِينَ، وَلِإِفْطَارِهِمْ، وَلِمَنَاسِكِهِمْ، وَحَجِّهِمْ، وَعِدَدِ نِسَائِهِمْ، وَمَحَلَّ دَيْنِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ نَحْوَهُ.

«Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hilallerin niçin yaratıldığını sordular; bunun üzerine Allah: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ } ayetini indirdi. Böylece onları Müslümanların oruçları, iftarları, menasikleri, hacları, kadınlarının iddetleri ve borçlarının vadesi için kıldı.» İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den bunun benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ نَحْوَهُ، وَقَدْ رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «جعل الله الأهلّة مواقيت

İbn Cerîr, Rebî‘ b. Enes'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Ömer'den [şöyle dediğini] rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «جعل الله الأهلّة مواقيت» «Allah hilalleri [insanlar için] vakit ölçüleri kıldı...»

لِلنَّاسِ فَصُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ، فَإِنَّ غُمَّ عليكم فعدّوا ثلاثين يوما» . فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ.

insanlar için hilali görünce oruç tutun, onu görünce iftar edin (bayram yapın). Eğer hava size bulutlu/kapalı olursa otuz gün sayın.» Sonra İbn Ömer hadisinin benzerini zikretti.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كَانُوا إِذَا أَحْرَمُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَتَوُا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا فَنَزَلَتْ: وَلَيْسَ الْبِرُّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ تُدْعَى الْحُمْسَ، وَكَانُوا يَدْخُلُونَ مِنَ الْأَبْوَابِ فِي الْإِحْرَامِ، وَكَانَتِ الْأَنْصَارُ وَسَائِرُ الْعَرَبِ لَا يَدْخُلُونَ مِنْ بَابٍ فِي الْإِحْرَامِ، فَبَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بُسْتَانٍ إِذْ خَرَجَ مِنْ بَابِهِ وَخَرَجَ مَعَهُ قُطْبَةُ بْنُ عَامِرٍ الْأَنْصَارِيُّ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ قُطْبَةَ بْنَ عَامِرٍ رَجُلٌ فَاجِرٌ، وَإِنَّهُ خَرَجَ مَعَكَ مِنَ الْبَابِ، فَقَالَ لَهُ: مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟ قَالَ: رَأَيْتُكَ فَعَلْتَهُ فَفَعَلْتُ كَمَا فَعَلْتَ، فَقَالَ: إِنِّي رَجُلٌ أَحْمَسِيٌّ، قَالَ: فَإِنَّ دِينِي دِينُكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَ هَذَا الْمَعْنَى عَنْ جماعة من الصحابة والتابعين.

Buhârî ve başkaları Berâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Câhiliye döneminde ihrama girdiklerinde evlere arkalarından gelirlerdi; bunun üzerine: { وَلَيْسَ الْبِرُّ } ayeti indi. İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kureyş'e 'el-Hums' denilirdi ve onlar ihramda iken kapılardan girerlerdi; Ensâr ve diğer Araplar ise ihramda iken kapıdan girmezlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir bahçede iken kapısından çıktı ve Kutbe b. Âmir el-Ensârî de onunla birlikte çıktı. Dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Kutbe b. Âmir günahkar bir adamdır ve seninle birlikte kapıdan çıktı.» Resûlullah ona: «Yaptığın şeyi yapmaya seni ne sevk etti?» buyurdu. O da: «Senin yaptığını gördüm ve ben de senin yaptığın gibi yaptım» dedi. Resûlullah: «Ben Humsî bir adamım» buyurunca, o da: «Benim dinim de senin dinindir» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Bu anlam sahabe ve tabiinden bir cemaatten rivayet edilmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٠ الى ١٩٣]

[Bakara Suresi (2) : Ayetler 190-193]