السُّوءُ: مَا لَا حَدَّ فِيهِ، وَالْفَحْشَاءُ: مَا فِيهِ الْحَدُّ وَقِيلَ: الْفَحْشَاءُ: الزِّنَا وَقِيلَ: إِنَّ كُلَّ مَا نَهَتْ عَنْهُ الشَّرِيعَةُ فَهُوَ مِنَ الْفَحْشَاءِ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: يُرِيدُ مَا حَرَّمُوهُ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَنَحْوَهِمَا مِمَّا جَعَلُوهُ شَرْعًا وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُمْ: هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَصْدُقُ عَلَى كُلِّ مَا قِيلَ فِي الشَّرْعِ بِغَيْرِ عِلْمٍ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا لَمْ يَرِدْ فِيهِ نَصٌّ أَوْ ظَاهِرٌ مِنَ الْأَعْيَانِ الْمَوْجُودَةِ فِي الْأَرْضِ فَأَصْلُهُ الْحِلُّ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ يَقْتَضِي تَحْرِيمَهُ، وَأَوْضَحُ دِلَالَةٍ عَلَى ذَلِكَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ . وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ رَاجِعٌ إِلَى النَّاسِ، لِأَنَّ الْكُفَّارَ مِنْهُمْ وَهُمُ الْمَقْصُودُونَ هُنَا وَقِيلَ: كفار العرب خاصة، وأَلْفَيْنا مَعْنَاهُ:
Sû' (kötülük), hakkında had (şer'î ceza) bulunmayan şeydir; fahşâ ise hakkında had bulunan şeydir. Fahşânın zina olduğu da söylenmiştir. Şeriatın nehyettiği her şeyin fahşâdan olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [emreder]” kavli hakkında İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: «Bahîre, sâibe ve benzeri, şeriat kıldıkları şeylerden haram kıldıklarını kastetmektedir.» Bunun, onların bilgisizce: 'Şu helaldir, şu haramdır' sözleri olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise, şeriatta bilgisizce söylenen her şey için geçerli olduğudur. Bu ayette, yeryüzünde bulunan somut varlıklardan hakkında bir nass veya zahir bir delil bulunmayan her şeyin asıl itibarıyla helal olduğuna, ta ki haram kılınmasını gerektiren bir delil gelene kadar [helal kaldığına] delil vardır. Bu ayetten daha açık olan delil ise Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan kimsedir” kavlidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } “Onlara denildiği zaman” kavlindeki zamir insanlara racidir; zira kafirler de insanlardandır ve burada kastedilenler onlardır. Özel olarak Arap kafirleri olduğu da söylenmiştir. elfeynâ (أَلْفَيْنا) kelimesinin manası:
وَجَدْنَا، وَالْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لِلِاسْتِفْهَامِ، وَفُتِحَتِ الْوَاوُ لِأَنَّهَا وَاوُ الْعَطْفِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الذَّمِّ لِلْمُقَلِّدِينَ وَالنِّدَاءِ بِجَهْلِهِمُ الْفَاحِشِ وَاعْتِقَادِهِمُ الْفَاسِدِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا الْآيَةَ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى قُبْحِ التَّقْلِيدِ، وَالْمَنْعِ مِنْهُ، وَالْبَحْثُ فِي ذَلِكَ يَطُولُ. وقد أفردته بمؤلف مستقلّ سمّيته «القول
...[üzerinde] bulduğumuz [yoldur]» demeleridir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } “Ataları [bir şey] bilmiyor olsa da mı?” kavlindeki elif (hemze) istifham (soru) içindir; vâv harfi ise atıf vâvı olduğu için fethalanmıştır. Bu ayette taklitçilerin yerilmesi, onların vahim cehaletlerinin ve bozuk inançlarının gözler önüne serilmesi hususunda takdir edilemeyecek derecede [büyük bir azarlama] vardır. Bu ayetin bir benzeri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz [yol] bize yeter' derler” ayetidir. Bunda, taklidin çirkinliğine ve menedildiğine dair delil bulunmaktadır; bu husustaki tahkik uzundur. Nitekim ben bu meseleyi «el-Kavlü'l-
الْمُفِيدُ فِي حُكْمِ التَّقْلِيدِ» وَاسْتَوْفَيْتُ الْكَلَامَ فِيهِ فِي «أَدَبُ الطَّلَبِ وَمُنْتَهَى الْأَرَبِ» . وَقَوْلُهُ: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ فِيهِ تَشْبِيهُ وَاعِظِ الْكَافِرِينَ وَدَاعِيهِمْ- وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالرَّاعِي الَّذِي يَنْعِقُ بِالْغَنَمِ أَوِ الإبل فلا تسمع إلّا دعاء ونداء، ولا تفهم مَا يَقُولُ، هَكَذَا فَسَّرَهُ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ وَسِيبَوَيْهِ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لم يشبهوا بالناعق، وإنما شُبِّهُوا بِالْمَنْعُوقِ بِهِ، وَالْمَعْنَى: مَثَلُكَ يَا مُحَمَّدُ! وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ النَّاعِقِ وَالْمَنْعُوقِ بِهِ مِنَ الْبَهَائِمِ الَّتِي لَا تَفْهَمُ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ الْمَعْنَى عَلَيْهِ. وَقَالَ قُطْرُبٌ:
müfîd fî Hükmi't-Taklîd» adını verdiğim müstakil bir eserde ele aldım ve «Edebü't-Taleb ve Müntehe'l-Ereb» adlı eserimde de bu konudaki açıklamaları eksiksizce sundum. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ } “İnkar edenlerin durumu, bağırıp çağıran kimsenin durumu gibidir” kavlinde, kafirlere vaaz eden ve onları davet eden zâtın -ki o Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir- koyun veya develere bağırıp çağıran (ya'nıku), böylece sadece bir çağırma ve seslenmeden başkasını işitmeyen ve ne dediğini anlamayan çobana benzetilmesi vardır. Zeccâc, Ferrâ ve Sîbeveyh bunu böyle tefsir etmişler ve Selef'ten bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Onlar bağıran kimseye benzetilmediler; ancak kendilerine bağırılan, anlamayan hayvanlara benzetildiler. Mana şudur: Senin halin ey Muhammed, ve inkar edenlerin hali, tıpkı bağıran çoban ile [onun] ne dediğini anlamayan kendisine bağırılan hayvanların hali gibidir; mananın buna delalet etmesinden dolayı [hazfedilmesi gereken kısımlar] hazfedilmiştir.» Kutrub şöyle demiştir:
الْمَعْنَى مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَائِهِمْ مَا لَا يَفْهَمُ- يَعْنِي الْأَصْنَامَ- كَمَثَلِ الرَّاعِي إِذَا نَعَقَ بِغَنَمِهِ وَهُوَ لَا يَدْرِي أَيْنَ هِيَ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي دُعَائِهِمُ الْآلِهَةَ الْجَمَادَ كَمَثَلِ الصَّائِحِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَيُجِيبُهُ الصَّدَى فَهُوَ يَصِيحُ بِمَا لَا يَسْمَعُ، وَيُجِيبُهُ مَا لَا حقيقة فيه. والنعق: زَجْرُ الْغَنَمِ وَالصِّيَاحُ بِهَا، يُقَالُ: نَعَقَ الرَّاعِي بغنمه ينعق نعيقا ونعاقا ونعقانا، أَيْ: صَاحَ بِهَا وَزَجَرَهَا، وَالْعَرَبُ تَضْرِبُ الْمَثَلَ بِرَاعِي الْغَنَمِ فِي الْجَهْلِ وَيَقُولُونَ: أَجْهَلُ مِنْ راعي ضأن. وَقَوْلُهُ: صُمٌّ وَمَا بَعْدَهُ أَخْبَارٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمْ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ.
«Mana: İnkar edenlerin anlamayan şeylere -yani putlara- dua/ibadet etmelerindeki halleri, koyunları nerede olduğunu bilmeksizin onlara bağırıp çağıran çobanın hali gibidir.» İbn Cerîr et-Taberî de bu görüşü benimsemiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: «Mana: İnkar edenlerin cansız ilahlara dua etmelerindeki halleri, gecenin karanlığında haykıran ve kendisine yankının cevap verdiği kimse gibidir; o işitmeyen bir şeye haykırır, ona da gerçekliği olmayan bir ses karşılık verir.» en-Na'k (النعق): Koyunları azarlamak ve onlara seslenmektir. Çoban koyunlarına bağırıp onları azarladığında: 'ne'aka'r-râî bi ganemihî yen'ıku na'îkan ve nuâkan ve ne'akânen' denir. Araplar cehalet konusunda koyun çobanını darbımesel yaparlar ve: 'Koyun çobanından daha cahil' derler. Cenâb-ı Hakk'ın: { صُمٌّ } “Sağırdırlar” kavli ve sonrası, mahzuf bir mübtedanın haberleridir; yani: 'Onlar sağırlar, dilsizler ve körlerdir.' Bunun tefsiri daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تُلِيَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عِنْدَ النبي ﷺ، يعني: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً فَقَامَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مُسْتَجَابَ الدَّعْوَةِ، فَقَالَ: «يَا سَعْدُ أَطِبْ مَطْعَمَكَ تَكُنْ مُسْتَجَابَ الدَّعْوَةِ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَقْذِفُ اللُّقْمَةَ الْحَرَامَ فِي جَوْفِهِ فَمَا يُتَقَبَّلُ مِنْهُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، وَأَيُّمَا عَبْدٍ نَبَتَ لَحْمُهُ مِنَ السُّحْتِ وَالرِّبَا فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ قَالَ:
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında şu ayet okundu, yani: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olarak yiyin”. Bunun üzerine Sa'd b. Ebî Vakkas ayağa kalkıp: «Ey Allah'ın Resulü! Allah'a dua et de beni duası kabul olan biri kılsın» dedi. Resûlullah da şöyle buyurdu: «Ey Sa'd! Yiyeceğini temiz (helal) yap ki duası kabul olan biri olasın. Muhammed'in nefsi elinde olan zâta yemin olsun ki, bir kul karnına haram bir lokma atar da kırk gün boyunca kendisinden hiçbir şey kabul edilmez. Hangi kulun eti haramdan ve faizden biterse cehennem ateşi ona daha layıktır.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Şeytanın adımlarına uymayın” kavli hakkında şöyle demiştir:
عَمَلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «مَا خَالَفَ الْقُرْآنَ فَهُوَ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ» وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: خُطَاهُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: هِيَ نَزَغَاتُ الشَّيْطَانِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: هِيَ تَزْيِينُ الشَّيْطَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
«Onun ameline.» İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kur'an'a aykırı olan her şey şeytanın adımlarındandır.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: «Onun adımlarıdır» demiştir. Yine her ikisinin İkrime'den naklettiğine göre o: «Bunlar şeytanın kışkırtmalarıdır» demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o: «Şeytanın süslemesidir» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
كُلُّ مَعْصِيَةٍ لِلَّهِ فَهِيَ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا كَانَ مِنْ يَمِينٍ أَوْ نَذْرٍ فِي غَضَبٍ فَهُوَ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ. وَكَفَّارَتُهُ كَفَّارَةُ يَمِينٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ أَتَى بِضَرْعٍ وَمِلْحٍ فَجَعَلَ يَأْكُلُ، فَاعْتَزَلَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: نَاوَلُوا صَاحِبَكُمْ: فَقَالَ: لَا أُرِيدُ، فَقَالَ: أَصَائِمٌ أَنْتَ؟ قَالَ:
«Allah'a yapılan her isyan şeytanın adımlarındandır.» Abd b. Humeyd'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Öfke anında yapılan her yemin veya adak şeytanın adımlarındandır; kefareti ise yemin kefaretidir.» Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre: Kendisine koyun memesi ile tuz getirildi ve o da yemeye başladı. Topluluktan bir adam ise kenara çekildi. Bunun üzerine İbn Mes'ûd: «Arkadaşınıza uzatın» dedi. Adam: «İstemiyorum» dedi. İbn Mes'ûd: «Oruçlu musun?» diye sordu. Adam:
لَا. قَالَ: فَمَا شَأْنُكَ؟ قَالَ: حَرَّمْتُ عَلَى نَفْسِي أَنْ آكُلَ ضَرْعًا، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هَذَا مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ، فَاطْعَمْ وَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ: سَأَلْتُ جَابِرَ بْنَ زَيْدٍ عَنْ رَجُلٍ نَذَرَ أَنْ يَجْعَلَ فِي أَنْفِهِ حَلْقَةً مِنْ ذَهَبٍ، فَقَالَ: هِيَ مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ وَلَا يَزَالُ عَاصِيًا لِلَّهِ فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ جَعَلَ يَمِينَ مَنْ حَلَفَ أَنْ يَحُجَّ حَبْوًا مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ.
«Hayır» dedi. İbn Mes'ûd: «O halde durumun nedir?» deyince adam: «Koyun memesi yemeyi kendime haram kıldım» dedi. İbn Mes'ûd da şöyle dedi: «Bu şeytanın adımlarındandır; ye ve yeminin için kefaret ver.» Abd b. Humeyd'in Osmân b. Gıyâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câbir b. Zeyd'e burnuna altından bir halka takmayı adayan bir adamı sordum; o da şöyle dedi: «Bu şeytanın adımlarındandır ve [bunu yaparsa] Allah'a isyan halinde olmaya devam eder; öyleyse yemini için kefaret versin.» Abd b. Humeyd'in Hasen'den rivayet ettiğine göre o, emekleyerek hac yapmaya yemin eden kimsenin yeminini şeytanın adımlarından saymıştır.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ قَالَ: هِيَ النُّذُورُ فِي الْمَعَاصِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ قَالَ: الْمَعْصِيَةُ وَالْفَحْشاءِ قَالَ: الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre o: «Bunlar günah hususundaki adaklardır» demiştir. İbn Cerîr'in Süddî'den naklettiğine göre o, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ } “O size ancak kötülüğü [emreder]” kavli hakkında: «İsyandır», { وَالْفَحْشاءِ } “ve hayasızlığı” kavli hakkında ise: «Zinadır» demiştir. İbn İshâk, İbn
جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْيَهُودَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَرَغَّبَهُمْ فِيهِ، وَحَذَّرَهُمْ عَذَابَ اللَّهِ وَنِقْمَتَهُ، فَقَالَ لَهُ رَافِعُ بْنُ خَارِجَةَ وَمَالِكُ بْنُ عَوْفٍ: بَلْ نَتَّبِعُ يَا مُحَمَّدُ! مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا فَهُمْ كَانُوا أَعْلَمَ وَخَيْرًا مِنَّا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ، وَقَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَلْفَيْنا قَالَا: وَجَدْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ، قَالَ: كَمَثَلِ الْبَقَرِ وَالْحِمَارِ وَالشَّاةِ إِنْ قُلْتَ لِبَعْضِهِمْ كَلَامًا لم يعلم ما تقول غير أنه سمع صَوْتَكَ وَكَذَلِكَ الْكَافِرُ إِنْ أَمَرْتَهُ بِخَيْرٍ أَوْ نَهَيْتَهُ عَنْ شَرٍّ أَوْ وَعَظْتَهُ لَمْ يَعْقِلْ مَا تَقُولُ غَيْرَ أَنَّهُ يَسْمَعُ صَوْتَكَ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَنْ عِكْرِمَةَ أَخْرَجَهُ وَكِيعٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: قَالَ لِي عَطَاءٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ إِلَى قَوْلِهِ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ .
Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yahudileri İslâm'a çağırdı, onları buna teşvik etti ve onları Allah'ın azabından ve intikamından sakındırdı. Bunun üzerine Râfi' b. Hârice ile Mâlik b. Avf ona: «Hayır ey Muhammed! Biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız; çünkü onlar bizden daha bilgili ve daha hayırlı idiler» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' dediler”. İbn Cerîr'in Rebî' ve Katâde'den naklettiğine göre onlar, { أَلْفَيْنا } kavli hakkında: «Bulduk [demektir]» demişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o, { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Sığırın, eşeğin ve koyunun hali gibidir; onlardan birine bir söz söylesen senin sesini işitmesinden başka ne söylediğini bilmez. İşte kafir de böyledir; ona bir hayır emretsen, bir şerden nehyetsen veya ona vaaz versen, senin sesini duymasından başka ne söylediğini akıl edemez.» Buna benzer bir rivayet Abd b. Humeyd tarafından Mücâhid'den; Vekî' tarafından da İkrime'den nakledilmiştir. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Atâ bu ayet hakkında bana şöyle dedi: «Onlar, haklarında Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } “Şüphesiz Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyenler” ayetinden { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavline kadar [olan ayetleri] indirdiği Yahudilerdir.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 172-173]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١٧٢) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٧٣) } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin ve yalnızca O'na ibadet ediyorsanız Allah'a şükredin. (172) O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere [bunlardan yerse], ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (173)”
قَوْلُهُ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ هَذَا تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ الأول، أعني قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً وَإِنَّمَا خَصَّ الْمُؤْمِنِينَ هُنَا لِكَوْنِهِمْ أَفْضَلَ أَنْوَاعِ النَّاسِ، قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِالْأَكْلِ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” kavli, birinci emrin tekididir; yani: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً } “Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerden helal ve temiz olarak yiyin” kavlinin. Burada müminlerin tahsis edilmesi, onların insanların en faziletli zümresi olmalarındandır. Yemeden kastın:
الِانْتِفَاعُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: الْأَكْلُ الْمُعْتَادُ، وَهُوَ الظَّاهِرُ. قَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّهُ يُقَالُ شَكَرَهُ وَشَكَرَ لَهُ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَبِالْحَرْفِ. وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ أَيْ: تَخُصُّونَهُ بِالْعِبَادَةِ، كَمَا يُفِيدُهُ تَقَدُّمُ الْمَفْعُولِ. قَوْلُهُ: إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: حُرِّمَ عَلَى البناء للمفعول وإِنَّما كَلِمَةٌ مَوْضُوعَةٌ لِلْحَصْرِ تُثْبِتُ مَا تَنَاوَلَهُ الْخِطَابُ وَتَنْفِي مَا عَدَاهُ. وَقَدْ حَصَرَتْ هَاهُنَا التَّحْرِيمَ في الأمور المذكورة بعدها. وقوله: الْمَيْتَةَ قرأ ابن أبي عَبْلَةَ بِالرَّفْعِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُ يَجْعَلُ مَا فِي إِنَّما مَوْصُولَةً مُنْفَصِلَةً فِي الْخَطِّ، وَالْمَيْتَةَ وَمَا بَعْدَهَا خَبَرَ الْمَوْصُولِ، وَقِرَاءَةُ الْجَمِيعِ بِالنَّصْبِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ الْمَيِّتَةَ: بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ، وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّهُ يَجُوزُ فِي مَيِّتٍ التَّخْفِيفُ وَالتَّشْدِيدُ. وَالْمَيْتَةُ: مَا فَارَقَهَا الرُّوحُ مِنْ غَيْرِ ذَكَاةٍ. وَقَدْ خُصِّصَ هَذَا الْعُمُومُ بِمِثْلِ حَدِيثِ: «أُحِلَّ لَنَا مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ» أخرجه أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ، والدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا. وَمِثْلُ حَدِيثِ جَابِرٍ فِي الْعَنْبَرِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ فَالْمُرَادُ بِالْمَيْتَةِ هُنَا: مَيْتَةُ الْبَرِّ لَا مَيْتَةُ الْبَحْرِ. وَقَدْ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى جَوَازِ أَكْلِ جَمِيعِ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ حَيِّهَا وَمَيِّتِهَا. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهُ يَحْرُمُ مِنْ حَيَوَانَاتِ الْبَحْرِ مَا يَحْرُمُ شَبَهُهُ فِي الْبَرِّ، وَتَوَقَّفَ ابْنُ حَبِيبٍ فِي خِنْزِيرِ الْمَاءِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ: وأنا أتقيه ولا أراه حراما. وقوله:
Faydalanmak olduğu söylenmiştir; bundan kastın mutat olan yeme fiili olduğu da söylenmiştir ki zahir olan budur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاشْكُرُوا لِلَّهِ } “Ve Allah'a şükredin” kavli hakkında; 'şekerehu' ve 'şekere lehu' şeklinde hem geçişli hem de harf-i cer ile kullanıldığı daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ } “Eğer yalnızca O'na ibadet ediyorsanız” kavli, yani: mefulün öne geçmesinin ifade ettiği üzere, ibadeti yalnızca O'na tahsis ediyorsanız demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O, size ancak leşi haram kıldı” kavlini Ebû Ca'fer, meçhul bina ile 'hurrime' şeklinde okumuştur. innemâ (إِنَّما) kelimesi hasr (sınırlama) için konulmuş bir kelimedir; hitabın kapsamına giren şeyi sabit kılar, dışındakini nefyeder. Burada haram kılmayı kendisinden sonra zikredilen hususlara hasretmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { الْمَيْتَةَ } kavlini İbn Ebî Able merfu (damme ile) okumuştur; bunun gerekçesi innemâ'daki mâ'yı mevsûl ve yazıda ayrı kabul etmesi, el-meytete ve sonrasını ise mevsûlün haberi kılmasıdır; cumhurun kıraati ise nasb iledir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' 'el-meyyitete' şeklinde yânın şeddesiyle okumuştur; dil ehli meyyit kelimesinde hem şeddesiz (muhaffef) hem de şeddeli okuyuşun caiz olduğunu belirtmiştir. el-Meyte (leş): Şer'î boğazlama olmaksızın ruhu ayrılan hayvandır. Bu umum, İbn Ömer'den merfu olarak Ahmed, İbn Mâce, Dârekutnî, Hâkim ve İbn Merdûye tarafından rivayet edilen: «Bize iki leş ve iki kan helal kılındı» hadisi ve iki Sahih'te sabit olan Câbir'in anber (büyük balık) hadisi ile Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ } “Deniz avı size helal kılındı” kavli ile tahsis edilmiştir; dolayısıyla burada meyte ile kastedilen kara leşidir, deniz leşi değildir. İlim ehlinin çoğunluğu dirisiyle ölüsüyle tüm deniz hayvanlarının yenilmesinin caiz olduğu görüşüne varmıştır. İlim ehlinden bazıları ise: 'Deniz hayvanlarından karadaki benzeri haram olanlar haramdır' demiştir. İbn Habîb su domuzu konusunda tevakkuf etmiştir (kararsız kalmıştır). İbnü'l-Kâsım ise: 'Ben ondan sakınırım ama onu haram da görmem' demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَالدَّمَ قَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الدَّمَ حَرَامٌ، وَفِي الْآيَةِ الْأُخْرَى أَوْ دَماً مَسْفُوحاً فيحمل المطلق
{ وَالدَّمَ } “Ve kanı” [ifadesine gelince]; âlimler kanın haram olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Diğer ayette ise: { أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } “Yahut akıtılmış bir kan” [buyrulmaktadır]. Dolayısıyla mutlak olan,
عَلَى الْمُقَيَّدِ، لِأَنَّ مَا خُلِطَ بِاللَّحْمِ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: بِالْإِجْمَاعِ. وَقَدْ رَوَتْ عَائِشَةُ أَنَّهَا كَانَتْ تَطْبُخُ اللَّحْمَ فَتَعْلُو الصُّفْرَةُ عَلَى الْبُرْمَةِ مِنَ الدَّمِ، فَيَأْكُلُ ذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ ولا ينكره. وقوله: وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْآيَةِ الْأُخْرَى أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ أَنَّ الْمُحَرَّمَ إِنَّمَا هُوَ اللَّحْمُ فَقَطْ. وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى تَحْرِيمِ شَحْمِهِ كَمَا حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ اللَّحْمَ يَدْخُلُ تَحْتَهُ الشَّحْمُ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ أَيْضًا عَلَى أَنَّ جُمْلَةَ الْخِنْزِيرِ مُحَرَّمَةٌ إِلَّا الشَّعَرَ فإنه تجوز الخرازة به. وقوله: وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ الْإِهْلَالُ: رَفْعُ الصَّوْتِ، يُقَالُ: أَهَلَّ بِكَذَا، أَيْ: رَفَعَ صَوْتَهُ قال الشاعر يصف فلاة:
Mukayyede hamledilir; çünkü ete karışmış olan [kan] haram değildir. Kurtubî: «İcma ile böyledir» demiştir. Âişe'den rivayet edildiğine göre kendisi et pişirirken kandan dolayı çömleğin üzerine sarılık çıkardı da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu yer ve bunu yadırgamazdı. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ } “ve domuz etini” kavli; bu ayetin ve diğer ayetin -yani Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği şeyler için leş veya akıtılmış kan yahut domuz eti dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum” kavlinin- zahirine göre haram olan yalnızca etidir. Ancak Kurtubî'nin tefsirinde naklettiği üzere ümmet onun yağının da haram kılındığında icma etmiştir. İlim ehlinden bir topluluk et kelimesinin altına yağın da girdiğini zikretmiştir. Kurtubî, domuzun kılı hariç bütün parçalarının haram kılındığına dair icmayı da nakletmiştir; zira dikiş/saraciye işlerinde domuz kılı kullanmak caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ } “ve Allah'tan başkası adına kesileni” kavli; el-İhlâl (الْإِهْلَالُ): Sesi yükseltmektir. 'Falan şey ile sesini yükseltti' anlamında: 'Ehelle bi-kezâ' denir. Bir çölü tavsif eden şair şöyle demiştir:
يهلّ بِالْفَرْقَدِ رُكْبَانُهَا ... كَمَا يُهِلُّ الرَّاكِبُ الْمُعْتَمِرُ
«Oranın yolcuları Kutup Yıldızı'nı görünce ses yükseltirler... Tıpkı umreye giden yolcunun telbiye ile sesini yükselttiği gibi.»
وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Nâbiga da şöyle demiştir:
أَوْ دُرَّةٍ صَدَفِيَّةٍ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ وَيَسْجُدِ
«Yahut bir sedef incisi ki dalgıcı... Onu gördüğünde sevinçten haykırır ve secdeye kapanır.»
وَمِنْهُ: إِهْلَالُ الصَّبِيِّ، وَاسْتِهْلَالُهُ، وَهُوَ: صِيَاحُهُ عِنْدَ وِلَادَتِهِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ اسْمُ غَيْرِ اللَّهِ كَاللَّاتِ وَالْعُزَّى إذا كان الذباح وَثَنِيًّا، وَالنَّارِ إِذَا كَانَ الذَّابِحُ مَجُوسِيًّا. وَلَا خِلَافَ فِي تَحْرِيمِ هَذَا وَأَمْثَالِهِ، وَمِثْلُهُ مَا يَقَعُ مِنَ الْمُعْتَقِدِينَ لِلْأَمْوَاتِ مِنَ الذَّبْحِ عَلَى قُبُورِهِمْ، فَإِنَّهُ مِمَّا أُهِلَ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الذَّبْحِ لِلْوَثَنِ.
Çocuğun ihlâli ve istihlâli de bundandır ki bu, doğumu anındaki ağlaması/çığlığıdır. Burada kastedilen: Boğazlayan kimse putperest olduğunda Lât ve Uzzâ gibi, boğazlayan kimse Mecûsî olduğunda da ateş gibi üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şeydir. Bunun ve benzerlerinin haram kılındığında hiçbir ihtilaf yoktur. Ölüleri tazim edip inananların onların kabirleri başında kestikleri kurbanlar da bunun gibidir; zira o da Allah'tan başkası adına kesilenlerdendir ve bununla puta kurban kesmek arasında hiçbir fark yoktur.
قَوْلُهُ: فَمَنِ اضْطُرَّ قريء بِضَمِّ النُّونِ لِلْإِتْبَاعِ، وَبِكَسْرِهَا عَلَى الْأَصْلِ فِي الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: فَمَنِ اضْطُرَّ إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ بِإِدْغَامِ الضَّادِ فِي الطَّاءِ. وَقَرَأَ أَبُو السمال بِكَسْرِ الطَّاءِ. وَالْمُرَادُ مَنْ صَيَّرَهُ الْجُوعُ وَالْعَدَمُ إلى الاضطرار إلى الميتة. وقوله: غَيْرَ باغٍ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنِ اضْطُرَّ } “Fakat kim mecbur kalırsa” kavli; ittiba sebebiyle nûnun dammesiyle [femenudturra], iki sakinin birleşmesi kuralındaki asıl üzere de nûnun kesresiyle [femenidturra] okunmuştur. Burada gizli bir ifade (idmâr) vardır; yani: 'Kim bu haram kılınan şeylerden birine mecbur kalırsa'. İbn Muheysın dâd harfini tâ harfine idgam ederek okumuştur. Ebü's-Semmâl ise tânın kesresiyle okumuştur. Kastedilen; açlık ve yokluğun kendisini leşe mecbur bıraktığı kimsedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { غَيْرَ باغٍ } “saldırmamak [üzere]” kavli hal olarak mensub kılınmıştır.
قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبَاغِي: مَنْ يَأْكُلُ فَوْقَ حَاجَتِهِ، وَالْعَادِي: مَنْ يَأْكُلُ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ وَهُوَ يَجِدُ عَنْهَا مَنْدُوحَةً وَقِيلَ: غَيْرَ بَاغٍ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَعَادٍ عَلَيْهِمْ، فَيَدْخُلُ فِي الْبَاغِي وَالْعَادِي: قُطَّاعُ الطَّرِيقِ، وَالْخَارِجُ عَلَى السُّلْطَانِ، وَقَاطِعُ الرَّحِمِ، وَنَحْوُهُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: غَيْرَ بَاغٍ عَلَى مُضْطَرٍّ آخَرَ وَلَا عَادٍ سَدَّ الْجَوْعَةَ.
Bâğî (haddi aşan) ile kastedilenin ihtiyacından fazlasını yiyen; âdî (saldıran) ile kastedilenin ise başka bir çıkar yol bulabildiği halde bu haram kılınanları yiyen kimse olduğu söylenmiştir. Müslümanlara isyan eden (bâğî) ve onlara saldıran (âdî) kimse olduğu da söylenmiştir; bu takdirde bâğî ve âdî kapsamına yol kesiciler, sultana isyan edenler, akrabalık bağını koparanlar ve benzerleri girer. [Şöyle de] denilmiştir: Kastedilen, darda kalmış başka birine saldırmayan ve açlığını giderecek miktarı aşmayandır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ قَالَ: مِنَ الْحَلَالِ.
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” kavli hakkında: «Helalinden [yiyin]» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا فِي الْآيَةِ: طَيِّبُ الْكَسْبِ لَا طَيِّبُ الطَّعَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّهَا حَلَالُ الرِّزْقِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا، وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ المرسلين فقال: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ:
İbn Sa'd'ın Ömer b. Abdilazîz'den rivayet ettiğine göre ayetteki şeyden maksat: yemeğin lezzetlisi değil, kazancın temiz/helal olanıdır. İbn Cerîr'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, bunun helal rızık olduğunu söylemiştir. Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. Ve şüphesiz Allah peygamberlere neyi emrettiyse müminlere de onu emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; şüphesiz Ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilirim” ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin”. Sonra uzun yolculuğa çıkmış, saçı başı darmadağın, toz toprak içinde, ellerini semaya uzatıp:
يَا رَبِّ يَا رَبِّ وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ، فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أُهِلَّ قَالَ: ذُبِحَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جرير عنه قال: وَما أُهِلَّ لِلطَّوَاغِيتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: ذُبِحَ لِغَيْرِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ
«...‘Ey Rabbim! Ey Rabbim!’ [diye yalvarır]. Oysa yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiştir. Artık onun duası nasıl kabul edilsin!» İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَما أُهِلَّ } “[ve Allah'tan başkası adına] boğazlanan” kavli hakkında: «[Allah'tan başkası için] kesilendir» demiştir. İbn Cerîr'in ondan naklettiğine göre o: «Putlar/tâğûtlar için kesilendir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: «Allah'tan başkası için kesilendir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebi'l-Âliye'den naklettiğine göre...
قَالَ: مَا ذُكِرَ عَلَيْهِ اسْمُ غَيْرِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ يَقُولُ: مَنْ أَكَلَ شَيْئًا مِنْ هَذِهِ وَهُوَ مُضْطَرٌّ فَلَا حَرَجَ، وَمَنْ أَكَلَهُ وَهُوَ غَيْرُ مُضْطَرٍّ فَقَدْ بَغَى وَاعْتَدَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ باغٍ قَالَ: فِي الْمَيْتَةِ وَلا عادٍ قَالَ: فِي الْأَكْلِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ قَالَ: غَيْرَ بَاغٍ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَلَا مُعْتَدٍ عَلَيْهِمْ، فَمَنْ خَرَجَ يَقْطَعُ الرَّحِمَ، أَوْ يَقْطَعُ السَّبِيلَ، أَوْ يُفْسِدُ فِي الْأَرْضِ، أَوْ مُفَارِقًا لِلْجَمَاعَةِ وَالْأَئِمَّةِ، أَوْ خَرَجَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَاضْطُرَّ إِلَى الْمَيْتَةِ لَمْ تَحِلَّ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الْعَادِي: الَّذِي يَقْطَعُ الطَّرِيقَ. وَقَوْلُهُ: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ يَعْنِي فِي أَكْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ لِمَنْ أَكَلَ مِنَ الْحَرَامِ رَحِيمٌ بِهِ إِذْ أَحَلَّ لَهُ الْحَرَامَ فِي الِاضْطِرَارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ: فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ غَيْرَ بَاغٍ فِي أَكْلِهِ، وَلَا عَادٍ يَتَعَدَّى الْحَلَالَ إِلَى الْحَرَامِ وَهُوَ يجد عنه بلغة ومندوحة.
O: «Üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şeydir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, Cenâb-ı Hakk'ın: { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } “saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere” kavli hakkında şöyle demiştir: «Kim darda kalmış halde bunlardan bir şey yerse ona bir günah yoktur; kim de darda kalmadığı halde yerse haddi aşmış ve haksızlık etmiş olur.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiklerine göre o, { غَيْرَ باغٍ } hakkında: «Leşte [haddi aşmayan]», { وَلا عادٍ } hakkında ise: «Yemede [sınırı aşmayan]» demiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiklerine göre o, { غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Müslümanlara isyan etmeyen ve onlara saldırmayan kimsedir. Akrabalık bağını koparmak veya yol kesmek veya yeryüzünde fesat çıkarmak yahut cemaatten ve imamlardan ayrılmak üzere yola çıkan ya da Allah'a isyan yolunda çıkıp da leş yemeye mecbur kalan kimseye o leş helal olmaz.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiklerine göre o: «el-Âdî: Yol kesen kimsedir» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” kavli, yani onu yemesinden dolayı; { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır”, haramdan yiyen kimse için; { رَحِيمٌ } “çok merhametlidir”, zaruret anında ona haramı helal kılmakla ona merhamet etmiştir, demektir. Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } kavli: «Yemesinde haddi aşmayan ve kendisini doyuracak başka bir çıkar yol bulabildiği halde helali bırakıp harama geçmeyen kimsedir.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧٤ الى ١٧٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 174-176]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلاَّ النَّارَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٤) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى وَالْعَذابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ (١٧٥) ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (١٧٦) } “Şüphesiz Allah'ın indirdiği kitaptan bir şeyi gizleyip onu az bir paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (174) İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı satın almış kimselerdir. Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar! (175) Bu [azap], Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesindendir. Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler. (176)”
قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ، لِأَنَّهُمْ كَتَمُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالِاشْتِرَاءُ هُنَا: الِاسْتِبْدَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ، وَسَمَّاهُ: قَلِيلًا، لِانْقِطَاعِ مُدَّتِهِ وَسُوءِ عَاقِبَتِهِ، وَهَذَا السَّبَبُ وَإِنْ كَانَ خَاصًّا فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ، وَهُوَ يَشْمَلُ كُلَّ مَنْ كَتَمَ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ، وَأَخَذَ عَلَيْهِ الرِّشَا، وَذَكَرَ الْبُطُونَ دَلَالَةً وَتَأْكِيدًا أَنَّ هَذَا الْأَكْلَ حَقِيقَةٌ، إِذْ قَدْ يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِي مِثْلِ: أَكَلَ فُلَانٌ أَرْضِيَ، وَنَحْوِهِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ مَعْنَى: فِي بُطُونِهِمْ: مِلْءَ بُطُونِهِمْ قَالَ: يَقُولُ أَكَلَ فُلَانٌ فِي بَطْنِهِ، وَأَكَلَ فِي بَعْضِ بَطْنِهِ. انْتَهَى. وَقَوْلُهُ: إِلَّا النَّارَ أَيْ: أَنَّهُ يُوجِبُ عَلَيْهِمْ عَذَابَ النَّارِ، فَسَمَّى مَا أَكَلُوهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz gizleyenler” kavli ile Yahudi âlimlerinin kastedildiği söylenmiştir; çünkü onlar Allah'ın Tevrat'ta indirdiği Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sıfatlarını gizlemişlerdir. Buradaki satın alma (iştirâ), değiştirmedir; bunun tahlili daha önce geçmişti. Süresinin biticiliği ve akıbetinin kötülüğü sebebiyle onu 'az' (kalîl) olarak adlandırmıştır. Bu nüzul sebebi her ne kadar özel olsa da itibar lafzın umumunadır; dolayısıyla bu, Allah'ın teşri kıldığı şeyi gizleyen ve bunun karşılığında rüşvet alan herkesi kapsar. Karınların zikredilmesi, bu yemenin hakikat olduğuna delalet ve tekid içindir; zira 'falanca toprağımı yedi' ve benzeri ifadelerde mecaz olarak da kullanılabilir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: { فِي بُطُونِهِمْ } ifadesinin manası 'karınları dolusu' demektir; o şöyle der: 'Falanca karnına (tıka basa) yedi' veya 'karnının bir kısmına yedi' denir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا النَّارَ } “ateşten başka” kavli, yani: bu yemenin onlara cehennem azabını vacip kılacağını ifade eder; bu sebeple yedikleri şeyi,
نَارًا، لِأَنَّهُ يؤول بِهِمْ إِلَيْهَا، هَكَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يُعَاقَبُونَ عَلَى كِتْمَانِهِمْ بِأَكْلِ النَّارِ فِي جَهَنَّمَ حَقِيقَةً، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَقَوْلُهُ:
Kendilerini ateşe götüreceği için ateş diye isimlendirmiştir; müfessirlerin çoğu böyle demiştir. Onların bu gizlemeleri sebebiyle cehennemde hakikaten ateş yemekle cezalandırılacakları da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bunun gibidir: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, ancak karınlarına ateş yerler”. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ فِيهِ كِنَايَةٌ عَنْ حُلُولِ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَعَدَمِ الرِّضَا عَنْهُمْ، يُقَالُ: فُلَانٌ لَا يُكَلِّمُ فُلَانًا إِذَا غَضِبَ عَلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: المعنى: ولا يكلمهم بما يحبونه ولا بما يكرهونه. كقوله تعالى:
{ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacak” kavlinde, Allah'ın gazabının üzerlerine inmesinden ve onlardan razı olunmayışından kinaye vardır. Bir kimse diğerine kızdığı zaman: 'Falanca falancayla konuşmuyor' denir. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: Mana: Ne sevecekleri ne de hoşlanacakları bir sözle onlarla konuşmaz, demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ . وقوله: لا يُزَكِّيهِمْ معناه: لا يثني عليهم خيرا. قاله الزَّجَّاجُ وَقِيلَ:
{ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak kalın orada ve Benimle konuşmayın!”. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُزَكِّيهِمْ } “onları temize çıkarmayacaktır” kavlinin manası: onları hayırla övmez, demektir. Bunu Zeccâc söylemiştir. [Şöyle de] denilmiştir:
مَعْنَاهُ: لَا يُصْلِحُ أَعْمَالَهُمُ الْخَبِيثَةَ فَيُطَهِّرُهُمْ. وَقَوْلُهُ: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى قَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ.
Manası: Onların kötü amellerini ıslah edip onları arındırmaz, demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “hidayete karşılık sapıklığı satın aldılar” kavlinin anlam tahlili daha önce geçmişti.
وَقَوْلُهُ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ وَمِنْهُمُ الْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ التَّعَجُّبُ. وَالْمُرَادُ تَعْجِيبُ الْمَخْلُوقِينَ مِنْ حَالِ هؤلاء الذين باشروا الأسباب الموجبة لعذاب النار، فكأنهم بهذه المباشرة للأسباب
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Onlar ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavline gelince; cumhur -ki Hasan[-ı Basrî] ve Mücâhid de bunlardandır- bunun anlamının taaccüb (hayret bildirme) olduğu görüşüne varmıştır. Buradaki maksat; cehennem azabını gerektiren sebepleri bizzat işleyen şu kimselerin durumuna yaratılmışların hayret etmelerini sağlamaktır. Zira onlar sebepleri bu şekilde bizzat işlemekle sanki...
صَبَرُوا عَلَى الْعُقُوبَةِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ. وَحَكَى الزَّجَّاجُ أَنَّ الْمَعْنَى: مَا أَبْقَاهُمْ عَلَى النَّارِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَا أَصْبَرَ فُلَانًا عَلَى الْحَبْسِ، أَيْ: مَا أَبْقَاهُ فِيهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: مَا أَقَلَّ جَزَعَهُمْ مِنَ النَّارِ، فَجَعَلَ قِلَّةَ الْجَزَعِ صَبْرًا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَقُطْرُبٌ: أَيْ: مَا أَدْوَمَهُمْ عَلَى عَمَلِ أَهْلِ النَّارِ وَقِيلَ: «مَا» اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَمَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ أَصْبَرَهُمْ عَلَى عَمَلِ النَّارِ؟ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَعَطَاءٌ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ. ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ الْإِشَارَةُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ إِلَى الْأَمْرِ، أَيْ: ذَلِكَ الْأَمْرُ وَهُوَ الْعَذَابُ. قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ:
Cehennem ateşindeki cezaya sabretmiş gibi olurlar. Zeccâc mananın: 'Onları ateşte ne kadar uzun süre tutacak!' olduğunu nakletmiştir; bu, Arapların: 'Falanca hapse ne kadar da sabırlı!' yani 'Orada ne kadar uzun süre kalıcıdır!' sözünden alınmadır. Mananın: 'Onların ateşe karşı feryatları ne kadar da azdır!' şeklinde olduğu, dolayısıyla az feryat etmenin sabır kılındığı da söylenmiştir. Kisâî ve Kutrub: Yani 'Cehennemliklerin amellerine ne kadar da devamlıdırlar!' demişlerdir. 'Mâ' (ما) edatının istifham (soru) edatı olup manasının kınama olduğu da söylenmiştir; yani: 'Onları cehennem ameline bu kadar sabırlı kılan şey nedir?' Bunu İbn Abbâs, Süddî, Atâ ve Ebû Ubeyde söylemiştir. { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Bu, Allah'ın Kitab'ı hak olarak indirmesindendir” kavlindeki işaret ismi duruma (emre) işarettir; yani: o durum ki o da azaptır. Bunu Zeccâc söylemiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir:
إِنَّ خَبَرَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مَحْذُوفٌ وَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ مَعْلُومٌ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ هُنَا الْقُرْآنُ بِالْحَقِّ أَيْ: بِالصِّدْقِ وَقِيلَ: بِالْحُجَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ هُنَا: التَّوْرَاةُ، فَادَّعَى النَّصَارَى أَنَّ فِيهَا صِفَةَ عِيسَى وأنكرهم الْيَهُودُ وَقِيلَ: خَالَفُوا مَا فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَاخْتَلَفُوا فِيهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ: الْقُرْآنُ، وَالَّذِينَ اخْتَلَفُوا: كُفَّارُ قُرَيْشٍ، يَقُولُ بَعْضُهُمْ: هُوَ سِحْرٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ:
İşaret isminin haberi mahzuftur ve takdiri: 'Bu malumdur' şeklindedir. Burada kitap ile kastedilen Kur'an'dır. { بِالْحَقِّ } “Hak olarak”, yani: doğrulukla; hüccetle (kesin delille) olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } “Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise” kavlinde geçen kitap ile Tevrat'ın kastedildiği söylenmiştir; Hristiyanlar onda İsa'nın sıfatının bulunduğunu iddia etmiş, Yahudiler ise onları inkâr etmiştir. Tevrat'taki Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sıfatına muhalefet edip onun hakkında ihtilafa düştükleri de söylenmiştir. Kastedilenin Kur'an olduğu, ihtilaf edenlerin de Kureyş kafirleri olduğu söylenmiştir; zira onlardan kimi: 'O bir sihirdir' derken, kimi:
هُوَ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ. لَفِي شِقاقٍ أَيْ: خِلَافٍ بَعِيدٍ عَنِ الْحَقِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الشِّقَاقِ.
«O öncekilerin masallarıdır» diyor, kimi de bundan başka sözler söylüyordu. { لَفِي شِقاقٍ } “elbette bir ayrılık içindedirler”, yani haktan uzak bir muhalefet içindedirler. Şikâk kelimesinin manası daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي يَهُودُ.
İbn Cerîr'in İkrime'den naklettiğine göre o, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Şüphesiz Allah'ın indirdiğini gizleyenler” kavli hakkında: «Yahudiler hakkında indi» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: كَتَمُوا اسْمَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَخَذُوا عَلَيْهِ طَمَعًا قَلِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِسَنَدَيْنِ ضَعِيفَيْنِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى قَالَ: اخْتَارُوا الضَّلَالَةَ عَلَى الْهُدَى وَالْعَذَابَ عَلَى الْمَغْفِرَةِ. فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ قَالَ: مَا أَجْرَأَهُمْ عَلَى عَمَلِ النَّارِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ ابن مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ قال: ما أعملهم بِأَعْمَالِ أَهْلِ النَّارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ فِي قَوْلِهِ: فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ قَالَ: وَاللَّهِ مَا لَهُمْ عَلَيْهَا مِنْ صَبْرٍ وَلَكِنْ يَقُولُ: مَا أَجْرَأَهُمْ عَلَى النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا عَلَى وَجْهِ الِاسْتِفْهَامِ يَقُولُ: مَا الَّذِي أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ؟ وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ قَالَ: فِي عداوة بعيدة.
İbn Cerîr'in Süddî'den naklettiğine göre o: «Hz. Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ismini gizlediler ve bunun karşılığında az bir menfaat aldılar» demiştir. İbn Cerîr aynı rivayeti Ebu'l-Âliye'den de nakletmiştir. Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan iki zayıf senetle naklettiğine göre bu ayet Yahudiler hakkında inmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir” kavli hakkında: «Hidayete karşılık sapıklığı, bağışlanmaya karşılık azabı tercih ettiler» demiştir. { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } “Ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar!” kavli hakkında ise: «Cehennem ameline karşı ne kadar da cüretkârdırlar!» demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o, { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } kavli hakkında: «Cehennemliklerin amellerini ne çok işliyorlar!» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in naklettiklerine göre [Mücâhid], { فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki ateşe karşı onların hiçbir sabrı yoktur; lâkin [Cenâb-ı Hak]: 'Ateşe karşı ne kadar da cüretkârdırlar!' buyurmaktadır.» İbn Cerîr Katâde'den de benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr'in Süddî'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu istifham (soru) tarzındadır; yani: Onları ateşe karşı bu denli sabırlı kılan şey nedir?» Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ } kavli hakkında: «Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır», { لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } kavli hakkında ise: «Derin bir düşmanlık içindedirler» demiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 177]
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧)
{ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (١٧٧) } “İyilik (birr), yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz değildir; asıl iyilik, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden; sevdiği maldan akrabaya, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyenlere ve kölelerin azat edilmesine veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren; ahitleştiklerinde ahitlerini yerine getiren; darlıkta, hastalıkta ve savaşın şiddetlendiği anda sabredenlerin [iyiliğidir]. İşte sadık olanlar bunlardır ve işte takva sahipleri de ancak bunlardır. (177)”
قَوْلُهُ: لَيْسَ الْبِرَّ قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ لَيْسَ وَالِاسْمُ أَنْ تُوَلُّوا وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ الِاسْمُ، قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ لِلرَّدِّ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، لَمَّا أَكْثَرُوا الْكَلَامَ فِي شأن القبلة
Cenâb-ı Hakk'ın: { لَيْسَ الْبِرَّ } kavlini Hamza ve Hafs leyse'nin haberi olarak nasb ile okumuşlar, ismi ise { أَنْ تُوَلُّوا } olmuştur; diğer kıraat imamları ise leyse'nin ismi olarak ref (damme) ile okumuşlardır. Bu ayetin, kıble konusunda ileri geri çok konuştuklarında Yahudi ve Hristiyanlara reddiye olarak indiği söylenmiştir;
عِنْدَ تَحْوِيلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْكَعْبَةِ وَقِيلَ: إِنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَائِلٌ، وَسَيَأْتِي ذَلِكَ آخِرَ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِيلَ: أَشَارَ سُبْحَانَهُ بِذِكْرِ الْمَشْرِقِ إِلَى قِبْلَةِ النَّصَارَى لِأَنَّهُمْ يَسْتَقْبِلُونَ مَطْلَعَ الشَّمْسِ، وَأَشَارَ بِذِكْرِ الْمَغْرِبِ إِلَى قِبْلَةِ الْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ يَسْتَقْبِلُونَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَهُوَ فِي جِهَةِ الْغَرْبِ مِنْهُمْ إِذْ ذَاكَ. وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ الْبِرَّ: هُوَ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَيْرِ، وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: بِرُّ مَنْ آمَنَ. قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَقُطْرُبٌ، وَالزَّجَّاجُ وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ: وَلَكِنْ ذُو الْبِرِّ مَنْ آمَنَ، وَوَجْهُ هَذَا التَّقْدِيرِ: الْفِرَارُ عَنِ الْإِخْبَارِ بِاسْمِ الْعَيْنِ عَنِ اسْمِ الْمَعْنَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْبِرُّ بِمَعْنَى الْبَارِّ، وَهُوَ يُطْلِقُ الْمَصْدَرَ عَلَى اسْمِ الْفَاعِلِ كَثِيرًا، وَمِنْهُ فِي التَّنْزِيلِ: إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً أَيْ: غَائِرًا، وَهَذَا اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ هُنَا: الْجِنْسُ، أَوِ الْقُرْآنُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: عَلى حُبِّهِ رَاجِعٌ إِلَى الْمَالِ وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى الْإِيتَاءِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَآتَى الْمالَ وَقِيلَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: عَلَى حُبِّ اللَّهِ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْأَوَّلِ: أَنَّهُ أَعْطَى الْمَالَ وَهُوَ يُحِبُّهُ وَيَشِحُّ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَالْمَعْنَى عَلَى الثَّانِي: أَنَّهُ يُحِبُّ إِيتَاءَ الْمَالِ وَتَطِيبُ بِهِ نَفْسُهُ، وَالْمَعْنَى عَلَى الثَّالِثِ: أَنَّهُ أَعْطَى مَنْ تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ فِي حُبِّ اللَّهِ ﷿ لَا لِغَرَضٍ آخَرَ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ وَمِثْلُهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kâbe'ye döndürüldüğü zaman [bu sözleri sarf etmişlerdi]. Nüzul sebebinin, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bir soru soranın sorması olduğu da söylenmiştir; inşallah bu incelemenin sonunda gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } “doğu ve batı tarafına” kavli hakkında; Allah Teâlâ'nın doğuyu zikrederek Hristiyanların kıblesine işaret ettiği, çünkü onların güneşin doğuşuna yöneldikleri; batıyı zikrederek de Yahudilerin kıblesine işaret ettiği, çünkü onların Beytü'l-Makdis'e yöneldikleri ve onun da o dönemde kendilerine göre batı yönünde kaldığı söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ } “fakat asıl iyilik” kavli: Hayrı bütünüyle toplayan bir isimdir; haberi mahzuf olup takdiri: 'birru men âmene' (iman eden kimsenin iyiliğidir) şeklindedir. Bunu Ferrâ, Kutrub ve Zeccâc söylemiştir. Takdirin: 've lâkinne ze'l-birri men âmene' (fakat iyilik sahibi, iman eden kimsedir) şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirin gerekçesi, mana isminin zat ismi ile haber verilmesinden kaçınmaktır. el-Birr kelimesinin 'el-bârr' (iyilik eden kimse) manasında olması da caizdir; zira masdar ismi-fail yerine çokça kullanılır, Nitekim Kur'an'da: { إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } “Suyunuz çekiliverse” yani 'gâiren' (çekilmiş) şeklinde gelmiştir; bu da Ebû Ubeyde'nin tercihidir. Burada kitap ile kastedilen: cins (bütün semavî kitaplar) veya Kur'an'dır. Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلى حُبِّهِ } “sevdiği maldan” kavlindeki zamir mala racidir. { وَآتَى الْمالَ } kavlinin delalet ettiği 'verme' fiiline raci olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hak Teâlâ'ya raci olduğu da söylenmiştir, yani: 'Allah sevgisi uğruna'. Birinci görüşe göre mana: Malı sevdiği ve ona cimrilik ettiği halde vermiştir; nitekim Allah Teâlâ: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe iyiliğe asla erişemezsiniz” buyurmuştur. İkinci görüşe göre mana: Mal vermeyi sever ve bundan gönlü hoşnut olur. Üçüncü görüşe göre mana: Ayetin içerdiği kimselere başka bir gaye için değil, yalnızca Azîz ve Celîl olan Allah'ın rızası uğruna vermiştir; nitekim: { وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ } “Ona duydukları sevgiye rağmen yemeği yedirirler” kavli de bunun gibidir. Züheyr'in şu sözü de buna benzer:
إِنَّ الْكَرِيمَ عَلَى عِلَّاتِهِ هَرِمُ
«Şüphesiz cömert kişi, bütün engellere rağmen yine de cömerttir.»
وَقَدَّمَ ذَوِي الْقُرْبَى لِكَوْنِ دَفْعِ الْمَالِ إليهم صدقة وصلة إذا كانوا فقراء، هكذا الْيَتَامَى الْفُقَرَاءُ أَوْلَى بِالصَّدَقَةِ مِنَ الْفُقَرَاءِ الَّذِينَ لَيْسُوا بِيَتَامَى، لِعَدَمِ قُدْرَتِهِمْ عَلَى الْكَسْبِ. وَالْمِسْكِينُ: السَّاكِنُ إِلَى مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ لِكَوْنِهِ لَا يَجِدُ شَيْئًا. وَابْنَ السَّبِيلِ: الْمُسَافِرُ الْمُنْقَطِعُ، وَجُعِلَ ابْنًا لِلسَّبِيلِ لِمُلَازَمَتِهِ لَهُ. وَقَوْلُهُ: وَفِي الرِّقابِ أَيْ: فِي مُعَاوَنَةِ الْأَرِقَّاءِ الَّذِينَ كَاتَبَهُمُ الْمَالِكُونَ لَهُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ شِرَاءُ الرِّقَابِ وَإِعْتَاقُهَا وَقِيلَ:
Akrabaları öne almıştır; çünkü fakir olduklarında onlara mal vermek hem sadaka hem de sıla-i rahimdir. Fakir yetimler de kazanma güçleri bulunmadığı için yetim olmayan fakirlerden sadakaya daha layıktırlar. Miskin: Hiçbir şey bulamadığı için insanların ellerindekine göz diken/muhtaç kalan kimsedir. İbnü's-Sebîl (yolun oğlu): Yolda kalmış yolcudur; yola sürekli bağlı kaldığı için 'yolun oğlu' olarak isimlendirilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَفِي الرِّقابِ } “ve kölelerin azat edilmesine” kavli; yani efendileriyle mükâtebe sözleşmesi yapmış olan kölelere yardım etmektir. Kölelerin satın alınıp azat edilmesinin kastedildiği de söylenmiştir; [şöyle de] denilmiştir:
الْمُرَادُ فَكُّ الْأَسَارَى. وَقَوْلُهُ: وَآتَى الزَّكاةَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِيتَاءَ الْمُتَقَدِّمَ هُوَ صَدَقَةُ الْفَرِيضَةِ. وَقَوْلُهُ:
Esirlerin kurtarılmasının kastedildiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآتَى الزَّكاةَ } “ve zekâtı veren” kavlinde, önceki vermenin farz olan sadaka (zekât) olmadığına delil vardır. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَالْمُوفُونَ قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى «مَنْ آمَنَ» ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَكِنَّ الْبِرَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُوفُونَ. قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْأَخْفَشُ وَقِيلَ: هُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الْمُوفُونَ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الضَّمِيرِ فِي آمَنَ، وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَلِيٍّ وَقَالَ: لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ:
{ وَالْمُوفُونَ } “ve yerine getirenler” kavli hakkında; 'men âmene' ifadesine matuf olduğu söylenmiştir, sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Fakat asıl iyilik, iman edenlerin ve ahitlerini yerine getirenlerin [iyiliğidir]'. Bunu Ferrâ ve Ahfeş söylemiştir. Mübteda olarak merfu olduğu ve haberinin mahzuf olduğu da söylenmiştir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani: 'humu'l-mûfûne' (onlar yerine getirenlerdir). 'Âmene'deki zamire matuf olduğu da söylenmiştir; Ebû Ali bunu reddetmiş ve: «Mana buna uygun değildir» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَالصَّابِرِينَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ، وَمِنْهُ مَا أَنْشَدَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ:
{ وَالصَّابِرِينَ } “ve sabredenler” kavli, Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } kavlinde olduğu gibi övgü (medih) üzere mensub kılınmıştır. Ebû Ubeyde'nin şu inşad ettiği beyit de bundandır:
لَا يَبْعَدَنَّ قَوْمَيِ الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزْرِ
«Kavmim asla yok olmasın; onlar ki... Düşmanların zehri ve boğazlanan develerin felaketidirler.»
النَّازِلِينَ بِكُلِّ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبُونَ مَعَاقِدَ الْأُزْرِ
«Her savaş alanına inenlerdir onlar... Ve iffet bağları tertemiz kimselerdir.»
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى ذَوِي الْقُرْبَى كَأَنَّهُ قَالَ: وَآتَى الصَّابِرِينَ: وَقَالَ النَّحَّاسُ: إِنَّهُ خطأ.
Kisâî ise: «{ ذَوِي الْقُرْبى } ifadesine matuftur; sanki 've sabredenlere verdi' demiştir» dedi. Nehhas ise bunun hata olduğunu söyledi.
قال الكسائي: وفي قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ وَالْمُوفِينَ وَالصَّابِرِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: يَكُونَانِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَنْسُوقَيْنِ عَلَى ذَوِي الْقُرْبَى أَوْ عَلَى الْمَدْحِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَالْأَعْمَشُ: وَالْمُوفُونَ والصّابرون بالرفع فيهما. فِي الْبَأْساءِ الشدة والفقر. وَالضَّرَّاءِ: المرض والزمانة وَحِينَ الْبَأْسِ قيل: المراد:
Kisâî şöyle dedi: Abdullah'ın kıraatinde { وَالْمُوفِينَ وَالصَّابِرِينَ } şeklindedir. Nehhâs şöyle demiştir: «Bu kıraate göre bu iki kelime, { ذَوِي الْقُرْبَى } ifadesine matuf veya medih (övgü) üzere [mansub] olurlar.» Ya'kūb ve el-A'meş ise her ikisini de ref ile { وَالْمُوفُونَ وَالصَّابِرُونَ } şeklinde okumuştur. { فِي الْبَأْساءِ } darlık, şiddet ve fakirliktir. { وَالضَّرَّاءِ } hastalık ve müzmin rahatsızlıktır. { وَحِينَ الْبَأْسِ } [ifadesine gelince], denildi ki: Kastedilen:
وَقْتُ الْحَرْبِ، وَالْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ اسْمَانِ بُنِيَا عَلَى فَعْلَاءَ وَلَا فِعْلَ لَهُمَا لِأَنَّهُمَا اسْمَانِ وَلَيْسَا بِنَعْتٍ. وَقَوْلُهُ:
Savaş vakti olduğu söylenmiştir. Be'sâ ve Darrâ, 'fa'lâ' vezni üzerine bina edilmiş iki isimdir ve fiilleri yoktur; çünkü bunlar isimdir, sıfat değildir. Cenâb-ı Hakk'ın:
صَدَقُوا وَصَفَهُمْ بِالصِّدْقِ وَالتَّقْوَى فِي أُمُورِهِمْ وَالْوَفَاءِ بِهَا وَأَنَّهُمْ كَانُوا جَادِّينَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ صَدَقُوهُمُ الْقِتَالَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
{ صَدَقُوا } “doğru olanlardır” kavli, onları işlerinde doğruluk, takva ve ahde vefa ile ve işlerinde samimi/ciddi olmalarıyla nitelemiştir. Bir görüşe göre de kastedilen: Onlara karşı savaşta dürüst davrandılar demektir; fakat birinci görüş daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْإِيمَانِ فَتَلَا: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ حَتَّى فَرَغَ مِنْهَا، ثُمَّ سَأَلَهُ أَيْضًا فَتَلَاهَا، ثُمَّ سَأَلَهُ فَتَلَاهَا. قَالَ: وَإِذَا عَمِلْتَ بِحَسَنَةٍ أَحَبَّهَا قَلْبُكَ، وَإِذَا عَمِلْتَ بِسَيِّئَةٍ أَبْغَضَهَا قَلْبُكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي ذَرٍّ فَقَالَ: مَا الْإِيمَانُ؟ فَتَلَا عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ ذَكَرَ لَهُ نَحْوَ الْحَدِيثِ السَّابِقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُ لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُصَلُّوا وَلَا تَعْمَلُوا، هَذَا حِينَ تَحَوَّلَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأُنْزِلَتِ الْفَرَائِضُ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بالمدينة، يقول:
İbn Ebî Hâtim, Ebû Zerr'den sahih kabul ederek rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e imandan sordu; [Resûlullah] bitirinceye kadar: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } “Yüzlerinizi çevirmeniz iyilik değildir...” ayetini okudu. Sonra ona tekrar sordu, yine onu okudu. Sonra bir daha sordu, yine onu okudu ve şöyle buyurdu: «Bir iyilik yaptığında kalbin bundan hoşnut oluyorsa ve bir kötülük yaptığında kalbin bundan rahatsızlık duyuyorsa [işte bu imandır].» Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, Kāsım b. Abdirrahmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Ebû Zerr'e gelip: «İman nedir?» dedi. O da bu ayeti ona okudu, sonra da ona önceki hadisin benzerini zikretti. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «[Allah Teâlâ] iyiliğin sadece namaz kılmanız ve amel etmemeniz olmadığını buyurmaktadır. Bu, Mekke'den Medine'ye hicret edildiği ve farzların indirildiği zamandı.» İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre de o şöyle demiştir: «Bu ayet Medine'de indi; Cenâb-ı Hak şöyle buyurmaktadır:
ليس البرّ أن تصلوا، ولكن الْبِرَّ مَا ثَبَتَ فِي الْقَلْبِ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنْ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْبِرِّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ الْبِرَّ الآية. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ تُصَلِّي قِبَلَ الْمَغْرِبِ، وَالنَّصَارَى قِبَلَ الْمَشْرِقِ، فَنَزَلَتْ:
İyilik sadece namaz kılmanız değildir; asıl iyilik kalpte yerleşen Allah'a itaattir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bize zikredildiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iyilikten sordu; bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ الْبِرَّ } ayetini indirdi.» Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yahudiler batıya doğru, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılıyorlardı; bunun üzerine:
لَيْسَ الْبِرَّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ قَالَ:
{ لَيْسَ الْبِرَّ } ayeti indi.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den de bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
يُعْطِي وَهُوَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ يَأْمُلُ الْعَيْشَ وَيَخَافُ الْفَقْرَ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ المطلب: أنه قيل: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا آتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ؟ فَكُلُّنَا نُحِبُّهُ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تُؤْتِيهِ حِينَ تُؤْتِيهِ وَنَفْسُكَ تُحَدِّثُكَ بِطُولِ الْعُمُرِ وَالْفَقْرِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ يَعْنِي: عَلَى حُبِّ الْمَالِ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: ذَوِي الْقُرْبى يَعْنِي: قَرَابَتَهُ.
«Kişi sağlıklı ve hırslı iken, yaşamayı umup fakirlikten korktuğu halde [malını] vermesidir.» Ondan merfû olarak da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Muttalib'den rivayet ettiğine göre şöyle denilmiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! 'Mala olan sevgisine rağmen onu vermek' ne demektir? Hepimiz onu seviyoruz.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sen onu verirken nefsinin sana uzun bir ömür ve fakirlik fısıldadığı bir anda vermendir.» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ } kavli hakkında «Yani mala olan sevgisine rağmen» dediğini rivayet etmiştir. Yine ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { ذَوِي الْقُرْبى } kavli hakkında «Yani akrabalarını» dediğini rivayet etmiştir.
وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ، وَعَلَى ذِي الرَّحِمِ ثِنْتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ» أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ حَدِيثِ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ، وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ زَيْنَبَ امْرَأَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هَلْ تُجْزِي عَنْهَا مِنَ الصَّدَقَةِ النَّفَقَةُ عَلَى زَوْجِهَا وَأَيْتَامٍ فِي حِجْرِهَا؟ فَقَالَ: «لَكِ أَجْرَانِ:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Miskine verilen sadaka bir sadakadır; akrabaya verilen ise iki şeydir: Hem sadaka hem de sıladır.» Bunu İbn Ebî Şeybe, Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, Selmân b. Âmir ed-Dabbî hadisinden rivayet etmişlerdir. Sahîhayn ve diğer kaynaklarda İbn Mes'ûd'un hanımı Zeyneb hadisinden geldiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kocasına ve himayesindeki yetimlere yaptığı harcamanın kendisi adına sadaka yerine geçip geçmeyeceğini sordu. Resûlullah şöyle buyurdu: «Senin için iki ecir vardır:
أَجْرُ الصَّدَقَةِ، وَأَجْرُ الْقَرَابَةِ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، مِنْ حَدِيثِ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ عَلَى ذِي الرَّحِمِ الْكَاشِحِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالدَّارِمِيُّ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ابْنُ السَّبِيلِ: هُوَ الضعيف الَّذِي يَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُوَ الَّذِي يَمُرُّ بِكَ وَهُوَ مُسَافِرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّائِلِينَ قَالَ: السَّائِلُ الَّذِي يَسْأَلُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَفِي الرِّقابِ قَالَ: يَعْنِي فَكَّ الرِّقَابِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْهُ فِي
Sadaka ecri ve akrabalık ecri.» Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, Ümmü Külsûm bint Ukbe hadisinden rivayet ettiklerine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Sadakanın en faziletlisi, [içinde sana karşı] düşmanlık besleyen akrabaya verilendir.» Ahmed, Dârimî ve Taberânî, Hakîm b. Hizâm hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İbnü's-sebîl (yolcu), Müslümanlara sığınan/konuk olan zayıf kimsedir.» İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O, yolcu olup sana uğrayan kimsedir.» İbn Cerîr, İkrime'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالسَّائِلِينَ } kavli hakkında «İsteyen kişi, senden talepte bulunandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَفِي الرِّقابِ } kavli hakkında «Yani kölelerin azat edilmesidir» dediğini rivayet etmiştir. Yine ondan
قَوْلِهِ: وَأَقامَ الصَّلاةَ يَعْنِي وَأَتَمَّ الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ وَآتَى الزَّكاةَ يَعْنِي الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَدِيٍّ، والدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ، ثُمَّ قَرَأَ: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي العالية في قَوْلِهِ: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ قَالَ: فَمَنْ أَعْطَى عَهْدَ اللَّهِ ثُمَّ نَقَضَهُ فَاللَّهُ يَنْتَقِمُ مِنْهُ، وَمَنْ أَعْطَى ذِمَّةَ النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ غَدَرَ بِهَا فَالنَّبِيُّ ﷺ خَصْمُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا يَعْنِي: فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْبَأْساءِ: الْفَقْرُ وَالضَّرَّاءِ: السَّقَمُ وَحِينَ الْبَأْسِ: حِينَ الْقِتَالِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا قَالَ: فَعَلُوا مَا ذَكَرَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا قَالَ: تَكَلَّمُوا بِكَلَامِ الْإِيمَانِ، فَكَانَتْ حَقِيقَةُ الْعَمَلِ صدقوا الله. قَالَ: وَكَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: هَذَا كَلَامُ الْإِيمَانِ وَحَقِيقَتُهُ الْعَمَلُ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَ الْقَوْلِ عمل فلا شيء.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَقامَ الصَّلاةَ } kavli hakkında «Yani farz kılınan namazı tastamam kıldı», { وَآتَى الزَّكاةَ } kavli hakkında da «Yani farz kılınan zekâtı verdi» dediği rivayet edilmiştir. Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy, Dârekutnî ve İbn Merdûye, Fâtıma bint Kays'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Malda zekâtın dışında da bir hak vardır» buyurdu, sonra da: { لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ } ayetini okudu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kim Allah'a söz verip sonra onu bozarsa, Allah ondan intikam alır. Kim de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e güvence verip sonra ona hıyanet ederse, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun hasmı olur.» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا } kavli hakkında «Yani kendileriyle insanlar arasında [sözleştikleri zaman]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «el-Be'sâ fakirlik, ed-darrâ hastalık, hîne'l-be's ise savaş vaktidir.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } kavli hakkında «Allah'ın bu ayette zikrettiklerini yapanlardır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Rebî'den Cenâb-ı Hakk'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İman sözünü söylediler, amelin hakikati de Allah'ı tasdik etmek (sözlerinde durmak) oldu.» Dedi ki: Hasan da şöyle derdi: «Bu imanın sözüdür, hakikati ise ameldir. Sözle birlikte amel yoksa hiçbir şey yoktur.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧٨ الى ١٧٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 178-179]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٨) وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧٩) } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı. Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kim [öldürülenin] kardeşi [olan velisi] tarafından bir şey karşılığı bağışlanırsa, artık [tarafların] örfe uyması ve [katilin de] ona güzellikle ödemesi gerekir. Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir. Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa, onun için elem dolu bir azap vardır. Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır; umulur ki sakınırsınız.”
قَوْلُهُ: كُتِبَ مَعْنَاهُ: فُرِضَ، وَأُثْبِتَ، وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { كُتِبَ } kavlinin anlamı: Farz kılındı ve hükme bağlandı demektir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bundandır:
كُتِبَ الْقَتْلُ وَالْقِتَالُ عَلَيْنَا ... وَعَلَى الْغَانِيَاتِ جَرُّ الذُّيُولِ
«Öldürmek ve savaşmak bize farz kılındı / Güzel kadınlara ise eteklerini sürümek...»
وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ بِأَنَّهُ شَرَعَ لَهُمْ ذَلِكَ، وَقِيلَ: إِنَّ كُتِبَ هُنَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا جَرَى به القلم في اللوح المحفوظ. والْقِصاصُ أَصْلُهُ: قَصُّ الْأَثَرِ: أَيِ: اتِّبَاعُهُ، وَمِنْهُ: الْقَاصُّ، لِأَنَّهُ يَتَتَبَّعُ الْآثَارَ، وَقَصُّ الشِّعْرِ: اتِّبَاعُ أَثَرِهِ، فَكَأَنَّ الْقَاتِلَ يَسْلُكُ طَرِيقًا مِنَ الْقَتْلِ، يَقُصُّ أَثَرَهُ فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu, Allah Sübhânehu'nun kullarına bunu kendileri için hükme bağladığını bildirmesidir. Buradaki { كُتِبَ } lafzının Levh-i Mahfûz'da kalemin yazdığı şeylere işaret olduğu da söylenmiştir. Kısas (الْقِصاصُ) kelimesinin aslı: İzin sürülmesi, yani takip edilmesidir. 'Kāss' (kıssacı) da bundandır; çünkü o izleri/rivayetleri takip eder. Saçın kesilmesine de 'kassü'ş-şa'r' denir ki bu da onun izini takip etmek demektir. Sanki katil, öldürmekten bir yol tutar ve onun peşinden aynı şekilde gidilir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır:
فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً وَقِيلَ: إِنَّ الْقِصَاصَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقَصِّ وَهُوَ الْقَطْعُ، يُقَالُ: قَصَصْتُ مَا بَيْنَهُمَا: أَيْ: قَطَعْتُهُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ، وَهُمُ الْجُمْهُورُ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَدَاوُدُ إِلَى أَنَّهُ يُقْتَلُ بِهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ. وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ، وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geri döndüler”. Kısasın (الْقِصَاصُ), kesmek anlamına gelen 'kass' (الْقَصُّ) kökünden türediği de söylenmiştir. 'İkisinin arasını kestim/ayırdım' manasında 'kasastü mâ beynehümâ' denilir. Hür olanın köle karşılığında öldürülemeyeceğini söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir ki bunlar cumhurdur. Ebû Hanîfe, ashabı, Sevrî, İbn Ebî Leylâ ve Dâvûd ise köleye karşılık hürün öldürüleceği görüşüne varmışlardır. Kurtubî şöyle demiştir: «Bu görüş Ali ve İbn Mes'ûd'dan da rivayet edilmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde ve Hakem b. Uteybe de bu görüştedir.» Onlar Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmişlerdir:
وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ مُفَسِّرٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَقَالُوا أَيْضًا: إِنَّ قَوْلَهُ: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها يُفِيدُ: أَنَّ ذَلِكَ حِكَايَةٌ عَمَّا شرعه لِبَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التَّوْرَاةِ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا استدل به الآخرون قوله
{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Orada (Tevrat'ta) onların üzerine: Cana can... [kısas edilir] diye yazdık” [ayetini delil getirmişlerdir]. Birinci görüş sahipleri (cumhur) bu delillendirmeye karşı, Allah Teâlâ'nın { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Hüre hür, köleye köle” buyruğunun, yine Allah Teâlâ'nın { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } “Cana can” buyruğunu açıklayıcı (tefsir edici) olduğu cevabını vermişlerdir. Ayrıca şöyle de demişlerdir: Şüphesiz O'nun { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها } “Orada onların üzerine yazdık” buyruğu, bunun Allah'ın İsrâiloğulları'na Tevrat'ta meşru kıldığı hükümlerin bir aktarımı olduğunu ifade etmektedir. İkinci görüş sahiplerinin delil getirdiği hususlardan biri de [Resûlullah'ın] şu sözüdür:
صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الْمُسْلِمُونَ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ» وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ مُجْمَلٌ وَالْآيَةُ مُبَيِّنَةٌ، وَلَكِنَّهُ يُقَالُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Müslümanların kanları birbirine denktir» sözüdür. Buna ise bu hadisin mücmel olduğu, ayetin ise açıklayıcı olduğu şeklinde cevap verilir. Ancak şöyle de denilebilir: Allah Teâlâ'nın:
الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ إِنَّمَا أَفَادَ بِمَنْطُوقِهِ أَنَّ الْحُرَّ يُقْتَلُ بِالْحُرِّ، وَالْعَبْدَ يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ، وَلَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ إِلَّا بِاعْتِبَارِ الْمَفْهُومِ، فَمَنْ أَخَذَ بِمِثْلِ هَذَا الْمَفْهُومِ لَزِمَهُ الْقَوْلُ بِهِ هُنَا، وَمَنْ لَمْ يَأْخُذْ بِمِثْلِ هَذَا الْمَفْهُومِ لَمْ يَلْزَمْهُ الْقَوْلُ بِهِ هُنَا، وَالْبَحْثُ فِي هَذَا مُحَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْقَائِلُونَ بِأَنْ الْمُسْلِمَ يُقْتَلُ بِالْكَافِرِ، وَهُمُ الْكُوفِيُّونَ وَالثَّوْرِيُّ، لِأَنَّ الْحُرَّ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ كَمَا يَتَنَاوَلُ الْمُسْلِمَ، وَكَذَا الْعَبْدُ وَالْأُنْثَى يَتَنَاوَلَانِ الْكَافِرَ كَمَا يَتَنَاوَلَانِ الْمُسْلِمَ. وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ لِأَنَّ النَّفْسَ تَصْدُقُ عَلَى النَّفْسِ الْكَافِرَةِ، كَمَا تَصْدُقُ عَلَى النَّفْسِ الْمُسْلِمَةِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالْكَافِرِ، وَاسْتَدَلُّوا بِمَا وَرَدَ مِنَ السُّنَّةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ، وَهُوَ مُبَيِّنٌ لِمَا يُرَادُ فِي الْآيَتَيْنِ، وَالْبَحْثُ فِي هَذَا يَطُولُ. وَاسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الذَّكَرَ لَا يُقْتَلُ بِالْأُنْثَى، وَقَرَّرُوا الدَّلَالَةَ عَلَى ذَلِكَ بِمِثْلِ مَا سَبَقَ إِلَّا إِذَا سَلَّمَ أَوْلِيَاءُ الْمَرْأَةِ الزِّيَادَةَ عَلَى دِيَتِهَا مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ يُقْتَلُ الرَّجُلُ بِالْمَرْأَةِ وَلَا زِيَادَةَ، وَهُوَ الْحَقُّ. وَقَدْ بَسَطْنَا الْبَحْثَ فِي شَرْحِ الْمُنْتَقَى فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ «مَنْ» هُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الْقَاتِلِ. وَالْمُرَادُ بِالْأَخِ: الْمَقْتُولُ، أَوِ الْوَلِيُّ، وَالشَّيْءُ: عِبَارَةٌ عَنِ الدَّمِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقَاتِلَ أَوِ الْجَانِيَ إِذَا عُفِيَ لَهُ مِنْ جِهَةِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، أَوِ الْوَلِيِّ، دَمٌ أَصَابَهُ مِنْهُ عَلَى أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ شَيْئًا مِنَ الدِّيَةِ أَوِ الأرش، فليتبع المجني عليه أو الْوَلِيَّ مَنْ عَلَيْهِ الدَّمُ فِيمَا يَأْخُذُهُ مِنْهُ مِنْ ذَلِكَ اتِّبَاعًا بِالْمَعْرُوفِ، وَلْيُؤَدِّ الْجَانِي مَا لَزِمَهُ مِنَ الدِّيَةِ أَوِ الْأَرْشِ إِلَى الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، أَوْ إِلَى الْوَلِيِّ أَدَاءً بِإِحْسَانٍ وَقِيلَ: إن «من» عبارة عن الوليّ، والأخ: يُرَادُ بِهِ الْقَاتِلُ، وَالشَّيْءُ:
{ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } “Hüre hür, köleye köle” kavli, mantûkuyla (lafzi ifadesiyle) ancak hürün hüre karşılık, kölenin de köleye karşılık öldürüleceğini ifade etmiştir; içinde hürün köleye karşılık öldürülmeyeceğine dair mefhumu (kavramsal işareti) dışında bir delil yoktur. Kim bu tür bir mefhumu delil kabul ederse burada o görüşe varması gerekir; kim de bu tür bir mefhumu delil kabul etmezse burada o görüşü benimsemesi gerekmez. Bu konudaki inceleme fıkıh usulü ilminde etraflıca açıklanmıştır. Müslümanın kâfire karşılık öldürüleceğini savunanlar Kûfeliler ve Sevrî bu ayeti delil getirmişlerdir; çünkü hür kelimesi Müslümanı kapsadığı gibi kâfiri de kapsar, aynı şekilde köle ve kadın da Müslümanı kapsadığı gibi kâfiri de kapsar. Ayrıca onlar Allah Teâlâ'nın: { أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } kavlini de delil getirmişlerdir; çünkü 'en-nefs' lafzı Müslüman can için geçerli olduğu gibi kâfir can için de geçerlidir. Cumhur ise Müslümanın kâfire karşılık öldürülmeyeceği görüşüne varmış ve sünnette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen «Kâfire karşılık Müslüman öldürülmez» hadisini delil getirmişlerdir; bu hadis iki ayette ne kastedildiğini açıklamaktadır. Bu konudaki inceleme uzundur. Erkeğin kadına karşılık öldürülmeyeceğini savunanlar da bu ayeti delil getirmişler ve kadının velileri erkeğin diyetinden arta kalan fazlalığı vermedikçe öldürülmeyeceğini belirterek delillendirmeyi öncekine benzer şekilde yapmışlardır. Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk, Sevrî ve Ebû Sevr bu görüştedir. Cumhur ise erkeğin kadına karşılık herhangi bir fazlalık verilmeksizin öldürüleceği görüşüne varmıştır ki hak olan da budur. Bu konudaki incelemeyi Şerhu'l-Müntekā'da etraflıca açıkladık, oraya başvurulmalıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } “Kim kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa” kavlinde geçen 'men' (kim) burada katili ifade eder. 'Kardeş' ile kastedilen: Maktul veya velidir. 'Şey' ise kandan bir kısmı/diyeti ifade eder. Anlam şudur: Katil veya suçlu için, mağdur veya veli tarafından, kendisinden diyet veya erşten (yaralama tazminatından) bir miktar alınması şartıyla kan bağışlanırsa, mağdur veya veli alacağı şeyde örfe uygun şekilde kan sahibini (katili) takip etsin. Katil de diyet veya tazminattan üzerine düşen borcu mağdura veya veliye güzellikle ödesin. 'Men' lafzının veliyi ifade ettiği, 'kardeş' ile katilin kastedildiği, 'şey' ile de:
الدِّيَةُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْوَلِيَّ إِذَا جَنَحَ إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْقِصَاصِ إِلَى مُقَابِلِ الدِّيَةِ، فَإِنَّ الْقَاتِلَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ أَنْ يُعْطِيَهَا أَوْ يُسَلِّمَ نَفْسَهُ لِلْقَصَاصِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يَثْبُتُ الْخِيَارُ لِلْقَاتِلِ فِي ذَلِكَ وَذَهَبَ مَنْ عَدَاهُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُخَيَّرُ، بَلْ إِذَا رَضِيَ الْأَوْلِيَاءُ بِالدِّيَةِ فَلَا خِيَارَ لِلْقَاتِلِ، بَلْ يَلْزَمُهُ تَسْلِيمُهَا وَقِيلَ: مَعْنَى: عُفِيَ بُذِلَ. أَيْ:
Diyetin kastedildiği de söylenmiştir. Anlam şudur: Veli, kısastan vazgeçip diyet alma yolunu tutarsa, Mâlik'ten katilin bu hususta muhayyer olduğu rivayet edildiği gibi; katil diyeti vermekle kendisini kısasa teslim etmek arasında muhayyerdir. Onun dışındakiler ise katilin muhayyer olmadığı, bilakis veliler diyete razı olduğu takdirde katile muhayyerlik hakkı kalmayıp diyeti teslim etmesinin farz olduğu görüşüne varmışlardır. { عُفِيَ } fiilinin bağışlandı/verildi anlamına geldiği de söylenmiştir. Yani:
مَنْ بُذِلَ لَهُ شَيْءٌ مِنَ الدِّيَةِ، فَلْيَقْبَلْ وَلْيَتَّبِعْ بِالْمَعْرُوفِ وَقِيلَ: إِنِ الْمُرَادَ بِذَلِكَ: أَنَّ مَنْ فَضُلَ لَهُ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى شَيْءٌ مِنَ الدِّيَاتِ، فَيَكُونُ عُفِيَ بِمَعْنَى: فَضُلَ، وَعَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ فَتَنْكِيرُ شَيْءٌ لِلتَّقْلِيلِ، فَيَتَنَاوَلُ الْعَفْوَ عَنِ الشَّيْءِ الْيَسِيرِ مِنَ الدِّيَةِ، وَالْعَفْوَ الصَّادِرَ عَنْ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْوَرَثَةِ. وَقَوْلُهُ: فَاتِّباعٌ مُرْتَفِعٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ أَيْ: فَلْيَكُنْ مِنْهُ اتِّبَاعٌ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَالْأَمْرُ اتِّبَاعٌ، وكذا قوله: وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ. قوله: ذلِكَ تَخْفِيفٌ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَفْوِ وَالدِّيَةِ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ شَرَعَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْعَفْوَ مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ أَوْ بَعُوضٍ، وَلَمْ يُضَيِّقْ عَلَيْهِمْ كَمَا ضَيَّقَ عَلَى الْيَهُودِ، فَإِنَّهُ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِصَاصَ، وَلَا عَفْوَ وَكَمَا ضَيَّقَ عَلَى النَّصَارَى فَإِنَّهُ أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْعَفْوَ وَلَا دِيَةَ. قَوْلُهُ: فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ أَيْ: بَعْدِ التَّخْفِيفِ، نَحْوَ: أَنْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ ثُمَّ يَقْتُلَ الْقَاتِلَ، أو يعفو ثم يستقص. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ قَتَلَ الْقَاتِلَ بَعْدَ أَخْذِ الدِّيَةِ. فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: إِنَّهُ كَمَنْ قَتَلَ ابْتِدَاءً، إِنْ شَاءَ الْوَلِيُّ قَتَلَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ عَذَابُهُ أَنْ يُقْتَلَ أَلْبَتَّةَ، وَلَا يُمَكِّنَ الْحَاكِمُ الْوَلِيَّ مِنَ الْعَفْوِ. وقال
Kime diyetten bir şey teklif edilirse/verilirse, kabul etsin ve örfe uygun şekilde takip etsin. Bununla kastedilenin iki gruptan birinin diğerine göre diyetlerden arta kalan bir fazlalığı olması durumu olduğu, dolayısıyla { عُفِيَ } fiilinin 'arttı/fazla geldi' manasında olduğu da söylenmiştir. Her halükarda { شَيْءٌ } kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi azlık bildirmek içindir; dolayısıyla diyetin az bir kısmının bağışlanmasını ve mirasçılardan tek bir ferdin bağışlamasını da kapsar. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاتِّباعٌ } kavli mahzuf bir fiille merfudur; yani: 'Ondan bir takip olsun' veya mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Yapılacak iş takip etmektir'. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } kavli de böyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ تَخْفِيفٌ } kavli, af ve diyete işarettir. Yani Allah bu ümmete bedelsiz veya bedel karşılığı affı meşru kılmış; Yahudilere kısası farz kılıp affa yer vermeyerek ve Hristiyanlara da affı farz kılıp diyete yer vermeyerek daralttığı gibi bu ümmeti daraltmamıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } kavli; yani bu hafifletmeden sonra tecavüz eden; örneğin diyeti alıp sonra katili öldüren veya affettikten sonra kısas isteyen kimsedir. İlim ehli, diyeti aldıktan sonra katili öldüren kişi hakkında ihtilaf etmiştir. Mâlik ve Şâfiî'nin de aralarında bulunduğu bir grup: «O, baştan adam öldüren kimse gibidir; veli dilerse onu öldürür, dilerse affeder» demiştir. Katâde, İkrime, Süddî ve diğerleri ise: «Onun azabı kesinlikle öldürülmesidir ve hâkim veliye af yetkisi vermez» demişlerdir.
الحسن: عذابه أن يرد الدية فقط، ويبقى إثمه إلى عذاب الآخرة. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: أَمْرُهُ إِلَى الإمام يصنع فيه ما رأى. قوله: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ أَيْ: لَكُمْ فِي هَذَا الْحُكْمِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ لَكُمْ حَيَاةٌ، لِأَنَّ الرَّجُلَ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ يُقْتَلُ قِصَاصًا إِذَا قَتَلَ آخَرَ كَفَّ عَنِ الْقَتْلِ، وَانْزَجَرَ عَنِ التَّسَرُّعِ إِلَيْهِ وَالْوُقُوعِ فِيهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْحَيَاةِ لِلنُّفُوسِ الْإِنْسَانِيَّةِ. وَهَذَا نَوْعٌ مِنَ الْبَلَاغَةِ بَلِيغٌ، وَجِنْسٌ مِنَ الْفَصَاحَةِ رَفِيعٌ، فَإِنَّهُ جعل القصاص الذي هو مات حياة باعتبار ما يؤول إِلَيْهِ مِنَ ارْتِدَاعِ النَّاسِ عَنْ قَتْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، إِبْقَاءً عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَاسْتِدَامَةً لِحَيَاتِهِمْ وَجَعَلَ هَذَا الْخِطَابَ مُوَجَّهًا إِلَى أُولِي الْأَلْبَابِ. لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَنْظُرُونَ فِي الْعَوَاقِبِ وَيَتَحَامَوْنَ مَا فِيهِ الضَّرَرُ الْآجِلُ وَأَمَّا مَنْ كَانَ مُصَابًا بِالْحُمْقِ وَالطَّيْشِ وَالْخِفَّةِ فَإِنَّهُ لَا يَنْظُرُ عِنْدَ سَوْرَةِ غَضَبهِ وَغَلَيَانِ مَرَاجِلِ طَيْشِهِ إِلَى عَاقِبَةٍ وَلَا يُفَكِّرُ فِي أَمْرِ مُسْتَقْبَلٍ، كَمَا قَالَ بَعْضُ فُتَّاكِهِمْ:
Hasan ise: «Onun cezası sadece diyeti geri vermesidir, günahı ise ahiret azabına kalır» demiştir. Ömer b. Abdilazîz de: «Onun işi imama (devlet başkanına) kalmıştır, hakkında uygun gördüğünü yapar» demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } kavli; yani Allah'ın sizin için koyduğu bu hükümde sizin için hayat vardır; çünkü bir adam başka birini öldürdüğünde kısasen öldürüleceğini bilirse öldürmekten vazgeçer, buna cüret etmekten ve buna düşmekten sakınır; böylece bu durum insan hayatı için can simidi/hayat mesabesinde olur. Bu, son derece beliğ bir belağat ve çok yüce bir fesahat türüdür; zira ölüm olan kısası, insanların kendi canlarını korumak ve hayatlarını sürdürmek amacıyla birbirlerini öldürmekten vazgeçmeleri sonucunu doğurması bakımından hayat kılmıştır. Bu hitabı akıl sahiplerine yöneltmiştir; çünkü sonuçları düşünen ve gelecekteki zarardan sakınanlar onlardır. Ahmaklık, acelecilik ve hafifmeşrepliğe müptela olan kişiye gelince; o, öfkesinin kabardığı ve taşkınlık kazanlarının kaynadığı anda akıbete bakmaz ve geleceği hiç düşünmez. Nitekim onların gözü kara cengaverlerinden biri şöyle demiştir:
سَأَغْسِلُ عَنِّي الْعَارَ بِالسَّيْفِ جَالِبًا ... عَلَيَّ قَضَاءُ اللَّهِ مَا كَانَ جَالِبًا
«Üzerimdeki utancı kılıçla yıkayacağım; Allah'ın kaderi bana getireceğini getirsin dursun.»
ثُمَّ عَلَّلَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْحُكْمَ الَّذِي شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ بِقَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ أَيْ: تَتَحَامَوْنَ الْقَتْلَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى الْقِصَاصِ فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِلتَّقْوَى. وَقَرَأَ أَبُو الْجَوْزَاءِ: وَلَكُمْ فِي الْقَصَصِ حَيَاةٌ قِيلَ: أَرَادَ بِالْقَصَصِ الْقُرْآنَ، أَيْ: لَكُمْ فِي كِتَابِ اللَّهِ الَّذِي شَرَعَ فِيهِ الْقِصَاصَ حَيَاةٌ، أَيْ: نَجَاةٌ، وَقِيلَ: أَرَادَ حَيَاةَ الْقُلُوبِ وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْقِصَاصِ، وَالْكُلُّ ضَعِيفٌ، وَالْقِرَاءَةُ بِهِ مُنْكَرَةٌ.
Sonra Allah Sübhânehu kulları için meşru kıldığı bu hükmü şu kavliyle gerekçelendirmiştir: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “umulur ki sakınırsınız” yani kısası gözeterek adam öldürmekten sakınırsınız, böylece bu da takvaya vesile olur. Ebü'l-Cevzâ { وَلَكُمْ فِي الْقَصَصِ حَيَاةٌ } şeklinde okumuştur. Bu kıraatteki 'el-kasas' ile Kur'an'ın kastedildiği söylenmiştir; yani: 'Allah'ın içinde kısası meşru kıldığı Kitabı'nda sizin için hayat (kurtuluş) vardır'. Kalplerin hayatının kastedildiği de söylenmiştir. Bunun kısas anlamında bir masdar olduğu da söylenmiştir; fakat hepsi zayıftır ve bu kıraat münkerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: إِنَّ حَيَّيْنِ مِنَ الْعَرَبِ اقْتَتَلُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ بِقَلِيلٍ، فَكَانَ بَيْنَهُمْ قَتْلٌ وَجِرَاحَاتٌ حَتَّى قَتَلُوا الْعَبِيدَ وَالنِّسَاءَ وَلَمْ يَأْخُذْ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ حَتَّى أَسْلَمُوا، فَكَانَ أَحَدُ الْحَيَّيْنِ يَتَطَاوَلُ عَلَى الْآخَرِ في العدة والأموال، فحلفوا ألّا يَرْضَوْا حَتَّى يُقْتَلَ بِالْعَبْدِ مِنَّا الْحُرُّ مِنْهُمْ، وَبِالْمَرْأَةِ مِنَّا الرَّجُلُ مِنْهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ الشَّعْبِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانُوا لَا يَقْتُلُونَ الرَّجُلَ بِالْمَرْأَةِ، وَلَكِنْ يَقْتُلُونَ الرَّجُلَ بِالرَّجُلِ، وَالْمَرْأَةَ بِالْمَرْأَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: النَّفْسَ بِالنَّفْسِ فَجَعَلَ الْأَحْرَارَ فِي الْقِصَاصِ سَوَاءً فِيمَا بَيْنَهُمْ فِي الْعَمْدِ رِجَالُهُمْ وَنِسَاءُهُمْ فِي النَّفْسِ وَفِيمَا دُونَ النَّفْسِ، وَجَعَلَ الْعَبِيدَ مُسْتَوِينَ فِي الْعَمْدِ فِي النَّفْسِ وَفِيمَا دُونَ النَّفْسِ رِجَالُهُمْ وَنِسَاءُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ حَيَّيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ قِتَالٌ كَانَ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ الطَّوْلُ فَكَأَنَّهُمْ طَلَبُوا الْفَضْلَ، فَجَاءَ النَّبِيُّ ﷺ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَنَسَخَتْهَا النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Araplardan iki kabile İslam'dan az önce Cahiliye döneminde birbirleriyle savaştılar. Aralarında adam öldürme ve yaralanmalar oldu, hatta köleleri ve kadınları bile öldürdüler. Müslüman oluncaya kadar da birbirlerinden hak almadılar. Bu iki kabileden biri sayıca ve malca diğerine üstünlük taslıyordu; bizden bir köleye karşılık onlardan bir hür, bizden bir kadına karşılık onlardan bir erkek öldürülmedikçe razı olmayacaklarına yemin ettiler. Bunun üzerine bu ayet indi.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Şa'bî'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar kadına karşılık erkeği öldürmüyorlardı; ancak erkeğe karşılık erkeği, kadına karşılık kadını öldürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } ayetini indirdi; böylece kasten öldürmede can ve candan aşağısında hür erkek ve kadınları kendi aralarında eşit kıldı; köle erkek ve kadınları da kasten öldürmede can ve candan aşağısında birbirine eşit kıldı.» İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ebû Mâlik'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Ensardan iki kabile arasında savaş vardı; birinin diğerine üstünlüğü vardı ve üstünlük talep ediyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarını bulmak için geldi; bunun üzerine: { الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثى بِالْأُنْثى } ayeti indi.» İbn Abbâs: «Bunu { النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } ayeti neshetti» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
هُوَ الْعَمْدُ رَضِيَ أَهْلُهُ بِالْعَفْوِ. فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ أَمَرَ بِهِ الطَّالِبَ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ مِنَ الْقَابِلِ، قَالَ: يُؤَدِّي الْمَطْلُوبَ بِإِحْسَانٍ. ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ مِمَّا كَانَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقِصَاصُ وَلَمْ تَكُنِ الدِّيَةُ فِيهِمْ، فَقَالَ اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى إِلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَالْعَفْوُ: أَنْ تَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ
«O, kasten öldürmedir; maktulün ailesi affa razı olur. { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ } “örfe uymak” ile talep edene emredilmiştir; { وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ } “ona güzellikle ödemek” ise kabul edenin (katilin) görevidir; talep edileni güzellikle öder. { ذلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve bir rahmettir”, İsrâiloğullarına yüklenen hükümlere kıyasladır.» İbn Ebî Hâtim de başka bir yolla ondan bunun benzerini rivayet etmiştir. Buhârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İsrâiloğullarında kısas vardı, onlarda diyet yoktu. Allah bu ümmete: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } kavlinden: { فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ } kavline kadar buyurdu; af ise kasten öldürmede diyeti kabul etmektir; { فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَداءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسانٍ ذلِكَ تَخْفِيفٌ }
مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ
{ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ } “Rabbinizden [bir hafifletme] ve bir rahmettir”.
مِمَّا كَتَبَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ قِيلَ: بَعْدَ قَبُولِ الدِّيَةِ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ وَأَخْرَجَ ابن جرير عن قتادة قال: كان في أَهْلُ التَّوْرَاةِ إِنَّمَا هُوَ الْقِصَاصُ أَوِ الْعَفْوُ لَيْسَ بَيْنَهُمَا أَرْشٌ، وَكَانَ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ إِنَّمَا هُوَ الْعَفْوُ أُمِرُوا بِهِ، وَجَعَلَ اللَّهُ لِهَذِهِ الأمة القتل والعفو والدية إن شاؤوا، أَحَلَّهَا لَهُمْ وَلَمْ تَكُنْ لِأُمَّةٍ قَبْلَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ أُصِيبَ بِقَتْلٍ أَوْ خَبَلٍ فَإِنَّهُ يَخْتَارُ إِحْدَى ثَلَاثٍ: إِمَّا أَنْ يَقْتَصَّ، وَإِمَّا أَنْ يَعْفُوَ، وَإِمَّا أَنْ يَأْخُذَ الدِّيَةَ فَإِنْ أَرَادَ الرَّابِعَةَ فَخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ، وَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ نَارُ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا أَبَدًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُ إِذَا قَتَلَ بَعْدَ أَخْذِ الدِّيَةِ فَلَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ قَالَ: فَعَلَيْهِ الْقَتْلُ لَا تُقْبَلُ مِنْهُ الدِّيَةُ. قَالَ وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا أُعَافِي رَجُلًا قَتَلَ بَعْدَ أَخْذِ الدِّيَةِ» وَأَخْرَجَ سَمُّوَيْهِ فِي فَوَائِدِهِ، عَنْ سَمُرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ قَالَ: يَقْتُلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ قَالَ: جَعَلَ اللَّهُ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةً، وَنَكَالًا، وَعِظَةً إِذَا ذَكَرَهُ الظَّالِمُ الْمُعْتَدِي كَفَّ عَنِ الْقَتْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قَالَ: لَعَلَّكَ تَتَّقِي أَنْ تَقْتُلَهُ فَتُقْتَلَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ في قوله: يا أُولِي الْأَلْبابِ قَالَ: مَنْ كَانَ لَهُ لُبٌّ يَذْكُرُ الْقِصَاصَ فَيَحْجِزُهُ خَوْفُ الْقِصَاصِ عَنِ الْقَتْلِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قَالَ: لِكَيْ تَتَّقُوا الدِّمَاءَ مَخَافَةَ الْقِصَاصِ.
sizden öncekilere yazılan hükümlere göredir. { فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ } “Kim bundan sonra tecavüzde bulunursa”; diyeti kabul ettikten sonra denilmiştir, { فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ } “onun için elem dolu bir azap vardır”.» İbn Cerîr, Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Tevrat ehlinde sadece kısas veya af vardı, ikisi arasında diyet/tazminat yoktu. İncil ehlinde ise emrolundukları şey sadece aftı. Allah bu ümmete dilerlerse öldürmeyi, affı ve diyeti meşru kıldı; bunu onlara helal etti, oysa onlardan önceki hiçbir ümmete verilmemişti.» Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Ebû Şüreyh el-Huzâî'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kimin bir yakını öldürülür veya yaralanırsa o üç şeyden birini seçer: Ya kısas ister ya affeder ya da diyet alır. Eğer dördüncüyü isterse onun elini tutun (engelleyin). Kim bundan sonra tecavüz ederse, onun için ebedi kalacağı cehennem ateşi vardır.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Diyeti aldıktan sonra öldürürse onun için büyük bir azap vardır; ona öldürülme cezası verilir ve kendisinden diyet kabul edilmez.» Dedi ki: Bize zikredildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Diyeti aldıktan sonra öldüren adamı affetmem.» Semmûye Fevâid'inde Semure'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in böyle buyurduğunu zikretmiştir. İbn Ebî Şeybe, İkrime'den onun: «Öldürülür» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah kısasta bir hayat, bir caydırıcılık ve bir ibret kılmıştır; zalim ve mütecaviz bunu hatırladığında öldürmekten vazgeçer.» İbn Cerîr, İbn Zeyd'den Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } kavli hakkında «Onu öldürüp de karşılığında öldürülmekten sakınasınız diye» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { يا أُولِي الْأَلْبابِ } kavli hakkında «Aklı olan kimse kısası hatırlar da kısas korkusu onu adam öldürmekten alıkoyar; { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } ise kısas korkusuyla kan dökmekten sakınasınız diyedir» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٨٠ الى ١٨٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 180-182]
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢)
{ كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (١٨٠) فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٨١) فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٨٢) } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa ana babaya ve akrabaya uygun bir şekilde vasiyet etmek, takva sahipleri üzerine bir hak olarak size farz kılındı. Kim onu işittikten sonra değiştirirse, bunun günahı ancak onu değiştirenlerin üzerinedir. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Kim de vasiyet edenin bir haksızlığından veya günaha girmesinden endişe edip aralarını düzeltirse, ona hiçbir günah yoktur. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى: كُتِبَ قَرِيبًا، وَحُضُورُ الْمَوْتِ: حُضُورُ أَسْبَابِهِ، وَظُهُورُ عَلَامَاتِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
{ كُتِبَ } lafzının anlamı az önce geçti. Ölümün gelip çatması ise sebeplerinin hazır bulunması ve belirtilerinin ortaya çıkmasıdır. Antere'nin şu sözü de bundandır:
وَإِنَّ الْمَوْتَ طَوْعُ يَدِي إذا ما ... وصلت بنانها بالهندوان
«Parmakları Hint kılıcına ulaştığında, ölüm elimin altındadır.»
وَقَالَ جَرِيرٌ:
Cerîr de şöyle demiştir:
أَنَا الْمَوْتُ الَّذِي حُدِّثْتَ عَنْهُ ... فليس لهارب منّي نجاء
«Sana kendisinden bahsedilen o ölüm benim / Artık benden kaçana kurtuluş yoktur.»
وَإِنَّمَا لَمْ يُؤَنَّثِ الْفِعْلُ الْمُسْنَدُ إِلَى الْوَصِيَّةِ، وَهُوَ كُتِبَ لِوُجُودِ الْفَاصِلِ بَيْنَهُمَا- وَقِيلَ: لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْإِيصَاءِ، وَقَدْ رُوِيَ جَوَازُ إِسْنَادِ مَا لَا تَأْنِيثَ فِيهِ إِلَى الْمُؤَنَّثِ مَعَ عَدَمِ الْفَصْلِ. وَقَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ: قَامَ امْرَأَةٌ، وَهُوَ خِلَافُ مَا أَطْبَقَ عَلَيْهِ أَئِمَّةُ الْعَرَبِيَّةِ، وَشَرَطَ سُبْحَانَهُ مَا كَتَبَهُ مِنَ الْوَصِيَّةِ بِأَنْ يَتْرُكَ الْمُوصِي خَيْرًا. وَاخْتُلِفَ فِي جَوَابِ هَذَا الشَّرْطِ مَا هُوَ؟ فَرُوِيَ عَنِ الْأَخْفَشِ وَجْهَانِ:
Vasiyet kelimesine isnad edilen fiilin, yani { كُتِبَ } fiilinin müennes kılınmaması, ikisi arasındaki fasılanın (araya giren kelimelerin) bulunmasından dolayıdır. Fiilin 'iysâ' (vasiyet etme) manasında olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir. Araya fasıla girmeksizin de müennes olmayan bir fiilin müennese isnad edilmesinin caiz olduğu rivayet edilmiştir. Sîbeveyh: «قَامَ امْرَأَةٌ» (kadın kalktı) kullanımını nakletmiştir; ancak bu, Arap dili imamlarının üzerinde ittifak ettiği kurala aykırıdır. Allah Sübhânehu farz kıldığı vasiyeti, vasiyet edenin bir hayır (mal) bırakması şartına bağlamıştır. Bu şartın cevabının ne olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Ahfeş'ten iki vecih rivayet edilmiştir:
أَحَدُهُمَا أَنَّ التَّقْدِيرَ: إِنْ تَرَكَ خَيْرًا فَالْوَصِيَّةُ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْفَاءُ كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Birincisi takdir şöyledir: 'Eğer bir hayır bırakacaksa vasiyet etsin' (فَالْوَصِيَّةُ); sonra şairin şu sözünde olduğu gibi 'fâ' harfi hazfedilmiştir:
مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا ... وَالشَّرُّ بِالشَّرِّ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلَانِ
«Kim iyilik yaparsa Allah ona karşılığını verir / Kötülük ise kötülükle Allah katında iki denk şeydir.»
وَالثَّانِي: أَنَّ جَوَابَهُ مُقَدَّرٌ قَبْلَهُ. أَيْ: كُتِبَ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مِقْدَارِ الْخَيْرِ، فَقِيلَ: مَا زَادَ عَلَى سَبْعِمِائَةِ دِينَارٍ، وَقِيلَ: أَلْفُ دِينَارٍ وَقِيلَ: مَا زَادَ عَلَى خَمْسِمِائَةِ دِينَارٍ. وَالْوَصِيَّةُ فِي الْأَصْلِ: عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِالشَّيْءِ، وَالْعَهْدِ بِهِ فِي الْحَيَاةِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ، وَهِيَ هُنَا: عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِالشَّيْءِ لِبَعْدِ الْمَوْتِ. وَقَدِ اتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى وُجُوبِ الْوَصِيَّةِ عَلَى مَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَوْ عِنْدَهُ وَدِيعَةٌ أَوْ نَحْوُهَا. وَأَمَّا مَنْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ عَلَيْهِ سَوَاءٌ كَانَ فَقِيرًا أَوْ غَنِيًّا وقال طَائِفَةٌ: إِنَّهَا وَاجِبَةٌ. وَلَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا الْقَدْرَ الَّذِي كَتَبَ الْوَصِيَّةُ بِهِ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ فَقِيلَ: الْخُمُسُ وَقِيلَ: الرُّبُعُ وَقِيلَ: الثُّلُثُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هِيَ مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ؟ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ، قَالُوا: وَهِيَ وَإِنْ كَانَتْ عَامَّةً فَمَعْنَاهَا الْخُصُوصُ.
İkincisi: Şartın cevabı kendisinden önce takdir edilmiştir; yani: 'Bir hayır bırakırsa ana babaya ve akrabaya vasiyet farz kılındı'. İlim ehli hayrın (malın) miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir; yedi yüz dinardan fazla olan miktar olduğu söylenmiştir, bin dinar olduğu söylenmiştir, beş yüz dinardan fazla olan miktar olduğu da söylenmiştir. Vasiyet aslen: Hayatta iken ve ölümden sonrası için bir şeyi emretmek ve sözleşmektir. Buradaki anlamı ise ölümden sonrası için bir şeyi emretmektir. İlim ehli; üzerinde borç bulunan veya yanında emanet ve benzeri bir şey bulunan kişinin vasiyet etmesinin vacip olduğu konusunda icma etmiştir. Böyle bir durumu olmayan kimseye gelince; çoğunluk, ister fakir ister zengin olsun vasiyetin ona vacip olmadığı görüşüne varmıştır. Bir grup ise vacip olduğunu söylemiştir. Allah Sübhânehu burada ana babaya ve akrabaya farz kılınan vasiyetin miktarını açıklamamıştır; beşte bir olduğu söylenmiştir, dörtte bir olduğu söylenmiştir, üçte bir olduğu söylenmiştir. İlim ehli bu ayetin muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu konusunda ihtilaf etmiştir. Bir grup ayetin muhkem olduğu görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: Ayet lafzen genel olsa da manası özeldir.
وَالْمُرَادُ بِهَا مِنَ الْوَالِدَيْنِ مَنْ لَا يَرِثُ كَالْأَبَوَيْنِ الْكَافِرَيْنِ وَمَنْ هُوَ فِي الرِّقِّ، وَمِنَ الْأَقْرَبِينَ مَنْ عَدَا الْوَرَثَةِ مِنْهُمْ.
Bununla ana babadan kastedilen; kâfir olan ana baba veya köle olanlar gibi mirasçı olamayanlardır. Akrabalardan kastedilen ise mirasçıların dışındakilerdir.
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ نَحْفَظُ عَنْهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الوصية للوالدين الذين لَا يَرِثَانِ، وَالْأَقْرِبَاءِ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ جَائِزَةٌ. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ مَعَ قَوْلِهِ ﷺ «لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» وَهُوَ حَدِيثٌ صَحَّحَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهُ نَسَخَ الْوُجُوبَ وَنَفَى النَّدْبَ، وَرُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَمَالِكٍ. قَوْلُهُ: بِالْمَعْرُوفِ أَيِ: الْعَدْلِ، لَا وَكْسَ فِيهِ وَلَا شَطَطَ. وَقَدْ أَذِنَ اللَّهُ لِلْمَيِّتِ بِالثُّلُثِ دون ما زاد عليه. قوله: حَقًّا مَصْدَرٌ مَعْنَاهُ: الثُّبُوتُ وَالْوُجُوبُ.
İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «Görüşünü bellediğimiz bütün ilim ehli; mirasçı olmayan ana babaya ve mirasçı olmayan akrabalara vasiyet etmenin caiz olduğu hususunda icma etmiştir.» İlim ehlinden pek çoğu ise bu ayetin, miras ayetleri ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Mirasçıya vasiyet yoktur» hadisi ile mensuh olduğunu söylemiştir; bu hadisi bazı hadis ehli sahih görmüş ve pek çok yoldan rivayet edilmiştir. İlim ehlinden bazıları ise vasiyetin vücubunu (farz oluşunu) neshettiğini, mendupluğunu ise kaldırmadığını söylemiştir; bu görüş Şa'bî, Nehaî ve Mâlik'ten rivayet edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِالْمَعْرُوفِ } kavli, yani adaletle, onda eksiltme veya aşırılık olmaksızın demektir. Allah ölen kimseye üçte bir oranında vasiyet izni vermiş, fazlasına ise izin vermemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { حَقًّا } kavli, sabit olmak ve vacip olmak manasında bir masdardır.
قَوْلُهُ: فَمَنْ بَدَّلَهُ هَذَا الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْإِيصَاءِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْوَصِيَّةِ، وَكَذَلِكَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ بَدَّلَهُ } “Kim onu değiştirirse” kavlindeki zamir, vasiyet kelimesinden anlaşılan 'vasiyet etme' eylemine râcidir. Aynı şekilde:
سَمِعَهُ وَالتَّبْدِيلُ: التَّغْيِيرُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما إِثْمُهُ رَاجِعٌ إِلَى التَّبْدِيلِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ سَمِعَهُ } “onu işitti” kavlindeki zamir de böyledir. Tebdil, değiştirmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنَّما إِثْمُهُ } “bunun günahı ancak...” kavlindeki zamir ise:
بَدَّلَهُ وَهَذَا وَعِيدٌ لِمَنْ غَيَّرَ الْوَصِيَّةَ الْمُطَابِقَةَ لِلْحَقِّ الَّتِي لَا جَنَفَ فِيهَا وَلَا مُضَارَّةَ، وَأَنَّهُ يَبُوءُ بِالْإِثْمِ، وَلَيْسَ عَلَى الْمُوصِي مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ، فَقَدْ تَخَلَّصَ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ بِالْوَصِيَّةِ بِهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ إِذَا أَوْصَى بِمَا لَا يَجُوزُ، مِثْلَ أَنْ يُوصِيَ بِخَمْرٍ أَوْ خِنْزِيرٍ أَوْ شَيْءٍ مِنَ الْمَعَاصِي أَنَّهُ يَجُوزُ تَبْدِيلُهُ، وَلَا يَجُوزُ إِمْضَاؤُهُ كَمَا لَا يَجُوزُ إِمْضَاءُ مَا زَادَ عَلَى الثُّلُثِ. قَالَهُ أَبُو عُمَرَ. انْتَهَى. وَالْجَنَفُ: الْمُجَاوَزَةُ، مِنْ جَنِفَ يَجْنَفُ: إِذَا جَاوَزَ، قَالَهُ النَّحَّاسُ وَقِيلَ: الْجَنَفُ: الْمَيْلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
{ بَدَّلَهُ } ifadesinden anlaşılan tebdil/değiştirme eylemine döner. Bu, hakka uygun olan, içinde haksızlık ve zarar verme bulunmayan vasiyeti değiştiren kimse için bir tehdittir; günahı o kimse yüklenir, bundan dolayı vasiyet edene hiçbir sorumluluk yoktur; zira o vasiyet ederek üzerindeki sorumluluktan kurtulmuştur. Kurtubî şöyle demiştir: «İçki, domuz veya günah olan bir şeyi vasiyet etmesi gibi caiz olmayan bir şeyi vasiyet ettiğinde, bunu değiştirmenin caiz olduğu ve infaz edilmesinin caiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur; nitekim üçte birden fazlasının infaz edilmesi de caiz değildir. Bunu Ebû Ömer söylemiştir.» [Kurtubî'nin sözü] bitti. Cenef (الْجَنَفُ), sınırı aşmaktır; 'haddi aştı' manasında 'cenefe yecnefu' denilir; bunu Nehhas söylemiştir. Cenefin meyletmek (tarafgirlik/haksızlık etmek) olduğu da söylenmiştir. A'şâ'nın şu sözü bundandır:
تَجَانَفْ عَنْ حجر اليمامة ناقتي ... وَمَا قَصَدْتُ مِنْ أَهْلِهَا لِسِوائِكَا
«Ey devem! Yemâme'nin Hicr beldesinden sapıp uzaklaş... Zaten ben onun ahalisinden senden başkasına yönelmedim.»
قَالَ فِي الصِّحَاحِ: الْجَنَفُ: الْمَيْلُ، وَكَذَا فِي الْكَشَّافِ. وَقَالَ لَبِيدٌ:
es-Sıhâh'ta: «Cenef: Meyletmektir» denilmiştir. el-Keşşâf'ta da böyledir. Lebîd de şöyle demiştir:
إِنِّي امْرُؤٌ مَنَعَتْ أَرُومَةُ عَامِرٍ ... ضَيْمِي وَقَدْ جَنَفَتْ عَلَيَّ خُصُومِي
«Ben öyle bir erim ki Âmir soyunun asilliği bana haksızlık yapılmasını engelledi / Hasmım bana haksızlık ve zulmetmişken.»
وَقَوْلُهُ: فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ أَيْ: أَصْلَحَ مَا وَقَعَ بَيْنَ الْوَرَثَةِ مِنَ الشقاق والاضطراب بسبب الوصية
Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “ve aralarını düzeltirse” kavli; vasiyet sebebiyle mirasçılar arasında meydana gelen anlaşmazlığı ve kargaşayı ıslah edip düzeltirse demektir.
بِإِبْطَالِ مَا فِيهِ ضِرَارٌ وَمُخَالَفَةٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ وَإِثْبَاتُ مَا هُوَ حَقٌّ كَالْوَصِيَّةِ فِي قربة لِغَيْرِ وَارِثٍ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
Zarar verici ve Allah'ın meşru kıldığı hükümlere aykırı olan hususları iptal ederek ve mirasçı olmayan birine hayır yolunda yapılan vasiyet gibi hak olanı sabit kılarak [aralarını düzeltirse]. Cenâb-ı Hakk'ın:
بَيْنَهُمْ رَاجِعٌ إِلَى الْوَرَثَةِ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُمْ ذِكْرٌ، لِأَنَّهُ قَدْ عُرِفَ أَنَّهُمُ الْمُرَادُونَ مِنَ السِّيَاقِ وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى الْمُوصَى لَهُمْ، وَهُمُ الْأَبَوَانِ والقرابة.
{ بَيْنَهُمْ } “aralarını” kavlindeki zamir, daha önce zikirleri geçmemiş olsa bile mirasçılara dönmektedir; çünkü bağlamdan onların kastedildiği anlaşılmaktadır. Zamirin kendilerine vasiyet edilenlere, yani ana baba ve akrabalara döndüğü de söylenmiştir.