نَفَى اللَّهُ أَنْ يَكُونَ لِأَحَدٍ حُجَّةٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِي اسْتِقْبَالِهِمُ الْكَعْبَةَ وَالْمَعْنَى: لَا حُجَّةَ لِأَحَدٍ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْحُجَّةَ الدَّاحِضَةَ حَيْثُ قَالُوا: مَا وَلَّاهُمْ، وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا تَحَيَّرَ فِي دِينِهِ. وَمَا تَوَجَّهَ إِلَى قِبْلَتِنَا إِلَّا أَنَّا أَهْدَى مِنْهُ. وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ الَّتِي لَمْ تَنْبَعِثْ إِلَّا مِنْ عَابِدِ وَثَنٍ أَوْ مِنْ يَهُودِيٍّ أَوْ مُنَافِقٍ. قَالَ: وَالْحُجَّةُ: بِمَعْنَى:
Allah, Kâbe'ye yönelmeleri hususunda hiç kimsenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına karşı bir delili (hücceti) olmasını nefyetmiştir. Manası şudur: Onların «Onları [kıblelerinden] ne çevirdi?» ve «Şüphesiz Muhammed dininde şaşkınlığa düştü. Bizim kıblemize yönelmesi ancak bizim ondan daha doğru yolda olduğumuzdandır» demeleri ve putperestten, Yahudiden veya münafıktan sadır olan benzeri sözler türünden geçersiz ve çürük deliller dışında hiç kimsenin size karşı bir hücceti olamaz. [Taberî] dedi ki: Buradaki «hüccet» kelimesi,
الْمُحَاجَّةِ الَّتِي هِيَ الْمُخَاصَمَةُ وَالْمُجَادَلَةُ، وَسَمَّاهَا تَعَالَى: حُجَّةً، وَحَكَمَ بِفَسَادِهَا حَيْثُ كَانَتْ مِنْ ظَالِمٍ. وَرَجَّحَ ابْنُ عَطِيَّةَ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ كَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا عَلَى أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ: الْيَهُودَ، ثُمَّ اسْتَثْنَى كُفَّارَ الْعَرَبِ كَأَنَّهُ قَالَ: لَكِنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي قَوْلِهِمْ: رَجَعَ مُحَمَّدٌ إِلَى قِبْلَتِنَا وَسَيَرْجِعُ إِلَى دِينِنَا كُلِّهِ.
hasımlaşma ve tartışma anlamındaki «muhâcce» (çekişme ve münakaşa etme) manasındadır. Yüce Allah bunu «hüccet» olarak isimlendirmiş ve bir zalimden kaynaklandığı için de onun geçersizliğine hükmetmiştir. İbn Atıyye ise Zeccâc'ın dediği gibi istisnanın münkati olduğunu tercih etmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Bu, «insanlar» ile kastedilenin Yahudiler olması ve ardından Arap kâfirlerinin istisna edilmesi esasına dayanır. Sanki O şöyle buyurmuştur: Lakin «Muhammed bizim kıblemize döndü, yakında bütünüyle dinimize de dönecektir» diyen zalimler [müstesnadır].
وَقَوْلُهُ: فَلا تَخْشَوْهُمْ يُرِيدُ النَّاسَ، أَيْ: لَا تَخَافُوا مَطَاعِنَهُمْ فَإِنَّهَا دَاحِضَةٌ بَاطِلَةٌ لَا تَضُرُّكُمْ. وَقَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلا تَخْشَوْهُمْ} “Onlardan korkmayın” kavliyle insanlar kastedilmektedir; yani: Onların ayıplamalarından ve itirazlarından korkmayın; zira onlar çürük ve batıldır, size bir zarar veremez. O'nun:
وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى لِئَلَّا يَكُونَ أَيْ: وَلِأَنْ أُتِمَّ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَقِيلَ: هُوَ مَقْطُوعٌ عَمَّا قَبْلَهُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ عَرَّفْتُكُمْ قِبْلَتِي، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَاخْشَوْنِي لِأُوَفِّقَكُمْ، وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ. وَإِتْمَامُ النِّعْمَةِ: الْهِدَايَةُ إِلَى الْقِبْلَةِ وَقِيلَ: دُخُولُ الْجَنَّةِ. وَقَوْلُهُ: كَما أَرْسَلْنا الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ. وَالْمَعْنَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ إِتْمَامًا مِثْلَ مَا أَرْسَلْنَا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.
{وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ} “Size olan nimetimi tamamlayayım diye” kavli, {لِئَلَّا يَكُونَ} ifadesine matuftur; yani: «Ve nimetimi tamamlamam için» demektir; bunu Ahfeş söylemiştir. Bir görüşe göre ise kendisinden önceki kısımdan kopuk olup mübteda (özne) olarak ref mahallindedir, haberi (yüklemi) ise gizlidir; takdiri şöyledir: «Size olan nimetimi tamamlamak için kıblemi size bildirdim.» Bunu Zeccâc söylemiştir. Bir diğer görüşe göre ise takdir edilen bir illete matuftur; sanki şöyle denilmiştir: «Sizi muvaffak kılmam için ve size olan nimetimi tamamlamam için benden korkun.» Nimetin tamamlanması: Kıbleye hidayet edilmektir; Cennet'e girmektir de denilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {كَما أَرْسَلْنا} “Nitekim gönderdiğimiz gibi” kavlindeki «kâf» harfi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. Manası: «Tıpkı [elçi] gönderdiğimiz gibi, üzerinizdeki nimetimi de öylece tamamlayayım diye» demektir; bunu Ferrâ söylemiş ve İbn Atıyye de tercih etmiştir.
وَقِيلَ: الْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَالْمَعْنَى: وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ فِي هَذِهِ الْحَالِ، وَالتَّشْبِيهُ وَاقِعٌ عَلَى أَنَّ النِّعْمَةَ فِي الْقِبْلَةِ كَالنِّعْمَةِ فِي الرِّسَالَةِ. وَقِيلَ: مَعْنَى الْكَلَامِ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ: فَاذْكُرُونِي كَمَا أَرْسَلْنَا، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَوْلُهُ: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ أَمْرٌ وَجَوَابُهُ، وَفِيهِ مَعْنَى الْمُجَازَاةِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ:
Bir görüşe göre «kâf» harfi hâl olarak nasb mahallindedir. Manası da: «Bu hâl üzere nimetimi üzerinizde tamamlayayım diye» şeklindedir ve teşbih, kıble konusundaki nimetin peygamberlik konusundaki nimet gibi olduğu üzerine kuruludur. Bir görüşe göre ise kelamın manası takdim ve tehir üzeredir; yani Zeccâc'ın dediği gibi: «Gönderdiğimiz gibi siz de beni anın» demektir. O'nun: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Öyleyse siz beni anın ki ben de sizi anayım” kavli bir emir ve onun cevabıdır; içinde mükâfat ve karşılık manası vardır. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir:
وَمَعْنَى الْآيَةِ: اذْكُرُونِي بِالطَّاعَةِ أَذْكُرْكُمْ بِالثَّوَابِ وَالْمَغْفِرَةِ، حَكَاهُ عَنْهُ القرطبي في تفسيره، وأخرجه عنه عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا كَمَا سَيَأْتِي. وَقَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِي قَالَ الْفَرَّاءُ: شكر لك وشكرت لك. وَالشُّكْرُ: مَعْرِفَةُ الْإِحْسَانِ وَالتَّحَدُّثُ بِهِ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: الطَّهُورُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ. وَقَوْلُهُ: وَلا تَكْفُرُونِ نَهْيٌ وَلِذَلِكَ حُذِفَتْ نُونُ الْجَمَاعَةِ، وَهَذِهِ الْمَوْجُودَةُ فِي الْفِعْلِ هِيَ نُونُ الْمُتَكَلِّمِ، وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِأَنَّهَا رَأْسُ آيَةٍ، وَإِثْبَاتُهَا حَسَنٌ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ. وَالْكُفْرُ هُنَا: سَتْرُ النِّعْمَةِ لَا التَّكْذِيبُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ.
Ayetin manası: «Beni itaat ile anın ki ben de sizi sevap ve bağışlanma ile anayım» demektir. Bunu ondan Kurtubî tefsirinde aktarmış, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de rivayet etmiştir; nitekim geleceği üzere bunun bir benzeri merfû olarak da rivayet edilmiştir. O'nun: {وَاشْكُرُوا لِي} “Ve bana şükredin” kavli hakkında Ferrâ: «Şekera leke (şükür sana) ve şekertü leke (sana şükrettim) [şeklinde kullanılır]» demiştir. Şükür: İyiliği bilmek ve onu dile getirmektir; dildeki aslı ise «tahûr» (temizleyici) kelimesidir. Bununla ilgili açıklama daha önce geçmişti. O'nun: {وَلا تَكْفُرُونِ} “Ve bana nankörlük etmeyin” kavli bir nehiydir (yasaklamadır), bu sebeple cemi nûnu hazfedilmiştir; fiilde mevcut olan bu nûn ise mütekellim nûnudur (nefs-i mütekellim ya'sını koruyan nûn). «Yâ» harfi ayet sonu olduğu için hazfedilmiştir; Kur'an dışındaki kelamda onu açıkça yazmak güzeldir. Buradaki küfür: Yalanlamak değil, nimeti örtmek (nankörlük etmek) manasındadır. Buna dair açıklama da daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابن عباس في قوله: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {لِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها} “Herkesin yöneldiği bir cihet (kıble) vardır” kavli hakkında,
قَالَ: يَعْنِي
şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bununla,
بِذَلِكَ: أَهْلَ الْأَدْيَانِ، يَقُولُ: لِكُلٍّ قِبْلَةٌ يَرْضَوْنَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ:
din mensuplarını kastetmektedir; yani: «Her din mensubunun razı olduğu bir kıblesi vardır» buyurmaktadır. İbn Ebî Hâtim ondan bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir:
صَلُّوا نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ مَرَّةً، وَنَحْوَ الْكَعْبَةِ مَرَّةً أُخْرَى. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
Bir defasında Beytü'l-Makdis'e doğru, başka bir defasında da Kâbe'ye doğru namaz kıldılar. Ebû Dâvûd en-Nâsih adlı eserinde Katâde'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ} “Hayırlarda yarışın” kavli hakkında,
يَقُولُ: لَا تُغْلَبُنَّ عَلَى قِبْلَتِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
«Kıbleniz hususunda mağlup edilmeyin» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den Cenâb-ı Hakk'ın: {اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ} “Hayırlarda yarışın” kavli hakkında,
قَالَ: الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ في قوله: اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
«Salih ameller [hususunda yarışın]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: {اسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ} “Hayırlarda yarışın” kavli hakkında,
يقول: فسارعوا في الخيرات يْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً
«Hayırlı işlere koşuşun» dediğini; {أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً} “Nerede olursanız olun Allah hepinizi bir araya getirecektir” kavli hakkında ise,
قَالَ:
şöyle dediğini [rivayet etmiştir]:
يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنْ الصَّحَابَةِ قَالَ: لَمَّا صُرِفَ النَّبِيُّ ﷺ نَحْوَ الْكَعْبَةِ بَعْدَ صَلَاتِهِ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ قَالَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ: تَحَيَّرَ عَلَى مُحَمَّدٍ دِينُهُ، فَتَوَجَّهَ بِقِبْلَتِهِ إِلَيْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّكُمْ أَهْدَى مِنْهُ سَبِيلًا وَيُوشِكُ أَنْ يدخل في دِينَكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ أَهْلَ الْكِتَابِ حِينَ صُرِفَ نَبِيُّ اللَّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ، قَالُوا: اشْتَاقَ الرَّجُلُ إِلَى بَيْتِ أَبِيهِ وَدِينِ قَوْمِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:
«Kıyamet gününde.» İbn Cerîr, es-Süddî tarikinden İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahâbeden bir grup kimseden şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldıktan sonra Kâbe'ye doğru yöneltilince, Mekke ehlinden olan müşrikler şöyle dediler: «Muhammed dininde şaşkınlığa düştü; kıblesiyle size doğru yöneldi ve sizin ondan daha doğru bir yolda olduğunuzu anladı, yakında sizin dininize de girmesi muhtemeldir.» Bunun üzerine Allah: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي} “İnsanların -içlerinden zulmedenler müstesna- size karşı bir delili olmasın diye [oraya yönelin]. Artık onlardan korkmayın, benden korkun” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “İnsanların size karşı bir delili olmasın diye” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bununla Ehl-i Kitap kastedilmektedir; nitekim Allah'ın Peygamberi Kâbe'ye yöneltildiğinde: 'Adam babasının evine ve kavminin dinine özlem duydu' demişlerdi.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
حُجَّتُهُمْ: قَوْلُهُمْ: قَدْ أَحَبَّ قِبْلَتَنَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَالَ: الَّذِينَ ظَلَمُوا منهم: مشركو قريش أنهم سيحتجون بذلك عليهم، وَاحْتَجُّوا عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ بِانْصِرَافِهِ إِلَى الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَقَالُوا: سَيَرْجِعُ إِلَى دِينِنَا كَمَا رَجَعَ إِلَى قِبْلَتِنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَقُولُ: كَمَا فَعَلْتُ فَاذْكُرُونِي. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَالدَّيْلَمِيُّ مِنْ طَرِيقِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ يَقُولُ: اذْكُرُونِي يَا مَعْشَرَ الْعِبَادِ بِطَاعَتِي أَذْكُرْكُمْ بِمَغْفِرَتِي. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِثْلَهُ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هِنْدٍ الدَّارِيِّ وَزَادَ: فَمَنْ ذَكَرَنِي وَهُوَ مُطِيعٌ فَحَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَذْكُرَهُ بِمَغْفِرَتِي، وَمَنْ ذَكَرَنِي وَهُوَ لِي عَاصٍ فَحَقٌّ عَلَيَّ أَنْ أَذْكُرَهُ بِمَقْتٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَقُولُ اللَّهُ: ذِكْرِي لَكُمْ خَيْرٌ مِنْ ذِكْرِكُمْ لِي. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ ذِكْرِ اللَّهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ وَفَضْلِ الشُّكْرِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ.
«Onların hücceti: 'Bizim kıblemizi sevdi' sözleridir.» Ebû Dâvûd en-Nâsih adlı eserinde, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde ve Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ} “İçlerinden zulmedenler müstesna” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İçlerinden zulmedenler Kureyş müşrikleridir; onlar bu durumu Müslümanların aleyhine delil yapacaklardı. Nitekim Mescid-i Harâm'a yönelmesi sebebiyle Allah'ın Peygamberine karşı delil getirerek: 'Kıblemize döndüğü gibi yakında dinimize de dönecektir' dediler.» Allah Teâlâ bütün bunlar hakkında: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Ey iman edenler! Sabır ve namazla [Allah'tan] yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: {كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ} “Nitekim içinizden size bir elçi gönderdik” kavli hakkında: «Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [gönderdik]» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ} kavli hakkında: «Nasıl yaptıysam siz de öylece beni anın, buyurmaktadır» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh ve Deylemî, Cüveybir tarikinden, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cenâb-ı Hakk'ın: {فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ} “Siz beni anın ki ben de sizi anayım” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «[Yüce Allah]: 'Ey kullar topluluğu! Beni itaatle anın ki ben de sizi mağfiretimle anayım' buyurmaktadır.» Deylemî ve İbn Asâkir de benzerini Ebû Hind ed-Dârî'nin hadisinden merfû olarak rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: «Kim beni itaatkâr olduğu hâlde anarsa, onu mağfiretimle anmak benim üzerime bir hak olur; kim de bana isyan ettiği hâlde anarsa, onu gazabımla anmak benim üzerime bir hak olur.» Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Allah Teâlâ: 'Benim sizi anmam, sizin beni anmanızdan daha hayırlıdır' buyurmaktadır.» Mutlak manada Allah'ı zikretmenin ve şükretmenin faziletine dair pek çok hadis varit olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 153-157]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لَا تَشْعُرُونَ (١٥٤) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥) الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)} “Ey iman edenler! Sabır ve namazla [Allah'tan] yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (153) Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyin; aksine [onlar] diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. (154) Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla; mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınayacağız. Sabredenleri müjdele! (155) Onlar ki kendilerine bir musibet isabet ettiğinde: «Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz» derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar ve bir rahmet onların üzerinedir ve doğru yolda olanlar da işte onlardır. (157)”
لَمَّا فرغ سبحانه من إرشاد عِبَادَهُ إِلَى ذِكْرِهِ وَشُكْرِهِ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِإِرْشَادِهِمْ إِلَى الِاسْتِعَانَةِ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، فَإِنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ ذِكْرِ اللَّهِ وَشُكْرِهِ، وَاسْتَعَانَ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ عَلَى تَأْدِيَةِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَدَفْعِ مَا يَرِدُ عَلَيْهِ مِنَ
Allah Teâlâ kullarına Kendisini anmayı ve Kendisine şükretmeyi emretmeyi bitirince, bunun hemen ardından onlara sabır ve namazla yardım dilemelerini emretmiştir; zira kim Allah'ı anmak ile O'na şükretmeyi bir araya getirir, Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirme ve başına gelen
الْمِحَنِ فَقَدَ هُدِيَ إِلَى الصَّوَابِ وَوُفِّقَ إِلَى الْخَيْرِ، وَإِنَّ هَذِهِ الْمَعِيَّةَ الَّتِي أَوْضَحَهَا اللَّهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ فِيهَا أَعْظَمُ تَرْغِيبٍ لِعِبَادِهِ سُبْحَانَهُ إِلَى لُزُومِ الصَّبْرِ عَلَى مَا يَنُوبُ مِنَ الْخُطُوبِ. فَمَنْ كَانَ اللَّهُ مَعَهُ لَمْ يَخْشَ مِنَ الْأَهْوَالِ وَإِنْ كَانَتْ كالجبال. وأموات وأحياء مُرْتَفِعَانِ عَلَى أَنَّهُمَا خَبَرَانِ لِمَحْذُوفَيْنِ، أَيْ: لَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُمْ أَمْوَاتٌ بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ، وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ بِهَذِهِ الْحَيَاةِ عِنْدَ مُشَاهَدَتِكُمْ لِأَبْدَانِهِمْ بَعْدَ سَلْبِ أرواحهم، لِأَنَّكُمْ تَحْكُمُونَ عَلَيْهَا بِالْمَوْتِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ، بِحَسَبِ مَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ عِلْمُكُمُ الَّذِي هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ كَمَا يَأْخُذُ الطَّائِرُ فِي مِنْقَارِهِ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ، وَلَيْسُوا كَذَلِكَ فِي الْوَاقِعِ، بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ فِي الْبَرْزَخِ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ثُبُوتِ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَلَا اعْتِدَادَ بِخِلَافِ مَنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ، فَقَدْ تَوَاتَرَتْ بِهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ وَدَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ . وَالْبَلَاءُ أصله: المحنة، ومعنى نبلوكم: نَمْتَحِنُكُمْ لِنَخْتَبِرَكُمْ هَلْ تَصْبِرُونَ عَلَى الْقَضَاءِ أَمْ لَا؟ وَتَنْكِيرُ شَيْءٍ: لِلتَّقْلِيلِ، أَيْ: بِشَيْءٍ قَلِيلٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ بِأَشْيَاءَ. وَالْمُرَادُ بِالْخَوْفِ: مَا يَحْصُلُ لِمَنْ يَخْشَى مِنْ نُزُولِ ضَرَرٍ بِهِ مِنْ عَدُوٍّ أَوْ غَيْرِهِ. وَبِالْجُوعِ: المجاعة التي تحصل عند الجذب وَالْقَحْطِ. وَبِنَقْصِ الْأَمْوَالِ: مَا يَحْدُثُ فِيهَا بِسَبَبِ الْجَوَائِحِ وَمَا أَوْجَبَهَ اللَّهُ فِيهَا مِنَ الزَّكَاةِ وَنَحْوِهَا. وَبِنَقْصِ الْأَنْفُسِ: الْمَوْتُ وَالْقَتْلُ فِي الْجِهَادِ. وَبِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ: مَا يُصِيبُهَا مِنَ الْآفَاتِ، وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ لِشُمُولِ الْأَمْوَالِ لِلثَّمَرَاتِ وَغَيْرِهَا- وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ: مَوْتُ الْأَوْلَادِ. وَقَوْلُهُ: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ أَمْرٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى التَّبْشِيرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْبِشَارَةِ. وَالصَّبْرُ أَصْلُهُ الْحَبْسُ، وَوَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ الْمُسْتَرْجِعُونَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ تَسْلِيمٌ وَرِضًا. وَالْمُصِيبَةُ: وَاحِدَةُ الْمَصَائِبِ، وَهِيَ: النَّكْبَةُ الَّتِي يَتَأَذَّى بِهَا الْإِنْسَانُ وَإِنْ صَغُرَتْ. وَقَوْلُهُ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مَلْجَأٌ لِلْمُصَابِينَ وَعِصْمَةٌ لِلْمُمْتَحَنِينَ، فَإِنَّهَا جَامِعَةٌ بَيْنَ الْإِقْرَارِ بِالْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ، وَالِاعْتِرَافِ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ. وَمَعْنَى الصَّلَوَاتِ هُنَا: الْمَغْفِرَةُ وَالثَّنَاءُ الْحَسَنُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَعَلَى هَذَا فَذِكْرُ الرَّحْمَةِ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ.
sıkıntıları savuşturma hususunda sabır ve namazdan yardım dilerse doğruya iletilmiş ve hayra muvaffak kılınmış olur. Şüphesiz Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” kavliyle açıkladığı bu beraberlikte, başa gelen zorluklara karşı sabrı elden bırakmama hususunda Yüce Allah'ın kullarına en büyük bir teşviki vardır. Zira Allah kiminle beraber olursa, dağlar gibi de olsa korkulardan endişe duymaz. {أَمْواتٌ} ve {أَحْياءٌ} kelimeleri mahzuf mübtedaların haberleri olarak merfûdurlar; yani: Allah yolunda öldürülenler hakkında «onlar ölülerdir» demeyin, «bilakis onlar diridirler» [deyin]. Lakin siz, ruhları alındıktan sonra bedenlerini gördüğünüzde bu hayatı idrak edemezsiniz; çünkü siz, Allah'ın ilmine nispetle bir kuşun gagasıyla deniz suyundan aldığı kadar olan ilminizin ulaştığı ölçüye göre, zahiren onların öldüğüne hükmedersiniz; oysa gerçekte durum böyle değildir, bilakis onlar berzahta diridirler. Bu ayette kabir azabının sabit olduğuna delil vardır; bu konuda muhalefet edenin hilafına itibar edilmez, zira bu hususta sahih hadisler tevatür derecesindedir ve Kur'an ayetleri de buna delalet etmiştir. Bu ayetin bir benzeri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Aksine [onlar] diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar” (Âl-i İmrân, 169). Belâ (el-Belâ') kelimesinin aslı: İmtihandır; {نَبْلُوَنَّكُمْ} ifadesinin manası ise: «Kazaya sabredip etmeyeceğinizi denemek için sizi imtihan ederiz» demektir. {شَيْءٍ} kelimesinin nekire (belirsiz) gelmesi azlık içindir; yani: «Bu hususlardan az bir şeyle [sınayacağız]» demektir. Dahhâk ise [çoğul olarak] «eşyâ'» lafzıyla okumuştur. Korkudan murad: Bir düşmandan veya başka bir şeyden ötürü kendisine bir zarar geleceğinden endişe eden kimsede hasıl olan duygudur. Açlıktan murad: Kuraklık ve kıtlık zamanında meydana gelen açlıktır. Malların eksilmesinden murad: Semavi afetler sebebiyle onlarda meydana gelen eksilmeler ile Allah'ın onlarda farz kıldığı zekât ve benzeri şeylerdir. Canların eksilmesinden murad: Ölüm ve cihatta öldürülmektir. Ürünlerin eksilmesinden murad: Onlara isabet eden afetlerdir; bu, özelin genele atfedilmesi kabilindendir, zira mallar ürünleri ve diğer şeyleri de kapsamaktadır. Ürünlerin eksilmesinden muradın evlatların ölümü olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} “Sabredenleri müjdele” kavli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya müjde vermeye gücü yeten herkese yönelik bir emirdir. Müjdenin (bişâret) anlamı daha önce geçmişti. Sabrın aslı tutmaktır (hapsetmektir); onları musibet anında istircâ edenler (istircâ lafzını söyleyenler) olarak nitelemiştir, zira bu teslimiyet ve rızadır. {الْمُصِيبَةُ} kelimesi «mesâib»in tekilidir; o da ne kadar küçük olursa olsun insanın eziyet duyduğu felakettir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ} “Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” kavlinde, bu kelimelerin musibete uğrayanlar için bir sığınak ve imtihana tabi tutulanlar için bir korunak olduğuna dair açıklama vardır; zira bu söz, Allah'a kulluğu ikrar etmek ile yeniden dirilişi ve haşri itiraf etmeyi bir araya getirmektedir. Buradaki {صَلَواتٌ} kelimesinin manası: Mağfiret ve güzel övgüdür; bunu Zeccâc söylemiştir. Buna göre rahmetin zikredilmesi tekit kastıyladır.
وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: الصَّلَاةُ: الرَّحْمَةُ وَالتَّعَطُّفُ، فَوُضِعَتْ مَوْضِعَ الرَّأْفَةِ، وَجَمَعَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الرَّحْمَةِ كَقَوْلِهِ:
el-Keşşâf müellifi ise şöyle demiştir: Salât: Rahmet ve şefkattir; dolayısıyla re'fet (merhamet) yerine konulmuştur ve Cenâb-ı Hakk'ın şu sözünde olduğu gibi onunla rahmet bir arada zikredilmiştir:
رَأْفَةً وَرَحْمَةً لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ وَالْمَعْنَى: عَلَيْهِمْ رَأْفَةٌ بَعْدَ رَأْفَةٍ وَرَحْمَةٌ بَعْدَ رَحْمَةٍ. انْتَهَى. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ:
{رَأْفَةً وَرَحْمَةً} “Bir şefkat ve merhamet” ve {لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ} “Elbette çok şefkatli, çok merhametlidir”. Manası da: «Onların üzerinde şefkat üstüne şefkat, rahmet üstüne rahmet vardır» demektir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Rahmetten muradın,
كَشْفُ الكربة وقضاء الحاجة. والْمُهْتَدُونَ قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ، وَإِنَّمَا وُصِفُوا هُنَا بِذَلِكَ لِكَوْنِهِمْ فَعَلُوا مَا فِيهِ الْوُصُولُ إِلَى طَرِيقِ الصَّوَابِ مِنَ الِاسْتِرْجَاعِ وَالتَّسْلِيمِ.
sıkıntının giderilmesi ve ihtiyacın karşılanması olduğu da söylenmiştir. {الْمُهْتَدُونَ} “Hidayete erenler” kelimesinin anlamı daha önce geçmişti; burada onların bu şekilde nitelendirilmesi, istircâ ve teslimiyet gibi doğru yola ulaştıran amelleri yapmış olmalarındandır.
وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَالَ: غُشِيَ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي وَجَعِهِ غَشْيَةً ظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ فَاضَتْ نَفْسُهُ فِيهَا، حَتَّى قَامُوا مِنْ عِنْدِهِ وَجَلَّلُوهُ ثَوْبًا، وَخَرَجَتْ أُمُّ كُلْثُومٍ بِنْتُ عُقْبَةَ امْرَأَتُهُ إِلَى الْمَسْجِدِ تَسْتَعِينُ بِمَا أُمِرَتْ بِهِ مِنَ الصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ، فَلَبِثُوا سَاعَةً وَهُوَ فِي غَشْيَتِهِ ثُمَّ أَفَاقَ.
Hâkim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbrâhim b. Abdirrahmân b. Avf'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Abdurrahman b. Avf hastalığında öyle bir baygınlık geçirdi ki, ruhunun kabzedildiğini sandılar; hatta yanından kalkıp üzerine bir örtü örttüler. Hanımı Ümmü Gülsüm bnt. Ukbe de emrolunduğu sabır ve namazla yardım dilemek üzere mescide çıktı. O baygın hâldeyken bir müddet beklediler, sonra kendine geldi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ فِي الْمَعْرِفَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قُتِلَ عُمَيْرُ بْنُ الْحُمَامِ بِبَدْرٍ، وَفِيهِ وَفِي غَيْرِهِ نَزَلَتْ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ:
İbn Mende el-Ma'rife'de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Umeyr b. el-Humâm Bedir'de şehit edildi; onun ve başkaları hakkında: {وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ} “Allah yolunda öldürülenlere «ölüler» demeyin” ayeti indi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Allah yolunda» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
فِي طَاعَةِ اللَّهِ، فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ أَنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ فِي أَجْوَافِ طُيُورٍ خُضْرٍ تأكل من
«Allah'a itaatte, müşriklerle savaşta [demektir].» Şehitlerin ruhlarının yeşil kuşların karınlarında olduğuna ve [cennet]
ثِمَارِ الْجَنَّةِ. فَمِنْهَا عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ مَرْفُوعًا عِنْدَ أَحْمَدَ وَالتِّرْمِذِيِّ وَصَحَّحَهُ وَالنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ. وَرُوِيَ أَنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ تَكُونُ عَلَى صُوَرِ طُيُورٍ بِيضٍ، كَمَا أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بَلَغَنَا، فَذَكَرَ ذَلِكَ.
Cennet meyvelerinden yediğine dair hadisler varit olmuştur. Bunlardan biri, Ahmed, Tirmizî (sahih kabul ederek), Nesâî ve İbn Mâce nezdinde Ka'b b. Mâlik'ten merfû olarak gelen hadistir. Şehitlerin ruhlarının beyaz kuşlar suretinde olduğu da rivayet edilmiştir; nitekim bunu Abdürrezzâk, Katâde'den: «Bize ulaştığına göre...» diyerek rivayet etmiş ve bunu zikretmiştir.
وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا بِنَحْوِهِ، وَرُوِيَ أَنَّهَا عَلَى صُوَرِ طُيُورٍ خُضْرٍ، كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنْ كَعْبٍ. وَأَخْرَجَهُ هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ عَنْ هُذَيْلٍ. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ مَرْفُوعًا.
Bunu Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de ondan benzer şekilde rivayet etmişlerdir. Onların yeşil kuşlar suretinde olduğu da rivayet edilmiştir; nitekim bunu İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebu'l-Âliye'den rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe de el-Ba's ve'n-Nüşûr'da bunu Ka'b'dan rivayet etmiştir. Hennâd b. es-Serî de bunu Hüzeyl'den rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ise el-Musannef'te bunu Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'ten merfû olarak rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ قَالَ:
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Atâ'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ} “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla... sınayacağız” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ الْآيَةَ، قَالَ: أَخْبَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ بَلَاءٍ وَأَنَّهُ مُبْتَلِيهِمْ فِيهَا، وَأَمَرَهُمْ بِالصَّبْرِ وَبَشَّرَهُمْ فَقَالَ: وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ وَأَخْبَرَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا سَلَّمَ لِأَمْرِ اللَّهِ وَرَجَعَ وَاسْتَرْجَعَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَلَاثَ خِصَالٍ مِنَ الْخَيْرِ: الصلاة من الله، والرحمة، وتحقيق سَبِيلِ الْهُدَى. وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «مَنِ اسْتَرْجَعَ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ جَبَرَ اللَّهُ مُصِيبَتَهُ، وَأَحْسَنَ عُقْبَاهُ، وَجَعَلَ لَهُ خَلَفًا صَالِحًا يَرْضَاهُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر، وابن أبي حاتم عن رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ فِي قَوْلِهِ:
«Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ} “Andolsun ki sizi sınayacağız” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah müminlere dünyanın bir imtihan yurdu olduğunu ve kendilerini orada sınayacağını bildirmiş, onlara sabretmeyi emretmiş ve onları müjdeleyerek: {وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ} 'Sabredenleri müjdele' buyurmuştur. Ayrıca müminin Allah'ın emrine teslim olup musibet anında [hükmüne] dönmesi ve istircâ etmesi hâlinde Allah'ın onun için üç hayır hasleti yazacağını bildirmiştir: Allah'tan salât (bağışlanma), rahmet ve hidayet yolunun gerçekleşmesi.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Kim bir musibet anında istircâ ederse (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn derse), Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı hayırlı bir halef ihsan eder.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Recâ b. Hayve'den Cenâb-ı Hakk'ın:
وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ قَالَ: يَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا تَحْمِلُ النَّخْلَةُ فِيهِ إِلَّا تَمْرَةً. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ «أُعْطِيَتْ أُمَّتِي شَيْئًا لَمْ يُعْطَهُ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَمِ أَنْ يَقُولُوا عِنْدَ الْمُصِيبَةِ:
{وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ} “Ve ürünlerden eksiltmekle...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelecek ki, hurma ağacı tek bir hurmadan başka bir şey vermeyecektir.» Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ümmetime, hiçbir ümmete verilmeyen bir şey verildi; o da musibet anında:
إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الِاسْتِرْجَاعِ عِنْدَ المصيبة أحاديث كثيرة.
{إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ} 'Biz şüphesiz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz' demeleridir.» Musibet anında istircâ etmenin faziletine dair pek çok hadis varit olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 158]
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)
{إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)} “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur. Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi hakkıyla bilendir. (158)”
أَصْلُ الصَّفا فِي اللُّغَةِ: الْحَجَرُ الْأَمْلَسُ، وَهُوَ هَنَا عَلَمٌ لِجَبَلٍ مِنْ جِبَالِ مَكَّةَ مَعْرُوفٍ، وَكَذَلِكَ الْمَرْوَةَ عَلْمٌ لِجَبَلٍ بمكة معروف، وأصلها في اللغة: واحدة المرو، وَهِيَ الْحِجَارَةُ الصِّغَارُ الَّتِي فِيهَا لِينٌ. وَقِيلَ: الَّتِي فِيهَا صَلَابَةٌ، وَقِيلَ: تَعُمُّ الْجَمِيعَ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Safâ (الصَّفا) kelimesinin dildeki aslı: Düzgün ve pürüzsüz taştır; burada ise Mekke dağlarından bilinen bir dağın özel ismidir. Aynı şekilde el-Merve (الْمَرْوَةَ) de Mekke'de bilinen bir dağın özel ismidir. Dildeki aslı ise: «Merv» kelimesinin tekilidir ve içinde yumuşaklık bulunan küçük taşlardır. İçinde sertlik bulunan taşlar olduğu da söylenmiştir; hepsini kapsadığı da belirtilmiştir. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
حَتَّى كَأَنِّي لِلْحَوَادِثِ مَرْوَةٌ ... بِصَفَا المشقّر كُلَّ يَوْمٍ تُقْرَعُ
«Sanki ben başıma gelen hadiseler karşısında bir merveyim (çakıl taşıyım): / Muşakkar'ın düz kayasında her gün dövülen [bir taş gibi].»
وَقِيلَ: إِنَّهَا الْحِجَارَةُ الْبِيضُ الْبَرَّاقَةُ، وَقِيلَ: إِنَّهَا الْحِجَارَةُ السُّودُ. وَالشَّعَائِرُ جَمْعُ شَعِيرَةٍ، وَهِيَ الْعَلَامَةُ، أَيْ: مِنْ أَعْلَامِ مَنَاسِكِهِ. وَالْمُرَادُ بِهَا مَوَاضِعُ الْعِبَادَةِ الَّتِي أَشْعَرَهَا اللَّهُ إِعْلَامًا لِلنَّاسِ مِنَ الْمَوْقِفِ وَالسَّعْيِ وَالْمَنْحَرِ، وَمِنْهُ: إِشْعَارُ الْهَدْيِ، أَيْ: إِعْلَامِهِ بِغَرْزِ حَدِيدَةٍ فِي سَنَامِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْكُمَيْتِ:
Onun parlak beyaz taşlar olduğu da söylenmiştir; siyah taşlar olduğu da söylenmiştir. Şeâir (الشَّعَائِرُ) kelimesi «şaîre»nin çoğuludur ve alamet demektir; yani: «O'nun ibadetlerinin alametlerindendir.» Bununla kastedilen, vakfe, sa'y ve kurban kesim yeri gibi Allah'ın insanlara bildirmek üzere ibadet mahalli kıldığı yerlerdir. Kurbanlık hayvanın hörgücüne demir batırılarak işaretlenmesi anlamındaki «iş'ârü'l-hedy» tabiri de buradan gelir. Kümeyt'in şu beyti de bu kabildendir:
نُقَتِّلُهُمْ جِيلًا فَجِيلًا تَرَاهُمْ ... شَعَائِرَ قُرْبَانٍ بِهِمْ يُتَقَرَّبُ
«Onları nesil nesil öldürürüz; onları / Kendileriyle [Allah'a] yaklaşılan kurbanlık şeâir (alametler) olarak görürsün.»
وَحَجُّ الْبَيْتِ في اللغة: قصده، ومنه قول الشاعر:
Beyt'in haccı (حَجُّ الْبَيْتِ) kelimesinin dildeki anlamı: Oraya yönelmektir (kastetmektir); şairin şu sözü de bundandır:
فأشهد من عوف حلولا كَثِيرَةً ... يَحُجُّونَ سَبَّ الزِّبْرِقَانِ الْمُزَعْفَرَا
«Avf kabilesinden çok sayıda topluluğa şahitlik ederim ki / Zibrikân'ın safran sürünmüş sarığına yönelirler (onu ziyaret ederler).»
وَالسَّبُّ: الْعِمَامَةُ. وَفِي الشَّرْعِ: الْإِتْيَانُ بِمَنَاسِكِ الْحَجِّ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَالْعُمْرَةُ فِي اللُّغَةِ:
es-Sebb (السَّبُّ): Sarık demektir. Şeriatta ise: Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı hac menâsikini eda etmektir. Umre (الْعُمْرَةُ) kelimesinin dildeki anlamı:
الزِّيَارَةُ. وَفِي الشَّرْعِ: الْإِتْيَانُ بِالنُّسُكِ الْمَعْرُوفِ عَلَى الصِّفَةِ الثَّابِتَةِ. وَالْجَنَاحُ: أَصْلُهُ مِنَ الْجُنُوحِ، وَهُوَ الْمَيْلُ، وَمِنْهُ الْجَوَانِحُ لِاعْوِجَاجِهَا. وَقَوْلُهُ: يَطَّوَّفَ: أَصْلُهُ يَتَطَوَّفَ فَأُدْغِمَ. وَقُرِئَ: أَنْ يَطَّوَّفَ، وَرَفْعُ الْجَنَاحِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةِ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ. وَحَكَى الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ عَنْ أَبِي حَنِيفَةِ أَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّهُ وَاجِبٌ وَلَيْسَ بِرُكْنٍ وَعَلَى تَارِكِهِ دَمٌ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ وَابْنُ سِيرِينَ. وَمِمَّا يُقَوِّي دَلَالَةَ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ السَّعْيَ وَاجِبٌ وَنُسُكٌ مِنْ جُمْلَةِ الْمَنَاسِكِ، وَاسْتَدَلُّوا بِمَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ عُرْوَةَ قَالَ لَهَا: أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما فَمَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ جُنَاحًا أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا؟ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي، إِنَّهَا لَوْ كَانَتْ عَلَى مَا أَوَّلْتَهَا كَانَتْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، وَلَكِنَّهَا إِنَّمَا أُنْزِلَتْ أَنَّ الْأَنْصَارَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا، وَكَانَ مَنْ أَهَلَّ لَهَا يَتَحَرَّجُ أَنْ يَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ الْآيَةَ، قَالَتْ عَائِشَةُ: ثُمَّ قَدْ بَيَّنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بِهِمَا، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَدَعَ الطَّوَافَ بِهِمَا. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْهَا أَنَّهَا قَالَتْ: لَعَمْرِي مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ مَنْ لَمْ يَسْعَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَلَا عُمْرَتَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ، والشافعي، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ قَانِعٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تَجْرَاةَ قَالَتْ: «رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَالنَّاسُ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَهُوَ وَرَاءَهُمْ يَسْعَى، حَتَّى أَرَى رُكْبَتَيْهِ مِنْ شِدَّةِ السَّعْيِ، يَدُورُ بِهِ إِزَارُهُ وَهُوَ يَقُولُ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ كتب عليكم السّعي» وهو فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ مِنْ طَرِيقِ شَيْخِهِ عَبْدِ الله بن المؤمل عن عطاء ابن أَبِي رَبَاحٍ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ عَنْهَا، وَرَوَاهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ وَاصِلٍ مَوْلَى أَبِي عُيَيْنَةَ عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ أَنَّ امْرَأَةً أَخْبَرَتْهَا فَذَكَرَتْهُ. وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ حديث: «خذوا عنّي مناسككم» .
Ziyarettir. Şeriatta ise: Sabit olan vasıf üzere bilinen ibadeti eda etmektir. Cünâh (الْجَنَاحُ) kelimesinin aslı «cünûh»tan gelmektedir ki o da meyletmektir; eğriliğinden dolayı kaburga kemiklerine «cevânih» denmesi de bundandır. Cenâb-ı Hakk'ın: {يَطَّوَّفَ} kavlinin aslı «yetetavvefe»dir, ardından idgam yapılmıştır. [Şaz olarak] {أَنْ يَطَّوَّفَ} şeklinde de okunmuştur. Günahın kaldırılması (günah olmaması) vücûbiyete (farz veya vacip oluşa) delalet etmez; Ebû Hanîfe ve ashabı ile Sevrî bu görüştedir. Zemahşerî el-Keşşâf'ta Ebû Hanîfe'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: Sa'y vaciptir ancak rükün değildir, onu terk edene kurban (dem) gerekir. İbn Abbâs, İbnü'z-Zübeyr, Enes b. Mâlik ve İbn Sîrîn ise vacip olmadığı görüşüne meyletmişlerdir. Ayetin vücûbiyete delalet etmediğini güçlendiren unsurlardan biri de Yüce Allah'ın ayetin sonundaki: {وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ} “Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi hakkıyla bilendir” kavlidir. Cumhur ise sa'yin vacip (farz) ve menâsikten bir ibadet olduğu görüşüne varmış ve Şeyhayn ile diğerlerinin Âişe'den rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Urve ona: «Allah'ın: {إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما} 'Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa o ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) kendisine bir günah yoktur' kavlini gördün mü? Ben bir kimsenin o ikisini tavaf etmemesinde hiçbir günah görmüyorum» demiştir. Bunun üzerine Âişe şöyle demiştir: «Ey kız kardeşimin oğlu, ne kötü söyledin! Şayet senin tevil ettiğin gibi olsaydı 'O ikisini tavaf etmemesinde günah yoktur' şeklinde olurdu. Lakin bu ayet şunun için inmiştir: Ensâr müslüman olmadan önce ibadet ettikleri tağut Menât için ihrama girerlerdi. Câhiliye devrinde Menât için ihrama girenler Safâ ile Merve'yi tavaf etmekten çekinirlerdi. Bunun üzerine Allah: {إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ} ayetini indirdi.» Âişe devamla şöyle demiştir: «Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisini tavaf etmeyi sünnet kıldı (açıkladı); artık hiç kimsenin o ikisi arasında tavafı terk etme hakkı yoktur.» Müslim ve diğerleri ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ömrüme yemin olsun ki, Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyenin haccını da umresini de Allah tamamlamamıştır; çünkü Allah: {إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ} buyurmuştur.» Taberânî, İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorulduğunu ve onun: «Şüphesiz Allah size sa'y etmeyi farz kıldı, öyleyse sa'y edin» buyurduğunu rivayet etmiştir. Ahmed Müsned'inde, Şâfiî, İbnü'l-Münzir, İbn Kâni' ve Beyhakî, Habîbe bnt. Ebî Tecrât'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Safâ ile Merve arasında tavaf ederken gördüm; insanlar onun önündeydi, o da arkalarında koşarak sa'y ediyordu; öyle ki sa'yin şiddetinden izârı dolanıyor ve dizlerini görüyordum. O bir yandan da: 'Sa'y edin; zira izzet ve celal sahibi Allah size sa'y etmeyi farz kıldı' buyuruyordu.» Bu hadis Ahmed'in Müsned'inde şeyhi Abdullah b. el-Müemmel tarikinden, o Atâ b. Ebî Rebâh'tan, o Safiyye bnt. Şeybe'den, o da Habîbe'den rivayetiyle yer alır. Ahmed bunu başka bir tarikten de rivayet etmiştir: Bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Ebû Uyeyne'nin azatlısı Vâsıl'dan, o Mûsâ b. Ubeyde'den, o Safiyye bnt. Şeybe'den aktardı; ona da bir kadın haber verip bunu zikretmiştir. «Hac ibadetlerinizi benden alınız» hadisi de bunu desteklemektedir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 159-163]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)
{إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)} “İndirdiğimiz apaçık delilleri ve hidayeti, Kitap'ta insanlara açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilenler lanet eder. (159) Ancak tövbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır; işte onların tövbesini kabul ederim. Ben tövbeleri çokça kabul edenim, çok merhametliyim. (160) Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, işte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir. (161) Orada ebedî kalıcıdırlar; onlardan ne azap hafifletilir ne de onlara mühlet verilir. (162) İlahınız tek bir ilahtır; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (163)”
وقوله: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فِيهِ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ الَّذِي يَكْتُمُ ذَلِكَ مَلْعُونٌ، وَاخْتَلَفُوا
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ} “Gizleyenler şüphesiz...” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısımda, bunu gizleyen kimsenin lanetlenmiş olduğu haberi vardır. Bununla
مَنِ الْمُرَادُ بِذَلِكَ؟ فَقِيلَ: أَحْبَارُ الْيَهُودِ وَرُهْبَانُ النَّصَارَى الَّذِينَ كَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ كَتَمَ الْحَقَّ وَتَرَكَ بَيَانَ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ بَيَانَهُ، وَهُوَ الرَّاجِحُ، لِأَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، فَعَلَى فَرْضِ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ مَا وَقَعَ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنَ الْكَتْمِ فَلَا يُنَافِي ذَلِكَ تَنَاوُلَ هَذِهِ الْآيَةِ كُلَّ مَنْ كَتَمَ الْحَقَّ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، فَإِنَّ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَلَعَنَهُ كُلُّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ اللَّعْنُ مِنْ عِبَادِهِ، قَدْ بَلَغَ مِنَ الشَّقَاوَةِ وَالْخُسْرَانِ إِلَى الْغَايَةِ الَّتِي لَا تُلْحَقُ، وَلَا يُدْرَكُ كُنْهُهَا. وَفِي قَوْلِهِ:
kimin murad edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu gizleyen Yahudi hahamları ve Hristiyan rahipleridir. Denildi ki: Hakkı gizleyen ve Allah'ın açıklanmasını farz kıldığı şeyleri açıklamayı terk eden herkes [bu kapsama girer]; racih (tercihe şayan) olan da budur. Zira usûl ilminde karar kılındığı üzere itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Dolayısıyla iniş sebebinin Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gizleme olduğu farz edilse bile, bu durum ayetin hakkı gizleyen herkesi kapsamasına engel teşkil etmez. Bu ayette takdir edilemeyecek kadar şiddetli bir tehdit vardır; zira Allah'ın lanetlediği ve kullarından kendisinden lanet sadır olabilecek herkesin lanet ettiği bir kimse, ulaşılamayacak ve mahiyeti kavranamayacak derecede bir bedbahtlığa ve hüsrana uğramıştır. O'nun:
مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ كَتْمُ غَيْرِ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: «حَفِظْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وِعَاءَيْنِ: أَمَّا أَحَدُهُمَا فَبَثَثْتُهُ، وَأَمَّا الْآخَرُ فَلَوْ بَثَثْتُهُ قُطِعَ هَذَا الْبُلْعُومُ» أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ رَاجِعٌ إِلَى مَا أَنْزَلْنَا. وَالْكِتَابُ: اسْمُ جِنْسٍ، وَتَعْرِيفُهُ يُفِيدُ شُمُولَهُ لِجَمِيعِ الْكُتُبِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: التَّوْرَاةُ. وَاللَّعْنُ: الْإِبْعَادُ وَالطَّرْدُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: اللَّاعِنُونَ الْمَلَائِكَةُ وَالْمُؤْمِنُونَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَقِيلَ: كُلُّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ اللَّعْنُ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْجِنُّ وَقِيلَ:
{مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى} “Apaçık delillerden ve hidayetten” kavlinde, bunların dışındaki hususları gizlemenin caiz olduğuna delil vardır; nitekim Ebû Hüreyre şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki kap dolusu ilim hıfzettim: Birini yaydım, diğerine gelince şayet onu yaysaydım şu boğaz kesilirdi.» Bunu Buhârî rivayet etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ} “Onu açıkladıktan sonra” kavlindeki zamir, {مَا أَنْزَلْنَا} “indirdiğimiz şeylere” dönmektedir. {الْكِتَابِ} kelimesi cins ismidir; elif-lam ile marife olması bütün kitapları kapsamasını ifade eder. Bununla Tevrat'ın murad edildiği de söylenmiştir. Lanet: Uzaklaştırmak ve kovmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: {اللَّاعِنُونَ} “Lanet ediciler” kavlinden murad, melekler ve müminlerdir; bunu Zeccâc ve başkaları söylemiş, İbn Atıyye de tercih etmiştir. Bir görüşe göre ise kendisinden lanet sadır olabilecek herkestir; dolayısıyla cinler de buna dâhildir. Bir diğer görüşe göre ise,
هُمُ الْحَشَرَاتُ وَالْبَهَائِمُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا إِلَخْ، فِيهِ اسْتِثْنَاءُ التَّائِبِينَ وَالْمُصْلِحِينَ لِمَا فَسَدَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَالْمُبَيِّنِينَ لِلنَّاسِ مَا بَيَّنَهُ اللَّهُ في كتبه وعلى ألسن رسله. وقوله: وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ هَذِهِ الْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ، وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَعْنُ كَافِرٍ مُعَيَّنٍ، لِأَنَّ حَالَهُ عِنْدَ الْوَفَاةِ لَا يُعْلَمُ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ مَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ مِنْ لَعْنِهِ لِقَوْمٍ مِنَ الْكُفَّارِ بِأَعْيَانِهِمْ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ بِالْوَحْيِ مَا لَا نَعْلَمُ وَقِيلَ: يَجُوزُ لَعْنُهُ عَمَلًا بِظَاهِرِ الحال كما يجوز قتاله. وقوله: أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ إِلَخْ، اسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى جَوَازِ لَعْنِ الْكُفَّارِ عَلَى الْعُمُومِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ. قَالَ: وَلَيْسَ لَعْنُ الْكَافِرِ بِطَرِيقِ الزَّجْرِ لَهُ عَنِ الْكُفْرِ، بَلْ هُوَ جَزَاءٌ عَلَى الْكُفْرِ وَإِظْهَارُ قُبْحِ كُفْرِهِ سَوَاءٌ كَانَ الْكَافِرُ عَاقِلًا أَوْ مَجْنُونًا. وَقَالَ قَوْمٌ مِنَ السَّلَفِ: لَا فَائِدَةَ فِي لَعْنِ مَنْ جُنَّ أَوْ مَاتَ مِنْهُمْ لَا بِطَرِيقِ الْجَزَاءِ وَلَا بِطَرِيقِ الزَّجْرِ. قَالَ: وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ بِلَعْنِهِمْ لَا عَلَى الْأَمْرِ بِهِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّ لَعْنَ الْعَاصِي الْمُعَيَّنِ لَا يَجُوزُ بِاتِّفَاقٍ، لِمَا رُوِيَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِشَارِبِ خَمْرٍ مِرَارًا، فَقَالَ بَعْضُ مَنْ حَضَرَ: لَعَنَهُ اللَّهُ مَا أَكْثَرَ مَا يَشْرَبُهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: لَا تَكُونُوا عَوْنًا لِلشَّيْطَانِ عَلَى أَخِيكُمْ» وَالْحَدِيثُ فِي الصَّحِيحَيْنِ. وَقَوْلُهُ: وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ قِيلَ: هَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَفِي النَّاسِ الْمُسْلِمُ وَالْكَافِرُ، وَمَنْ يَعْلَمُ بِالْعَاصِي وَمَعْصِيَتِهِ وَمَنْ لَا يَعْلَمُ، فَلَا يَتَأَتَّى اللَّعْنُ لَهُ مِنْ جَمِيعِ النَّاسِ وَقِيلَ: فِي الدُّنْيَا، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَلْعَنُهُ غَالِبُ النَّاسِ، أَوْ كُلُّ مَنْ عَلِمَ بِمَعْصِيَتِهِ مِنْهُمْ.
onlar haşerat ve hayvanlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَّا الَّذِينَ تابُوا} “Ancak tövbe edenler müstesnadır” ifadesinde, tövbe edenler, amellerinden bozulanları ıslah edenler ve Allah'ın kitaplarında ve peygamberlerinin dilleriyle insanlara açıkladığı şeyleri insanlara beyan edenler istisna edilmiştir. O'nun: {وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ} “Ve kâfir olarak ölenler” kavli hâl cümlesidir. Bundan, muayyen (belirli) bir kâfire lanet etmenin caiz olmadığına delil getirilmiştir; zira onun ölüm anındaki hâli bilinemez. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâfirlerden birtakım şahıslara bizzat lanet ettiğinin sabit olması buna mani değildir; çünkü o vahiy yoluyla bizim bilmediğimiz şeyleri bilmekteydi. Bir görüşe göre, kendisiyle savaşmanın caiz olması gibi zahirî duruma göre amel edilerek ona lanet etmenin de caiz olduğu söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ...} “İşte Allah'ın laneti onların üzerinedir...” kavlinden, kâfirlere genel olarak lanet etmenin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: «Bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur.» Devamla şöyle demiştir: «Kâfire lanet etmek onu küfürden vazgeçirme (zecreyleme) yoluyla değildir; bilakis o küfrün bir cezası ve kâfir ister akıllı ister mecnun olsun onun küfrünün çirkinliğini ortaya koymaktır.» Selef'ten bir grup ise şöyle demiştir: «Aralarından deliren veya ölen kimseye ne ceza yoluyla ne de sakındırma yoluyla lanet etmenin bir faydası yoktur.» [Kurtubî] dedi ki: «Bu görüşe şu husus delalet eder: Ayet Allah'ın, meleklerin ve insanların onlara lanet ettiğini haber vermektedir, bunu emretmemektedir.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Muayyen bir günahkâra lanet etmek ittifakla caiz değildir; zira şöyle rivayet edilmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e defalarca şarap içen bir adam getirildi. Orada bulunanlardan biri: Allah ona lanet etsin, ne kadar da çok içiyor! dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: Kardeşinize karşı şeytana yardımcı olmayın! buyurdu.' Hadis Sahîhayn'dadır.» Cenâb-ı Hakk'ın: {وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Ve bütün insanların [laneti]” kavli hakkında denildi ki: Bu kıyamet günündedir. Dünyaya gelince; insanların içinde Müslüman da vardır, kâfir de vardır; günahkârı ve onun günahını bilen de vardır, bilmeyen de vardır; dolayısıyla bütün insanlardan ona lanet sadır olması mümkün değildir. Dünyada olduğu da söylenmiştir; bundan murad, insanların çoğunun veya onlardan onun günahını bilen herkesin ona lanet etmesidir.
وَقَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها أَيْ: فِي النَّارِ وَقِيلَ: فِي اللَّعْنَةِ. وَالْإِنْظَارُ: الْإِمْهَالُ، وَقِيلَ: مَعْنَى لَا يُنْظَرُونَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {خالِدِينَ فِيها} “Orada ebedî kalıcıdırlar” kavli; yani: Cehennem ateşindedirler demektir; lanettedirler de denilmiştir. İnzar (الْإِنْظَارُ): Mühlet vermektir. {لَا يُنْظَرُونَ} kavlinin manasının:
لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ، فَهُوَ مِنَ النَّظَرِ وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الِانْتِظَارِ، أَيْ: لَا يُنْتَظَرُونَ لِيَعْتَذِرُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ:
«Allah onlara bakmaz» şeklinde olduğu söylenmiştir; bu durumda nazar (bakmak) kökündendir. İntizardan (beklemek) olduğu da söylenmiştir; yani: Özür dilemeleri için beklenmezler. Tefsiri daha önce geçmişti:
الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ. وَقَوْلُهُ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فِيهِ الْإِرْشَادُ إِلَى التَّوْحِيدِ وَقَطْعِ عَلَائِقِ الشِّرْكِ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ أَوَّلَ مَا يَجِبُ بَيَانُهُ وَيَحْرُمُ كِتْمَانُهُ هُوَ أَمْرُ التَّوْحِيدِ.
er-Rahmân ve er-Rahîm [isimlerinin]. Cenâb-ı Hakk'ın: «İlahınız bir tek ilahtır» kavlinde tevhide irşat, şirkin bağlarını koparma ve açıklanması ilk vacip olan, gizlenmesi ise haram kılınan şeyin tevhit meselesi olduğuna işaret vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ أَخُو بَنِي سَلَمَةَ، وَسَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ أَخُو بَنِي الْأَشْهَلِ، وَخَارِجَةُ بْنُ زَيْدٍ أَخُو بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ نَفَرًا مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ
İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Benî Seleme'den Muâz b. Cebel, Benî Eşhel'den Sa'd b. Muâz ve Benî Hâris b. el-Hazrec'den Hârice b. Zeyd, Yahudi hahamlarından birkaç kişiye
عَنْ بَعْضِ مَا فِي التَّوْرَاةِ، فَكَتَمُوهُمْ إِيَّاهُ وَأَبَوْا أَنْ يُخْبِرُوهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ لِكَتْمِهِمْ نُبُوَّةَ نَبِيِّنَا ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كُنَّا فِي جِنَازَةٍ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: إِنِ الْكَافِرَ يُضْرَبُ ضَرْبَةً بَيْنَ عَيْنَيْهِ فَتَسْمَعُهُ كُلُّ دَابَّةٍ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ، فَتَلْعَنُهُ كُلُّ دَابَّةٍ سَمِعَتْ صَوْتَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:
Tevrat'ta bulunan bazı şeyleri sordular; fakat onlar bunu gizlediler ve kendilerine haber vermekten kaçındılar. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: «İndirdiğimiz apaçık delilleri gizleyenler...» ayetini indirdi. Selef'ten bir topluluktan ayetin, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini gizlemeleri sebebiyle Ehl-i Kitap hakkında indiği de rivayet edilmiştir. İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazedeydik. Şöyle buyurdu: «Kâfire iki gözünün arasına öyle bir darbe vurulur ki, bunu insan ve cin dışındaki bütün canlılar işitir. Onun sesini işiten her canlı da ona lanet eder. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli budur:
وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ يَعْنِي دَوَابَّ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَكُلُّ دَابَّةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قال: إذا أجدبت البهائم دعت على فجار بني آدم.
«Lanet edenler de onlara lanet eder.» Yani yerdeki canlılar [lanet eder]. Abd b. Humeyd, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cinler, insanlar ve bütün canlılardır.» Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hayvanlar kıtlık ve kuraklığa maruz kaldığında Âdemoğlunun günahkârlarına beddua ederler.»
وأخرج عنه عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، قَالَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ondan (Mücâhid'den) rivayet etmiştir; o, ayetin tefsirinde şöyle demiştir:
إِنَّ دَوَابَّ الْأَرْضِ وَالْعَقَارِبَ وَالْخَنَافِسَ يَقُولُونَ: إِنَّمَا مُنِعْنَا الْقَطْرَ بِذُنُوبِهِمْ، فَيَلْعَنُونَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: يَلْعَنُهُمْ كُلُّ شَيْءٍ حَتَّى الْخُنْفُسَاءِ.
«Yeryüzündeki canlılar, akrepler ve kara böcekleri: 'Biz ancak onların günahları sebebiyle yağmurdan mahrum bırakıldık' derler ve onlara lanet ederler.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Ebû Ca'fer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kara böceğine varıncaya kadar her şey onlara lanet eder.»
وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي النَّهْيِ عَنْ كَتْمِ الْعِلْمِ وَالْوَعِيدِ لِفَاعِلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا قَالَ: أَصْلَحُوا مَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّهِ، وَبَيَّنُوا الَّذِي جَاءَهُمْ مِنَ اللَّهِ، وَلَمْ يَكْتُمُوهُ وَلَمْ يَجْحَدُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: أَتُوبُ عَلَيْهِمْ يَعْنِي: أَتَجَاوَزُ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: إِنَّ الْكَافِرَ يُوقَفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَلْعَنُهُ اللَّهُ، ثُمَّ تَلْعَنُهُ الْمَلَائِكَةُ، ثُمَّ يَلْعَنُهُ النَّاسُ أَجْمَعُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يَعْنِي بِالنَّاسِ أَجْمَعِينَ:
İlmi gizlemekten nehyeden ve bunu yapan kimseyi tehdit eden pek çok hadis varit olmuştur. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Ancak tövbe edenler ve ıslah edenler müstesna» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kendileriyle Allah arasındakini ıslah ettiler, Allah'tan kendilerine geleni açıkladılar, onu gizlemediler ve inkâr etmediler.» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Tövbelerini kabul ederim» kavli hakkında: «Yani onları bağışlarım» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kâfir kıyamet günü durdurulur; Allah ona lanet eder, sonra melekler ona lanet eder, sonra da bütün insanlar ona lanet eder.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bütün insanlardan kasıt:
الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها يَقُولُ: خَالِدِينَ فِي جَهَنَّمَ فِي اللَّعْنَةِ.
Müminlerdir.» İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Orada ebedî kalıcıdırlar» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cehennemde, lanet içinde ebedî kalıcıdırlar.»
وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ يقول: لا يُنْظَرُونَ فَيَعْتَذِرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ قَالَ: لَا يُؤَخَّرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وأحمد، والدارمي، وأبو داود، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ والم- اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ . وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَيْسَ شَيْءٌ أَشَدَّ عَلَى مَرَدَةِ الْجِنِّ مِنْ هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ الْآيَتَيْنِ» .
[Ebu'l-Âliye] Cenâb-ı Hakk'ın: «Onların yüzüne de bakılmaz / kendilerine mühlet de verilmez» kavli hakkında şöyle demiştir: «Özür dilemeleri için kendilerine mühlet verilmez.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: «Onlara mühlet de verilmez» kavli hakkında: «Geciktirilmezler (azapları ertelenmez)» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Dârimî, Ebû Dâvûd, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Mâce, Esmâ bint Yezîd b. es-Seken'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah'ın İsm-i Âzamı şu iki ayettedir: 'İlahınız bir tek ilahtır; O'ndan başka ilah yoktur; O, Rahmân'dır, Rahîm'dir' ve 'Elif, Lâm, Mîm. Allah O'dur ki, O'ndan başka ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur'». Deylemî, Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Cinlerin azgınlarına (meredeye), Bakara Suresi'ndeki 'İlahınız bir tek ilahtır' [ile başlayan] şu iki ayetten daha ağır gelen hiçbir şey yoktur.»
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 164]
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)
“Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılmasında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara fayda veren şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği suda, orada her türlü canlıyı yaymasında, rüzgârları sevk etmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, akleden bir topluluk için elbette ayetler (deliller) vardır.” (164)
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ التَّوْحِيدَ بِقَوْلِهِ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ عَقَّبَ ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ الدَّالِّ عَلَيْهِ، وَهُوَ: هَذِهِ الْأُمُورُ الَّتِي هِيَ مِنْ أَعْظَمِ صَنْعَةِ الصَّانِعِ الْحَكِيمِ، مَعَ عِلْمِ كُلِّ عَاقِلٍ بِأَنَّهُ لَا يَتَهَيَّأُ مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْآلِهَةِ الَّتِي أَثْبَتَهَا الْكُفَّارُ أَنْ يَأْتِيَ بِشَيْءٍ مِنْهَا، أَوْ يَقْتَدِرَ عَلَيْهِ، أَوْ عَلَى بَعْضِهِ، وَهِيَ خلق السموات، وَخَلْقُ الْأَرْضِ، وَتَعَاقُبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَجَرْيُ الْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ، وَإِنْزَالُ الْمَطَرِ مِنَ السَّمَاءِ، وَإِحْيَاءُ الأرض به، وبثّ الدوابّ منها بسببه،
Sübhânehu [ve Teâlâ], { وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır” buyruğu ile tevhidi zikredince, bunun hemen peşinden ona delalet eden delili getirmiştir. O [delil] de kâfirlerin iddia ettiği ilahlardan hiçbirinin bunlardan birini meydana getirmeye veya buna yahut bir kısmına güç yetirmeye imkân bulamayacağını her akıl sahibinin bilmesiyle birlikte Hakîm olan Sâni'in (her şeyi hikmetle ve sanatla yaratan Allah'ın) en büyük sanatından olan şu işlerdir: Göklerin yaratılması, yerin yaratılması, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesi, gemilerin denizde akıp gitmesi, gökten yağmurun indirilmesi, onunla yerin diriltilmesi ve onun sebebiyle canlıların oraya yayılması,
وَتَصْرِيفُ الرِّيَاحِ فَإِنَّ مَنْ أَمْعَنَ نَظَرَهُ وَأَعْمَلَ فِكْرَهُ فِي وَاحِدٍ مِنْهَا انْبَهَرَ لَهُ، وَضَاقَ ذِهْنُهُ عَنْ تَصَوُّرِ حَقِيقَتِهِ.
ve rüzgârların sevk edilmesidir. Zira bunlardan biri üzerinde dikkatle bakan ve aklını çalıştıran kimse hayran kalır ve zihni onun hakikatini tasavvur etmekten aciz kalır.
وَتَحَتَّمَ عَلَيْهِ التَّصْدِيقُ بِأَنَّ صَانِعَهُ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَإِنَّمَا جَمَعَ السموات لِأَنَّهَا أَجْنَاسٌ مُخْتَلِفَةٌ، كُلُّ سَمَاءٍ مِنْ جِنْسٍ غَيْرِ جِنْسِ الْأُخْرَى، وَوَحَّدَ الْأَرْضَ لِأَنَّهَا كُلَّهَا مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ وَهُوَ التُّرَابُ. وَالْمُرَادُ بِاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ تَعَاقُبُهُمَا بِإِقْبَالِ أَحَدِهِمَا وَإِدْبَارِ الْآخَرِ، وَإِضَاءَةِ أَحَدِهِمَا وَإِظْلَامِ الْآخَرِ. وَالنَّهَارُ: مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: أَوَّلُ النَّهَارِ طُلُوعُ الشَّمْسِ، وَلَا يُعَدُّ مَا قَبْلَ ذَلِكَ مِنَ النَّهَارِ. وَكَذَا قَالَ ثَعْلَبٌ، وَاسْتَشْهَدَ بِقَوْلِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
Ve onun yaratıcısının Sübhân olan Allah olduğunu tasdik etmek ona vacip olur. Gökleri (es-semâvât) çoğul olarak getirmesi, onların farklı cinsler olmasındandır; her bir gök diğerinin cinsinden farklı bir cinstendir. Yeri (el-ard) ise tekil getirmiştir; çünkü onun tamamı tek bir cinstir, o da topraktır. Gece ile gündüzün ihtilafından (farklılaşmasından) murad, birinin gelip diğerinin gitmesi ve birinin aydınlık, diğerinin karanlık olması suretiyle ardı ardına gelmeleridir. Gündüz (en-nehâr): Fecrin doğuşundan güneşin batışına kadar olan zamandır. Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: «Gündüzün başlangıcı güneşin doğuşudur, bundan öncesi gündüzden sayılmaz.» Sa'leb de böyle demiş ve Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözünü delil getirmiştir:
وَالشَّمْسُ تَطْلُعُ كُلَّ آخِرِ لَيْلَةٍ ... حَمْرَاءَ يُصْبِحُ لَوْنُهَا يَتَوَرَّدُ
«Ve güneş doğar her gecenin sonunda... Kırmızı olarak, sabahleyin rengi gül gibi pembeleşir.»
وَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَسَّمَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ الزَّمَانَ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: قِسْمًا جَعَلَهُ لَيْلًا مَحْضًا، وَهُوَ مِنْ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ. وَقِسْمًا جَعَلَهُ نَهَارًا مَحْضًا، وَهُوَ مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا. وَقِسْمًا جَعَلَهُ مُشْتَرِكًا بَيْنَ النَّهَارِ وَاللَّيْلِ، وَهُوَ مَا بَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ لِبَقَايَا ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَمَبَادِئِ ضَوْءِ النَّهَارِ.
Zeccâc da böyle demiştir. İbnü'l-Enbârî ise zamanı üç kısma ayırmıştır: Bir kısmını sırf gece kılmıştır ki bu, güneşin batışından fecrin doğuşuna kadardır. Bir kısmını sırf gündüz kılmıştır ki bu, güneşin doğuşundan batışına kadardır. Bir kısmını da gece ile gündüz arasında müşterek kılmıştır ki bu da gecenin karanlığının kalıntıları ve gündüzün ışığının başlangıcı sebebiyle fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar olan kısımdır.
هَذَا بِاعْتِبَارِ مُصْطَلَحِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَأَمَّا فِي الشَّرْعِ: فَالْكَلَامُ فِي ذَلِكَ مَعْرُوفٌ. وَالْفُلْكُ: السُّفُنُ، وَإِفْرَادُهُ وَجَمْعُهُ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ هَذَا، وَيُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَقَالَ: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ وَقِيلَ: وَاحِدُهُ فَلَكٌ بِالتَّحْرِيكِ، مِثْلَ أُسْدٍ وَأَسَدٍ. وَقَوْلُهُ: بِما يَنْفَعُ النَّاسَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَا: مَوْصُولَةً أَيْ: بِالَّذِي يَنْفَعُهُمْ، أَوْ مَصْدَرِيَّةً:
Bu, dil ehlinin ıstılahı (terimi) itibarıyladır. Şeriata gelince: Bu konudaki söz malumdur. Fülk (الْفُلْكُ): Gemiler demektir; tekili ve çoğulu tek bir lafızladır, o da budur; müzekker de müennes de kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ: «Dolu gemide» ve «Denizde akıp giden gemilerde» buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur: «Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve gemiler onları akıtıp götürdüğü zaman...» Tekilinin harekeyle felek (فَلَك) olduğu da söylenmiştir; üsd (أُسْد) ve esed (أَسَد) gibi. Cenâb-ı Hakk'ın: «İnsanlara fayda veren şeylerle» kavlindeki mâ (ما) edatının ism-i mevsul olması muhtemeldir; yani «onlara fayda veren şeyle» demektir; yahut masdariyye olması da muhtemeldir:
أَيْ بِنَفْعِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِمَا أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ: الْمَطَرُ الَّذِي بِهِ حَيَاةُ الْعَالَمِ وَإِخْرَاجُ النَّبَاتِ وَالْأَرْزَاقُ. وَالْبَثُّ: النَّشْرُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: بَثَّ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ فَأَحْيا لِأَنَّهُمَا أَمْرَانِ مُتَسَبَّبَانِ عَنْ إِنْزَالِ الْمَطَرِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ الظَّاهِرَ عَطْفُهُ عَلَى أنزل. والمراد بتصريف الرياح: إرسالهما عَقِيمًا، وَمُلَقِّحَةً، وَصِرًّا، وَنَصْرًا، وَهَلَاكًا، وَحَارَّةً، وَبَارِدَةً، وَلَيِّنَةً، وَعَاصِفَةً، وَقِيلَ: تَصْرِيفُهَا: إِرْسَالُهَا جَنُوبًا، وَشَمَالًا، ودبورا، وصبا، ونكباء، وَهِيَ الَّتِي تَأْتِي بَيْنَ مَهَبَّيْ رِيحَيْنِ وَقِيلَ: تَصْرِيفُهَا: أَنْ تَأْتِيَ السُّفُنَ الْكِبَارَ بِقَدْرِ مَا تَحْمِلُهَا وَالصِّغَارَ كَذَلِكَ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ التَّصْرِيفِ عَلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ. وَالسَّحَابُ سُمِّيَ سَحَابًا: لِانْسِحَابِهِ فِي الْهَوَاءِ، وَسَحَبْتُ ذَيْلِي سَحْبًا، وَتَسَحَّبَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ: اجْتَرَأَ. وَالْمُسَخَّرُ: الْمُذَلَّلُ، وَسَخَّرَهُ: بَعَثَهُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ وَقِيلَ: تَسْخِيرُهُ: ثُبُوتُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ وَلَا عَلَائِقَ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.
Yani «onların faydalanmasıyla» demektir. Gökten indirdiği şeyden murad: Kendisiyle âlemin hayat bulduğu, bitkilerin ve rızıkların çıktığı yağmurdur. el-Bes̱s̱ (الْبَثُّ): Yaymak, saçmaktır. Zahir olan, Cenâb-ı Hakk'ın: «Yaydı» kavlinin, «diriltti» kavline matuf olmasıdır; çünkü bu ikisi yağmurun indirilmesinden kaynaklanan iki durumdur. el-Keşşâf'ta ise zahir olanın onun «indirdi» kavline matuf olması olduğu söylenmiştir. Rüzgârların sevk edilmesinden (tasrifinden) murad: Onların kısır, aşılayıcı, dondurucu soğuk, zafer, helak, sıcak, soğuk, yumuşak ve fırtına şeklinde gönderilmesidir. Tasrifinin; güney (cenub), kuzey (şimal), batı (debûr), doğu (sabâ) ve nekbâ -ki o, iki rüzgâr esiş yeri arasından gelen rüzgârdır- olarak gönderilmesi olduğu da söylenmiştir. Tasrifinin; büyük gemilere onları taşıyacak miktarda, küçük gemilere de aynı şekilde gelmesi olduğu da söylenmiştir. Tasrifi zikredilenlerin hepsine hamletmeye hiçbir engel yoktur. Buluta sehâb (السَّحَابُ) denilmesi, havada çekilip sürüklenmesinden (insihâbından) dolayıdır; nitekim «eteğimi sürükledim (sehabtu zeylî sehben)» denir. «Filan filana cüret etti (tesehhabe fülânün alâ fülânin)» ifadesi de buradan gelir. el-Müsahhar (الْمُسَخَّرُ): Boyun eğdirilmiş, ram edilmiş demektir; onu bir yerden diğerine sevk ettiğinde de bu kullanılır. Onun teshirinin; direksiz ve bağsız olarak gökle yer arasında durması olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha açıktır.
وَالْآيَاتُ: الدَّلَالَاتُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ سُبْحَانَهُ لِمَنْ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَيَتَفَكَّرُ بِعَقْلِهِ.
Ayetler: Gözüyle bakan ve aklıyla tefekkür eden kimse için Allah Sübhânehu'nun birliğine dair delillerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا نَتَقَوَّى بِهِ عَلَى عَدُوِّنَا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: إِنِّي مُعْطِيهِمْ فَأَجْعَلُ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا، وَلَكِنْ إِنْ كَفَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ عَذَّبْتُهُمْ عَذَابًا لَا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، فَقَالَ: رَبِّ دَعْنِي وَقَوْمِي فَأَدْعُوهُمْ يَوْمًا بِيَوْمٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَآدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kureyş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Düşmanımıza karşı güç yetirebilmemiz için Allah'a dua et de bizim için Safâ'yı altın yapsın» dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: «Şüphesiz Ben [istediklerini] kendilerine vereceğim ve Safâ'yı onlar için altın yapacağım. Fakat bundan sonra inkâr ederlerse, âlemlerden hiçbir kimseye etmediğim bir azap ile kendilerine azap ederim.» Bunun üzerine [Hz. Peygamber]: «Rabbim! Beni kavmimle baş başa bırak da onları günden güne [imana] davet edeyim» dedi ve Allah bu ayeti indirdi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. Vekî', el-Firyâbî, Âdem b. Ebî İyâs, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh ve ... Beyhakî de rivayet etmiştir.
شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ عَجِبَ الْمُشْرِكُونَ وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَطَاءٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ في العظمة عن سلمان، قَالَ: اللَّيْلُ مُوَكَّلٌ بِهِ مَلَكٌ يُقَالُ لَهُ شَرَاهِيلُ، فَإِذَا حَانَ وَقْتُ اللَّيْلِ أَخَذَ خَرَزَةً سَوْدَاءَ فَدَلَّاهَا مِنْ قِبَلِ الْمَغْرِبِ، فَإِذَا نَظَرَتْ إِلَيْهَا الشَّمْسُ وَجَبَتْ فِي أَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ عَيْنٍ، وَقَدْ أُمِرَتِ الشَّمْسُ أَنْ لَا تَغْرُبَ حَتَّى تَرَى الْخَرَزَةَ، فَإِذَا غَرَبَتْ جَاءَ اللَّيْلُ، فَلَا تَزَالُ الْخَرَزَةُ مُعَلَّقَةً حَتَّى يَجِيءَ مَلَكٌ آخَرُ يُقَالُ لَهُ هَرَاهِيلُ بِخَرَزَةٍ بَيْضَاءَ، فَيُعَلِّقُهَا مِنْ قِبْلِ الْمَطْلَعِ، فَإِذَا رَآهَا شَرَاهِيلُ مَدَّ إليه خرزته، وترى الشمس الخزرة الْبَيْضَاءَ، فَتَطْلُعُ، وَقَدْ أُمِرَتْ أَنْ لَا تَطْلُعَ حَتَّى تَرَاهَا، فَإِذَا طَلَعَتْ جَاءَ النَّهَارُ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْفُلْكِ قَالَ: السَّفِينَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: بَثَّ خَلَقَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ قَالَ:
Şuabü'l-Îmân'da Ebü'd-Duhâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «İlahınız bir tek ilahtır» ayeti indiğinde müşrikler şaşırdılar ve: «Muhammed: 'İlahınız bir tek ilahtır' diyor; eğer doğru sözlülerden ise bize bir mucize getirsin!» dediler. Bunun üzerine Allah: «Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...» ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Atâ'dan benzerini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Selmân'dan şöyle rivayet etmiştir: «Geceye Şerâhîl denen bir melek vekil kılınmıştır. Gece vakti geldiğinde siyah bir boncuk alır ve onu batı tarafından aşağı sarkıtır. Güneş ona baktığında göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde batar. Güneşe bu boncuğu görmeden batmaması emredilmiştir. Güneş batınca gece gelir. Boncuk, Herâhîl denen başka bir melek beyaz bir boncukla gelene kadar asılı kalmaya devam eder; o da onu doğu tarafından asar. Şerâhîl onu görünce boncuğunu ona doğru çeker. Güneş beyaz boncuğu görür ve doğar; güneşe onu görmeden doğmaması emredilmiştir. Güneş doğunca gündüz gelir». İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten Cenâb-ı Hakk'ın: «Ve gemilerde» kavli hakkında: «Gemidir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: «Yaydı; yani yarattı» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Ve rüzgârların sevk edilmesinde» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
إِذَا شَاءَ جَعْلَهَا رَحْمَةً لَوَاقِحَ لِلسَّحَابِ، وَبُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ، وَإِذَا شَاءَ جَعْلَهَا عَذَابًا رِيحًا عَقِيمًا لَا تُلَقِّحُ.
«Dilediğinde onu bir rahmet, bulutları aşılayıcı ve rahmetinin önünde bir müjdeci kılar; dilediğinde de onu bir azap, aşılamayan kısır bir rüzgâr kılar.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الرِّيَاحِ فَهِيَ رَحْمَةٌ، وَكُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الرِّيحِ فَهِيَ عَذَابٌ. وَقَدْ وَرَدَ فِي النَّهْيِ عَنْ سَبِّ الرِّيحِ وَأَوْصَافِهَا أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ لَا تَعَلُّقَ لها بالآية.
İbn Ebî Hâtim, Übeyy b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kur'an'da [çoğul olarak] geçen bütün rüzgârlar (riyâh) rahmettir; Kur'an'da [tekil olarak] geçen bütün rüzgâr (rîh) ise azaptır.» Rüzgâra sövmenin yasaklanması ve onun nitelikleri hakkında ayetle doğrudan ilgisi bulunmayan pek çok hadis varit olmuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 165-167]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥) إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)
“İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler ve ortaklar (endâd) edinir; onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı görecekleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi! (165) O zaman arkalarından gidilenler (önderler), kendilerine uyanlardan uzaklaşıp kaçmış, azabı görmüşler ve aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır. (166) Uyanlar ise şöyle derler: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' İşte böylece Allah onlara amellerini üzerlerine birer hasret (pişmanlık) olarak gösterecektir. Onlar ateşten çıkacak da değillerdir. (167)”
لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنَ الدَّلِيلِ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ، أَخْبَرَ أَنَّ مَعَ هَذَا الدَّلِيلِ الظَّاهِرِ الْمُفِيدِ لِعَظِيمِ سُلْطَانِهِ، وَجَلِيلِ قُدْرَتِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْخَلْقِ، قَدْ وُجِدَ فِي النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مَعَهُ سُبْحَانَهُ نِدًّا يَعْبُدُهُ مِنَ الْأَصْنَامِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْأَنْدَادِ، مَعَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى مُجَرَّدِ الْأَنْدَادِ بَلْ أَحَبُّوهَا حُبًّا عَظِيمًا، وَأَفْرَطُوا فِي ذَلِكَ إِفْرَاطًا بَالِغًا، حَتَّى صَارَ حُبُّهُمْ لِهَذِهِ الْأَوْثَانِ وَنَحْوِهَا مُتَمَكِّنًا فِي صُدُورِهِمْ كَتَمَكُّنِ حُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، فَالْمَصْدَرُ فِي قَوْلِهِ: كَحُبِّ اللَّهِ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَالْفَاعِلُ مَحْذُوفٌ وَهُوَ الْمُؤْمِنُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ كَحُبِّهِمْ لِلَّهِ، أَيْ: عَبَدَةُ الْأَوْثَانِ قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ وَالزَّجَّاجُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمَصْدَرُ مِنَ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ، أَيْ:
Cenâb-ı Hak, birliğine dair delili bitirince; O'nun azametli saltanatını, yüce kudretini ve yaratmada tekliğini gösteren bu apaçık delile rağmen, insanlar arasında putlardan O'na eş ve ortaklar edinip tapan kimselerin bulunduğunu haber vermiştir. Endâd (eşler, ortaklar) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Üstelik bu kâfirler sadece eşler edinmekle kalmamış, onları çok büyük bir sevgiyle sevmiş ve bu konuda aşırıya kaçmışlardır; öyle ki bu putlara ve benzerlerine duydukları sevgi, müminlerin Allah Sübhânehu'ya olan sevgisinin yerleştiği gibi kalplerinde yer etmiştir. Dolayısıyla: «Allah'ı sever gibi» kavlindeki masdar mef'ûle (nesneye) muzaftır, fail ise hazfedilmiştir ki o da müminlerdir. Murâdın «onların Allah'ı sevmeleri gibi», yani putperestlerin [sevgisi gibi] olması da caizdir; bunu İbn Keysân ve Zeccâc söylemiştir. Bu masdarın meçhul (edilgen) fiilden olması da caizdir, yani:
كَمَا يُحَبُّ اللَّهُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ فَإِنَّهُ اسْتِدْرَاكٌ لِمَا يُفِيدُهُ التَّشْبِيهُ مِنَ التَّسَاوِي.
«Allah'ın sevildiği gibi» demektir. Ancak birincisi daha evladır; zira Cenâb-ı Hakk'ın: «İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha kuvvetlidir» kavli, teşbihin ifade ettiği eşitliği düzeltmeye yönelik bir istidraktır.
أَيْ: أَنَّ حُبَّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ أَشَدُّ مِنْ حُبِّ الكفار الأنداد، ولأن الْمُؤْمِنِينَ يَخُصُّونَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِالْعِبَادَةِ وَالدُّعَاءِ، وَالْكَفَّارُ لَا يَخُصُّونَ أَصْنَامَهُمْ بِذَلِكَ، بَلْ يُشْرِكُونَ اللَّهَ مَعَهُمْ، وَيَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَعْبُدُونَ أَصْنَامَهُمْ لِيُقَرِّبُوهُمْ
Yani müminlerin Allah'a olan sevgisi, kâfirlerin putlara olan sevgisinden daha kuvvetlidir. Zira müminler ibadet ve duayı yalnızca Allah Sübhânehu'ya has kılarlar; kâfirler ise bunu putlarına has kılmazlar, aksine Allah'ı da onlara ortak kılarlar ve putlarına yalnızca kendilerini [Allah'a]
إِلَى اللَّهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجْعَلَ هَذَا، أَعْنِي قَوْلَهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ دَلِيلًا عَلَى الثَّانِي، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا كَانُوا أَشَدَّ حبا لَمْ يَكُنْ حُبُّ الْكُفَّارِ لِلْأَنْدَادِ كَحُبِّ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَنْدَادِ هُنَا: الرُّؤَسَاءُ، أَيْ: يُطِيعُونَهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ، وَيُقَوِّي هَذَا: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِمْ: يُحِبُّونَهُمْ فَإِنَّهُ لِمَنْ يَعْقِلُ، وَيُقَوِّيهِ أَيْضًا: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ عَقِبَ ذَلِكَ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا الآية. وقوله: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا قِرَاءَةُ أَهْلِ مَكَّةَ والكوفة وأبو عَمْرٍو بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الشَّامِ بِالْفَوْقِيَّةِ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: لَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي الدُّنْيَا عَذَابَ الْآخِرَةِ لَعَلِمُوا حِينَ يُرُونَهُ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَهْلُ التَّفْسِيرِ. انْتَهَى. وَعَلَى هَذَا:
Allah'a yaklaştırsınlar diye. Cenâb-ı Hakk'ın: «İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha kuvvetlidir» kavlini ikinci görüşe delil yapmak da mümkündür; zira müminler daha çok sevdiklerinde kâfirlerin putlara olan sevgisi, müminlerin Allah'a olan sevgisi gibi olmamış olur. Burada endâd ile muradın önderler olduğu da söylenmiştir; yani Allah'a isyan konusunda onlara itaat ederler. Cenâb-ı Hakk'ın: «Onları severler» kavlindeki zamirin akıl sahipleri için kullanılması bunu güçlendirdiği gibi, hemen ardından gelen: «O zaman arkalarından gidilenler uzaklaşıp kaçmıştır...» ayeti de bunu güçlendirmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: «O zulmedenler bir görselerdi / görseydin» kavlini Mekke ve Kûfe ehli ile Ebû Amr alt noktalı yâ (يَرَى) ile okumuştur; Ebû Ubeyd'in tercihi de budur. Medine ve Şam ehlinin kıraati ise üst noktalı tâ (تَرَى) iledir. Birinci kıraate göre mana: Zulmedenler dünyadayken ahiret azabını bir görselerdi, onu gördükleri vakit bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu anlarlardı, şeklindedir; bunu Ebû Ubeyd söylemiştir. Nehhâs şöyle demiştir: «Tefsir ehlinin üzerinde bulunduğu görüş de budur.» Buna göre:
فَالرُّؤْيَةُ هِيَ الْبَصَرِيَّةُ لَا الْقَلْبِيَّةُ. وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْمُبَرِّدِ أَنَّهُ قَالَ: هَذَا التَّفْسِيرُ الَّذِي جَاءَ بِهِ أَبُو عُبَيْدٍ بِعِيدٌ، وَلَيْسَتْ عِبَارَتُهُ فِيهِ بِالْجَيِّدَةِ، لِأَنَّهُ يُقَدَّرُ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذَابَ، فَكَأَنَّهُ يَجْعَلُهُ مَشْكُوكًا فِيهِ.
Buradaki rü'yet (görme), kalbî (bilgiye dayalı) değil basarîdir (gözle görmedir). Muhammed b. Yezîd el-Müberred'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ebû Ubeyd'in getirdiği bu tefsir uzaktır ve bu konudaki ifadesi de iyi değildir; çünkü o takdiri: 'Zulmedenler azabı bir görselerdi' şeklinde yapmakta ve sanki onu şüpheli bir şey kılmaktadır.
وَقَدْ أوجبه الله تعالى، ولكن التقدير هو الْأَحْسَنُ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ- وَيَرَى بِمَعْنَى:
Oysa Allah Teâlâ onu kesin kılmıştır. Fakat en güzel takdir şudur: 'Zulmedenler kuvvetin Allah'a ait olduğunu bir bilselerdi' -ve yerâ (يَرَى) kelimesi:
يَعْلَمُ، أَيْ: لَوْ يَعْلَمُونَ حَقِيقَةَ قُوَّةِ اللَّهِ وَشِدَّةَ عَذَابِهِ. قَالَ: وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَتَبَيَّنُوا ضَرَرَ اتِّخَاذِهِمُ الْآلِهَةَ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَوْقِيَّةِ فَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي حَالِ رُؤْيَتِهِمُ الْعَذَابَ وَفَزَعِهِمْ مِنْهُ لَعَلِمْتَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا.
«Bilir» (ya'lemü) manasındadır; yani: Allah'ın kuvvetinin hakikatini ve azabının şiddetini bir bilselerdi. [Müberred] dedi ki: Lev (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur; yani: İlahlar edinmelerinin zararını anlarlardı; nitekim: «Ateşin başında durdurulduklarında bir görsen!» ve «Rablerinin huzurunda durdurulduklarında bir görsen!» ayetlerinde de [cevap] hazfedilmiştir. Üst noktalı tâ ile okuyan kimseye göre takdir şöyledir: 'Ey Muhammed! Zulmedenleri azabı gördükleri ve ondan dehşete kapıldıkları anda bir görseydin, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bilirdin.'
وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِمَ ذَلِكَ وَلَكِنْ خُوطِبَ بِهَذَا الْخِطَابِ، وَالْمُرَادُ بِهِ أُمَّتُهُ وَقِيلَ: أَنَّ فِي مَوْضِعِ نَصْبِ مَفْعُولٍ لِأَجْلِهِ، أَيْ: لِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu zaten biliyordu; fakat bu hitap ona yöneltilmiş olup murad onun ümmetidir. Enne (أَنَّ) kelimesinin mef'ûlün lieclih (sebep bildiren tümleç) olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani «kuvvet Allah'a ait olduğu için» demektir; nitekim şair şöyle demiştir:
وَأَغْفِرُ عَوْرَاءَ الْكَرِيمِ ادّخاره ... وأعرض عن شتم اللّئيم تكرّم
«Ve cömert kimsenin ayıbını, onu [dostluğuma] saklamak için bağışlarım... Alçağın sövmesine ise keremimden ötürü aldırış etmem.»
أَيْ: لِادِّخَارِهِ وَالْمَعْنَى: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ! الَّذِينَ ظَلَمُوا فِي حَالِ رُؤْيَتِهِمْ لِلْعَذَابِ- لِأَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ- لَعَلِمْتَ مَبْلَغَهُمْ مِنَ النَّكَالِ، وَدَخَلَتْ (إذا) وَهِيَ لِمَا مَضَى فِي إِثْبَاتِ هَذِهِ الْمُسْتَقْبَلَاتِ تَقْرِيبًا لِلْأَمْرِ وَتَصْحِيحًا لِوُقُوعِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ إِذْ يَرَوْنَ بِضَمِّ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَقَرَأَ الحسن ويعقوب وأبو جعفر أَنَّ الْقُوَّةَ، وَأَنَّ اللَّهَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ فِيهِمَا عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَعَلَى تقدير القول. وقوله: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ وَمَعْنَاهُ: أَنَّ السَّادَةَ وَالرُّؤَسَاءَ تبرؤوا مِمَّنِ اتَّبَعَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ. وَقَوْلُهُ:
Yani «onu saklamak için» demektir. Mana ise şöyledir: 'Ey Muhammed! Zulmedenleri -kuvvet Allah'a ait olduğu için- azabı gördükleri anda bir görseydin, onların uğradığı cezanın derecesini bilirdin.' Geçmiş zaman için kullanılan (iz/إذ) edatı, bu gelecek hadiseleri kesinleştirmek, işi yaklaştırmak ve vukuunu doğrulamak için girmiştir. İbn Âmir {إِذْ يَرَوْنَ} kelimesini yâ'nın dammesiyle (yüravne), diğerleri ise fethasıyla (yeravne) okumuştur. Hasan, Ya'kûb ve Ebû Ca'fer; istinaf (yeni başlangıç) ve söz takdiri (kavl takdiri) üzere her iki kelimede hemzenin kesresiyle {إِنَّ الْقُوَّةَ} ve {وَإِنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: «O zaman arkalarından gidilenler uzaklaşıp kaçmıştır» kavli, «Azabı görecekleri zaman» kavlinden bedeldir; manası: Efendiler ve önderler, küfürde kendilerine uyanlardan uzaklaşmışlardır. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَرَأَوُا الْعَذابَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: يَعْنِي التَّابِعِينَ وَالْمَتْبُوعِينَ قِيلَ: عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ فِي الدُّنْيَا وَقِيلَ:
«Ve azabı gördüler» kavli, hâl olarak nasb mahallindedir; yani uyanlar ve uyulanlar [azabı gördüklerinde] demektir. Dünyada [azabı] bizzat gördükleri sırada olduğu söylenmiştir;
عِنْدَ الْعَرْضِ وَالْمُسَاءَلَةِ فِي الْآخِرَةِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: فِيهِمَا جَمِيعًا، إِذْ لَا مَانِعَ مِنْ ذلك. وقوله: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ هِيَ جَمْعُ سَبَبٍ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: الْحَبْلُ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الشَّيْءُ وَيُجْذَبُ بِهِ، ثُمَّ جُعِلَ كُلُّ مَا جَرَّ شَيْئًا سَبَبًا، وَالْمُرَادُ بِهَا: الْوُصَلُ الَّتِي كَانُوا يَتَوَاصَلُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا مِنَ الرَّحِمِ وَغَيْرِهِ، وَقِيلَ: هِيَ الْأَعْمَالُ.
ahirette arz ve sorgulama sırasında olduğu da söylenmiştir. Her ikisinde birden olduğunu söylemek de mümkündür, zira buna hiçbir engel yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: «Aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır» kavlindeki esbâb (الْأَسْبابُ), sebeb kelimesinin çoğuludur; lügatteki aslı ise kendisiyle bir şeyin bağlandığı ve çekildiği iptir. Sonra bir şeyi çeken/ulaştıran her şeye sebep denilmiştir. Burada murad: Dünyada akrabalık ve benzeri yollarla birbirlerine bağlandıkları bağlardır; ameller olduğu da söylenmiştir.
وَالْكَرَّةُ: الرَّجْعَةُ وَالْعَوْدَةُ إِلَى حال قد كانت، ولو هُنَا فِي مَعْنَى التَّمَنِّي، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَيْتَ لَنَا كَرَّةً وَلِهَذَا وَقَعَتِ الْفَاءُ فِي الْجَوَابِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَتْبَاعَ قَالُوا: لَوْ رُدِدْنَا إِلَى الدُّنْيَا حَتَّى نَعْمَلَ صَالِحًا وَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تبرّؤوا منا.
el-Kerre (الْكَرَّةُ): Geri dönüş ve daha önce bulunulan bir hâle rücû etmektir. Buradaki lev (لَوْ) temenni manasındadır; sanki: «Keşke bizim için bir dönüş olsaydı» denilmiş gibidir, bu yüzden cevabında fâ harfi gelmiştir. Manası: Uyanlar şöyle demişlerdir: 'Keşke dünyaya geri döndürülseydik de salih amel işleseydik ve onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık.'
والكاف في قوله: كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى النَّعْتِ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَلَا أَرَاهُ صَحِيحًا. وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيِ: الْأَمْرُ كَذَلِكَ، أَيْ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { كَمَا تَبَرَّؤُوا مِنَّا } “Onların bizden uzaklaştıkları gibi” kavlindeki kâf (ك) harfi, mahzuf bir masdara sıfat olmak üzere nasb mahallindedir. Hâl olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; fakat ben bunu sahih görmüyorum. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ } “İşte Allah onlara böylece gösterecektir” kavli ise ref mevkiindedir; yani durum böyledir, yani:
كَمَا أَرَاهُمُ اللَّهُ الْعَذَابَ يُرِيهِمْ أَعْمالَهُمْ، وَهَذِهِ الرؤية إن كانت البصرية فَقَوْلُهُ: حَسَراتٍ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، وَإِنْ كَانَتِ الْقَلْبِيَّةَ فَهُوَ الْمَفْعُولُ الثَّالِثُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَعْمَالَهُمُ الْفَاسِدَةَ يُرِيهِمُ اللَّهُ إِيَّاهَا فَتَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ، أَوْ يُرِيهِمُ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ الَّتِي أَوْجَبَهَا عَلَيْهِمْ فَتَرَكُوهَا، فَيَكُونُ ذَلِكَ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى خُلُودِ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ، وَظَاهِرُ هَذَا التَّرْكِيبِ يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ، وَجَعَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ لِلتَّقْوِيَةِ لِغَرَضٍ لَهُ يَرْجِعُ إِلَى الْمَذْهَبِ، وَالْبَحْثُ فِي هَذَا يَطُولُ.
Allah onlara azabı gösterdiği gibi amellerini de gösterecektir. Eğer bu rü'yet (görme) basarî ise: «Hasretler (pişmanlıklar) olarak» kavli hâl olarak mansubdur; şayet kalbî ise üçüncü mef'ûldür (nesnedir). Manası şudur: Allah onlara bozuk amellerini gösterecek ve bu ameller onlar için hasretler (pişmanlıklar) olacaktır; yahut kendilerine farz kıldığı ve onların terk ettiği salih amelleri onlara gösterecek, bu da onlar için bir hasret olacaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: «Onlar ateşten çıkacak da değillerdir» kavlinde kâfirlerin ateşte ebedî kalacaklarına delil vardır. Bu cümlenin zahiri ihtisas (kâfirlere has olma) ifade eder. Zemahşerî ise mezhebiyle ilgili bir gayeden ötürü bunu tekit (kuvvetlendirme) için kabul etmiştir; bu konudaki inceleme ise uzundur.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً قَالَ: مُبَاهَاةً وَمُضَارَرَةً لِلْحَقِّ بِالْأَنْدَادِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ قَالَ: مِنَ الْكُفَّارِ لِآلِهَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ أَنْدَادُهُمْ: آلِهَتُهُمُ الَّتِي عَبَدُوا مَعَ اللَّهِ يُحِبُّونَهُمْ كَمَا يُحِبُّ الَّذِينَ آمَنُوا اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ مِنْ حُبِّهِمْ لِآلِهَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْأَنْدَادُ مِنَ الرِّجَالِ يُطِيعُونَهُمْ كَمَا يُطِيعُونَ اللَّهَ، إِذَا أَمَرُوهُمْ أَطَاعُوهُمْ وَعَصَوُا الله. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَ مَا قَالَ ابْنُ زَيْدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الزُّبَيْرِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا قَالَ: وَلَوْ تَرَى يَا مُحَمَّدُ! الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِي أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّكُمْ إِيَّايَ حِينَ يُعَايِنُونَ عَذَابِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِي أَعْدَدْتُ لَهُمْ، لَعَلِمْتُمْ أَنَّ الْقُوَّةَ كُلَّهَا لِي دُونَ الْأَنْدَادِ، وَالْآلِهَةُ لَا تُغْنِي عَنْهُمْ هُنَالِكَ شَيْئًا، وَلَا تَدْفَعُ عَنْهُمْ عَذَابًا أَحْلَلْتُ بِهِمْ، وَأَيْقَنْتُهُمْ أَنِّي شَدِيدٌ عَذَابِي لِمَنْ كَفَرَ بِي وَادَّعَى مَعِي إلها غيري. وأخرج عبد ابن حميد وابن جرير عن قتادة قَوْلِهِ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا قَالَ: هُمُ الجبابرة والقادة والرؤوس فِي الشِّرْكِ مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا قَالَ: هُمُ الشياطين تبرّؤوا مِنَ الْإِنْسِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ قَالَ: الْمَوَدَّةُ.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: «İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler ve ortaklar edinir» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Putlarla böbürlenmek ve hakka zarar vermek kastıyla [edinirler]. 'İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise daha kuvvetlidir' kavli hakkında da: Kâfirlerin ilahlarına olan sevgisinden [daha kuvvetlidir], demiştir.» İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu müşriklerin ortakları (endâdı), Allah ile birlikte taptıkları ilahlarıdır; iman edenlerin Allah'ı sevdiği gibi onları severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise onların ilahlarına olan sevgisinden daha kuvvetlidir.» İbn Cerîr, Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ortaklar (endâd) insanlardan [önderlerdir]; Allah'a itaat eder gibi onlara itaat ederler. Onlar kendilerine emrettiğinde itaat eder, Allah'a ise isyan ederler.» Abd b. Humeyd, İkrime'den İbn Zeyd'in söylediğine benzer bir rivayette bulunmuştur. İbn Cerîr, Zübeyrî'den Cenâb-ı Hakk'ın: «O zulmedenler bir görselerdi» kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ey Muhammed! Kendilerine zulmedip benden başka eşler ve ortaklar edinen, sizin beni sevdiğiniz gibi onları seven kimseleri, kıyamet günü kendileri için hazırladığım azabımı bizzat gördükleri vakit bir görseydiniz; bütün kuvvetin o ortaklara değil bana ait olduğunu, orada ilahların onlara hiçbir fayda vermeyeceğini, kendilerine indirdiğim hiçbir azabı savamayacağını ve beni inkâr edip benimle birlikte başka bir ilah iddia eden kimseye azabımın pek şiddetli olduğunu onlara kesin olarak bildirdiğimi anlardınız.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: «O zaman arkalarından gidilenler uzaklaşıp kaçmıştır» kavli hakkında: «Onlar zorbalar, liderler ve şirkteki reislerdir; uyanlardan [uzaklaşmışlardır] demiştir. Bir rivayette ise: Şeytanlar insanlardan uzaklaşmıştır, demiştir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: «Aralarındaki bütün bağlar kopup parçalanmıştır» kavli hakkında: «[Kopan bağ] sevgidir» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الْمَنَازِلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الْأَرْحَامُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هِيَ الْأَوْصَالُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْمَوَدَّةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: هِيَ الْأَعْمَالُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ قَالَ: هِيَ الْمَنَازِلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً قَالَ: رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: حَسَراتٍ قَالَ: صَارَتْ أَعْمَالُهُمُ الْخَبِيثَةُ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ قَالَ: أُولَئِكَ أَهْلُهَا الَّذِينَ هُمْ أَهْلُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ ثَابِتِ بْنِ مَعْبَدٍ قَالَ: مَا زَالَ أَهْلُ النَّارِ يَأْمُلُونَ الْخُرُوجَ مِنْهَا حَتَّى نَزَلَتْ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan (İbn Abbâs'tan): «Onlar konumlardır/derecelerdir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan: «Onlar akrabalık bağlarıdır» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar dünyada aralarında bulunan bağlar ve sevgidir.» Abd b. Humeyd, Ebû Sâlih'ten: «Onlar amellerdir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Rebî'den: «Onlar konumlardır» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Keşke bizim için bir dönüş olsaydı» kavli hakkında: «Dünyaya bir dönüş [olsaydı]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Hasretler (pişmanlıklar) olarak» kavli hakkında: «Kötü amelleri kıyamet günü kendilerine birer hasret olmuştur» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den Cenâb-ı Hakk'ın: «Onlar ateşten çıkacak da değillerdir» kavli hakkında: «Onlar cehennemin gerçek ehlidirler» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Sâbit b. Ma'bed'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cehennem ehli: 'Onlar ateşten çıkacak da değillerdir' ayeti inene kadar oradan çıkmayı ummaya devam etmişlerdi.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٨ الى ١٧١]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 168-171]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (١٦٩) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١)
“Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan helal ve temiz şeylerden yiyin. Şeytanın adımlarına uymayın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır. (168) O size ancak kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169) Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun!' denildiği zaman: 'Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya babaları bir şey akledemeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi? (170) O inkâr edenlerin misali, sadece bir çağırma ve bağırmadan başkasını işitmeyen [hayvanlara] haykıran kimsenin misali gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık akıl da erdiremezler. (171)”
قوله: يا أَيُّهَا النَّاسُ قِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَقِيفٍ وَخُزَاعَةَ وَبَنِي مُدْلِجٍ فِيمَا حَرَّمُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَنْعَامِ. حَكَّاهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَلَكِنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَقَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: «Ey insanlar!» kavlinin Sakîf, Huzâa ve Benî Müdlic hakkında, hayvanlardan kendi kendilerine haram kıldıkları şeyler hususunda indiği söylenmiştir. Bunu Kurtubî tefsirinde aktarmıştır. Ancak itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Cenâb-ı Hakk'ın:
حَلالًا مَفْعُولٌ أَوْ حَالٌ، وَسُمِّيَ الْحَلَّالُ حَلَالًا: لِانْحِلَالِ عُقْدَةِ الْحَظْرِ عَنْهُ. وَالطَّيِّبُ هُنَا: هُوَ الْمُسْتَلَذُّ، كَمَا قَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ مَالِكٌ وَغَيْرُهُ: هو الحلال، فيكون تأكيدا لقوله: حَلالًا. ومن فِي قَوْلِهِ:
«Helal» kavli mef'ûldür (nesnedir) veya hâldir. Helale helal (halâl) denilmesi, yasaklık düğümünün üzerinden çözülmesinden (inhilâlinden) dolayıdır. Buradaki tayyib (طَيِّب): Şâfiî ve başkalarının söylediği gibi lezzetli ve hoş bulunan şeydir. Mâlik ve başkaları ise: Helaldir, dolayısıyla: «Helal» kavlinin tekididir, demişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın:
مِمَّا فِي الْأَرْضِ لِلتَّبْعِيضِ لِلْقَطْعِ بأن في الأرض ما هو حرام وخُطُواتِ: جَمْعُ خُطْوَةٍ بِالْفَتْحِ وَالضَّمِّ، وَهِيَ بِالْفَتْحِ لِلْمَرَّةِ، وبالضم لما بين القدمين. وقرأ الفراء خطوات بفتح الخاء، وقرأ أبو السّمّال بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَقَتَادَةُ وَالْأَعْرَجُ وعمر بْنُ مَيْمُونٍ وَالْأَعْمَشُ «خُطُؤَاتِ» بِضَمِّ الْخَاءِ وَالطَّاءِ وَالْهَمْزِ عَلَى الْوَاوِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَذَهَبُوا بِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِلَى أَنَّهَا جَمْعُ خَطِيَّةٍ مِنَ الْخَطَأِ لَا مِنَ الْخَطْوِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:
«Yeryüzünde bulunan şeylerden» kavlindeki min (مِنْ) edatı bazılık (teb'îz) içindir; çünkü yeryüzünde haram olan şeylerin bulunduğu kesindir. Hutuvât (خُطُواتِ): Fetha ile hatve ve damme ile hutve kelimelerinin çoğuludur; fetha ile tek bir adım (kere), damme ile ise iki ayak arası mesafe içindir. Ferrâ «hatavât» şeklinde hânın fethasıyla okumuştur. Ebu's-Semmâl hânın ve tânın fethasıyla «hatavât» şeklinde okumuştur. Ali, Katâde, A'rec, Amr b. Meymûn ve A'meş ise hânın ve tânın dammesi ve vav üzerine hemze ile «hutu'ât» (خُطُؤَاتِ) şeklinde okumuşlardır. Ahfeş şöyle demiştir: «Bu kıraatle onlar bunun hatveden (adımdan) değil, hatadan gelen hatiyyenin (günahın) çoğulu olduğu görüşüne varmışlardır.» Cevherî şöyle demiştir:
وَالْخَطْوَةُ بِالْفَتْحِ: الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، وَالْجَمْعُ خُطُوَاتٌ وَخُطًا. انْتَهَى. وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: لَا تَقْفُوا أَثَرَ الشَّيْطَانِ وَعَمَلَهُ، وَكُلُّ مَا لَمْ يَرِدْ بِهِ الشَّرْعُ فَهُوَ مَنْسُوبٌ إِلَى الشَّيْطَانِ وَقِيلَ: هِيَ النُّذُورُ وَالْمَعَاصِي، وَالْأَوْلَى التَّعْمِيمُ وَعَدَمُ التَّخْصِيصِ بِفَرْدٍ أَوْ نَوْعٍ. وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ أَيْ: ظَاهِرُ الْعَدَاوَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ وَقَوْلُهُ: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا وَقَوْلُهُ: بِالسُّوءِ سُمِّيَ السُّوءُ سُوءًا: لِأَنَّهُ يَسُوءُ صَاحِبَهُ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِ، وَهُوَ مَصْدَرُ ساءه يسوؤه سَوْءًا وَمَسَاءَةً إِذَا أَحْزَنَهُ. وَالْفَحْشاءِ: أَصْلُهُ سُوءُ المنظر، ومنه قول الشاعر:
«Fetha ile hatve tek bir adımdır, çoğulu hutuvât ve hutâ gelir.» Cumhurun kıraatine göre mana: Şeytanın izine ve ameline uymayın; şeriatın getirmediği her şey şeytana nispet edilir. Bunun adaklar ve günahlar olduğu da söylenmiştir; evla olan genelleştirmek ve onu tek bir fert yahut türe tahsis etmemektir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır» kavli; yani düşmanlığı açık olan demektir. Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır» ve: «Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman edinin» kavilleri de bunun gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Kötülüğü» kavli hakkında; kötülüğe sû' (السُّوءِ) denilmesi, kötü akıbetiyle sahibini üzdüğünden (yesû'uhu) dolayıdır; bu da birini üzdüğünde söylenen 'sâehu yesû'uhu sev'en ve mesâeten' fiilinin masdarıdır. el-Fahşâ (الْفَحْشاءِ): Aslı çirkin manzaradır; şairin şu sözü bundandır:
وجيد كجيد الرّيم ليس بفاحش
«Ve beyaz ceylanın boynu gibi bir boyun, hiç de çirkin/kusurlu değil.»
ثم استعمل فيما قبح مِنَ الْمَعَانِي، وَقِيلَ: السُّوءُ: الْقَبِيحُ، وَالْفَحْشَاءُ: التَّجَاوُزُ لِلْحَدِّ فِي الْقُبْحِ وَقِيلَ:
Sonra manalardaki çirkinlikler için kullanılmıştır. Sû'un çirkin olan, fahşânın ise çirkinlikte haddi aşmak olduğu söylenmiştir; [şöyle de] denilmiştir: