Binûn

Bakara Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: «مِلَّةَ» بِالرَّفْعِ: أَيْ: بَلِ الْهُدَى مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ. وَالْحَنِيفُ: الْمَائِلُ عَنِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ إِلَى دِينِ الْحَقِّ، وَهُوَ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ: الَّذِي تَمِيلُ قَدَمَاهُ كُلُّ وَاحِدَةٍ إِلَى أُخْتِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: نَتَّبِعُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَالَ كَوْنِهِ حَنِيفًا. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِتَقْدِيرِ أَعْنِي، وَالْحَالُ خَطَأٌ كَمَا لَا يَجُوزُ: جَاءَنِي غُلَامُ هِنْدٍ مُسْرِعَةً. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: هُوَ حَالٌ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، كَقَوْلِكَ: رَأَيْتُ وَجْهَ هِنْدٍ قَائِمَةً، وَقَالَ قَوْمٌ: الْحَنَفُ: الِاسْتِقَامَةُ، فَسُمِّيَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا لِاسْتِقَامَتِهِ، وَسُمِّيَ مُعْوَجُّ الرِّجْلَيْنِ: أَحَنَفَ، تَفَاؤُلًا بِالِاسْتِقَامَةِ، كَمَا قِيلَ لِلَّدِيغِ: سَلِيمٌ، وَلِلْمُهْلِكَةِ: مَفَازَةٌ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْحَنِيفَ فِي اللُّغَةِ الْمَائِلُ لَا الْمُسْتَقِيمُ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:

A'rec ve İbn Ebî Able «مِلَّةُ» kelimesini ref' ile (ötreli) okumuşlardır; yani: «Bilakis hidayet, İbrâhim'in dinidir» demektir. Hanîf (الْحَنِيف); bâtıl dinlerden hak dine meyleden (yönelen) kimsedir. Kelimenin asıl lügat manası ise iki ayağı birbirine doğru eğik/meyilli olan kimsedir. Zeccâc şöyle demiştir: O hâl olarak mansubdur; yani: «Hanîf olduğu hâlde İbrâhim'in dinine uyarız» demektir. Ali b. Süleyman ise şöyle demiştir: O, أَعْنِي (yani / kastediyorum) takdiriyle mansubdur; hâl olması ise tıpkı جَاءَنِي غُلَامُ هِنْدٍ مُسْرِعَةً (Hind'in kölesi [Hind] koşarak bana geldi) denilmesinin caiz olmadığı gibi caiz değildir/hatadır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: O, tıpkı رَأَيْتُ وَجْهَ هِنْدٍ قَائِمَةً (Hind'in yüzünü [o] ayaktayken gördüm) sözünde olduğu gibi muzafun ileyhten hâldir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Hanef (الْحَنَف), istikamet (doğruluk) demektir; bu sebeple İbrâhim'in dinine dosdoğru olduğu için hanîf denilmiştir. İki ayağı eğri olan kimseye de, yılan sokmuş kimseye [iyileşmesi temennisiyle] selîm (sağlam), helak edici çöle mefâze (kurtuluş yeri) denildiği gibi istikametle tefe'ül edilerek ahnef (ayakları düzgün) denilmiştir. Lügatte hanîfin istikamet üzere olan değil de meyleden olduğunu söyleyen kimseler şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:

إِذَا حَوَّلَ الظِّلُّ الْعَشِيَّ رَأَيْتَهُ ... حَنِيفًا وَفِي قَرْنِ الضُّحَى يَتَنَصَّرُ

«Gölge akşama doğru yön değiştirdiğinde onu hanîf (kıbleye yönelmiş) görürsün, kuşluk vaktinde ise Hristiyanlaşır (doğuya yönelir).»

أَيْ: أَنَّ الْحِرْبَاءَ تَسْتَقْبِلُ الْقِبْلَةَ بِالْعَشِيِّ، وَتَسْتَقْبِلُ الْمَشْرِقَ بِالْغَدَاةِ، وَهِيَ قِبْلَةُ النَّصَارَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani bukalemun akşamleyin kıbleye yönelir, sabahleyin ise Hristiyanların kıblesi olan doğuya yönelir. Şairin şu sözü de bundandır:

وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ فِي رِجْلِهِ ... مَا كَانَ فِي رِجَالِكُمْ مَنْ مِثْلُهُ

«Allah'a yemin olsun ki, ayağındaki eğrilik olmasaydı / Adamlarınız arasında onun gibisi bulunmazdı.»

وَقَوْلُهُ: وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْيَهُودِ لِقَوْلِهِمْ- عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ- وَبِالنَّصَارَى لِقَوْلِهِمْ- الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ- أَيْ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ مَا كَانَ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا مِنَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، فَكَيْفَ تَدَّعُونَ عَلَيْهِ أَنَّهُ كَانَ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ أَوِ النَّصْرَانِيَّةِ؟ وَقَوْلُهُ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ، وَأَمْرٌ لَهُمْ بِأَنْ يَقُولُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَقِيلَ: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْكُفَّارِ بِأَنْ يقولوا ذلك حَتَّى يَكُونُوا عَلَى الْحَقِّ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “O, müşriklerden de değildi” kavlinde, «Üzeyir Allah'ın oğludur» demeleri sebebiyle Yahudilere ve «Mesîh Allah'ın oğludur» demeleri sebebiyle de Hristiyanlara bir tariz (dokundurma) vardır. Yani: İbrâhim, sizin Allah'a şirk koşma hususunda içinde bulunduğunuz bu hâl üzere değildi; öyleyse onun Yahudi veya Hristiyan olduğunu nasıl iddia edebilirsiniz? Cenâb-ı Hakk'ın: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik...” kavli Müslümanlara bir hitaptır ve onlara bu sözü söylemelerini emretmektedir. Hak üzere olsunlar diye bunu söylemeleri için kâfirlere yönelik bir hitap olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha açıktır.

وَالْأَسْبَاطُ: أَوْلَادُ يَعْقُوبَ، وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ وَلَدًا، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنَ الْأَوْلَادِ جَمَاعَةٌ، وَالسِّبْطُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَنْزِلَةِ الْقَبِيلَةِ فِي الْعَرَبِ، وَسُمُّوا الْأَسْبَاطَ مِنَ السَّبْطِ وَهُوَ التَّتَابُعُ، فَهُمْ جَمَاعَةٌ مُتَتَابِعُونَ وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنَ السَّبَطِ بِالتَّحْرِيكِ وَهُوَ الشَّجَرُ، أَيْ: هُمْ فِي الْكَثْرَةِ بِمَنْزِلَةِ الشَّجَرِ وَقِيلَ: الْأَسْبَاطُ: حَفَدَةُ يَعْقُوبَ، أَيْ:

Esbât (الْأَسْبَاط); Ya'kûb'un çocuklarıdır ve onlar on iki oğuldur. Onların her birinin de birçok çocuğu olmuştur. İsrâiloğulları'ndaki sıbt, Araplardaki kabile gibidir. Onlara esbât denilmesi, peş peşe gelmek manasındaki sebt (السَّبْط) kelimesindendir; zira onlar peş peşe gelen bir topluluktur. Aslının harekeli olarak sebet (السَّبَط) yani ağaç kelimesinden geldiği de söylenmiştir; yani onlar çokluk bakımından ağaçlar gibidir. Esbât'ın Ya'kûb'un torunları olduğu, yani:

أَوْلَادُ أَوْلَادِهِ لَا أَوْلَادُهُ، لِأَنَّ الْكَثْرَةَ إِنَّمَا كَانَتْ فِيهِمْ دُونَ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ فِي نَفْسِهِ، فَهُمْ أَفْرَادٌ لا أسباط. وقوله:

[Onlar] kendi çocukları değil, çocuklarının çocuklarıdır (torunlarıdır); çünkü çokluk bizzat Ya'kûb'un kendi çocuklarında değil, onların nesillerinde meydana gelmiştir. Dolayısıyla onlar fertlerdir, esbât (kabileler) değildir. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğuna gelince:

لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ: لَا نُؤْمِنُ بِبَعْضِهِمْ وَنَكْفُرُ بِبَعْضِهِمْ كَمَا فَعَلَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَأَحَدٌ: فِي مَعْنَى الْجَمَاعَةِ، وَلِذَلِكَ صَحَّ دُخُولُ بَيْنَ عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ هَذَا الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ أَيْضًا، أَيْ: فَإِنْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ وَغَيْرُهُمْ بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ مِنْ جَمِيعِ كُتُبِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ فَقَدِ اهْتَدَوْا، وَعَلَى هَذَا: فَمِثْلُ زَائِدَةٌ، كَقَوْلِهِ:

{لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ} “Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” kavli hakkında Ferrâ şöyle demiştir: Manası; Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz demektir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Ehad (أَحَدٌ) kelimesi cemaat anlamındadır, bu sebeple beyne (بَيْنَ) lafzının onun üzerine dahil olması sahih olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar da sizin inandığınız gibi inanırlarsa” kavlindeki bu hitap da yine Müslümanlaradır; yani Ehl-i Kitap ve diğerleri, Allah'ın bütün kitaplarına ve peygamberlerine sizin inandığınız gibi inanır ve onlardan hiçbirini ayırt etmezlerse doğru yolu bulmuş olurlar. Buna göre {مِثْلُ} kelimesi tıpkı şu ayette olduğu gibi zâiddir:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:

{لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

فَصِيرُوا مِثْلَ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ

«Böylece yenmiş ekin yaprağı gibi oldular.»

وَقِيلَ: إِنَّ الْمُمَاثَلَةَ وَقَعَتْ بَيْنَ الْإِيمَانَيْنِ، أَيْ: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ إِيمَانِكُمْ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ مِنْ بَابِ التَّبْكِيتِ، لِأَنَّ دِينَ الْحَقِّ وَاحِدٌ لَا مِثْلَ لَهُ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، قَالَ: أَيْ: فَإِنْ حَصَّلُوا دِينًا آخَرَ مِثْلَ دِينِكُمْ مُسَاوِيًا لَهُ فِي الصِّحَّةِ وَالسَّدَادِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَقِيلَ: إِنَّ الْبَاءَ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ وَقِيلَ: إِنَّهَا لِلِاسْتِعَانَةِ. وَالشِّقَاقُ أَصْلُهُ مِنَ الشَّقِّ وَهُوَ الْجَانِبُ، كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي جَانِبٍ غَيْرِ الْجَانِبِ الَّذِي فِيهِ الْآخَرُ وَقِيلَ:

Benzerliğin iki iman arasında vaki olduğu da söylenmiştir; yani: «Eğer onlar sizin imanınız gibi [bir iman ile] iman ederlerse» demektir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu, susturma (tebkît) kabilindendir; zira hak din tektir, onun benzeri yoktur ve o İslâm dinidir. Der ki: Yani «Eğer onlar sizin dininiz gibi sıhhat ve doğrulukta ona denk başka bir din elde ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar» demektir. Bâ (ب) harfinin tekit için zâid olduğu da söylenmiştir; istiane için olduğu da söylenmiştir. Şikâk (الشِّقَاق) kelimesinin aslı taraf/yan manasındaki şakk (الشَّقّ) lafzındandır; sanki iki fırkadan her biri diğerinin bulunduğu taraftan başka bir taraftadır. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْ فِعْلِ مَا يَشُقُّ وَيَصْعُبُ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ يَحْرِصُ عَلَى فِعْلِ مَا يَشُقُّ عَلَى صَاحِبِهِ، وَيَصِحُّ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْنَيَيْنِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

O, meşakkatli ve zor olanı yapmaktan alınmıştır; yani iki fırkadan her biri arkadaşına zor gelecek şeyi yapmaya hırs gösterir. Ayeti bu iki anlamın her birine hamletmek sahihtir. Şairin şu sözü de böyledir:

وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُمْ ... بُغَاةٌ مَا بَقِينَا في شقاق

«Aksi takdirde bilin ki biz ve siz / Ayrılıkta kaldığımız sürece haddi aşanlarız.»

وقول الآخر:

Bir diğer şairin şu sözü de [böyledir]:

إلى كم تقتل العلماء قسرا ... وتفجر بِالشِّقَاقِ وَبِالنِّفَاقِ

«Daha ne zamana kadar âlimleri zorla öldürecek / Ayrılık ve nifak ile haddi aşacaksın?»

وَقَوْلُهُ: فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ أَنَّهُ سَيَكْفِيهِ مَنْ عَانَدَهُ وَخَالَفَهُ مِنَ الْمُتَوَلِّينَ، وَقَدْ أَنْجَزَ لَهُ وَعْدَهُ بِمَا أَنْزَلَهُ مِنْ بَأْسِهِ بِقُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ. وَقَوْلُهُ: صِبْغَةَ اللَّهِ قَالَ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara karşı sana yetecektir” kavli, Allah Teâlâ'nın peygamberine, yüz çevirenlerden kendisine inat ve muhalefet edenlere karşı yeteceğine dair bir vaadidir. Nitekim Kurayza, Nadîr ve Benî Kaynukâ'ya indirdiği azabıyla ona vaadini yerine getirmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {صِبْغَةَ اللَّهِ} “Allah'ın boyası...” kavli hakkında Ahfeş ve başkaları şöyle demiştir:

أَيْ: دِينَ اللَّهِ، قَالَ: وَهِيَ مُنْتَصِبَةٌ عَلَى البدل من ملة. وقال الكسائي: هي منصوبة على تقدير اتبعوا، أو على الإغراء، أي: الزموا، ورجّح الزجاج الانتصاب عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مِلَّةَ، كَمَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ:

Yani: Allah'ın dini demektir. O şöyle demiştir: Bu lafız {مِلَّةَ} kelimesinden bedel olarak mansubdur. Kisâî şöyle demiştir: اتبعوا (tabi olun) takdiriyle yahut iğrâ üzere; yani: الزموا (sımsıkı sarılın) takdiriyle mansubdur. Zeccâc ise Ferrâ'nın dediği gibi {مِلَّةَ} kelimesinden bedel olarak mansub olmasını tercih etmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir:

إِنَّهَا مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ مُنْتَصِبٌ عَنْ قَوْلِهِ: آمَنَّا بِاللَّهِ كَمَا انْتَصَبَ- وَعْدَ اللَّهِ- عَمَّا تَقَدَّمَهُ وَهِيَ فِعْلَةٌ مِنْ صَبَغَ، كَالْجِلْسَةِ مِنْ جَلَسَ، وَهِيَ الْحَالَةُ الَّتِي يَقَعُ عَلَيْهَا الصَّبْغُ، وَالْمَعْنَى: تَطْهِيرُ اللَّهِ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ تَطْهِيرُ النُّفُوسِ. انْتَهَى، وَبِهِ قَالَ سِيبَوَيْهِ، أَيْ: كَوْنِهِ مَصْدَرًا مُؤَكَّدًا. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّ أَصْلَ ذَلِكَ أَنَّ النَّصَارَى كَانُوا يَصْبُغُونَ أَوْلَادَهُمْ فِي الْمَاءِ، وَهُوَ الَّذِي يُسَمُّونَهُ: الْمَعْمُودِيَّةَ، وَيَجْعَلُونَ ذَلِكَ تَطْهِيرًا لَهُمْ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ قَالُوا الْآنَ صَارَ نَصْرَانِيًّا حَقًّا، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ أَيِ: الْإِسْلَامَ، وَسَمَّاهُ صِبْغَةً:

O, tıpkı {وَعْدَ اللَّهِ} ifadesinin öncesinden dolayı mansub olması gibi, Cenâb-ı Hakk'ın: {آمَنَّا بِاللَّهِ} kavlinden dolayı mansub olan tekit edici bir mastardır (masdar-ı müekked). O, جَلَسَ fiilinden gelen جِلْسَة vezni gibi صَبَغَ fiilinden gelen فِعْلَة veznindedir; boyamanın meydana geldiği durumu ifade eder. Manası: «Allah'ın temizlemesi/arındırması» demektir; çünkü iman nefislerin temizlenmesidir. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Sîbeveyhi de onun tekit edici bir mastar olduğu yönündeki bu görüşü benimsemiştir. Müfessirler şunu zikretmişlerdir: Bunun aslı şudur; Hristiyanlar çocuklarını suya daldırıp boyarlardı -ki buna vaftiz (el-ma'mûdiyye) derler- ve bunu onlar için bir arınma sayarlardı. Bunu yaptıklarında: «Şimdi gerçek bir Hristiyan oldu» derlerdi. Allah da onlara: {صِبْغَةَ اللَّهِ} yani İslâm kavliyle karşılık vermiştir. Onu boya (sıbga) olarak isimlendirmesi ise:

اسْتِعَارَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ بَعْضِ شُعَرَاءِ هَمْدَانَ:

bir istiare yoluyladır. Hemdân şairlerinden birinin şu sözü de bundandır:

وَكُلُّ أُنَاسٍ لَهُمْ صِبْغَةٌ ... وَصِبْغَةُ هَمْدَانَ خَيْرُ الصِّبَغِ

«Her insanın bir boyası (âdeti/dini) vardır / Hemdân'ın boyası ise boyaların en hayırlısıdır.»

صَبَغْنَا عَلَى ذَاكَ أَوْلَادَنَا ... فَأَكْرِمْ بِصِبْغَتِنَا فِي الصّبغ

«Çocuklarımızı bunun üzerine boyadık (yetiştirdik) / Boyalar arasında bizim boyamız ne de yücedir!»

وَقِيلَ: إِنَّ الصِّبْغَةَ: الِاغْتِسَالُ لِمَنْ أَرَادَ الدُّخُولَ فِي الْإِسْلَامِ بَدَلًا مِنْ مَعْمُودِيَّةِ النَّصَارَى، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ.

Sıbga'nın (boyanın), Hristiyanların vaftizine karşılık İslâm'a girmek isteyen kimsenin gusletmesi olduğu da söylenmiştir; bunu Mâverdî zikretmiştir.

وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: صِبْغَةُ اللَّهِ: دِينُهُ، وَهُوَ يُؤَيِّدُ مَا تَقَدَّمَ عَنِ الْفَرَّاءِ وَقِيلَ: الصِّبْغَةُ: الْخِتَانُ. وَقَوْلُهُ: قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ أَيْ: أَتُجَادِلُونَنَا فِي اللَّهِ، أَيْ: فِي دِينِهِ وَالْقُرْبِ مِنْهُ وَالْحُظْوَةِ عِنْدَهُ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ: أَتُحَاجُّونَا بِالْإِدْغَامِ لِاجْتِمَاعِ الْمِثْلَيْنِ. وَقَوْلُهُ: وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ أَيْ: نَشْتَرِكُ نَحْنُ وَأَنْتُمْ فِي رُبُوبِيَّتِهِ لَنَا وَعُبُودِيَّتِنَا لَهُ، فَكَيْفَ تَدَّعُونَ أَنَّكُمْ أَوْلَى بِهِ مِنَّا وَتُحَاجُّونَنَا فِي ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ أَيْ: لَنَا أَعْمَالٌ وَلَكُمْ أَعْمَالٌ، فَلَسْتُمْ بِأَوْلَى بِاللَّهِ مِنَّا، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ .

Cevherî şöyle demiştir: «Allah'ın boyası, O'nun dinidir.» Bu da Ferrâ'dan daha önce nakledilen görüşü teyit etmektedir. Sıbga'nın sünnet olmak (hıtân) olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ} “De ki: Bizimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz?” kavli; yani O'nun dini, O'na yakınlık ve O'nun katındaki itibar konusunda bizimle mi tartışıyorsunuz demektir. Bu, onların {نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ} “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleri gibidir. İbn Muhaysın iki benzer harfin yan yana gelmesi sebebiyle idgam ile {أَتُحَاجُّونَا} şeklinde okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ} “Oysa O, bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir” kavli; yani O'nun bize Rabliği ve bizim O'na kulluğumuz konusunda biz ve siz müşterekiz; öyleyse nasıl O'na bizden daha layık olduğunuzu iddia edip bu konuda bizimle tartışıyorsunuz? demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ} “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir” kavli; yani bizim amellerimiz var, sizin de amelleriniz var; dolayısıyla siz Allah'a bizden daha yakın değilsiniz demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: {فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “De ki: Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım”.

وَقَوْلُهُ: وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ أَيْ: نَحْنُ أَهْلُ الْإِخْلَاصِ لِلْعِبَادَةِ دُونَكُمْ، وَهُوَ الْمِعْيَارُ الَّذِي يَكُونُ بِهِ التَّفَاضُلُ وَالْخَصْلَةُ الَّتِي يَكُونُ صَاحِبُهَا أَوْلَى بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنْ غَيْرِهِ، فَكَيْفَ تَدَّعُونَ لِأَنْفُسِكُمْ مَا نَحْنُ أَوْلَى بِهِ مِنْكُمْ وَأَحَقُّ؟

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ} “Biz yalnız O'na ihlasla bağlananlarız” kavli; yani ibadette ihlas ehli olanlar siz değil biziz. Üstünlüğün ölçütü ve sahibini Allah Sübhânehu'ya başkalarından daha yakın kılan haslet de işte budur. Öyleyse bizim sizden daha layık ve daha hak sahibi olduğumuz bir şeyi nasıl kendiniz için iddia ediyorsunuz? demektir.

وَفِيهِ تَوْبِيخٌ لَهُمْ وَقَطْعٌ لِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْمُجَادَلَةِ وَالْمُنَاظَرَةِ. وَقَوْلُهُ: أَمْ يَقُولُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ تَقُولُونَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ أَمْ هَاهُنَا مُعَادِلَةً لِلْهَمْزَةِ فِي قَوْلِهِ:

Bunda onlara bir kınama ve getirdikleri tartışma ve münazarayı kesin bir şekilde kesip atma vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ يَقُولُونَ} kavlini Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım üstten iki noktalı tâ ile {تَقُولُونَ} şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre buradaki {أَمْ} kelimesi Cenâb-ı Hakk'ın:

أَتُحَاجُّونَنا أَيْ: أَتُحَاجُونَنَا فِي اللَّهِ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ عَلَى دِينِكُمْ وَعَلَى قِرَاءَةِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ تَكُونُ أَمْ: مُنْقَطِعَةً، أَيْ: بَلْ يَقُولُونَ: وَقَوْلُهُ: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ فِيهِ تَقْرِيعٌ وَتَوْبِيخٌ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَنَا بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا هُودًا وَلَا نَصَارَى، وَأَنْتُمْ تَدَّعُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا هُودًا ونصارى، فَهَلْ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ؟

{أَتُحَاجُّونَنا} kavlindeki hemzeye muadil (denk) olur; yani: «Bizimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz, yoksa bu peygamberlerin sizin dininiz üzere olduğunu mu söylüyorsunuz?» demektir. Alttan iki noktalı yâ ile olan kıraate göre ise {أَمْ} munkatıadır; yani: «Bilakis onlar şöyle diyorlar:» takdirindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ} “De ki: Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?” kavlinde bir azarlama ve kınama vardır; yani Allah bize onların Yahudi veya Hristiyan olmadıklarını haber vermişken, siz onların Yahudi ve Hristiyan olduklarını iddia ediyorsunuz; öyleyse siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah Sübhânehu mu?

وَقَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ اسْتِفْهَامٌ، أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدَ بِذَلِكَ الذَّمَّ لِأَهْلِ الْكِتَابِ بِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ مَا كَانُوا هُودًا وَلَا نَصَارَى، بَلْ كَانُوا عَلَى الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِكَتْمِهِمْ لِهَذِهِ الشَّهَادَةِ، بَلْ بِادِّعَائِهِمْ لِمَا هُوَ مُخَالِفٌ لَهَا، وَهُوَ أَشَدُّ فِي الذَّنْبِ مِمَّنِ اقْتَصَرَ عَلَى مُجَرَّدِ الْكَتْمِ الَّذِي لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْهُ وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَوْ كَتَمُوا هَذِهِ الشَّهَادَةَ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ أَظْلَمَ مِنْهُمْ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ بِذَلِكَ التَّعْرِيضَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ هُنَا مَا كَتَمُوهُ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ} “Daha zalim kim olabilir?” kavli bir istifhamdır; yani: Yanındaki Allah'tan olan bir şahitliği gizleyenden daha zalim kimse yoktur demektir. Bununla, Ehl-i Kitab'ın bu peygamberlerin Yahudi veya Hristiyan olmayıp bilakis İslâm dini üzere olduklarını bildikleri hâlde bu şahitliği gizlemekle, hatta buna aykırı olanı iddia etmekle nefislerine zulmettiklerinin yerilmesi kastedilmiş olabilir. Bu da, kendisinden daha zalimi olmayan salt gizleme ile yetinen kimseden günah bakımından daha ağırdır. Murâdın, eğer Müslümanlar bu şahitliği gizleselerdi onlardan daha zalim kimsenin olmayacağı şeklinde olması ve bununla Ehl-i Kitab'a tarizde bulunulması da muhtemeldir. Burada kastedilenin, Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatından gizledikleri şeyler olduğu da söylenmiştir.

وَفِي قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَعِيدٌ شَدِيدٌ، وَتَهْدِيدٌ لَيْسَ عَلَيْهِ مَزِيدٌ، وَإِعْلَامٌ بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يَتْرُكُ عُقُوبَتَهُمْ عَلَى هَذَا الظُّلْمِ الْقَبِيحِ وَالذَّنْبِ الْفَظِيعِ، وَكَرَّرَ قَوْلَهُ سُبْحَانَهُ: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ لِتَضَمُّنِهَا مَعْنَى التَّهْدِيدِ وَالتَّخْوِيفِ الَّذِي هُوَ الْمَقْصُودُ فِي هَذَا الْمَقَامِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kavlinde şiddetli bir tehdit, fevkinde başka bir tehdit bulunmayan bir gözdağı ve Allah Sübhânehu'nun bu çirkin zulüm ve feci günahtan dolayı onları cezasız bırakmayacağını bildirme vardır. Allah Sübhânehu, ayetin sonuna kadar {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir...” kavlini, bu makamda asıl maksat olan tehdit ve korkutma manasını içerdiği için tekrarlamıştır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ يَعْنِي: أَهْلَ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ قَالَ: يَقُولُ: لَمْ يَشْهَدِ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى وَلَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ يَعْقُوبَ إِذْ أَخَذَ عَلَى بَنِيهِ الْمِيثَاقَ إِذْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ، فَأَقَرُّوا بِذَلِكَ وَشَهِدَ عَلَيْهِمْ أَنْ قَدْ أَقَرُّوا بِعِبَادَتِهِمْ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ. وَأَخْرَجَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: الْجِدُّ: أَبٌ وَيَتْلُو الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي الْآيَةِ قَالَ: سُمِّيَ الْعَمُّ أَبًا. وَأَخْرَجَ أَيْضًا نَحْوَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا الْأَعْوَرُ لِلنَّبِيِّ ﷺ:

İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ} “Yoksa siz şahitler miydiniz?” kavli hakkında; yani Ehl-i Kitab'ı kastediyor, dediğini rivayet etmiştir. Yine Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Şöyle buyuruyor: Ölüm anı geldiğinde oğullarından yalnızca Allah'a ibadet edeceklerine dair teminat alırken Ya'kûb'un yanında ne Yahudiler, ne Hristiyanlar, ne de insanlardan herhangi biri hazır bulunmamıştı. Onlar bunu ikrar etmişler ve Ya'kûb da onların Müslüman olduklarını ibadetleriyle ikrar ettiklerine şahitlik etmişti.» İbn Abbâs'tan: «Dede, babadır» dediği ve bu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir. Yine Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında: «Amcaya baba ismi verilmiştir» dediği rivayet edilmiştir. Muhammed b. Ka'b'dan da benzeri rivayet edilmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Abdullah b. Sûriyâ el-A'ver, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dedi:

مَا الْهُدَى إِلَّا مَا نَحْنُ عَلَيْهِ فَاتَّبِعْنَا يا محمد تهتد، وقالت النصارى مثل هذا، فأنزل الله فيهم: وَقالُوا كُونُوا هُوداً

«Hidayet ancak bizim üzerinde bulunduğumuz [yol]dur. Ey Muhammed, bize uy ki doğru yolu bulasın!» Hristiyanlar da bunun bir benzerini söylediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَقالُوا كُونُوا هُوداً} “Dediler ki: Yahudi olun...”

الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: حَنِيفاً قَالَ: مُتَّبَعًا. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَنِيفاً قَالَ: حَاجًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ:

ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {حَنِيفاً} kavli hakkında: «Tâbi olunan» dediğini rivayet etmişlerdir. İkisi yine İbn Abbâs'tan {حَنِيفاً} kavli hakkında: «Hacı (haccı eda eden)» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

الْحَنِيفُ: الْمُسْتَقِيمُ. وأخرج أيضا خُصَيْفٍ قَالَ: الْحَنِيفُ: الْمُخْلِصُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي قِلَابَةَ قَالَ: الْحَنِيفُ:

«Hanîf; dosdoğru olandır.» Yine Husayf'tan: «Hanîf; ihlaslı olandır» dediğini rivayet etmiştir. Yine Ebû Kılâbe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hanîf:

الَّذِي يُؤْمِنُ بِالرُّسُلِ كُلِّهِمْ مِنْ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

İlklerinden sonuncularına kadar peygamberlerin hepsine iman eden kimsedir.» Ahmed, Ebû Ümâme'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki:

«بُعِثْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّمْحَةِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ أَيْضًا، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ الْأَدْيَانِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: الْحَنِيفِيَّةُ السَّمْحَةُ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ حَدِيثِ أَسْعَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الْخُزَاعِيِّ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ فِي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فِي الْأُولَى مِنْهُمَا الْآيَةَ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ كُلَّهَا وَفِي الْآخِرَةِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ» الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَسْبَاطُ: بَنُو يَعْقُوبَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَلَدَ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ. وَرَوَى نَحْوَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ، وَحَكَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ وَالرَّبِيعِ وَقَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا تَقُولُوا: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا مِثْلَ لَهُ، وَلَكِنْ قُولُوا: فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ فِي الْمَصَاحِفِ، وَالْخَطِيبُ في تاريخه عن أبي حمزة قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ: فَإِنْ آمَنُوا بالذي آمَنْتُمْ بِهِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ قَالَ: فِرَاقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ قَالَ: دِينَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

«Ben müsamahakâr (kolaylık dini olan) Hanîflik ile gönderildim.» Yine Ahmed, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «"Ey Allah'ın Resûlü! Dinlerin Allah'a en sevimli olanı hangisidir?" diye soruldu. O da: "Müsamahakâr Hanîfliktir" buyurdu.» Hâkim Târîh'inde ve İbn Asâkir de Es'ad b. Abdillâh b. Mâlik el-Huzâî'nin hadisinden merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazının iki rekâtında; birincisinde Bakara suresindeki: {قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} “Deyin ki: Biz Allah'a iman ettik...” ayetini bütünüyle, sonrakinde ise {آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ} “Allah'a iman ettik; şahit ol ki biz Müslümanlarız” ayetini okurdu. Buhârî, Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ehl-i Kitap Tevrat'ı İbranice okur, İslâm ehline ise Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; {وَقُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ} “Ve deyin ki: Biz Allah'a iman ettik...” ayetini [okuyun].» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Esbât; Ya'kûb'un oğullarıdır, on iki kişiydiler ve her biri insanlardan bir ümmet meydana getirdi.» Benzerini İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Süddî'den rivayet etmiş, İbn Kesîr de tefsirinde bunu Ebu'l-Âliye, Rebî' ve Katâde'den nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «{فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse” demeyiniz; zira Allah'ın benzeri yoktur. Fakat: {فَإِنْ آمَنُوا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer onlar sizin iman ettiğinize iman ederlerse” deyiniz.» İbn Ebî Dâvûd el-Mesâhif'te, Hatîb de Târîh'inde Ebû Hamza'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs {فَإِنْ آمَنُوا بالذي آمَنْتُمْ بِهِ} şeklinde okurdu. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ} “Onlar mutlaka bir ayrılık içindedirler” kavli hakkında: «Ayrılık içindedirler» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {صِبْغَةَ اللَّهِ} “Allah'ın boyası” kavli hakkında: «Allah'ın dini» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:

«Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır.» İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ, İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:

«إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا: يَا مُوسَى! هَلْ يَصْبُغُ رَبُّكَ؟ فَقَالَ: اتَّقَوُا اللَّهَ، فَنَادَاهُ رَبُّهُ: يَا مُوسَى! سَأَلُوكَ هَلْ يَصْبُغُ رَبُّكَ؟ فَقُلْ: نَعَمْ، أَنَا أَصْبُغُ الْأَلْوَانَ الْأَحْمَرَ وَالْأَبْيَضَ وَالْأَسْوَدَ، وَالْأَلْوَانُ كُلُّهَا فِي صِبْغَتِي» .

«İsrâiloğulları: "Ey Mûsâ! Rabbin boyar mı?" dediler. Mûsâ da: "Allah'tan korkun!" dedi. Bunun üzerine Rabbi ona: "Ey Mûsâ! Sana Rabbin boyar mı diye sordular. De ki: Evet, Ben kırmızı, beyaz, siyah gibi renkleri boyarım; renklerin hepsi Benim boyamamdadır" diye nida etti.»

وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ تَصْبُغُ أَبْنَاءَهَا يَهُودًا، وَالنَّصَارَى تَصْبُغُ أَبْنَاءَهَا نَصَارَى، وَإِنَّ صِبْغَةَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ، وَلَا صِبْغَةَ أَحْسَنُ مِنْ صِبْغَةِ الْإِسْلَامِ وَلَا أَطْهَرُ، وَهُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي بَعَثَ بِهِ نُوحًا وَمَنْ كَانَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَأَخْرَجَ ابن النجار في ذيل تَارِيخِ بَغْدَادَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ قَالَ: الْبَيَاضُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Allah da Peygamberine: {صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً} “Allah'ın boyası... Allah'tan daha güzel boyası olan kim vardır?” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh bunu İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yahudiler çocuklarını Yahudi olarak boyar, Hristiyanlar da çocuklarını Hristiyan olarak boyar. Allah'ın boyası ise İslâm'dır. İslâm boyasından daha güzel ve daha temiz hiçbir boya yoktur; o, Allah'ın Nûh'u ve ondan sonraki peygamberleri kendisiyle gönderdiği dinidir.» İbnü'n-Neccâr Zeylü Târîhi Baġdâd'da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {صِبْغَةَ اللَّهِ} kavli hakkında: «Beyazlık» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın:

أَتُحَاجُّونَنا قَالَ: أَتُخَاصِمُونَنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: أَتُجَادِلُونَنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً الْآيَةَ، قَالَ: أُولَئِكَ أَهْلُ الْكِتَابِ كَتَمُوا الْإِسْلَامَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ دِينُ اللَّهِ، وَاتَّخَذُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ، وَكَتَمُوا مُحَمَّدًا وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنه رسول الله. وأخرج عبد

{أَتُحَاجُّونَنَا} “Bizimle tartışıyor musunuz?” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: «Bizimle hasımlaşıyor musunuz?» İbn Cerîr de ondan: «Bizimle münakaşa mı ediyorsunuz?» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً} “...şahitliği gizleyenden daha zâlim kim olabilir?” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bunlar Ehl-i kitaptır; İslâm'ın Allah'ın dini olduğunu bildikleri halde onu gizlediler, Yahudilik ve Hristiyanlığı benimsediler; Muhammed'in de [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah'ın elçisi olduğunu bildikleri halde onu gizlediler.» Abd [b. Humeyd...]

ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ قَالَ: يَعْنِي: إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وإسحاق ويعقوب والأسباط.

b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Hasan'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde ve Rebî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ} “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir” kavli hakkında: «Yani İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya'kûb ve Esbât'tır» dediklerini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 142-143]

سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)

{سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)} “İnsanlardan birtakım beyinsizler: «Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?» diyecekler. De ki: «Doğu da Allah'ındır, batı da. O, dilediğini dosdoğru bir yola iletir.» (142) Böylece, insanlara şahitler olasınız ve Resûl de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Resûl'e uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edip bilelim diye tayin ettik. Bu, Allah'ın hidayet verdiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (143)”

قَوْلُهُ: سَيَقُولُ هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ السُّفَهَاءَ مِنَ الْيَهُودِ وَالْمُنَافِقِينَ سَيَقُولُونَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ عِنْدَ أَنْ تَتَحَوَّلَ الْقِبْلَةُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ سَيَقُولُ بِمَعْنَى قَالَ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنِ الْمَاضِي بِلَفْظِ الْمُسْتَقْبَلِ للدلالة على استدامته واستمراره عَلَيْهِ، وَقِيلَ: إِنَّ الْإِخْبَارَ بِهَذَا الْخَبَرِ كَانَ قَبْلَ التَّحَوُّلِ إِلَى الْكَعْبَةِ، وَإِنَّ فَائِدَةَ ذَلِكَ أَنَّ الْإِخْبَارَ بِالْمَكْرُوهِ إِذَا وَقَعَ قَبْلَ وُقُوعِهِ كَانَ فِيهِ تَهْوِينًا لِصَدْمَتِهِ، وَتَخْفِيفًا لِرَوْعَتِهِ، وَكَسْرًا لِسَوْرَتِهِ. وَالسُّفَهَاءُ: جَمْعُ سَفِيهٍ. وَهُوَ الْكَذَّابُ الْبَهَّاتُ الْمُعْتَمِدُ خِلَافَ مَا يُعْلَمُ، كَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: هُمْ خِفَافُ الْأَحْلَامِ، وَمِثْلُهُ فِي الْقَامُوسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ:

Cenâb-ı Hakk'ın: {سَيَقُولُ} “Diyecekler” kavli; kıble Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye çevrileceği zaman Yahudi ve münafıklardan birtakım beyinsizlerin bu sözü söyleyeceklerine dair Allah Sübhânehu'dan Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminlere bir haberdir. {سَيَقُولُ} (diyecekler) kelimesinin قَالَ (dedi) anlamında olduğu, geçmiş zamanın gelecek zaman lafzıyla ifade edilmesinin ise onun devamlılığına ve onda ısrar edildiğine delalet etmek için olduğu da söylenmiştir. Bu haberin Kâbe'ye yönelmeden önce verildiği ve bunun faydasının ise hoşa gitmeyecek bir durumun gerçekleşmeden önce haber verilmesinin, onun şokunu hafifletmek, dehşetini azaltmak ve şiddetini kırmak olduğu da söylenmiştir. Süfehâ (السُّفَهَاء), sefîh (سَفِيه) kelimesinin çoğuludur; o da bilinenin aksine kasıtlı hareket eden çok yalancı ve iftiracı kimsedir; lügat ehlinden bazıları böyle demiştir. el-Keşşâf'ta: «Onlar akılları hafif (kıt) olanlardır» denilmiştir, el-Kâmûs'ta da böyledir. Cenâb-ı Hakk'ın:

إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ مَا يَنْبَغِي الرُّجُوعُ إِلَيْهِ وَمَعْنَى: مَا وَلَّاهُمْ: مَا صَرَفَهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها وَهِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَلَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى أَيِّ جِهَةٍ شَاءَ. وَفِي قَوْلِهِ: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِشْعَارٌ بِأَنَّ تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ إِلَى الكعبة مِنَ الْهِدَايَةِ لِلنَّبِيِّ ﷺ لأهل مِلَّتِهِ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ. وَقَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْجَعْلِ جَعَلْنَاكُمْ قِيلَ مَعْنَاهُ:

{إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} “Kendini bilmeyenden başka...” kavlinin tefsirinde müracaat edilmesi gereken hususlar daha önce geçmişti. {مَا وَلَّاهُمْ} ifadesinin manası; «Onları üzerinde bulundukları kıbleleri olan Beytü'l-Makdis'ten ne çevirdi?» demektir. Allah da onlara: {قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “De ki: Doğu da Allah'ındır, batı da” kavliyle cevap vermiştir; zira dilediği cihete yönelmeyi emretmek O'na aittir. Cenâb-ı Hakk'ın: {يَهْدِي مَنْ يَشاءُ} “O dilediğini hidayete erdirir” kavlinde, kıblenin Kâbe'ye çevrilmesinin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve onun ümmetine sırat-ı müstakime ileten hidayetten olduğuna dair bir işaret vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ} “Böylece sizi kıldık” kavli; yani «işte o kılma gibi sizi kıldık» demektir. Manasının şöyle olduğu söylenmiştir:

وَكَمَا أَنَّ الْكَعْبَةَ وَسَطُ الْأَرْضِ كَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا. وَالْوَسَطُ: الْخِيَارُ أَوِ الْعَدْلُ، وَالْآيَةُ محتملة للأمرين، وما يحتملهما قول زهير:

Kâbe yeryüzünün ortası (merkezi) olduğu gibi sizi de vasat (orta/hayırlı) bir ümmet kıldık. Vasat (الْوَسَط); hayırlı/seçkin olan yahut adil olandır. Ayet her iki manaya da muhtemeldir. Züheyr'in şu sözü de her iki manayı taşımaktadır:

هم وسط يرضى الْأَنَامُ بِحُكْمِهِمْ ... إِذَا نَزَلَتْ إِحْدَى اللَّيَالِي بِمُعَظَّمِ

«Onlar vasattırlar (seçkin ve adildirler), hükümlerine razı olur insanlar / Gecelerden biri büyük bir musibetle geldiğinde.»

وَمِثْلُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

أَنْتُمْ أَوْسَطُ حَيٍّ عَلِمُوا ... بِصَغِيرِ الْأَمْرِ أَوْ إِحْدَى الْكُبَرِ

«Sizler, küçük bir işle yahut büyük musibetlerden biriyle karşılaştıklarını bilen / kabilelerin en vasatısınız (en hayırlısısınız).»

وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ تَفْسِيرُ الْوَسَطِ هُنَا بِالْعَدْلِ كَمَا سَيَأْتِي، فَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Geleceği üzere Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) buradaki vasat kelimesinin «âdil» olarak tefsir edildiği sabit olmuştur; dolayısıyla buna müracaat etmek vacip olmuştur. Recez şairinin şu sözü de bundandır:

لَا تَذْهَبَنَّ في الأمور فرطا ... لَا تَسْأَلَنَّ إِنْ سَأَلْتَ شَطَطَا

«İşlerde sakın aşırıya gitme / Bir şey isteyeceksen sakın haddi aşan bir talepte bulunma,»

وَكُنْ مِنَ النَّاسِ جَمِيعًا وَسَطَا وَلَمَّا كَانَ الْوَسَطُ مُجَانِبًا لِلْغُلُوِّ وَالتَّقْصِيرِ كَانَ مَحْمُودًا أَيْ: هَذِهِ الْأُمَّةُ لم تغل غلوّ النصارى في عيسى،

«Bütün insanlar arasında daima orta yolu tutan [âdil] biri ol.» Vasat (orta yol); aşırılıktan ve ihmalkârlıktan uzak olduğu için övülmüştür. Yani: Bu ümmet, Hristiyanların İsa hakkında aşırıya gittikleri gibi aşırıya gitmemiş,

وَلَا قَصَّرُوا تَقْصِيرَ الْيَهُودِ فِي أَنْبِيَائِهِمْ. وَيُقَالُ: فُلَانٌ أَوْسَطُ قَوْمِهِ وَوَاسِطَتُهُمْ، أَيْ: خِيَارُهُمْ. وَقَوْلُهُ:

ne de Yahudilerin peygamberleri hakkında kusur ettikleri gibi kusur etmişlerdir. «Filan kimse kavminin evsatı ve vasıtasıdır» denilir ki bu, onların en hayırlısı/seçkini demektir. Cenâb-ı Hakk'ın:

لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَشْهَدُونَ لِلْأَنْبِيَاءِ عَلَى أُمَمِهِمْ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوهُمْ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِتَبْلِيغِهِ إِلَيْهِمْ، وَيَكُونُ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَى أُمَّتِهِ بِأَنَّهُمْ قَدْ فَعَلُوا مَا أمره بِتَبْلِيغِهِ إِلَيْهِمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: عَلَيْكُمْ يَعْنِي: لَكُمْ، أَيْ: يَشْهَدُ لَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: يَشْهَدُ عَلَيْكُمْ بِالتَّبْلِيغِ لَكُمْ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: لَمَّا كَانَ الشَّهِيدُ كَالرَّقِيبِ وَالْمُهَيْمِنِ عَلَى الْمَشْهُودِ لَهُ جِيءَ بِكَلِمَةِ الِاسْتِعْلَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ انْتَهَى. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: مَعْنَى الْآيَةِ: يَشْهَدُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ بَعْدَ الْمَوْتِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فِي الدُّنْيَا فِيمَا لَا يَصِحُّ إِلَّا بِشَهَادَةِ الْعُدُولِ.

{لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} “İnsanlara şahitler olasınız diye” kavli; yani kıyamet gününde peygamberlerin ümmetlerine, Allah'ın kendilerine tebliğ etmelerini emrettiği şeyleri tebliğ ettiklerine dair lehlerine şahitlik edersiniz. Resul de ümmetine, onlara tebliğ etmesini emrettiği şeyi yaptıklarına dair şahit olur. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bunun gibidir: {فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً} “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine bir şahit kıldığımız zaman durum nasıl olacak?” Denildi ki: {عَلَيْكُمْ} kavli «sizin lehinize» demektir; yani onların lehine iman ile şahitlik eder. Denildi ki bunun manası: Sizin aleyhinize kendilerine tebliğde bulunduğuna dair şahitlik eder, demektir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Şahit, aleyhine/lehine şahitlik edilen kimse üzerinde bir murakıp ve gözeten gibi olduğunda isti'lâ (üstünlük) bildiren [harf-i cer] (عَلَى) getirilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bundandır: {وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Allah her şeye şahittir”, {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Onları gözetleyen yalnız sendin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin”. [el-Keşşâf'tan nakil] bitti. Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetin manası; ölümden sonra bir kısmınızın diğerine şahitlik etmesidir. Denildi ki murad; dünyada ancak adil kimselerin şahitliğiyle caiz olan şeylerde insanlara şahitler olmanızdır.

وَسَيَأْتِي مِنَ الْمَرْفُوعِ مَا يُبَيِّنُ مَعْنَى الْآيَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَإِنَّمَا أَخَّرَ لَفْظَ عَلَى فِي شَهَادَةِ الْأُمَّةِ عَلَى النَّاسِ، وَقَدَّمَهَا فِي شَهَادَةِ الرَّسُولِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ الْغَرَضَ كَمَا قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فِي الْأَوَّلِ: إِثْبَاتُ شَهَادَتِهِمْ عَلَى الْأُمَمِ، وَفِي الْآخَرِ: اخْتِصَاصُهُمْ بِكَوْنِ الرَّسُولِ شَهِيدًا عَلَيْهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها قِيلَ:

Ayetin manasını beyan eden merfu [hadisler] inşallah gelecektir. Ümmetin insanlara şahitliğinde {عَلَى} lâfzı sonraya bırakılmışken, Resul'ün onlara şahitliğinde öne alınmıştır; çünkü el-Keşşâf sahibinin de dediği gibi birincisinde gaye, onların ümmetlere karşı şahitliğini ispat etmektir; ikincisinde ise Resul'ün onlara şahit olmasının kendilerine has kılındığını bildirmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها} “Üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık...” kavli hakkında denildi ki:

الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْقِبْلَةِ هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ أَيْ: ما جعلناها إلا لنعلم المتبع والمنقلب، ويؤيده هَذَا قَوْلُهُ: كُنْتَ عَلَيْها إِذَا كَانَ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ صَرْفِ الْقِبْلَةِ إِلَى الْكَعْبَةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: الْكَعْبَةُ، أَيْ: مَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي أَنْتَ عَلَيْهَا الْآنَ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَّا لِذَلِكَ الْغَرَضِ، وَيَكُونُ كُنْتَ بِمَعْنَى الْحَالِ وَقِيلَ:

Bu kıbleden maksat Beytü'l-Makdis'tir; yani «Biz onu ancak uyanı ve geri döneni bilelim diye kıldık.» Bu ayetin kıblenin Kâbe'ye çevrilmesinden sonra inmiş olması durumunda, Cenâb-ı Hakk'ın: {كُنْتَ عَلَيْها} “üzerinde bulunduğun” kavli de bunu desteklemektedir. Denildi ki: Murad Kâbe'dir; yani «Beytü'l-Makdis'e doğru olduktan sonra şimdi üzerinde bulunduğun kıbleyi ancak bu amaçla kıldık.» Bu takdirde {كُنْتَ} fiili şimdiki zaman manasındadır. Denildi ki:

الْمُرَادُ بِذَلِكَ: الْقِبْلَةُ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا قَبْلَ اسْتِقْبَالِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَإِنَّهُ كَانَ يَسْتَقْبِلُ فِي مَكَّةَ الْكَعْبَةَ، ثُمَّ لَمَّا هَاجَرَ تَوَجَّهَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ تَأَلُّفًا لِلْيَهُودِ ثُمَّ صُرِفَ إِلَى الْكَعْبَةِ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا لِنَعْلَمَ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا:

Bundan murad, Beytü'l-Makdis'e yönelmeden önce üzerinde bulunduğu kıbledir; çünkü o Mekke'de Kâbe'ye yöneliyordu, sonra hicret ettiğinde Yahudilerin gönlünü kazanmak için Beytü'l-Makdis'e yöneldi, sonra Kâbe'ye çevrildi. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلَّا لِنَعْلَمَ} “ancak bilmemiz için” kavlindeki ilimden muradın şunlar olduğu söylenmiştir:

الرُّؤْيَةُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: إِلَّا لِتَعْلَمُوا أَنَّا نَعْلَمُ بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا فِي شَكٍّ وَقِيلَ: لِيَعْلَمَ النَّبِيُّ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ:

Görmektir. Denildi ki murad: «Münafıkların şüphe içinde olduğunu bizim bildiğimizi siz bilesiniz diye»dir. Denildi ki: «Peygamber bilsin diye»dir. Denildi ki murad:

لِنَعْلَمَ ذَلِكَ مَوْجُودًا حَاصِلًا، وَهَكَذَا مَا وَرَدَ مُعَلَّلًا بِعِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا بُدَّ أن يؤول بِمِثْلِ هَذَا، كَقَوْلِهِ:

«Onu var olmuş ve gerçekleşmiş olarak bilelim diye»dir. Nitekim Allah Sübhânehû'nun ilmiyle illetlendirilerek gelen ifadelerin Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlinde olduğu gibi mutlaka bu şekilde tevil edilmesi gerekir:

وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَقَوْلُهُ: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً أي: ما كانت إلا كبيرة، كما قال الفراء في أن وإن: أنهما بمعنى ما وإلا. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هِيَ الثَّقِيلَةُ خُفِّفَتْ، وَالضَّمِيرُ فِي كَانَتْ:

{وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ} “Allah iman edenleri bilsin (ortaya çıkarsın) ve sizden şehitler edinsin diye...”. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً} “Gerçi bu elbette çok ağır geldi” kavli; yani «ancak çok ağır oldu» demektir. Nitekim Ferrâ {أَنْ} ve {إِنْ} hakkında bunların {مَا} ve {إِلَّا} manasında olduğunu söylemiştir. Basralılar ise şöyle demiştir: Bu, şeddeli olan [inne] olup hafifletilmiştir (muhaffefedir). {كَانَتْ} fiilindeki zamir ise:

رَاجِعٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها مِنَ التَّحْوِيلَةِ، أَوِ التَّوْلِيَةِ، أَوِ الْجَعْلَةِ، أَوِ الرِّدَّةِ، ذَكَرَ مَعْنَى ذَلِكَ الْأَخْفَشُ، وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَرْجِعَ الضَّمِيرُ إِلَى الْقِبْلَةِ الْمَذْكُورَةِ، أَيْ: وَإِنْ كَانَتِ الْقِبْلَةُ الْمُتَّصِفَةُ بِأَنَّكَ كُنْتَ عَلَيْهَا لِكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ لِلْإِيمَانِ، فَانْشَرَحَتْ صُدُورُهُمْ لِتَصْدِيقِكَ، وَقَبِلَتْ مَا جِئْتَ بِهِ عُقُولُهُمْ، وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ في قوّة النفي، أي: أنها لَا تَخِفُّ وَلَا تَسْهُلُ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِيمَنْ مَاتَ وَهُوَ يُصَلِّي إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ قَالَ: فَسَمَّى الصَّلَاةَ إِيمَانًا لِاجْتِمَاعِهَا على نية وقول وعمل وقيل: المراد: الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْإِيمَانِ عِنْدَ تَحْوِيلِ الْقِبْلَةِ، وَعَدَمُ ارْتِيَابِهِمْ كَمَا ارْتَابَ غَيْرُهُمْ. وَالْأَوَّلُ يَتَعَيَّنُ الْقَوْلُ بِهِ، وَالْمَصِيرُ إِلَيْهِ لِمَا سَيَأْتِي مِنْ تَفْسِيرِهِ ﷺ للآية بذلك. والرؤوف: كَثِيرُ الرَّأْفَةِ، وَهِيَ أَشَدُّ مِنَ الرَّحْمَةِ.

{وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها} kavlinin delalet ettiği tahvile (çevirmeye), tevliyeye (yöneltmeye), ca'leye (kılmaya) yahut riddete (döndürmeye) racidir. Ahfeş bunun manasını böyle zikretmiştir. Zamirin mezkûr kıbleye raci olmasına da bir engel yoktur; yani: «Üzerinde bulunduğun vasfıyla nitelenen kıble [değişimi], Allah'ın imana erdirdiği, göğüsleri seni tasdik etmeye genişleyen ve getirdiğin şeyi akılları kabul eden kimselerden başkasına elbette çok ağır geldi.» Bu istisna müferrağ bir istisnadır; zira öncesi nefyin (olumsuzluğun) kuvvetindedir. Yani o [çevrilme işi], ancak Allah'ın hidayet ettiği kimselere hafif ve kolay gelir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” kavli hakkında Kurtubî şöyle demiştir: «Âlimler bu ayetin, Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken vefat eden kimseler hakkında indiğinde ittifak etmişlerdir.» Sonra da: «Niyet, söz ve ameli bir araya getirdiği için namazı iman olarak isimlendirmiştir» demiştir. Denildi ki murad; kıblenin değiştirilmesi esnasında müminlerin iman üzerinde sabit kalmaları ve başkalarının şüpheye düştüğü gibi şüpheye düşmemeleridir. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti bu şekilde tefsir ettiği geleceği için birinci görüşü benimsemek ve ona yönelmek gereklidir. Raûf (الرؤوف); çok şefkatli olandır ve şefkat (re'fet), rahmetten daha şiddetlidir.

قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: الرَّأْفَةُ أَكْبَرُ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ القعقاع «لروف» بغير

Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «Re'fet (şefkat), rahmetten daha büyüktür; anlamları ise birbirine yakındır.» Ebû Ca‘fer b. el-Ka‘kā‘ ise hemzesiz olarak «لَرَوُفٌ» şeklinde

هَمْزٍ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي أَسَدٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ:

okumuştur ki bu, Benî Esed'in lehçesidir. Velîd b. Utbe'nin şu sözü de bundandır:

وَشَرُّ الْغَالِبِينَ فَلَا تَكُنْهُ ... يقاتل عمّه الرّوف الرّحيما

«Galiplerin en şerlisi olma sakın, / O ki çok şefkatli ve merhametli amcasıyla savaşır.»

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الْبَرَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ أَوَّلَ مَا نَزَلَ الْمَدِينَةَ نَزَلَ عَلَى أَخْوَالِهِ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَأَنَّهُ صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَكَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ تَكُونَ قِبْلَتُهُ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَأَنَّ أَوَّلَ صَلَاةٍ صَلَّاهَا الْعَصْرُ، وَصَلَّى مَعَهُ قَوْمٌ، فَخَرَجَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ صَلَّى مَعَهُ فَمَرَّ عَلَى أَهْلِ الْمَسْجِدِ وَهُمْ رَاكِعُونَ فَقَالَ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قِبَلَ الْكَعْبَةِ، فَدَارُوا كَمَا هُمْ قِبَلَ الْبَيْتِ، وَكَانَتِ الْيَهُودُ قَدْ أَعْجَبَهُمْ إِذْ كَانَ يُصَلِّي قِبَلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَأَهْلُ الْكِتَابِ، فَلَمَّا وَلَّى وَجْهَهُ قِبَلَ الْبَيْتِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ، وَكَانَ الَّذِي مَاتَ عَلَى الْقِبْلَةِ قَبْلَ أَنْ تُحَوَّلَ قِبَلَ الْبَيْتِ رِجَالٌ، وَقُتِلُوا فَلَمْ نَدْرِ مَا يَقُولُ فِيهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ وَلَهُ طُرُقٌ أُخَرُ وَأَلْفَاظٌ مُتَقَارِبَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ أَوَّلَ مَا نُسِخَ فِي الْقُرْآنِ الْقِبْلَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُصَلِّي بِمَكَّةَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَالْكَعْبَةُ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَبَعْدَ مَا تَحَوَّلَ إِلَى الْمَدِينَةِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا، ثم صرفه إِلَى الْكَعْبَةِ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ بِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَ، وَكَذَلِكَ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي الْوَقْتِ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ اسْتِقْبَالُ الْقِبْلَةِ، وَفِي كَيْفِيَّةِ اسْتِدَارَةِ الْمُصَلِّينَ لَمَّا بَلَغَهُمْ ذَلِكَ، وَقَدْ كَانُوا فِي الصَّلَاةِ فَلَا نُطَوِّلُ بِذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بن منصور، وأحمد، والنسائي، والترمذي، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي صَحِيحِهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً قَالَ: عَدْلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُدْعَى نُوحٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيُقَالُ لَهُ: هَلْ بَلَّغْتَ؟ فَيَقُولُ نَعَمْ، فَيُدْعَى قَوْمُهُ فَيُقَالُ لَهُمْ: هَلْ بَلَّغَكُمْ؟ فَيَقُولُونَ: مَا أَتَانَا مِنْ نَذِيرٍ، وَمَا أَتَانَا مِنْ أَحَدٍ، فَيُقَالُ لِنُوحٍ: مَنْ يَشْهَدُ لَكَ؟ فَيَقُولُ: مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ» فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً قال: الوسط الْعَدْلُ، فَتُدْعُونَ فَتَشْهَدُونَ لَهُ بِالْبَلَاغِ وَأَشْهَدُ عَلَيْكُمْ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مردويه عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَنَا وَأُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى كَوْمٍ مُشْرِفِينَ عَلَى الْخَلَائِقِ، مَا مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ إِلَّا وَدَّ أَنَّهُ مِنَّا، وَمَا مِنْ نَبِيٍّ كَذَّبَهُ قَوْمُهُ إِلَّا وَنَحْنُ نَشْهَدُ أَنَّهُ بَلَّغَ رِسَالَةَ رَبِّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ بِأَنَّ الرُّسُلَ قَدْ بَلَّغُوا وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً بِمَا عَمِلْتُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مرّوا بجنازة فأثني

Buhârî, Müslim ve diğerleri Berâ'dan [şöyle] rivayet etmişlerdir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye ilk geldiğinde Ensâr'dan olan dayılarına misafir oldu. On altı veya on yedi ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Kıblesinin Beytullah (Kâbe) tarafına olmasını arzu ediyordu. [Kâbe'ye yönelerek] kıldığı ilk namaz ikindi namazıydı ve bir topluluk da onunla birlikte namaz kıldı. Onunla birlikte namaz kılanlardan bir adam çıkıp [başka bir] mescidin cemaatine uğradı; onlar rükûda idiler. Bunun üzerine: "Allah adına şahitlik ederim ki az önce Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Kâbe'ye doğru namaz kıldım" dedi. Onlar da bulundukları hal üzere Beytullah'a doğru yöneldiler. Yahudiler ve Ehl-i Kitap, o Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldığı zaman bundan hoşnut oluyorlardı. Yüzünü Beytullah'a doğru çevirince bunu yadırgadılar. Kıble Beytullah tarafına çevrilmeden önce [eski] kıble üzere vefat eden ve öldürülen birtakım adamlar vardı; onlar hakkında ne diyeceğimizi bilemedik. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Allah sizin imanınızı (önceki namazlarınızı) zayi edecek değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatli ve çok merhametlidir” [ayetini] indirdi. Bu rivayetin başka tarikleri ve birbirine yakın lafızları da vardır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kur'an'da ilk neshedilen [hüküm] kıbledir." İbn Ebî Şeybe, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken Kâbe önünde bulunacak şekilde Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılıyordu. Medine'ye hicret ettikten on altı ay sonra ise [kıblesini] Kâbe'ye çevirdi. Bu konuda zikredilenlerin muhtevasını içeren pek çok hadis vardır. Aynı şekilde kıbleye yönelme [emrinin] indiği vakit ve namazda oldukları halde kendilerine bu haber ulaştığında namaz kılanların nasıl döndüklerine dair de hadisler varit olmuştur; sözü uzatmamak adına onları zikretmiyoruz. Saîd b. Mansûr, Ahmed, Nesâî, Tirmizî (ve sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Sahîh'inde İsmâîlî ve Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir), Ebû Saîd'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat (hayırlı ve adaletli) bir ümmet kıldık” kavli hakkında: «Adaletli [bir ümmet kıldık]» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Ebû Hureyre'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in benzer bir rivayetini tahric etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Buhârî, Tirmizî, Nesâî ve diğerleri Ebû Saîd'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü Nûh çağrılır ve kendisine: 'Tebliğ ettin mi?' denilir. O da: 'Evet' der. Sonra kavmi çağrılır ve onlara: 'O size tebliğ etti mi?' denilir. Onlar: 'Bize hiçbir uyarıcı gelmedi, bize hiç kimse gelmedi' derler. Bunun üzerine Nûh'a: 'Sana kim şahitlik eder?' denilir. O da: 'Muhammed ve ümmeti' der.» İşte O'nun: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “Ve böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” kavli budur. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Vasat, adalettir. Siz çağrılacaksınız ve onun tebliğ ettiğine şahitlik edeceksiniz, ben de sizin üzerinize şahit olacağım» buyurdu. Saîd b. Mansûr, Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce de Ebû Saîd'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Câbir'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ve ümmetim kıyamet günü yüksek bir tepenin üzerinde mahlûkata bakar durumda olacağız. İnsanlardan hiç kimse yoktur ki bizden olmayı temenni etmesin. Kavmi kendisini yalanlayan hiçbir peygamber yoktur ki biz onun Rabbinin risaletini tebliğ ettiğine şahitlik etmeyelim.» İbn Cerîr, Ebû Saîd'den { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “Peygamberlerin tebliğ ettiklerine dair insanlara şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet kıldık” ve { وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Resûl de yaptıklarınıza şahit olsun” şeklinde [açıklamalı olarak] rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri Enes'ten rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bir cenazenin yanından geçtiler de o [cenaze]

عَلَيْهَا خَيْرًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَجَبَتْ، وَجَبَتْ، وَجَبَتْ، وَمَرُّوا بِجِنَازَةٍ فَأُثْنِيَ عَلَيْهَا شَرًّا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: وَجَبَتْ، وَجَبَتْ، وَجَبَتْ فَسَأَلَهُ عُمَرُ فَقَالَ: مَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ خَيْرًا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، وَمَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ شَرًّا وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، أَنْتُمْ شُهَدَاءُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ» زَادَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً الْآيَةَ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ مِنْهَا: عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا عِنْدَ ابْنِ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمِ وَصَحَّحَهُ، وَمِنْهَا عَنْ عُمَرَ مَرْفُوعًا عِنْدَ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدَ وَالْبُخَارِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ وَالنَّسَائِيِّ، وَمِنْهَا عَنْ أَبِي زُهَيْرٍ الثَّقَفِيِّ مَرْفُوعًا عِنْدَ أَحْمَدَ وَابْنِ مَاجَهْ وَالطَّبَرَانِيِّ والدَّارَقُطْنِيِّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالْحَاكِمِ فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَالْبَيْهَقِيِّ فِي السُّنَنِ وَمِنْهَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ، وَمِنْهَا عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ مَرْفُوعًا عِنْدَ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنِ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها قَالَ: يَعْنِي بَيْتَ الْمَقْدِسِ إِلَّا لِنَعْلَمَ قَالَ: نَبْتَلِيهِمْ لِنَعْلَمَ مَنْ يُسَلِّمُ لِأَمْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

hayırla anıldı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu» buyurdu. Başka bir cenazenin yanından geçtiler, o da şerle anıldı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) yine: «Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu» buyurdu. Ömer ona sorunca şöyle buyurdu: «Hakkında hayırla övgüde bulunduğunuz kimseye cennet vacip oldu, hakkında şerle konuştuğunuz kimseye de cehennem vacip oldu. Sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz, sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz, sizler yeryüzünde Allah'ın şahitlerisiniz!» Hakîm et-Tirmizî şu ziyadeyi yaptı: Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} ayetini okudu. Bu konuda hadisler vardır; bunlardan biri İbnu'l-Münzir ve Hâkim'in rivayet ettiği (Hâkim'in sahih dediği) Câbir'den gelen merfu hadistir; bir diğeri İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Tirmizî ve Nesâî'deki Ömer'den merfu hadistir; bir diğeri Ahmed, İbn Mâce, Taberânî, Efrâd'da Dârekutnî, Müstedrek'te Hâkim ve Sünen'de Beyhakî'deki Ebû Züheyr es-Sekafî'den merfu hadistir; bir diğeri İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'deki Ebû Hüreyre'den merfu hadistir; bir diğeri de İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Taberânî'deki Seleme b. el-Ekva'dan merfu hadistir. İbn Cerîr'in Atâ'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها} kavli hakkında rivayet ettiğine göre Atâ: «Yani Beytü'l-Makdis'i [kastetmektedir]» demiştir. {إِلَّا لِنَعْلَمَ} kavli hakkında ise: «Emrine kimin teslim olacağını bilelim diye onları imtihan ederiz» demiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın:

إِلَّا لِنَعْلَمَ قَالَ: لِنُمَيِّزَ أَهْلَ الْيَقِينِ مِنْ أَهْلِ الشَّكِّ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً يَعْنِي: تَحْوِيلَهَا، عَلَى أَهْلِ الشِّرْكِ وَالرَّيْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ نَاسًا مِمَّنْ أَسْلَمَ رَجَعُوا، فَقَالُوا: مَرَّةً هَاهُنَا، وَمَرَّةً هَاهُنَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا وُجِّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْقِبْلَةِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَكَيْفَ بِالَّذِينِ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ حَدِيثُ الْبَرَاءِ. وَفِي الْبَابِ أحاديث كثيرة، وآثار عن السلف.

{إِلَّا لِنَعْلَمَ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre İbn Abbâs: «Yakin ehlini şüphe ehlinden ayırt edelim diye» demiştir. {وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً} kavli hakkında ise: «Yani onun çevrilmesi şirk ve şüphe ehline [çok ağır geldi]» demiştir. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bana ulaştığına göre Müslüman olan bazı insanlar dinden döndüler ve: 'Bir buraya, bir oraya [yöneliyor]' dediler.» Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Hibbân, Taberânî ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs'tan rivayet ettiler ki o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Kâbe] kıblesine yöneltilince: «Ey Allah'ın Resulü! Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarak ölenlerin durumu ne olacak?» dediler. Bunun üzerine Allah: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi. Berâ hadisi daha önce geçmişti. Bu konuda pek çok hadis ve selef rivayeti bulunmaktadır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٧]

[Bakara Suresi (2), 144-147. Ayetler]

قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)

{قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)} “Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu pek iyi bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir. (144) Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti (mucizeyi) getirsen de onlar senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların bir kısmı da diğerinin kıblesine uymaz. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, şüphesiz sen o takdirde zalimlerden olursun. (145) Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir fırka, bile bile hakkı gizler. (146) Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (147)”

قَوْلُهُ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: قَالَ الْعُلَمَاءُ: هَذِهِ الْآيَةُ مُقَدَّمَةٌ فِي النُّزُولِ عَلَى قَوْلِهِ: سَيَقُولُ السُّفَهاءُ، وَمَعْنَى قَدْ: تَكْثِيرُ الرُّؤْيَةِ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَمَعْنَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ: تَحَوُّلَ وَجْهِكَ إِلَى السماء، قاله قطرب. وقال الزَّجَّاجُ: تَقَلُّبَ عَيْنَيْكَ فِي النَّظَرِ إِلَى السَّمَاءِ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَوْلُهُ: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ هُوَ إِمَّا مِنَ الْوِلَايَةِ: أَيْ فَلَنُعْطِيَنَّكَ ذَلِكَ. أَوْ مِنَ التَّوَلِّي:

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ} “Senin yüzünü çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz” kavli hakkında Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Âlimler şöyle demiştir: «Bu ayet nüzul bakımından {سَيَقُولُ السُّفَهاءُ} “Beyinsizler diyecekler ki...” kavlinden öncedir.» {قَدْ} edatının manası, el-Keşşâf sahibinin de dediği gibi görmenin çokluğunu bildirmektir. {تَقَلُّبَ وَجْهِكَ} ifadesinin manası; Kutrub'un dediğine göre «yüzünün göğe doğru dönmesi»dir. Zeccâc ise: «Göğe bakarken gözlerinin dönüp durmasıdır» demiştir, manaları ise birbirine yakındır. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ} “seni mutlaka döndüreceğiz” kavli ya velâyetten gelir; yani «bunu sana kesinlikle vereceğiz» demektir ya da tevellîden gelir:

أَيْ فَلَنَجْعَلَنَّكَ مُتَوَلِّيًا إِلَى جِهَتِهَا، وَهَذَا أَوْلَى لِقَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ. وَالْمُرَادُ بِالشَّطْرِ هُنَا: النَّاحِيَةُ وَالْجِهَةُ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

yani «seni onun cihetine yönelen kılacağız» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ} “Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” kavlinden dolayı evlâ olan da budur. Buradaki şatr (شَطْر) kelimesinden murad; taraf ve cihettir. Zarflık üzere mansuptur. Şairin şu sözü de bundandır:

أَقُولُ لِأُمِّ زِنْبَاعَ أَقِيمِي ... صُدُورَ الْعِيسِ شَطْرَ بَنِي تَمِيمِ

«Ümmü Zimbâ'ya derim ki: Boz develerin göğüslerini / Benî Temîm yönüne çevirip doğrult!»

وَمِنْهُ أَيْضًا قَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer şairin şu sözü de yine bundandır:

أَلَا مِنْ مُبَلِّغٍ عَمْرًا رَسُولًا ... وَمَا تُغْنِي الرِّسَالَةُ شَطْرَ عَمْرِو

«Amr'a bir elçi ulaştıracak kimse yok mu? / Oysa Amr yönüne [ulaşmadıkça] mesaj bir fayda vermez.»

وَقَدْ يُرَادُ بِالشَّطْرِ النِّصْفُ، وَمِنْهُ «الطّهور شَطْرُ الْإِيمَانِ» ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

Şatr kelimesiyle bazen yarım da kastedilir; «Temizlik imanın yarısıdır (şatrıdır)» hadisi bundandır. Antere'nin şu sözü de bundandır:

إِنِّي امْرُؤٌ مِنْ خَيْرِ عَبْسٍ مَنْصِبًا ... شَطْرِي وَأَحْمِي سَائِرِي بِالْمُنْصُلِ

«Ben öyle bir erim ki yarım (bir tarafım) soyca Abs kabilesinin en hayırlısındandır / Diğer tarafımı ise kılıcımla korurum.»

قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ أَبَاهُ مِنْ سَادَاتِ عَبْسٍ وَأُمَّهُ أَمَةٌ، وَيَرِدُ بِمَعْنَى الْبَعْضِ مُطْلَقًا. وَلَا خِلَافَ أَنَّ الْمُرَادَ بِشَطْرِ الْمَسْجِدِ هُنَا: الْكَعْبَةُ. وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ اسْتِقْبَالَ عَيْنِ الْكَعْبَةِ فَرْضٌ عَلَى الْمُعَايِنِ، وَعَلَى أَنَّ غَيْرَ الْمُعَايِنِ يَسْتَقْبِلُ النَّاحِيَةَ، وَيَسْتَدِلُّ عَلَى ذَلِكَ بِمَا يُمْكِنُهُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَنَّهُ الْحَقُّ رَاجِعٌ إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ مِنَ التَّحَوُّلِ إِلَى جِهَةِ الْكَعْبَةِ، أَوْ لِكَوْنِهِمْ قَدْ عَلِمُوا مِنْ كُتُبِهِمْ أَوْ أَنْبِيَائِهِمْ أَنَّ النَّسْخَ سَيَكُونُ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ فَيَكُونُ ذَلِكَ مُوجِبًا عَلَيْهِمُ الدُّخُولَ فِي الْإِسْلَامِ وَمُتَابَعَةَ النَّبِيِّ ﷺ قَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ تَعْمَلُونَ: بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى مُخَاطَبَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَوْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَلَئِنْ أَتَيْتَ هَذِهِ اللام هي موطئة للقسم، وَالتَّقْدِيرُ: وَاللَّهِ لَئِنْ أَتَيْتَ وَقَوْلُهُ: مَا تَبِعُوا جَوَابُ الْقَسَمِ الْمُقَدَّرِ، قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: أُجِيبَ لَئِنْ: بِجَوَابِ لَوْ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: وَلَوْ أَتَيْتَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا أَيْ: وَلَوْ أَرْسَلْنَا، وَإِنَّمَا قَالَا هَكَذَا لِأَنَّ لَئِنْ هِيَ ضِدُّ لَوْ، وَذَلِكَ أَنَّ الْأُولَى تَطْلُبُ فِي جَوَابِهَا الْمُضِيَّ وَالْوُقُوعَ، ولئن تَطْلُبُ فِي جَوَابِهَا الِاسْتِقْبَالَ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ مَعْنَى لَئِنْ يُخَالِفُ مَعْنَى لَوْ فَلَا تَدْخُلُ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى، فَالْمَعْنَى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أوتوا الكتاب بكل آية لا يتبعون قِبْلَتَكَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَمَعْنَى وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا: لَيَظْلَلْنَ، انْتَهَى. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مبالغة عظيمة وهي متضمنة التسلية لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَرْوِيحِ خَاطِرِهِ، لِأَنَّ هَؤُلَاءِ لَا تُؤَثِّرُ فِيهِمْ كُلُّ آيَةٍ، وَلَا يَرْجِعُونَ إِلَى الْحَقِّ وَإِنْ جَاءَهُمْ بِكُلِّ بُرْهَانٍ فَضْلًا عَنْ بُرْهَانٍ وَاحِدٍ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتْرُكُوا اتِّبَاعَ الْحَقِّ لِدَلِيلٍ عِنْدَهُمْ أَوْ لِشُبْهَةٍ طَرَأَتْ عَلَيْهِمْ، حَتَّى يُوَازِنُوا بَيْنَ ما عندهم وما جاء به الرسول ﷺ وَيُقْلِعُوا عَنْ غِوَايَتِهِمْ عِنْدَ وُضُوحِ الْحَقِّ، بَلْ كَانَ تَرْكُهُمْ لِلْحَقِّ تَمَرُّدًا وَعِنَادًا، مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ لَا يَنْتَفِعُ بِالْبُرْهَانِ أَبَدًا. وَقَوْلُهُ: وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ هَذَا الْإِخْبَارُ مُمْكِنٌ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى النَّهْيِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ، أَيْ: لَا تَتَّبِعْ يَا مُحَمَّدُ قِبْلَتَهُمْ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عَلَى ظَاهِرِهِ دَفْعًا لِأَطْمَاعِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَطْعًا لِمَا يَرْجُونَهُ مِنْ رُجُوعِهِ ﷺ إِلَى الْقِبْلَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا. وَقَوْلُهُ: وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ فِيهِ إِخْبَارٌ بِأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مَعَ حرصهم على متابعة الرَّسُولِ ﷺ لِمَا عِنْدَهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي دِينِهِمْ حَتَّى فِي هَذَا الْحُكْمِ الْخَاصِّ الَّذِي قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى رَسُولِهِ، فَإِنَّ بَعْضَهُمْ لَا يُتَابِعُ الْآخَرَ فِي اسْتِقْبَالِ قِبْلَتِهِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ تَسْتَقْبِلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَالنَّصَارَى تَسْتَقْبِلُ مَطْلَعَ الشَّمْسِ. انْتَهَى. وَقَوْلُهُ: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ إِلَى آخِرِ الآية، فيه

[Şairin] bunu söylemesinin sebebi, babasının Abs kabilesinin ileri gelenlerinden, annesinin ise bir cariye olmasıdır. Şatr kelimesi mutlak olarak "bir kısım/bölüm" anlamında da kullanılır. Burada «şatru'l-mescid» ile Kâbe'nin kastedildiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Kurtubî; [Kâbe'yi] bizzat gören kimsenin doğrudan Kâbe'nin zatına yönelmesinin farz olduğu, onu bizzat görmeyenin ise [onun bulunduğu] yöne yöneleceği ve buna da istidlal edebileceği (yön tayininde kullanabileceği) araçlarla ulaşacağı hususunda icmâ bulunduğunu nakletmiştir. { أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğunu” ifadesindeki zamir, sözün delalet ettiği Kâbe cihetine yönelme durumuna racidir; yahut onların kitaplarından veya peygamberlerinden bu şeriatta neshin vuku bulacağını bildiklerine racidir ki bu durum onların İslam'a girmelerini ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmalarını gerektirmektedir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarından gafil değildir” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî; Ehl-i Kitap'a veya Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ümmetine hitap olarak üstten iki noktalı "te" ile { تَعْمَلُونَ } “yapmakta olduklarınızdan” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise alttan iki noktalı "ye" ile { يَعْمَلُونَ } okumuşlardır. { وَلَئِنْ أَتَيْتَ } “Andolsun ki sen getirsen” ifadesindeki "lâm" harfi kaseme hazırlık (muvatta') içindir. Takdiri: «Vallâhi lein eteyte» (Allah'a andolsun ki eğer sen getirsen) şeklindedir. { مَا تَبِعُوا } “uymazlar” buyruğu ise takdir edilen bu kasemin cevabıdır. Ahfeş ve Ferrâ şöyle demiştir: { لَئِنْ } edatına { لَوْ } edatının cevabıyla karşılık verilmiştir; zira anlam: «Ve lev eteyte» (getirmiş olsan bile) demektir. Tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا } “Andolsun, eğer bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörleşiverirler.” Yani: «Ve lev erselnâ» (Göndermiş olsaydık) demektir. Onların böyle söylemelerinin sebebi, { لَئِنْ } edatının { لَوْ } edatının zıddı olmasıdır. Çünkü birincisi cevabında geçmişi ve vuku bulmuşluğu talep ederken, { لَئِنْ } ise cevabında geleceği talep eder. Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: { لَئِنْ } edatının anlamı { لَوْ } edatının anlamından farklıdır, dolayısıyla biri diğerinin yerine geçmez. Buna göre anlam: «Andolsun, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen de yine de senin kıblene uymazlar» şeklindedir. Sîbeveyhi [devamla] demiştir ki: { وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا } ayetinin manası: «Andolsun, muhakkak nankörlük ederler (leyeżallünne)» demektir. Bu ayette büyük bir mübalağa bulunmakta olup, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir teselli ve onun gönlünü ferahlatma manası içermektedir. Zira bu kimselere hiçbir delil tesir etmez; onlara tek bir hüccet şöyle dursun, her türlü bürhan gelse bile hakka dönmezler. Bunun sebebi, onların ellerindeki bir delilden veya zihinlerine takılan bir şüpheden dolayı hakkı terk etmiş olmamalarıdır ki ellerindeki ile Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiğini karşılaştırıp hakkın açıklığı karşısında sapıklıklarından vazgeçsinler. Bilakis onların hakkı terk etmeleri, doğru yolda olmadıklarını bildikleri halde sırf bir başkaldırı ve inattan kaynaklanmaktadır. Bu durumda olan bir kimse ise delilden asla faydalanamaz. { وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” ifadesinin, Allah Teâlâ tarafından Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik bir nehiy anlamında olması muhtemeldir; yani: «Ey Muhammed! Sen onların kıblesine uyma» demektir. Ehl-i Kitab'ın tamahlarını boşa çıkarmak ve daha önce yöneldiği kıbleye Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneceğine dair umutlarını kesmek üzere zahiri manasında olması da mümkündür. { وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onların bir kısmı da diğer bir kısmının kıblesine uyucu değildir” buyruğunda ise; Yahudiler ve Hristiyanların Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi ellerindekine tabi olmasına düşkünlük göstermelerine rağmen, bizzat kendi dinlerinde ve hatta Allah Sübhânehû'nun Resûlü'ne aktardığı bu özel hükümde dahi ihtilaf içinde oldukları, bir kısmının diğerinin kıblesine yönelme hususunda ona uymadığı bildirilmektedir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Bunun sebebi, Yahudilerin Beyt-i Makdis'e, Hristiyanların ise güneşin doğduğu yöne yönelmeleridir.» [el-Keşşâf'tan nakil] bitti. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Eğer onların hevalarına uyacak olursan...” ayetin sonuna kadar olan kısmında...

مِنَ التَّهْدِيدِ الْعَظِيمِ وَالزَّجْرِ الْبَلِيغِ مَا تَقْشَعِرُّ لَهُ الْجُلُودُ وَتَرْجُفُ مِنْهُ الْأَفْئِدَةُ، وَإِذَا كَانَ الْمَيْلُ إِلَى أَهْوِيَةِ الْمُخَالِفِينَ لِهَذِهِ الشَّرِيعَةِ الْغَرَّاءِ وَالْمِلَّةِ الشَّرِيفَةِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِي هُوَ سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يُوجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَكُونَ وَحَاشَاهُ مِنَ الظَّالِمِينَ، فَمَا ظَنُّكَ بِغَيْرِهِ مِنْ أُمَّتِهِ، وَقَدْ صَانَ اللَّهُ هَذِهِ الْفِرْقَةَ الْإِسْلَامِيَّةَ بَعْدَ ثُبُوتِ قَدَمِ الْإِسْلَامِ وَارْتِفَاعِ مَنَارِهِ عَنْ أَنْ يَمِيلُوا إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَوَى أَهْلِ الْكِتَابِ، وَلَمْ تَبْقَ إِلَّا دَسِيسَةٌ شَيْطَانِيَّةٌ وَوَسِيلَةٌ طَاغُوتِيَّةٌ، وَهِيَ مَيْلُ بَعْضِ مَنْ تَحَمَّلَ حُجَجَ اللَّهِ إِلَى هَوَى بَعْضِ طَوَائِفِ الْمُبْتَدِعَةِ، لِمَا يَرْجُوهُ مِنَ الْحُطَامِ الْعَاجِلِ مِنْ أَيْدِيهِمْ أَوِ الْجَاهِ لَدَيْهِمْ إِنْ كَانَ لَهُمْ فِي النَّاسِ دَوْلَةٌ، أَوْ كَانُوا مِنْ ذَوِي الصَّوْلَةِ، وَهَذَا الْمَيْلُ لَيْسَ بِدُونِ ذَلِكَ الْمَيْلِ، بَلِ اتِّبَاعُ أَهْوِيَةِ الْمُبْتَدِعَةِ تُشْبِهُ اتِّبَاعَ أَهْوِيَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا يُشْبِهُ الْمَاءُ الْمَاءَ، وَالْبَيْضَةُ الْبَيْضَةَ، وَالتَّمْرَةُ التَّمْرَةَ وَقَدْ تَكُونُ مَفْسَدَةُ اتِّبَاعِ أَهْوِيَةِ الْمُبْتَدِعَةِ أَشَدَّ عَلَى هَذِهِ الْمِلَّةِ مِنْ مَفْسَدَةِ اتِّبَاعِ أَهْوِيَةِ أَهْلِ الْمِلَلِ، فَإِنَّ الْمُبْتَدِعَةَ يَنْتَمُونَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَيُظْهِرُونَ لِلنَّاسِ أَنَّهُمْ يَنْصُرُونَ الدِّينَ وَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ، وَهُمْ عَلَى العكس من ذلك الضدّ لِمَا هُنَالِكَ، فَلَا يَزَالُونَ يَنْقُلُونَ مَنْ يَمِيلُ إِلَى أَهَوِيَتِهِمْ مِنْ بِدْعَةٍ إِلَى بِدْعَةٍ وَيَدْفَعُونَهُ مِنْ شُنْعَةٍ إِلَى شُنْعَةٍ، حَتَّى يَسْلَخُوهُ مِنَ الدين ويخرجونه مِنْهُ، وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ مِنْهُ فِي الصَّمِيمِ، وَأَنَّ الصِّرَاطَ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ هُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ، هَذَا إِنْ كَانَ فِي عِدَادِ الْمُقَصِّرِينَ، وَمِنْ جُمْلَةِ الْجَاهِلِينَ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفَهْمِ الْمُمَيِّزِينَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ كَانَ فِي اتِّبَاعِهِ لِأَهْوِيَتِهِمْ مِمَّنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى قَلْبِهِ، وَصَارَ نِقْمَةً عَلَى عِبَادِ اللَّهِ وَمُصِيبَةً صَبَّهَا اللَّهُ عَلَى الْمُقَصِّرِينَ، لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ فِي عِلْمِهِ وَفَهْمِهِ لَا يميل إلا إلى حق، وَلَا يَتَّبِعُ إِلَّا الصَّوَابَ، فَيَضِلُّونَ بِضَلَالِهِ، فَيَكُونُ عَلَيْهِ إِثْمُهُ وَإِثْمُ مَنِ اقْتَدَى بِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، نَسْأَلُ اللَّهَ اللُّطْفَ وَالسَّلَامَةَ وَالْهِدَايَةَ وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ قِيلَ: الضَّمِيرُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ: يَعْرِفُونَ نُبُوَّتَهُ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَطَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقِيلَ: يَعْرِفُونَ تَحْوِيلَ الْقِبْلَةِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ إِلَى الْكَعْبَةِ بِالطَّرِيقِ الَّتِي قَدَّمْنَا ذِكْرَهَا، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَرَجَّحَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ الْأَوَّلَ. وَعِنْدِي أَنَّ الرَّاجِحَ الآخر، يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ الَّذِي سِيقَتْ لَهُ هَذِهِ الْآيَاتُ. وَقَوْلُهُ: لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ هُوَ عِنْدَ أَهْلِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: نُبُوَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَعِنْدَ أَهْلِ الْقَوْلِ الثَّانِي: اسْتِقْبَالُ الْكَعْبَةِ. وَقَوْلُهُ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ الْحَقَّ الْأَوَّلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ جِنْسُ الْحَقِّ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: مِنْ رَبِّكَ أَيِ: الْحَقُّ: هُوَ الَّذِي مِنْ رَبِّكَ لَا مِنْ غَيْرِهِ. وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: الْحَقَّ، بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْأَوَّلِ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ: الْزَمِ الْحَقَّ. وَقَوْلُهُ: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَالِامْتِرَاءُ:

derileri ürperten ve yürekleri titreten öyle büyük bir tehdit ve beliğ bir sakındırma vardır ki! Âdemoğlunun efendisi olan Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu parlak şeriata ve şerefli dine muhalefet edenlerin hevalarına meyletmesi -hâşâ ondan- onun zalimlerden olmasını gerektiriyorsa, ümmetinden başkası hakkında artık ne düşünürsün? Allah, İslam'ın ayakları sabit kılındıktan ve meşalesi yükseldikten sonra bu İslam fırkasını Ehl-i Kitab'ın hevasından herhangi bir şeye meyletmekten korumuştur. Geriye sadece şeytani bir desise ve tağuti bir vesile kalmıştır ki o da; Allah'ın hüccetlerini yüklenmiş kimselerden bazılarının, eğer insanlar arasında bir nüfuzları veya güçleri varsa bidat fırkalarından bazılarının ellerindeki geçici dünya metaına yahut onların yanındaki makam-mevkiye tamah ederek hevalarına meyletmesidir. Bu meyil, o meyilden aşağı değildir; bilakis bidat ehlinin hevalarına uymak, suyun suya, yumurtanın yumurtaya ve hurmanın hurmaya benzediği gibi Ehl-i Kitab'ın hevalarına uymaya benzer. Hatta bidat ehlinin hevalarına uymanın fesadı bu din için diğer din mensuplarının hevalarına uymanın fesadından daha şiddetli olabilir; zira bidat ehli İslam'a intisap ederler ve insanlara dini savunduklarını ve dinin en güzeline uyduklarını gösterirler; oysa bunun tam aksine ve zıddınadırlar. Böylece kendi hevalarına meyleden kimseyi durmaksızın bir bidatten başka bir bidate sürüklerler ve bir çirkinlikten diğer bir çirkinliğe iterler; nihayet onu dinden soyup çıkarırlar; o kimse ise dinin tam özünde olduğunu ve üzerinde bulunduğu yolun dosdoğru yol olduğunu zanneder. Bu durum, eğer o kimse kusurlu olanlardan ve cahiller zümresinden ise böyledir. Şayet hak ile batılı ayırt eden ilim ve anlayış ehlinden ise, onların hevalarına uymasında Allah'ın kendisini bir ilim üzere saptırdığı ve kalbini mühürlediği kimselerden olur ve Allah'ın kullarına bir bela, kusurlu kimselerin de üzerine Allah'ın yağdırdığı bir musibet haline gelir. Çünkü onlar, onun ilmi ve anlayışıyla ancak hakka meyledeceğini ve sadece doğruya tabi olacağını düşünürler; böylece onun sapmasıyla saparlar. Dolayısıyla hem kendi günahı hem de kıyamet gününe kadar kendisine uyanların günahı onun boynuna olur. Allah'tan lütuf, selamet ve hidayet dileriz. Cenâb-ı Hakk'ın: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu tanırlar” kavlinde geçen zamirin Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ait olduğu, yani «onun peygamberliğini tanırlar» manasında olduğu söylenmiştir. Bu görüş Mücâhid, Katâde ve bir grup ilim ehlinden rivayet edilmiştir. Denildi ki: «Daha önce zikrettiğimiz yolla kıblenin Beytü'l-Makdis'ten Kâbe'ye çevrilmesini tanırlar (bilirler).» Müfessirlerden bir grup bu görüşü benimsemiş, el-Keşşâf sahibi ise birinci görüşü tercih etmiştir. Bana göre ise bu ayetlerin kendisi için sevk edildiği bağlamın delaletiyle tercih edilmesi gereken sonuncusudur. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ} “hakkı gizlerler” kavli birinci görüş ehline göre Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğidir; ikinci görüş ehline göre ise Kâbe'ye yönelmedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ} “Hak Rabbindendir” kavlinden muradın birinci hak olması muhtemeldir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak veya mübteda olup haberi de {مِنْ رَبِّكَ} kavli olmak üzere hak cinsinin murad edilmiş olması muhtemeldir; yani «Hak, başkasından değil sadece Rabbinden olandır.» Ali b. Ebî Tâlib birinci haktan bedel olarak veya teşvik (iğrâ) üzere mansup olarak; yani «Hakka sarıl» manasında üstün ile {الْحَقَّ} şeklinde okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} “sakın şüpheye düşenlerden olma!” kavli Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır. İmtiyâ (الِامْتِرَاء):

الشَّكُّ، نَهَاهُ الله سبحانه عن الشك في كونه مِنْ رَبِّهِ، أَوْ فِي كَوْنِ كِتْمَانِهِمُ الْحَقَّ مَعَ عِلْمِهِمْ، وَعَلَى الْأَوَّلِ هُوَ تَعْرِيضٌ لِلْأُمَّةِ، أَيْ: لَا يَكُنْ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِهِ مِنَ الْمُمْتَرِينَ، لِأَنَّهُ ﷺ لَا يَشُكُّ فِي كَوْنِ ذَلِكَ هُوَ الْحَقَّ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

şüphe etmektir. Allah Sübhânehû onu, bunun Rabbinden olduğu hususunda yahut onların bilmelerine rağmen hakkı gizledikleri konusunda şüpheye düşmekten nehyetmiştir. Birinci ihtimale göre bu, ümmete yönelik bir tarizdir; yani: «Onun ümmetinden hiç kimse şüpheye düşenlerden olmasın; çünkü o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunun Allah Sübhânehû katından gelen hak olduğu hususunda asla şüphe etmez.»

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ شَهْرًا، وَصُرِفَتِ الْقِبْلَةُ إِلَى الْكَعْبَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ بِشَهْرَيْنِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا صَلَّى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَكْثَرَ تَقْلِيبَ وَجْهِهِ فِي السَّمَاءِ، وَعَلِمَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِ نَبِيِّهِ أَنَّهُ يَهْوَى الْكَعْبَةَ، فَصَعِدَ جِبْرِيلُ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

İbn Mâce, Berâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte on sekiz ay Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldık. Kıble, onun Medine'ye girişinden iki ay sonra Kâbe'ye çevrildi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kılarken yüzünü semaya doğru çokça çevirirdi. Allah, Peygamberi'nin kalbinden Kâbe'yi arzuladığını bildi. Bunun üzerine Cibrîl yukarı çıktı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de

يُتْبِعُهُ بَصَرَهُ وَهُوَ يَصْعَدُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ يَنْظُرُ مَا يَأْتِيهِ بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ الْآيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَا جِبْرِيلُ! كَيْفَ حَالُنَا فِي صَلَاتِنَا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ:

o yer ile gök arasında yükselirken kendisine ne getireceğine bakarak gözleriyle onu takip etmeye başladı. Bunun üzerine Allah: {قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ} “Biz senin yüzünü göğe doğru çevirip durduğunu muhakkak görüyoruz...” ayetini indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Cibrîl! Bizim Beytü'l-Makdis'e doğru kıldığımız namazlarımızın hali ne olacak?» dedi. Bunun üzerine Allah:

وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ. وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذٍ مُخْتَصَرًا لَكِنَّهُ قَالَ: سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا.

{وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah imanınızı zayi edecek değildir” ayetini indirdi. Bunu Taberânî, Muâz hadisinden muhtasar olarak rivayet etmiş, ancak «on yedi ay» demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها قَالَ: قِبْلَةَ إِبْرَاهِيمَ نَحْوَ الْمِيزَابِ.

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Kebîr'de Taberânî ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها} “Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye mutlaka döndüreceğiz” kavli hakkında Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «İbrâhim'in kıblesi olan Altınoluk (Mîzâb) tarafıdır.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ قَالَ: قِبَلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَلِيٍّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: شَطْرَهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ: تِلْقَاءَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْبَيْتُ كُلُّهُ قِبْلَةٌ، وَقِبْلَةُ الْبَيْتِ الْبَابُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا قَالَ: الْبَيْتُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْمَسْجِدِ، وَالْمَسْجِدُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْحَرَمِ، وَالْحَرَمُ قِبْلَةٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ فِي مَشَارِقِهَا وَمَغَارِبِهَا مِنْ أُمَّتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ قَالَ: أُنْزِلَ ذَلِكَ فِي الْيَهُودِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ الْقِبْلَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ يَقُولُ: مَا الْيَهُودُ بِتَابِعِي قِبْلَةَ النَّصَارَى، وَلَا النَّصَارَى بِتَابِعِي قِبْلَةَ الْيَهُودِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ قَالَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى يَعْرِفُونَهُ قَالَ: يَعْرِفُونَ رَسُولَ اللَّهِ فِي كِتَابِهِمْ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يَعْرِفُونَهُ أَيْ: يَعْرِفُونَ أَنَّ الْبَيْتَ الْحَرَامَ هُوَ الْقِبْلَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ قَالَ: يَكْتُمُونَ مُحَمَّدًا وَهُمْ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: قَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ يَقُولُ:

Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Berâ'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Onun cihetine» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Sünen'inde Beyhakî Ali'den benzerini rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Cerîr ve Beyhakî İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o: «{شَطْرَهُ} onun tarafına demektir» demiştir. Beyhakî, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o: «{شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ}: onun karşısına demektir» demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Beyt'in tamamı kıbledir, Beyt'in kıblesi ise kapıdır» demiştir. Beyhakî Sünen'inde ondan merfu olarak rivayet ettiğine göre [Peygamber] şöyle buyurmuştur: «Beyt, mescit ehlinin kıblesidir; mescit, Harem ehlinin kıblesidir; Harem ise ümmetimden yeryüzünün doğularında ve batılarında bulunanların kıblesidir.» İbn Cerîr'in Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ} kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bu, Yahudiler hakkında inmiştir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ} kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bununla kıbleyi kastetmektedir» demiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde ve İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr'in Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ} kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yahudiler Hristiyanların kıblesine uyacak değillerdir, Hristiyanlar da Yahudilerin kıblesine uyacak değillerdir.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Yahudiler ve Hristiyanlardır» demiştir; {يَعْرِفُونَهُ} kavli hakkında ise: «Kendi kitaplarında Resûlullah'ı kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre {يَعْرِفُونَهُ} kavli: «Yani Beyt-i Harâm'ın kıble olduğunu bilirler» demektir. İbn Cerîr, Rebî'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre Mücâhid: «Tevrat'ta ve İncil'de kendi yanlarında yazılı buldukları halde Muhammed'i gizlerler» demiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde ve İbn Cerîr'in Ebû'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem): {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [buyurmuştur]; yani:

لَا تَكُونُنَّ فِي شَكٍّ يَا مُحَمَّدُ أَنَّ الْكَعْبَةَ هِيَ قِبْلَتُكَ، وَكَانَتْ قِبْلَةَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ.

Ey Muhammed! Kâbe'nin senin kıblen olduğu ve senden önceki peygamberlerin de kıblesi olduğu konusunda sakın şüphe içinde olma! demektedir.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٨ الى ١٥٢]

[Bakara Suresi (2), 148-152. Ayetler]

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)

{وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)} “Herkesin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. O halde hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun Allah hepinizi bir araya getirir. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (148) Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (149) Nereden çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin ki insanların -içlerinden zulmedenler müstesna- size karşı bir kozu (hücceti) olmasın. Onlardan korkmayın, benden korkun ki size olan nimetimi tamamlayayım ve böylece doğru yolu bulasınız. (150) Nitekim kendi içinizden size ayetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitap ve hikmeti öğreten ve bilmediklerinizi size bildiren bir resul gönderdik. (151) Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin ve bana nankörlük etmeyin. (152)”

قوله: لِكُلٍ

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِكُلٍّ} “Herkesin...” kavli;

بِحَذْفِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ لِدَلَالَةِ التَّنْوِينِ عَلَيْهِ، أَيْ: لِكُلِّ أَهْلِ دِينٍ وِجْهَةٌ، وَالْوِجْهَةُ فِعْلَةٌ مِنَ الْمُوَاجَهَةِ وَفِي مَعْنَاهَا: الْجِهَةُ وَالْوَجْهُ، وَالْمُرَادُ: الْقِبْلَةُ، أَيْ: أَنَّهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ قِبْلَتَكَ وَأَنْتَ لَا تتبع قبلتهم لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

tenvinin ona delalet etmesi sebebiyle muzafun ileyhin hazfedilmesiyledir; yani: «Her din ehlinin bir yönü (vichesi) vardır.» Viche (الْوِجْهَةُ), müvâcehe (yüz yüze gelmek/yönelmek) kökünden fi'le veznindedir; cihet ve vech (yön) manasındadır. Murâd olan ise kıbledir; yani «onlar senin kıblene uymazlar, sen de onların kıblesine uymazsın, herkesin bir yönü vardır»,

إِمَّا بِحَقٍّ وَإِمَّا بِبَاطِلٍ، وَالضَّمِيرُ فِي قوله: وَمُوَلِّيها

ya hak üzere ya da batıl üzeredir. Cenâb-ı Hakk'ın: {مُوَلِّيها} “onun yöneldiği” kavlindeki zamir

رَاجِعٌ إِلَى لَفْظِ كُلٍّ. وَالْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: وَلِّيها

{كُلٍّ} lafzına racidir. {مُوَلِّيها} kavlindeki [hâ] (ها) zamiri ise

هِيَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي: مَحْذُوفٌ، أَيْ: مُوَلِّيهَا وَجْهَهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِكُلِّ صَاحِبِ مِلَّةٍ قِبْلَةً صَاحِبُ الْقِبْلَةِ مُوَلِّيهَا وَجْهَهُ، أَوْ لِكُلٍّ مِنْكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ! قِبْلَةٌ يُصَلِّي إِلَيْهَا مِنْ شَرْقٍ أَوْ غَرْبٍ أَوْ جَنُوبٍ أَوْ شَمَالٍ إِذَا كَانَ الْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، إِذْ هُوَ مَعْلُومٌ أَنَّ اللَّهَ فَاعِلُ ذَلِكَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِكُلِّ صَاحِبِ مِلَّةٍ قِبْلَةً اللَّهُ مُوَلِّيهَا إِيَّاهُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ أَنَّ قوما قرءوا: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ

birinci mef'ûldür; ikinci mef'ûl ise mahzuftur, yani «yüzünü ona çevirmiştir» demektir. Mana şudur: Her millet (din) sahibinin bir kıblesi vardır ve o kıblenin sahibi yüzünü ona çevirmiştir; yahut şayet hitap Müslümanlara ise: «Ey Muhammed ümmeti! Her birinizin doğudan, batıdan, güneyden veya kuzeyden yönelip namaz kıldığı bir kıblesi vardır» demektir. Zamir, daha önce zikri geçmemiş olsa bile bunu yapanın Allah olduğu bilindiğinden Allah Sübhânehû'ya raci de olabilir; bu takdirde mana: «Her din sahibinin bir kıblesi vardır ki Allah onu o kıbleye yöneltmiştir» şeklinde olur. Taberî bir grubun {لِكُلٍّ وِجْهَةٌ} ibaresini

بِالْإِضَافَةِ، وَنَسَبَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالْمَعْنَى: وَكُلُّ وِجْهَةٍ اللَّهُ مُوَلِّيهَا فَزِيدَتِ اللَّامُ لِتَقَدُّمِ الْمَفْعُولِ، كَقَوْلِكَ: لَزَيْدٌ ضَرَبْتُ، وَلَزَيْدٌ أَبُوهُ ضَارِبُهُ. انْتَهَى. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عَامِرٍ: مُوَلَّاهَا عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالضَّمِيرُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِوَاحِدٍ، أَيْ: وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النَّاسِ قِبْلَةٌ الْوَاحِدُ مُوَلَّاهَا، أي: مصروف إليها. وقوله:

izafetle ({وَلِكُلِّ وِجْهَةٍ}) okuduğunu nakletmiş, Ebû Amr ed-Dânî de bu kıraati İbn Abbâs'a nispet etmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Mana: 'Her yönü Allah çevirmiştir' şeklindedir; mef'ûl öne geçtiği için 'lâm' harfi ziyade kılınmıştır, tıpkı senin: لَزَيْدٌ ضَرَبْتُ ve لَزَيْدٌ أَبُوهُ ضَارِبُهُ demen gibi.» [el-Keşşâf'tan nakil] bitti. İbn Abbâs ve İbn Âmir meçhul sîgasıyla {مُوَلَّاهَا} şeklinde okumuşlardır. Zeccâc şöyle demiştir: «Bu kıraate göre zamir bir ferde aittir; yani: İnsanlardan her birinin bir kıblesi vardır ki o kişi ona çevrilmiştir; yani ona yönlendirilmiştir.» Cenâb-ı Hakk'ın:

سْتَبِقُوا الْخَيْراتِ

{فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ} “Hayırlarda yarışın” kavli;

أَيْ: إِلَى الْخَيْرَاتِ عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، أَيْ: بَادِرُوا إِلَى مَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ مِنِ اسْتِقْبَالِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ، وَإِنْ كَانَ ظَاهِرُهُ الْأَمْرَ بِالِاسْتِبَاقِ إِلَى كُلِّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَيْرٌ، كَمَا يُفِيدُهُ الْعُمُومُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَعْرِيفِ الْخَيْرَاتِ وَالْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِبَاقِ إِلَى الِاسْتِقْبَالِ: الِاسْتِبَاقُ إِلَى الصَّلَاةِ فِي أَوَّلِ وقتها.

hazf ve îsâl yoluyla «hayırlara [doğru yarışın]» demektir; yani bağlamın ifade ettiği üzere «Allah'ın size emrettiği Beyt-i Harâm'a yönelme hususuna koşun» demektir; her ne kadar ayetin zahiri, {الْخَيْرَاتِ} kelimesinin başındaki harf-i tariften anlaşılan umumilik gereğince hayır sayılan her şeye yarışmayı emretmekte ise de. [Kıbleye] yönelmede yarışmaktan maksat ise: Namazı ilk vaktinde kılmaya yarışmaktır.

ومعنى قوله: يْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ} “Nerede olursanız olun Allah hepinizi getirir” kavlinin manası;

أَيْ: فِي أَيِّ جِهَةٍ مِنَ الْجِهَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ الله للجزاء يوم القيامة، أو يجعلكم جَمِيعًا، وَيَجْعَلُ صَلَاتَكُمْ فِي الْجِهَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ كَأَنَّهَا إِلَى جِهَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقَوْلُهُ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ هَذَا لِتَأْكِيدِ الْأَمْرِ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ، وللاهتمام به، لأن موضع التَّحْوِيلِ كَانَ مُعْتَنًى بِهِ فِي نُفُوسِهِمْ وَقِيلَ: وَجْهُ التَّكْرِيرِ: أَنَّ النَّسْخَ مِنْ مَظَانِّ الْفِتْنَةِ وَمَوَاطِنِ الشُّبْهَةِ، فَإِذَا سَمِعُوهُ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى ثَبَتُوا وَانْدَفَعَ مَا يَخْتَلِجُ فِي صُدُورِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّهُ كَرَّرَ هَذَا الْحُكْمَ لِتَعَدُّدِ عِلَلِهِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ لِلتَّحْوِيلِ ثَلَاثَ عِلَلٍ: الْأُولَى: ابْتِغَاءُ مَرْضَاتِهِ، وَالثَّانِيَةُ: جَرْيُ الْعَادَةِ الْإِلَهِيَّةِ أَنْ يُوَلِّيَ كُلَّ أَهْلِ مِلَّةٍ وَصَاحِبِ دَعْوَةٍ جِهَةً يَسْتَقِلُّ بِهَا، وَالثَّالِثَةُ: دَفْعُ حُجَجِ الْمُخَالِفِينَ فَقَرَنَ بِكُلِّ عِلَّةٍ مَعْلُولَهَا وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَوَّلِ: وَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْكَعْبَةِ إِذَا صَلَّيْتَ تِلْقَاءَهَا، ثُمَّ قَالَ: وَحَيْثُمَا كُنْتُمْ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ فِي سَائِرِ الْمَسَاجِدِ بِالْمَدِينَةِ وَغَيْرِهَا فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ثُمَّ قَالَ: وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ يَعْنِي وُجُوبَ الِاسْتِقْبَالِ فِي الْأَسْفَارِ، فَكَانَ هَذَا أَمْرًا بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْكَعْبَةِ فِي جَمِيعِ الْمَوَاطِنِ مِنْ نَوَاحِي الْأَرْضِ. وَقَوْلُهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ قِيلَ:

yani: «Farklı yönlerden hangi yönde bulunursanız bulunun, kıyamet gününde karşılık vermek üzere Allah sizi bir araya getirir» yahut «hepinizi birleştirir ve farklı yönlerdeki namazınızı sanki tek bir yöne kılınmış gibi kılar» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ} “Nereden çıkarsan çık...” kavline gelince; Allah Sübhânehû bunu Kâbe'ye yönelme emrini pekiştirmek ve ona ehemmiyet vermek için tekrar etmiştir; zira kıble değiştirme meselesi onların zihinlerinde çok önemsenen bir konuydu. Denildi ki: Tekrar edilmesinin hikmeti şudur: Nesh, fitnenin doğabileceği ve şüphenin yeşerebileceği yerlerdendir; dolayısıyla bunu tekrar tekrar işittiklerinde sebat bulurlar ve içlerinde kıpırdayan vesveseler defolup gider. Denildi ki: Bu hükmü illetlerinin (gerekçelerinin) çokluğundan ötürü tekrar etmiştir; zira Allah Sübhânehû kıble değişimi için üç illet zikretmiştir: Birincisi: Rızasının talep edilmesi; ikincisi: Her din ehline ve davet sahibine müstakil bir cihet belirleme şeklindeki ilahi sünnetin cereyan etmesi; üçüncüsü: Muhaliflerin hüccetlerini savuşturmaktır; böylece her illeti kendi ma'lûlüyle (hükmüyle) birleştirmiştir. Denildi ki: Birincisiyle «Kâbe'nin karşısında namaz kıldığında yüzünü onun tarafına çevir» manasını kastetmiş, sonra: «Ey Müslümanlar topluluğu! Medine'deki ve diğer yerlerdeki sair mescitlerde nerede olursanız olun yüzlerinizi onun yönüne çevirin» buyurmuş, sonra da: «{وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ}» buyurarak yolculuklarda da yönelmenin vücubunu kastetmiştir; böylece bu, yeryüzünün her köşesinde ve her mekânda Kâbe'ye yönelme emri olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ} “İnsanların size karşı bir delili olmasın diye” kavli hakkında denildi ki:

مَعْنَاهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلْيَهُودِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا لِلْمُعَانِدِينَ مِنْهُمُ الْقَائِلِينَ مَا تَرَكَ قِبْلَتَنَا إِلَى الْكَعْبَةِ إِلَّا مَيْلًا إِلَى دِينِ قَوْمِهِ، فَعَلَى هَذَا: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا: الْمُعَانِدُونَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَقِيلَ: هُمْ مُشْرِكُو الْعَرَبِ، وَحُجَّتُهُمْ:

Manası: «'Kavminin dinine meyletmekten başka bir sebeple bizim kıblemizi bırakıp Kâbe'ye dönmedi' diyen inatçılar müstesna Yahudilerin size karşı bir hücceti olmasın diyedir.» Buna göre {الَّذِينَ ظَلَمُوا} “zulmedenler” ifadesinden murad, Ehl-i Kitap'tan olan inatçılardır. Denildi ki: Onlar Arap müşrikleridir; onların hücceti ise:

قَوْلُهُمْ: رَاجَعْتَ قِبْلَتَنَا وَقِيلَ مَعْنَاهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ لِئَلَّا يَقُولُوا لَكُمْ: قَدْ أُمِرْتُمْ بِاسْتِقْبَالِ الْكَعْبَةِ وَلَسْتُمْ تَرَوْنَهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ إِلَّا هَاهُنَا بِمَعْنَى الْوَاوِ: أَيْ وَالَّذِينَ ظَلَمُوا فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَمِنْهُ

«Bizim kıblemize geri döndün» demeleridir. Denildi ki manası: İnsanların size: «Kâbe'ye yönelmeniz emredildi ancak siz onu görmüyorsunuz» dememeleri ve böylece size karşı bir hüccetleri olmaması içindir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Buradaki {إِلَّا} edatı «vav» (ve) manasındadır; yani: «Zulmedenlerin de [hücceti olmasın]» demektir, dolayısıyla bu 'vav' manasında bir istisnadır.

قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şairin şu sözü de bundandır:

مَا بِالْمَدِينَةِ دَارٌ غَيْرُ وَاحِدَةٍ ... دَارُ الْخَلِيفَةِ إِلَّا دَارُ مُرْوَانَا

«Medine'de bir tanesi hariç hiçbir ev yoktur: / Halifenin evi ile Mervân'ın evi.»

كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا دَارُ الْخَلِيفَةِ وَدَارُ مَرْوَانَ وَأَبْطَلَ الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: إِنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لكن الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ، وَمَعْنَاهُ: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ بِاحْتِجَاجِهِ فِيمَا قَدْ وَضَحَ لَهُ كما تقول: مالك عليّ حجة إلا أن تظلمني، أي: مالك عَلَيَّ حُجَّةٌ الْبَتَّةَ وَلَكِنَّكَ تَظْلِمُنِي وَسَمَّى ظُلْمَهُ: حُجَّةً لِأَنَّ الْمُحْتَجَّ بِهَا سَمَّاهُ حُجَّةً وَإِنْ كَانَتْ دَاحِضَةً. وَقَالَ قُطْرُبٌ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا على الذين ظلموا، فالذين: بَدَلٌ مِنَ الْكَافِ وَالْمِيمِ فِي عَلَيْكُمْ. وَرَجَّحَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلٌ، وَقَالَ:

Sanki: «Halifenin evi ve Mervân'ın evi müstesna» demiştir. Zeccâc bu görüşü iptal etmiş ve şöyle demiştir: Bu münkati bir istisnadır; yani: «Lakin içlerinden zulmedenler delil getirmeye kalkışırlar.» Manası da: «Kendisi için apaçık ortaya çıkmış bir hususta delil getirmeye kalkışarak zulmeden kimse müstesna» demektir; tıpkı senin: «Bana zulmetmenden başka bana karşı hiçbir hüccetin yoktur» yani «Bana karşı kesinlikle bir hüccetin yoktur lakin sen bana zulmediyorsun» demen gibidir. Çürük ve geçersiz de olsa delil getiren kimse onu delil saydığı için onun zulmünü hüccet (delil) olarak adlandırmıştır. Kutrub ise şöyle demiştir: Mananın: «Zulmedenler aleyhine olması müstesna insanların sizin aleyhinize bir hücceti olmasın diye» şeklinde olması caizdir; bu durumda {الَّذِينَ} lafzı, {عَلَيْكُمْ} ifadesindeki kâf ve mîm harflerinden (zamirden) bedeldir. İbn Cerîr et-Taberî ise istisnanın muttasıl olduğunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: