Binûn

Bakara Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ الرَّابِعُ: عِيسَى، وَمِنْهُ: فَإِذا قَضى أَمْراً أي: أوجد عيسى عليه

{لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilince” [ayetinde bu anlamdadır]. Dördüncüsü: Îsâ; nitekim {فَإِذا قَضى أَمْراً} “Bir işe hükmettiğinde” [ayetinde bu anlamdadır]; yani Îsâ aleyhis-

السَّلَامُ. الْخَامِسُ: الْقَتْلُ، وَمِنْهُ: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ السَّادِسُ: فَتْحُ مَكَّةَ، وَمِنْهُ: فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ . السَّابِعُ: قَتْلُ بَنِي قُرَيْظَةَ وإجلاء بني النَّضِيرِ، وَمِنْهُ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ . الثَّامِنُ: الْقِيَامَةُ، وَمِنْهُ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ والتاسع: الْقَضَاءُ، وَمِنْهُ: يُدَبِّرُ الْأَمْرَ الْعَاشِرُ: الْوَحْيُ، وَمِنْهُ: يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ الْحَادِي عَشَرَ: أَمْرُ الْخَلَائِقِ، وَمِنْهُ: أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ الثَّانِي عَشَرَ: النَّصْرُ وَمِنْهُ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ . الثَّالِثَ عَشَرَ:

selâm'ı var ettiğinde [demektir]. Beşincisi: Öldürülme/savaş; nitekim {فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ} “Allah'ın emri (hükmü) geldiğinde” [ayetinde bu anlamdadır]. Altıncısı: Mekke'nin fethi; nitekim {فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah emrini (fethi) getirinceye kadar bekleyin” [ayetinde bu anlamdadır]. Yedincisi: Benî Kurayza'nın öldürülmesi ve Benî Nadîr'in sürgün edilmesi; nitekim {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah emrini getirinceye kadar affedin ve hoş görün” [ayetinde bu anlamdadır]. Sekizincisi: Kıyamet; nitekim {أَتى أَمْرُ اللَّهِ} “Allah'ın emri (kıyamet) geldi” [ayetinde bu anlamdadır]. Dokuzuncusu: Kazâ (hüküm); nitekim {يُدَبِّرُ الْأَمْرَ} “İşi (hükmü) yönetir” [ayetinde bu anlamdadır]. Onuncusu: Vahiy; nitekim {يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ} “Emir (vahiy) aralarında inip durur” [ayetinde bu anlamdadır]. On birincisi: Yaratılmışların işi; nitekim {أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ} “Bilesiniz ki bütün işler Allah'a döner” [ayetinde bu anlamdadır]. On ikincisi: Zafer; nitekim {هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ} “Bu işten (zaferden) bize bir şey var mı?” [ayetinde bu anlamdadır]. On üçüncüsü:

الذَّنْبُ، وَمِنْهُ فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها الرَّابِعَ عَشَرَ: الشَّأْنُ، وَمِنْهُ: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ هَكَذَا أَوْرَدَ هَذِهِ الْمَعَانِيَ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ، وَلَيْسَ تَحْتَ ذَلِكَ كَثِيرُ فَائِدَةٍ، وَإِطْلَاقُهُ عَلَى الْأُمُورِ الْمُخْتَلِفَةِ لِصِدْقِ اسْمِ الْأَمْرِ عَلَيْهَا. وَقَوْلُهُ: فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ الظَّاهِرُ فِي هَذَا: الْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ، وَأَنَّهُ يَقُولُ سُبْحَانَهُ هَذَا اللَّفْظَ، وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَانَعٌ وَلَا جَاءَ مَا يُوجِبُ تَأْوِيلَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ: كُنْ فَيَكُونُ وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَقَالَ: وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Günah; nitekim {فَذاقَتْ وَبالَ أَمْرِها} “Böylece işinin (günahının) vebalini tattı” [ayetinde bu anlamdadır]. On dördüncüsü: Durum/iş; nitekim {وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} “Firavun'un işi (durumu) doğru değildi” [ayetinde bu anlamdadır]. Bazı müfessirler bu anlamları bundan daha uzun şekilde zikretmişlerdir; ancak bunda pek fazla bir fayda yoktur. [Emir lafzının] farklı işlere ıtlak edilmesi, emir isminin onlar üzerine doğrulukla söylenebilmesinden ötürüdür. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” kavlinde zâhir olan, hakiki anlamdır; yani Sübhânehu bu lafzı bizzat söyler. Bunda [hakiki manaya] bir engel bulunmadığı gibi tevilini gerektiren bir delil de gelmemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ: كُنْ فَيَكُونُ} “Bir şeyi dilediği zaman O'nun buyruğu, sadece ona «Ol!» demesidir, o da hemen oluverir”. Yine Yüce Allah: {إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz, ona sadece «Ol!» dememizdir, o da hemen oluverir” buyurmuş ve: {وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ} “Bizim buyruğumuz, bir göz kırpması gibi tek bir şeyden ibarettir” buyurmuştur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِذَا مَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا فَإِنَّمَا ... يَقُولُ لَهُ كُنْ قَوْلُهُ فَيَكُونُ

Allah bir işi dilediğinde ancak ... O'nun sözü ona «Ol!» demektir, o da hemen oluverir.

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ مَجَازٌ، وَأَنَّهُ لَا قَوْلَ وَإِنَّمَا هُوَ قَضَاءٌ يَقْضِيهِ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْقَوْلِ، وَمِنْهُ قول الشاعر، وهو عمرو بْنُ حُمَمَةَ الدُّوسِيُّ:

Bunun mecaz olduğu, ortada bir söz bulunmayıp sadece O'nun takdir ettiği bir hüküm olduğu ve bundan söz (kavl) olarak mecazen bahsedildiği de söylenmiştir. Şair Amr b. Humeme ed-Dûsî'nin şu sözü de bu kabildendir:

فَأَصْبَحْتُ مِثْلَ النَّسْرِ طَارَتْ فِرَاخُهُ ... إِذَا رَامَ تَطْيَارًا يُقَالُ لَهُ قَعِ

Yavruları uçup gitmiş bir kartal gibi oldum ... Uçmak istediğinde ona «Kon!» denir.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başka şair de şöyle demiştir:

قَالَتْ جَنَاحَاهُ لِسَاقَيْهِ الْحَقَا ... وَنَجِّيَا لحمكما أَنْ يُمَزَّقَا

İki kanadı bacaklarına «Yetişin» dedi ... «Ve etinizi parçalanmaktan kurtarın!»

وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ الْيَهُودُ، وَقِيلَ: النَّصَارَى، وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، لِأَنَّهُمُ الْمَذْكُورُونَ فِي الْآيَةِ، وَقِيلَ: مُشْرِكُو الْعَرَبِ، ولَوْلا حَرْفُ تَحْضِيضٍ، أَيْ: هَلَّا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ فَنَعْلَمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ أَوْ تَأْتِينا بِذَلِكَ عَلَامَةٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ: وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ: كُفَّارَ الْعَرَبِ، أَوِ الْأُمَمُ السَّالِفَةُ، فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ: الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، أَوِ الْيَهُودُ، فِي قَوْلِ مَنْ جَعَلَ: الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ: النَّصَارَى تَشابَهَتْ أَيْ فِي التَّعَنُّتِ وَالِاقْتِرَاحِ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: تَشابَهَتْ فِي اتِّفَاقِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ أَيْ: يَعْتَرِفُونَ بِالْحَقِّ، وَيُنْصِفُونَ فِي الْقَوْلِ، وَيُذْعِنُونَ لِأَوَامِرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، لِكَوْنِهِمْ مُصَدِّقِينَ لَهُ سُبْحَانَهُ، مُؤْمِنِينَ بِآيَاتِهِ، مُتَّبِعِينَ لِمَا شَرَعَهُ لَهُمْ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler dediler ki” kavlinden murat Yahudilerdir; Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir ki İbn Cerîr ayette zikredilenlerin onlar olması sebebiyle bunu tercih etmiştir. Müşrik Araplar olduğu da söylenmiştir. {لَوْلا} “...olsa ya! / ...meli değil miydi?” tahdîd (teşvik) harfidir; yani «Allah bizimle Muhammed'in peygamberliği hakkında konuşsa da onun bir peygamber olduğunu bilsek ya, yahut onun peygamberliğine dair bize bir mucize gelse ya!» [demişlerdir]. {قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekiler de demişti” kavlinden murat; {الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “bilmeyenler” ifadesini inkârcı Araplar olarak kabul edenlerin görüşüne göre Yahudiler ve Hristiyanlardır; {الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} ifadesini Yahudiler ve Hristiyanlar olarak kabul edenlerin görüşüne göre ise geçmiş ümmetlerdir; {الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} ifadesini Hristiyanlar olarak kabul edenlerin görüşüne göre ise Yahudilerdir. {تَشابَهَتْ} “benzeşti”, yani inatlaşma ve yersiz tekliflerde bulunma hususunda [benzeşti demektir]. Ferrâ ise: «Küfür üzerindeki ittifakları hususunda benzeşti» demiştir. {قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ} “Biz, kesin bilgiyle inanan bir kavim için ayetleri açıkladık”, yani hakkı itiraf eden, sözde insaflı davranan, Allah Sübhânehu'yu tasdik edip O'nun ayetlerine inandıkları ve kendilerine meşru kıldığı hükümlere uydukları için O'nun emirlerine boyun eğen kimseler için [açıkladık].

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَشَتَمَنِي، فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ: فَيَزْعُمُ: أَنِّي لَا أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ، وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّايَ: فَقَوْلُهُ: لِي وَلَدٌ، فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِي الباب أحاديث. وأخرج عبد

Buhârî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ buyurdu ki: Âdemoğlu beni yalanladı ve bana hakaret etti. Beni yalanlaması; kendisini ilk baştaki gibi yeniden diriltmeye güç yetiremeyeceğimi iddia etmesidir. Bana hakaret etmesi ise; benim bir çocuk edindiğimi söylemesidir. Hâlbuki ben bir eş veya bir çocuk edinmekten münezzehim!» [Buhârî] benzer bir rivayeti Ebû Hureyre'den de tahriç etmiştir. Bu konuda [başka] hadisler de bulunmaktadır. Abd...

ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: سُبْحانَ اللَّهِ قَالَ: تَنْزِيهُ اللَّهِ نَفْسَهُ عَنِ السُّوءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ التَّسْبِيحِ، أَنْ يَقُولَ الْإِنْسَانُ: سُبْحَانَ الله، قال: برأه اللَّهِ مِنَ السُّوءِ. وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ طَلْحَةَ بن عبد اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَفْسِيرِ سُبْحَانَ اللَّهِ، فَقَالَ: هُوَ تَنْزِيهُ اللَّهِ مِنْ كُلِّ سُوءٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «كُلُّ حَرْفٍ فِي الْقُرْآنِ يُذْكَرُ فِيهِ الْقُنُوتُ فَهُوَ الطَّاعَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ قَالَ: مُطِيعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي العالية فِي قَوْلِهِ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَقُولُ: ابْتَدَعَ خَلْقَهُمَا وَلَمْ يُشْرِكْهُ فِي خَلْقِهِمَا أَحَدٌ.

b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {سُبْحانَ اللَّهِ} “Allah'ı tenzih ederiz” kavli hakkında: «Allah'ın zatını her türlü kötülükten tenzih etmesidir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Mûsâ b. Talha'dan Nebî ﷺ'e insanın: «Sübhânallah» demesi olan tesbih hakkında sorulduğunda: «Allah'ın her türlü kötülükten berî tutulmasıdır» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Bunu Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; İbn Merdûye ve Beyhakî de Talha b. Yahyâ b. Talha kanalıyla, babasından, o da dedesi Talha b. Ubeydillâh'tan: «Resûlullah ﷺ'e Sübhânallah'ın tefsirini sordum; “O, Allah'ın her türlü kötülükten tenzih edilmesidir” buyurdu» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye bunu ondan başka bir kanaldan merfû olarak da rivayet etmiştir. Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, el-Evsat'ta Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, Ebû Saîd'den Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kur'an'da kunûtun zikredildiği her yer itaattir.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: {كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ} “Hepsi O'na boyun eğicidirler” kavli hakkında: «İtaat edicidirler» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den: {بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onların yaratılışını örneksiz olarak ilk defa O var etmiştir ve yaratılmalarında O'na hiç kimse ortak olmamıştır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَافِعُ بْنُ حُرَيْمِلَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:

İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Râfi' b. Hureymile, Resûlullah ﷺ'e:

يَا مُحَمَّدُ! إِنْ كُنْتَ رَسُولًا مِنَ اللَّهِ كَمَا تَقُولُ فَقُلْ لِلَّهِ: فَلْيُكَلِّمْنَا حَتَّى نَسْمَعَ كَلَامَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّهُمْ كُفَّارُ الْعَرَبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمُ النَّصَارَى وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَهُودُ.

«Ey Muhammed! Eğer dediğin gibi Allah'tan gelen bir elçiysen, Allah'a söyle bizimle konuşsun da O'nun kelâmını işitelim» dedi. Bunun üzerine Allah bu hususta: {وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler dediler ki” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den onların Arap müşrikleri olduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar Hristiyanlardır, kendilerinden öncekiler ise Yahudilerdir.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٩ الى ١٢١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 119-121]

إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩) وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١)

{إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ (١١٩) وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلا النَّصارى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٢٠) الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٢١)} “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulmayacaksın. (119) Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar asla senden razı olacak değillerdir. De ki: «Doğru yol ancak Allah'ın yoludur.» Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (120) Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler onu hakkıyla okuyup uygularlar. İşte onlar buna inanırlar. Kim onu inkâr ederse, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir. (121)”

قَوْلُهُ: بَشِيراً وَنَذِيراً يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، أَيْ:

{بَشِيراً وَنَذِيراً} “Bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak” kavlinin hâl olarak mansub olması muhtemel olduğu gibi mef'ûlün leh olması da muhtemeldir; yani:

أَرْسَلْنَاكَ لِأَجْلِ التَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ. وَقَوْلُهُ: وَلا تُسْئَلُ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ، أَيْ: حَالَ كونك غير مسؤول، وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ مَبْنِيًّا لِلْمَعْلُومِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ عَطْفًا عَلَى بَشِيراً وَنَذِيراً أَيْ: حَالَ كَوْنِكَ غَيْرَ سَائِلٍ عَنْهُمْ، لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِكُفْرِهِمْ بَعْدَ إِنْذَارِهِمْ يُغْنِي عَنْ سؤاله عنهم، وقرأ نافع: وَلا تُسْئَلُ بِالْجَزْمِ: أَيْ لَا يَصْدُرُ مِنْكَ السُّؤَالُ عَنْ هَؤُلَاءِ، أَوْ لَا يَصْدُرُ مِنْكَ السُّؤَالُ عَمَّنْ مَاتَ مِنْهُمْ عَلَى كُفْرِهِ وَمَعْصِيَتِهِ تَعْظِيمًا لِحَالِهِ وَتَغْلِيظًا لِشَأْنِهِ، أَيْ: أَنَّ هَذَا أَمْرٌ فَظِيعٌ وَخَطْبٌ شَنِيعٌ، يَتَعَاظَمُ الْمُتَكَلِّمُ أَنْ يُجْرِيَهُ عَلَى لسانه، أو يتعاظم السامع أن يسمعه. وقوله: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ الْآيَةَ، أَيْ: لَيْسَ غَرَضُهُمْ وَمَبْلَغُ الرِّضَا مِنْهُمْ مَا يَقْتَرِحُونَهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَيُورِدُونَهُ مِنَ التَّعَنُّتَاتِ، فَإِنَّكَ لَوْ جِئْتَهُمْ بِكُلِّ مَا يَقْتَرِحُونَ وَأَجَبْتَهُمْ عَنْ كُلِّ تَعَنُّتٍ لَمْ يَرْضَوْا عَنْكَ، ثُمَّ أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُمْ لَنْ يَرْضَوْا عَنْهُ حَتَّى يَدْخُلَ فِي دِينِهِمْ، وَيَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ. وَالْمِلَّةُ: اسْمٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ فِي كُتُبِهِ عَلَى أَلْسُنِ أَنْبِيَائِهِ، وَهَكَذَا الشَّرِيعَةُ، ثُمَّ رَدَّ عَلَيْهِمْ

«Seni müjdelemek ve uyarmak için gönderdik» demektir. {وَلا تُسْئَلُ} “Sen sorumlu tutulmayacaksın” kavlini cumhur, meçhul fiil olarak merfû okumuştur; yani «sen sorumlu tutulmayacak bir hâlde iken» demektir. Ma'lûm (etken) fiil olarak merfû da okunmuştur. Ahfeş şöyle demiştir: {بَشِيراً وَنَذِيراً} üzerine atıfla hâl konumunda olur; yani «onları sorup araştırmayan bir hâlde iken [gönderildin]» demektir; zira Allah'ın, uyarılmalarından sonraki inkârlarını bilmesi, onları sormaya gerek bırakmaz. Nâfi' ise {وَلا تَسْأَلْ} şeklinde meczûm (yasaklama nehyi olarak) okumuştur; yani «bu kimseleri sen sorma» yahut inkârı ve isyanı üzere ölen kimsenin durumunun büyüklüğünü ve işinin vehametini vurgulamak için «onlar hakkında soru sorma» demektir; zira bu o kadar korkunç bir durum ve feci bir hadisedir ki, konuşan onu diline almaktan çekinir veya dinleyen onu duymaktan ürperir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ} “Yahudiler asla senden razı olacak değillerdir” ayeti, yani onların maksadı ve senden razı olmalarının nihai ölçüsü senden talep ettikleri ayetler ve öne sürdükleri inatçı istekler değildir; zira sen onların istedikleri her şeyi getirsen ve her inatçı sorularına cevap versen bile yine senden razı olmazlar. Sonra [Allah] ona, onların dinlerine girip yollarına uymadıkça kendisinden asla razı olmayacaklarını bildirmiştir. Millet (مِلَّة), Allah'ın peygamberlerinin dilleriyle kitaplarında kulları için koyduğu hükümlerin (şeriatın) adıdır; şeriat da böyledir. Sonra Sübhânehu onlara

سُبْحَانَهُ، فَأَمَرَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى الْحَقِيقِيُّ، لَا مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشَّرِيعَةِ الْمَنْسُوخَةِ، وَالْكُتُبِ الْمُحَرَّفَةِ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِوَعِيدٍ شَدِيدٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنِ اتَّبَعَ أَهْوَاءَهُمْ، وَحَاوَلَ رِضَاهُمْ، وَأَتْعَبَ نَفْسَهُ فِي طَلَبِ مَا يُوَافِقُهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ تَعْرِيضًا لِأُمَّتِهِ، وَتَحْذِيرًا لَهُمْ أَنْ يُوَاقِعُوا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، أَوْ يَدْخُلُوا فِي أَهْوِيَةِ أَهْلِ الْمِلَلِ، وَيَطْلُبُوا رِضَا أَهْلِ الْبِدَعِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ الَّذِي تَرْجُفُ لَهُ الْقُلُوبُ وَتَتَصَدَّعُ مِنْهُ الْأَفْئِدَةُ، مَا يُوجِبُ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَامِلِينَ لِحُجَجِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْقَائِمِينَ بِبَيَانِ شَرَائِعِهِ، تَرْكَ الدِّهَانَ لِأَهْلِ الْبِدَعِ الْمُتَمَذْهِبِينَ بِمَذَاهِبِ السُّوءِ، التَّارِكِينَ لِلْعَمَلِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، الْمُؤْثِرِينَ لِمَحْضِ الرَّأْيِ عَلَيْهِمَا فَإِنَّ غَالِبَ هَؤُلَاءِ وَإِنْ أَظْهَرَ قَبُولًا وَأَبَانَ مِنْ أَخْلَاقِهِ لِينًا لَا يُرْضِيهِ إِلَّا اتِّبَاعُ بِدْعَتِهِ، وَالدُّخُولُ فِي مَدَاخِلِهِ، وَالْوُقُوعُ فِي حَبَائِلِهِ، فَإِنْ فَعَلَ الْعَالِمُ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْعِلْمِ مَا يَسْتَفِيدُ بِهِ أَنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ مَا فِي كِتَابِهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، لَا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ تِلْكَ الْبِدَعِ الَّتِي هِيَ ضَلَالَةٌ مَحْضَةٌ، وَجَهَالَةٌ بَيِّنَةٌ وَرَأْيٌ منها، وَتَقْلِيدٌ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ، فَهُوَ إِذْ ذاك ماله مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ مَخْذُولٌ لَا مَحَالَةَ، وَهَالِكٌ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ. وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ قِيلَ: هُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَالْكِتَابُ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: مَنْ أَسْلَمَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْمُرَادُ بقوله: يَتْلُونَهُ أنهم يعملون بِمَا فِيهِ، فَيُحَلِّلُونَ حَلَالَهُ، وَيَحْرِمُونَ حَرَامَهُ، فَيَكُونُ: مِنْ تَلَاهُ، يَتْلُوهُ: إِذَا اتَّبَعَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها أَيِ: اتَّبَعَهَا، كَذَا قِيلَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ التِّلَاوَةِ، أَيْ: يَقْرَءُونَهُ حَقَّ قِرَاءَتِهِ، لَا يُحَرِّفُونَهُ وَلَا يُبَدِّلُونَهُ. وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: يَتْلُونَهُ أو الخبر قوله: فَأُولئِكَ مَعَ مَا بَعْدَهُ.

reddiye vererek [Resûlüne], onlara: {إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى} “Doğru yol ancak Allah'ın yoludur”, sizin üzerinde bulunduğunuz neshedilmiş şeriat ve tahrif edilmiş kitaplar değildir demesini emretmiştir. Ardından Resûlullah ﷺ'e, eğer onların heveslerine uyar, rızalarını kazanmaya çalışır ve kendilerine uyan şeyleri aramak için nefsini yorarsa diye şiddetli bir tehdit yöneltmiştir. Bunun ümmetine bir tariz (dolaylı uyarı) olması ve onların böyle bir şeye kalkışmamaları, din ehlinin heva ve heveslerine kapılmamaları ve bidat ehlinin rızasını aramamaları için bir sakındırma olması da muhtemeldir. Bu ayette; kalpleri titreten, yürekleri sızlatan öyle şiddetli bir tehdit vardır ki, bu durum Allah Sübhânehu'nun delillerini taşıyan ve O'nun şeriatlarını açıklayan ilim ehline, kötü mezheplere bağlanan, Kitap ve Sünnet ile amel etmeyi terk edip bu ikisine karşı sırf kuru re'yi tercih eden bidat ehline karşı yaltaklanmayı (taviz vermeyi) bırakmayı zorunlu kılar. Zira bunların çoğu, her ne kadar kabul gösterir gibi durup ahlakından yumuşaklık sergilese de, ancak kendi bidatine uyulmasından, kendi girdiği yollara girilmesinden ve kendi tuzaklarına düşülmesinden razı olur. Eğer âlim kimse, Allah'ın kendisine hidayetin ancak O'nun Kitabı'nda ve Resûlü'nün Sünneti'nde olduğunu, onların üzerinde bulunduğu ve sırf sapıklık, apaçık bir cehalet, uydurma bir re'y ve çökmek üzere olan bir uçurumun kenarındaki taklitten ibaret olan o bidatlerde olmadığını öğreten ilmi verdikten sonra bunu yaparsa, o takdirde Allah katından onun ne bir dostu ne de bir yardımcısı olur. Kim bu duruma düşerse o mutlaka yüzüstü bırakılmış ve şüphesiz helak olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} “Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler” kavlinden muradın Müslümanlar, Kitap'tan muradın da Kur'an olduğu söylenmiştir; Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanlar olduğu da söylenmiştir. {يَتْلُونَهُ} “onu okurlar / uyarlar” kavlinden murat, onun içindekilerle amel ederler, helalini helal, haramını haram kılarlar demektir. Bu durumda kelime, «ona uydu» anlamındaki «telâhu yetlûhu (تَلَاهُ يَتْلُوهُ)» kökünden gelir; nitekim Yüce Allah'ın: {وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها} “Onu takip ettiğinde aya” ayetinde [türkçesi] «ona uyduğunda» anlamındadır; böyle söylenmiştir. Tilavetten türemiş olması da muhtemeldir; yani «onu hakkıyla okurlar, onu tahrif etmezler ve değiştirmezler» demektir. {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} kavli mübtedadır; haberi ise {يَتْلُونَهُ} cümlesidir yahut haber, sonraki kısımla birlikte {فَأُولئِكَ} ifadesidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ:

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْتَ شِعْرِي مَا فَعَلَ أَبَوَايَ» فَنَزَلَ إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ فما ذكرهما حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ. قَالَ السُّيُوطِيُّ: هَذَا مُرْسَلٌ ضَعِيفُ الْإِسْنَادِ. ثُمَّ رَوَاهُ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جَرِيرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي عَاصِمٍ مَرْفُوعًا وَقَالَ: هُوَ مُعْضَلُ الْإِسْنَادِ، ضَعِيفٌ، لَا تَقُومُ بِهِ وَلَا بِالَّذِي قَبْلَهُ حُجَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: الْجَحِيمِ: مَا عَظُمَ مِنَ النَّارِ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ يَهُودَ الْمَدِينَةِ وَنَصَارَى نَجْرَانَ كَانُوا يَرْجُونَ أَنْ يُصَلِّيَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى قِبْلَتِهِمْ، فَلَمَّا صَرَفَ اللَّهُ الْقِبْلَةَ إِلَى الْكَعْبَةِ شَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، وَأَيِسُوا مِنْهُ أَنْ يُوَافِقَهُمْ عَلَى دِينِهِمْ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى الآية. وأخرج عبد الرزاق عن قتادة قَوْلِهِ: الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ قَالَ: يُحِلُّونَ حَلَالَهُ، وَيُحَرِّمُونَ حَرَامَهُ، وَلَا يُحَرِّفُونَهُ عَنْ مَوَاضِعِهِ. وَأَخْرَجُوا عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:

Resûlullah ﷺ: «Keşke bilseydim, annem-babam ne yaptı?» buyurdu. Bunun üzerine: {إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلا تُسْئَلُ عَنْ أَصْحابِ الْجَحِيمِ} “Şüphesiz biz seni hak ile bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehennemliklerden sorumlu tutulmayacaksın” ayeti indi; bundan sonra Allah kendisinin canını alıncaya kadar onları bir daha anmadı. Süyûtî şöyle demiştir: «Bu, senedi zayıf bir mürseldir.» Sonra bunu İbn Cerîr kanalıyla Dâvûd b. Ebî Âsım'dan merfû olarak rivayet etmiş ve: «Bu, senedi mu'dal ve zayıf bir rivayettir; ne bununla ne de bir öncekiyle hüccet ikame edilemez» demiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten: «Cahîm, ateşin en büyük olanıdır» dediğini rivayet etmiştir. Sa'lebî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Medine Yahudileri ile Necrân Hristiyanları, Nebî ﷺ'in kendi kıblelerine doğru namaz kılmasını umuyorlardı. Allah kıbleyi Kâbe'ye çevirince bu onlara ağır geldi ve onun kendi dinlerine muvafakat etmesinden ümitlerini kestiler. Bunun üzerine Allah: {وَلَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصارى} “Sen onların dinlerine uymadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar asla senden razı olacak değillerdir” ayetini indirdi. Abdürrezzâk, Katâde'den: {الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ} “Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler” kavli hakkında: «Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan: {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ} “Onu hakkıyla okuyup uygularlar” kavli hakkında: «Helalini helal, haramını haram kılarlar ve onu yerlerinden tahrif etmezler» dediğini rivayet etmişlerdir. Yine ondan şöyle dediğini de rivayet etmişlerdir:

يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ، ثُمَّ قَرَءُوا وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها يَقُولُ: اتَّبَعَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الخطاب فِي قَوْلِهِ: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ إِذَا مَرَّ بِذِكْرِ الْجَنَّةِ سَأَلَ اللَّهَ الْجَنَّةَ، وَإِذَا مَرَّ بذكر الناس تَعَوُّذَ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ.

«Ona hakkıyla uyarlar.» Sonra {وَالْقَمَرِ إِذا تَلاها} “Onu takip ettiğinde aya” ayetini okuyup: «Yani ona uyduğunda demektir» dedi. İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ} kavli hakkında: «Cennetin anıldığı bir yere rastladığında Allah'tan cenneti diler, ateşin anıldığı bir yere rastladığında ise ateşten Allah'a sığınır» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي كِتَابِ الرُّوَاةِ بِسَنَدٍ فِيهِ مَجَاهِيلُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قوله: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ «يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ» ، وَكَذَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ مَجَاهِيلَ قَالَ: لَكِنَّ معناه صحيح.

Hatîb, Kitâbü’r-Ruvât’ta içerisinde meçhul râviler bulunan bir isnadla İbn Ömer’den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ} “Onu hakkıyla tilavet ederler” kavli hakkında: «يَتَّبِعُونَهُ حَقَّ اتِّبَاعِهِ» «Ona hakkıyla uyarlar» buyurduğunu rivayet etmiştir. Kurtubî de tefsirinde aynı şekilde isnadında meçhul râviler olduğunu belirtmiş ve: “Fakat manası sahihtir” demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي تَفْسِيرِهِ هَذِهِ الْآيَةَ مِثْلَ مَا سَبَقَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُحِلُّونَ حَلَالَهُ إِلَى آخِرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: يَتَكَلَّمُونَ بِهِ كَمَا أُنْزِلَ وَلَا يَكْتُمُونَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ حَكَى نَحْوَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ قَالَ:

Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, çeşitli kanallardan İbn Mes'ûd'un bu ayetin tefsirinde, daha önce İbn Abbâs'tan nakledilen «helalini helal kılarlar...» şeklindeki sözünün aynısını rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den: «Onu indirildiği gibi telaffuz ederler ve onu gizlemezler» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında: «Onlar Muhammed'in ashabıdır» dediğini, sonra bunun benzerini Ömer b. el-Hattâb'dan da naklettiğini rivayet etmişlerdir. Vekî' ve İbn Cerîr, Hasan[-ı Basrî]'den {يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يَعْمَلُونَ بِمُحْكَمِهِ، وَيُؤْمِنُونَ بِمُتَشَابِهِهِ، وَيَكِلُونَ مَا أُشْكِلَ عَلَيْهِمْ إلى عالمه.

«Muhkemiyle amel ederler, müteşabihine iman ederler ve kendilerine kapalı gelen şeyleri onu bilene havale ederler.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 122-124]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)

{يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٢٢) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَلا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (١٢٣) وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قالَ لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ (١٢٤)} “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (122) Ve öyle bir günden sakının ki, o gün hiç kimse başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, ona şefaat fayda vermez ve onlara yardım da edilmez. (123) Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti. [Allah]: «Ben seni insanlara önder yapacağım» buyurdu. [İbrâhim]: «Soyumdan da [önderler yap]» dedi. [Allah]: «Ahdim zalimlere ermez» buyurdu. (124)”

قوله: يا بَنِي إِسْرائِيلَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ قَدْ سبق مثل هذا في صدر السورة، وتقدم تَفْسِيرُهُ، وَوَجْهُ التَّكْرَارِ الْحَثُّ عَلَى اتِّبَاعِ الرَّسُولِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَالَ الْبَقَاعِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّهُ لَمَّا طَالَ الْمَدَى فِي اسْتِقْصَاءِ تَذْكِيرِهِمْ بِالنِّعَمِ ثُمَّ فِي بَيَانِ عَوَارِهِمْ وَهَتْكِ أَسْتَارِهِمْ وَخَتَمَ ذَلِكَ بِالتَّرْهِيبِ لِتَضْيِيعِ أَدْيَانِهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ أَعَادَ مَا صَدَّرَ بِهِ قِصَّتَهُمْ مِنَ التَّذْكِيرِ بِالنِّعَمِ، وَالتَّحْذِيرِ مِنْ حُلُولِ النِّقَمِ يَوْمَ تُجْمَعُ الْأُمَمُ، وَيَدُومُ فِيهِ النَّدَمُ لِمَنْ زَلَّتْ بِهِ الْقَدَمُ، لِيُعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ فَذْلَكَةُ الْقِصَّةِ، وَالْمَقْصُودُ بِالذَّاتِ الْحَثُّ عَلَى انْتِهَازِ الْفُرْصَةِ. انْتَهَى. وَأَقُولُ: لَيْسَ هَذَا بِشَيْءٍ، فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ سَبَبُ التَّكْرَارِ ما ذكره من طول المدى وأنه أعاد مَا صَدَّرَ بِهِ قِصَّتهمْ لِذَلِكَ لَكَانَ الْأَوْلَى بِالتَّكْرَارِ وَالْأَحَقُّ بِإِعَادَةِ الذِّكْرِ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَعَ كَوْنِهَا أَوَّلَ الْكَلَامِ مَعَهُمْ وَالْخِطَابِ لَهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ هِيَ أَيْضًا أَوْلَى بِأَنْ تُعَادَ وَتُكَرَّرَ لِمَا فِيهَا مِنَ الْأَمْرِ بِذِكْرِ النِّعَمِ، وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَالرَّهْبَةِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَبِهَذَا تَعْرِفُ صِحَّةَ مَا قَدَّمْنَاهُ لك عند أن شَرْعِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي خِطَابِ بَنِي إِسْرَائِيل مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ فَرَاجِعْهُ. ثُمَّ حَكَى الْبَقَاعِيُّ بَعْدَ كَلَامِهِ السَّابِقِ عَنِ الْحَوَالِي أَنَّهُ قَالَ: كَرَّرَهُ تَعَالَى إِظْهَارًا لِمَقْصِدِ الْتِئَامِ آخِرِ الْخِطَابِ بِأَوَّلِهِ، وَلِيُتَّخَذَ هَذَا الْإِفْصَاحُ وَالتَّعْلِيمُ أَصْلًا لِمَا يُمْكِنُ بِأَنْ يَرِدَ مِنْ نَحْوِهِ فِي سَائِرِ الْقُرْآنِ، حَتَّى كَانَ الْخِطَابُ إِذَا انْتَهَى إِلَى غَايَةِ خَاتَمِهِ يَجِبُ أَنْ يَلْحَظَ الْقَلْبُ بِذَاتِهِ تِلْكَ الْغَايَةَ فَيَتْلُوهَا، لِيَكُونَ فِي تِلَاوَتِهِ جَامِعًا لِطَرَفَيِ الثَّنَاءِ، وَفِي تَفْهِيمِهِ جَامِعًا لِمَعَانِي طَرَفَيِ الْمَعْنَى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يا بَنِي إِسْرائِيلَ} “Ey İsrâiloğulları” kavlinden {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “onlara yardım da edilmez” kavline kadar olan kısım surenin başında geçmiş ve tefsiri verilmişti. Tekrar edilmesinin sebebi, ümmî peygamber olan Resûl'e uymaya teşvik etmektir; İbn Kesîr tefsirinde bu anlamı zikretmiştir. Bikâî ise tefsirinde şöyle demiştir: Onlara nimetlerin hatırlatılması, ardından kusurlarının açıklanıp örtülerinin açılması uzayıp gidince ve bu durum, amelleri, hâlleri ve sözleriyle dinlerini zayi etmelerinden ötürü korkutma ile sonlandırılınca; ümmetlerin toplanacağı ve ayağı kayan kimse için pişmanlığın devam edeceği o günde intikamın başa gelmesinden sakındırmayı ve nimetleri hatırlatmayı içeren, kıssanın başındaki ifadeleri tekrar etmiştir. Tâ ki bunun kıssanın özeti olduğu ve asıl maksadın fırsatı değerlendirmeye teşvik etmek olduğu bilinsin. [Bikâî'nin sözü] bitti. Ben derim ki: Bu kayda değer bir söz değildir. Zira şayet tekrarın sebebi onun zikrettiği gibi meselenin uzayıp gitmesi ve bundan ötürü kıssanın başındaki ifadelere dönülmüş olması olsaydı, tekrarlanmaya en layık ve yeniden zikredilmeye en hak kazanan ayet Yüce Allah'ın: {يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın, bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki ben de size verdiğim sözü yerine getireyim ve yalnız benden korkun” kavli olurdu. Çünkü bu ayet, bu surede onlarla ilk konuşma ve onlara ilk hitap olmakla birlikte; nimetleri hatırlama, ahde vefa gösterme ve Allah Sübhânehu'dan korkma emrini ihtiva etmesi sebebiyle iade edilmeye ve tekrarlanmaya daha layıktı. Bununla, bu surede Allah Sübhânehu'nun İsrâiloğullarına hitabına başladığı yerde sana daha önce sunduğumuz izahatın doğruluğunu anlarsın; oraya müracaat edebilirsin. Sonra Bikâî önceki sözlerinin ardından Havâlî'den şöyle nakletmiştir: «Yüce Allah, hitabın sonunun başıyla kaynaşması maksadını ortaya koymak ve bu açık anlatım ile öğretimin, Kur'an'ın geri kalanında benzer şekilde gelebilecek durumlar için bir esas kabul edilmesi maksadıyla bunu tekrarlamıştır. Öyle ki hitap nihai sonuna ulaştığında kalbin bizzat o gayeyi müşahede edip onu okuması gerekir; tâ ki tilavetinde övgünün iki tarafını birleştirmiş, kavramasında da anlamın iki tarafının manalarını cem etmiş olsun.»

انْتَهَى. وَأَقُولُ: لَوْ كَانَ هَذَا هُوَ سَبَبَ التَّكْرَارِ لَكَانَ الْأَوْلَى بِهِ مَا عَرَّفْنَاكَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَلِيُتَّخَذَ ذَلِكَ أَصْلًا لِمَا يَرِدُ مِنَ التَّكْرَارِ فِي سَائِرِ الْقُرْآنِ فَمَعْلُومٌ أَنَّ حُصُولَ هَذَا الْأَمْرِ فِي الْأَذْهَانِ وَتَقَرُّرَهُ فِي الْأَفْهَامِ لَا يَخْتَصُّ بِتَكْرِيرِ آيَةٍ مُعَيَّنَةٍ يَكُونُ افْتِتَاحُ هَذَا الْمَقْصِدِ بِهَا، فَلَمْ تَتِمَّ حِينَئِذٍ النُّكْتَةُ فِي تَكْرِيرِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ بِخُصُوصِهِمَا، وَلِلَّهِ الْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ الَّتِي لَا تَبْلُغُهَا الْأَفْهَامُ وَلَا تُدْرِكُهَا الْعُقُولُ، فَلَيْسَ فِي تَكْلِيفِ هَذِهِ الْمُنَاسَبَاتِ الْمُتَعَسِّفَةِ إِلَّا مَا عَرَّفْنَاكَ بِهِ هُنَالِكَ فَتَذَكَّرْ. قَوْلُهُ: وَإِذِ ابْتَلى الِابْتِلَاءُ: الِامْتِحَانُ وَالِاخْتِبَارُ، أَيِ: ابتلاه بما أمره به،

[Bikâî'nin sözü burada] bitti. Ben de derim ki: Şayet tekrarın sebebi bu olsaydı, sana [daha önce] bildirdiğimiz gerekçe buna daha uygun düşerdi. Onun «Bu durumun, Kur'an'ın diğer yerlerinde geçen tekrarlar için bir esas kabul edilmesi amacıyla...» şeklindeki sözüne gelince; malumdur ki bu durumun zihinlerde hâsıl olması ve anlayışlara yerleşmesi, bu maksadın kendisiyle açılışının yapıldığı belirli bir ayetin tekrarlanmasına mahsus değildir. O hâlde bu iki ayetin bilhassa tekrarlanmasındaki nükte tam olarak ortaya konmuş olmamaktadır. Oysa Allah'a ait, anlayışların erişemeyeceği ve akılların kavrayamayacağı tam bir hikmet (el-hikmetü'l-bâliğa) mevcuttur. Bu tür zorlama münasebetleri bulma külfetine girişmekte, sana orada bildirdiğimizden başkası yoktur, bunu hatırla! Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذِ ابْتَلى} “Hani sınamıştı” kavlinde geçen el-İbtilâ (الِابْتِلَاءُ); imtihan etmek ve denemek demektir. Yani: Onu emrettiği şeylerle sınadı,

وإِبْراهِيمَ مَعْنَاهُ فِي السُّرْيَانِيَّةِ: أَبٌ رَحِيمٌ، كَذَا قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَمَعْنَاهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ ذَلِكَ.

{إِبْراهِيمَ} isminin Süryanicedeki anlamı: «merhametli baba» demektir; Mâverdî böyle demiştir. İbn Atıyye ise: «Arapçadaki anlamı da böyledir» demiştir.

قَالَ السُّهَيْلِيُّ: وَكَثِيًرا مَا يَقَعُ الِاتِّفَاقُ بَيْنَ السُّرْيَانِيِّ وَالْعَرَبِيِّ. وَقَدْ أَوْرَدَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ هُنَا سُؤَالًا فِي رُجُوعِ الضَّمِيرِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ مَعَ كَوْنِ رُتْبَتِهِ التَّأْخِيرَ، وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ لَفْظًا فَرَجَعَ إِلَيْهِ، وَالْأَمْرُ فِي هَذَا أَوْضَحُ مِنْ أَنْ يُشْتَغَلَ بِذِكْرِهِ، أَوْ تَرِدَ فِي مِثْلِهِ الْأَسْئِلَةُ، أَوْ يُسَوَّدَ وَجْهُ القرطاس بإيضاحه. وقوله: بِكَلِماتٍ قَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِهَا، فَقِيلَ: هِيَ شَرَائِعُ الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: ذَبْحُ ابْنِهِ، وَقِيلَ: أَدَاءُ الرِّسَالَةِ، وَقِيلَ:

Süheylî şöyle demiştir: «Süryanice ile Arapça arasında çok defa uyum meydana gelir.» el-Keşşâf sahibi burada, rütbesi sonradan gelmek olduğu hâlde zamirin İbrâhim'e raci olmasına dair bir soru ortaya atmış ve lafzan önce geçtiği için ona döndüğü şeklinde cevap vermiştir. Bu konudaki durum, zikriyle meşgul olunmaktan, benzeri soruların yöneltilmesinden veya açıklanması için kâğıt yüzünün karartılmasından çok daha açıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: {بِكَلِماتٍ} “birtakım kelimelerle” kavline gelince, âlimler bunların tayininde ihtilaf etmişlerdir: Bunların İslâm'ın şeriatları olduğu söylenmiştir; oğlunu kurban etmesi olduğu söylenmiştir; risaleti eda etmesi olduğu söylenmiştir ve:

هِيَ خِصَالُ الْفِطْرَةِ، وَقِيلَ: هِيَ قَوْلُهُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً وَقِيلَ: بِالطَّهَارَةِ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ.

Fıtrat hasletleri olduğu söylenmiştir; Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavli olduğu söylenmiştir; temizlik hükümleri olduğu da söylenmiştir; nitekim açıklaması gelecektir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ لَيْسَتْ بِمُتَنَاقِضَةٍ، لِأَنَّ هَذَا كُلَّهُ مِمَّا ابْتُلِيَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ. انْتَهَى. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّ الْكَلِمَاتِ هِيَ قَوْلُهُ: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ وَمَا بَعْدَهُ، وَيَكُونُ ذَلِكَ بَيَانًا لِلْكَلِمَاتِ، وَسَيَأْتِي عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ مَا يُوَافِقُ ذَلِكَ، وَعَنْ آخَرِينَ مَا يُخَالِفُهُ. وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ قَوْلُهُ: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ مستأنفا، كأنه: مَاذَا قَالَ لَهُ؟ وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ مَا حَاصِلُهُ: إِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ جَمِيعَ ذَلِكَ، وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ بَعْضَ ذَلِكَ، وَلَا يَجُوزُ الْجَزْمُ بِشَيْءٍ مِنْهَا أَنَّهُ الْمُرَادُ عَلَى التَّعْيِينِ إِلَّا بِحَدِيثٍ أَوْ إِجْمَاعٍ، وَلَمْ يَصِحَّ فِي ذَلِكَ خَبَرٌ بِنَقْلِ الْوَاحِدِ وَلَا بِنَقْلِ الْجَمَاعَةِ الَّذِي يَجِبُ التَّسْلِيمُ لَهُ، ثُمَّ قَالَ: فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: إِنَّ الَّذِي قَالَهُ مجاهد وأبو صالح الربيع بْنُ أَنَسٍ أَوْلَى بِالصَّوَابِ، يَعْنِي: أَنَّ الْكَلِمَاتِ هِيَ قَوْلُهُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً وَقَوْلُهُ:

Zeccâc şöyle demiştir: «Bu görüşler birbiriyle çelişkili değildir; çünkü bunların hepsi İbrâhim'in kendisiyle imtihan edildiği şeylerdendir.» [Zeccâc'ın sözü] bitti. Kur'an dizilişinin zahiri, kelimelerin {قالَ إِنِّي جاعِلُكَ} “[Allah] buyurdu ki: Şüphesiz ben seni yapacağım...” kavli ve devamı olduğunu gösterir ve bu kısım kelimelerin açıklaması olur. Selef-i sâlihînin bir kısmından buna muvafık rivayetler gelecektir; diğerlerinden ise buna muhalif rivayetler aktarılacaktır. Buna göre O'nun: {قالَ إِنِّي جاعِلُكَ} kavli, sanki «Ona ne buyurdu?» sorusuna bir cevap olarak müste'nefe (yeni bir cümle) olur. İbn Cerîr'in sözünün özeti şöyledir: «Kelimelerden muradın bunların tamamı olması caiz olduğu gibi bir kısmı olması da caizdir. Bir hadis veya icma olmaksızın bunlardan belirli bir şeyin murat edildiğini kesin olarak söylemek caiz değildir. Bu hususta ne tek kişinin nakliyle ne de teslim olunması vacip olan cemaat nakliyle sahih bir haber sabit olmuştur.» Sonra şöyle demiştir: «Eğer biri çıkıp: Mücâhid, Ebû Sâlih ve Rebî' b. Enes'in söylediği görüş doğruya daha yakındır, yani kelimeler O'nun: {إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} “Ben seni insanlara önder yapacağım” ve O'nun:

وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَمَا بَعْدَهُ. وَرَجَّحَ ابْنُ كَثِيرٍ أَنَّهَا تَشْمَلُ جَمِيعَ مَا ذُكِرَ، وَسَيَأْتِي التَّصْرِيحُ بِمَا هُوَ الْحَقُّ بَعْدَ إِيرَادِ مَا وَرَدَ عَنِ السَّلَفِ الصَّالِحِ. وَقَوْلُهُ: فَأَتَمَّهُنَّ أَيْ: قَامَ بِهِنَّ أَتَمَّ قِيَامٍ، وَامْتَثَلَ أَكْمَلَ امْتِثَالٍ.

{وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ} “İbrâhim'e ahdettik” kavli ile devamıdır dese [bu da mümkündür].» İbn Kesîr ise kelimelerin zikredilenlerin hepsini kapsadığını tercih etmiştir. Selef-i sâlihînden gelen rivayetler aktarıldıktan sonra hak olan görüş açıkça belirtilecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَتَمَّهُنَّ} “o da bunları tastamam yerine getirdi” kavli, yani onları en mükemmel şekilde yerine getirdi ve emre en kâmil manada uydu demektir.

وَالْإِمَامُ: هُوَ مَا يُؤْتَمُّ بِهِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلطَّرِيقِ: إِمَامٌ، وَلِلْبِنَاءِ: إِمَامٌ، لِأَنَّهُ يُؤْتَمُّ بِذَلِكَ، أَيْ: يَهْتَدِي بِهِ السَّالِكُ، وَالْإِمَامُ لَمَّا كَانَ هُوَ الْقُدْوَةَ لِلنَّاسِ لِكَوْنِهِمْ يَأْتَمُّونَ بِهِ وَيَهْتَدُونَ بِهَدْيِهِ أُطْلِقَ عَلَيْهِ هَذَا اللَّفْظُ. وَقَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ دُعَاءً مِنْ إِبْرَاهِيمَ، أَيْ: وَاجْعَلْ مِنْ ذُرِّيَّتِي أَئِمَّةً، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِنْ إِبْرَاهِيمَ بِقَصْدِ الِاسْتِفْهَامِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِصِيغَتِهِ، أَيْ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي مَاذَا يَكُونُ يَا رَبِّ؟ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ فِيهِمْ عُصَاةً وَظَلَمَةً، وَأَنَّهُمْ لَا يَصْلُحُونَ لِذَلِكَ، وَلَا يَقُومُونَ بِهِ، وَلَا يَنَالُهُمْ عَهْدُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَالذُّرِّيَّةُ: مَأْخُوذَةٌ مِنَ الذَّرِّ، لِأَنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ الْخَلْقَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ حِينَ أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَالذَّرِّ، وَقِيلَ مَأْخُوذَةٌ مِنْ: ذَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ يَذْرَؤُهُمْ: إِذَا خَلَقَهُمْ. وَفِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ: فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ قَالَ فِي الصِّحَاحِ: ذَرَّتِ الرِّيحُ السَّحَابَ وَغَيْرَهُ تَذْرُوهُ وَتَذْرِيهِ ذَرْوًا وَذَرْيًا، أَيْ: نَسَفَتْهُ وَقَالَ الْخَلِيلُ، إِنَّمَا سُمُّوا ذُرِّيَّةً لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَرَأَهَا عَلَى الْأَرْضِ كما ذرأ الزراع الْبِذْرَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْمُرَادِ بِالْعَهْدِ فَقِيلَ: الْإِمَامَةُ وَقِيلَ: النُّبُوَّةُ وَقِيلَ:

İmam (الْإِمَامُ), kendisine uyulan şeydir; bu sebeple yola imam denilmiştir, yapı ipine de imam denilmiştir; çünkü ona uyulur, yani yola koyulan kişi onunla hidayet bulur/yolunu bulur. İmam da insanlar ona uydukları ve onun rehberliğiyle yol buldukları için kendilerine rehber/örnek olduğundan dolayı ona bu lafız verilmiştir. O'nun: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “Soyumdan da [önderler yap]” kavlinin İbrâhim'den bir dua olması muhtemeldir; yani «soyumdan da önderler kıl» demektir; bunun lafzen soru kalıbında olmasa bile İbrâhim tarafından bir soru maksadıyla söylenmiş olması da muhtemeldir; yani «Rabbim, soyumdan olanların durumu ne olacak?» demektir. Bunun üzerine [Allah] ona, onların içinde asiler ve zalimler bulunduğunu, onların buna elverişli olmadıklarını, bunu yerine getiremeyeceklerini ve Allah Sübhânehu'nun ahdinin onlara ulaşmayacağını bildirmiştir. Zürriyet (الذُّرِّيَّةُ) kelimesi zerr (الذَّرِّ) kökünden alınmıştır; zira Allah, nefislerine karşı onları şahit tuttuğu vakit yaratılmışları Âdem'in sırtından zerreler gibi çıkarmıştır. Kelimenin «Allah mahlukatı yarattı» anlamındaki «zeree'llâhu'l-halka yezreuhum (ذَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ يَذْرَؤُهُمْ)» fiilinden alındığı da söylenmiştir. Aziz Kitap'ta: {فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرِّياحُ} “Rüzgârların savurduğu bir çerçöp haline geliverdi” buyrulmaktadır. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: «Rüzgâr bulutu ve diğer şeyleri savurduğunda zerv ve zery (ذَرْوًا وَذَرْيًا) mastarları kullanılır; yani onu ufalayıp savurdu demektir.» Halîl ise: «Onlara zürriyet denilmesinin sebebi, ekincinin tohumu saçtığı gibi Allah Teâlâ'nın onları yeryüzüne saçıp çoğaltmış olmasıdır» demiştir. Ahd (الْعَهْدُ) kelimesinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: İmamet olduğu söylenmiştir; nübüvvet olduğu söylenmiştir ve:

عَهْدُ اللَّهِ: أَمْرُهُ. وَقِيلَ: الْأَمَانُ مِنْ عَذَابِ الْآخِرَةِ، وَرَجَّحَهُ الزَّجَّاجُ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْإِمَامَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ الْعَدْلِ وَالْعَمَلِ بِالشَّرْعِ كَمَا وَرَدَ، لِأَنَّهُ إِذَا زَاغَ عَنْ ذَلِكَ كَانَ ظَالِمًا. وَيُمْكِنُ أَنْ يُنْظَرَ إِلَى مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْعَهْدِ، وَمَا تُفِيدُهُ الْإِضَافَةُ مِنَ الْعُمُومِ، فَيَشْمَلُ جَمِيعَ ذَلِكَ اعْتِبَارًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ إِلَى السَّبَبِ وَلَا إِلَى السِّيَاقِ، فَيُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى اشْتِرَاطِ السَّلَامَةِ مِنْ وَصْفِ الظُّلْمِ فِي كُلِّ مَنْ تَعَلَّقَ بِالْأُمُورِ الدِّينِيَّةِ. وَقَدِ اخْتَارَ ابن جرير: أن هذه الآية وإن

Allah'ın ahdi (عَهْدُ اللَّهِ): O'nun emridir. Âhiret azabından güvende olmak [amân] olduğu da söylenmiştir ki Zeccâc bunu tercih etmiştir. Fakat bağlamın da ifade ettiği üzere birinci [görüş] daha açıktır. İlim ehlinden bir topluluk bu ayeti, imamın/önderin mutlaka adalet ehlinden ve vârit olduğu üzere şeriatla amel eden kimselerden olması gerektiğine delil getirmişlerdir; çünkü bundan saptığı takdirde zalim olur. Ahit isminin doğru kabul edildiği her şeye ve izâfetin (tamlamanın) ifade ettiği umumiliğe (genelliğe) bakılması da mümkündür; böylece sebebe ve bağlama bakılmaksızın lafzın umumiliği dikkate alınarak bütün bunları kapsar ve dinî işlerle irtibatı bulunan herkeste zulüm vasfından uzak olma şartına bununla istidlal edilir. İbn Cerîr ise şu tercihte bulunmuştur: Bu ayet her ne kadar

كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ لَا يَنَالُ عَهْدُ اللَّهِ بِالْإِمَامَةِ ظَالِمًا، فَفِيهَا إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ لِإِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ أَنَّهُ سَيُوجَدُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ مَنْ هُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ. انْتَهَى. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّهُ لَا جَدْوَى لِكَلَامِهِ هَذَا. فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ هَذَا الْخَبَرَ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ لِعِبَادِهِ أَنْ لَا يُوَلُّوا أُمُورَ الشَّرْعِ ظَالِمًا، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ لِأَنَّ أَخْبَارَهُ تَعَالَى لَا يَجُوزُ أَنْ تَتَخَلَّفَ. وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّهُ قَدْ نَالَ عَهْدُهُ مِنِ الْإِمَامَةِ وَغَيْرِهَا كَثِيرًا مِنَ الظَّالِمِينَ. قَوْلُهُ: وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ:

Allah'ın imamet ahdinin bir zalime ermeyeceğine dair haber verme konusunda açık olsa da, onda Allah'tan Halîl İbrâhim'e, soyundan nefsine zulmedecek kimselerin bulunacağına dair bir bildirim vardır. [İbn Cerîr'in sözü] bitti. Sana gizli değildir ki onun bu sözünün bir faydası yoktur. Evlâ olan şöyle denilmesidir: Bu haber, kullarına şeriat işlerini bir zalime tevdi etmemeleri yönünde bir emir anlamındadır. Bunun emir anlamında olduğunu söylememizin sebebi, Yüce Allah'ın haberlerinin hilafına çıkmasının caiz olmamasıdır. Hâlbuki biz, O'nun imamet ve diğer konulardaki ahdinin birçok zalime ulaştığını (zalimlerin idareci olduğunu) bilmekteyiz. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ} “Hani o Evi kılmıştık” kavlindeki:

هُوَ الْكَعْبَةُ، غَلَبَ عَلَيْهِ كَمَا غَلَبَ النجم على الثريا، ومَثابَةً: مَصْدَرٌ مِنْ: ثَابَ، يَثُوبُ، مَثَابًا، وَمَثَابَةً، أَيْ: مَرْجِعًا يَرْجِعُ الْحُجَّاجُ إِلَيْهِ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ وَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ فِي الْكَعْبَةِ:

«Ev»den kasıt Kâbe'dir; necim (yıldız) kelimesinin Süreyya'ya galip gelmesi gibi bu isim de ona galip gelmiştir. Mesâbe (مَثابَةً) kelimesi «sâbe yesûbü mesâben ve mesâbeten (ثَابَ، يَثُوبُ، مَثَابًا، وَمَثَابَةً)» fiilinin mastarı olup merci (dönülecek yer) demektir; yani hacıların oradan ayrıldıktan sonra tekrar döndükleri yerdir. Varaka b. Nevfel'in Kâbe hakkındaki şu sözü de bu kabildendir:

مثابا لأفناء القبائل كلّها ... تخبّ إليها اليعملات الذّوامل

Bütün kabilelerin kollarının toplanıp döneceği bir yerdir ... Hızlı yürüyen güçlü develer oraya doğru koşar.

وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: «مَثَابَاتٍ» وَقِيلَ: الْمَثَابَةُ: مِنَ الثَّوَابِ، أَيْ: يُثَابُونَ هُنَالِكَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَادُ:

A'meş {مَثَابَاتٍ} şeklinde [çoğul] okumuştur. Mesâbenin sevap (ثَوَاب) kelimesinden geldiği, yani «orada sevap kazanırlar» demek olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ise muradın:

أَنَّهُمْ لَا يَقْضُونَ مِنْهُ أَوْطَارَهُمْ، قَالَ الشَّاعِرُ:

«Onların oraya olan iştiyak ve arzularını asla tüketip bitirememeleri» olduğunu söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

جُعِلَ البيت مثابا لَهُمْ ... لَيْسَ مِنْهُ الدَّهْرُ يَقْضُونَ الْوَطَرَ

O Ev onlar için dönüp gelinecek bir yer kılındı ... Zaman boyunca oradan arzularını tüketip bitiremezler.

قَالَ الْأَخْفَشُ: وَدَخَلَتِ الْهَاءُ لِكَثْرَةِ مَنْ يَثُوبُ إِلَيْهِ، فَهِيَ كَعَلَّامَةٍ وَنَسَّابَةٍ. وَقَالَ غَيْرُهُ: هِيَ لِلتَّأْنِيثِ وَلَيْسَتْ لِلْمُبَالَغَةِ. وَقَوْلُهُ: وَأَمْناً هُوَ اسْمُ مَكَانٍ، أَيْ: مَوْضِعُ أَمْنٍ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُقَامُ الْحَدُّ عَلَى مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَقِيلَ:

Ahfeş şöyle demiştir: «Hâ harfi, oraya dönüp gelenlerin çokluğundan ötürü dahil olmuştur; dolayısıyla allâme (عَلَّامَة) ve nessâbe (نَسَّابَة) kelimeleri gibidir.» Başkası ise: «Bu hâ harfi müenneslik içindir, mübalağa için değildir» demiştir. O'nun: {وَأَمْناً} “güvenli bir yer” kavli mekân ismidir; yani emniyet mahalli demektir. İlim ehlinden bir topluluk buna dayanarak, oraya sığınan kimseye had cezasının uygulanamayacağına delil getirmişlerdir. Yüce Allah'ın: {وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً} “Oraya giren güvende olur” kavli de bunu teyit etmektedir. Bunun

إِنَّ ذَلِكَ مَنْسُوخٌ. وَقَوْلُهُ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: بِفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ، أَيْ: جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ، وَأَمْنًا، وَاتَّخَذُوهُ مُصَلًّى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: عَلَى صِيغَةِ الْأَمْرِ عَطْفًا عَلَى اذْكُرُوا الْمَذْكُورِ أَوَّلِ الْآيَاتِ، أَوْ عَلَى اذْكُرُوا الْمُقَدَّرِ عَامِلًا فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: وَقُلْنَا اتَّخِذُوا: وَالْمَقَامُ فِي اللُّغَةِ: مَوْضِعُ الْقِيَامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هُوَ مِنْ: قَامَ، يَقُومُ، يَكُونُ مَصْدَرًا وَاسْمًا لِلْمَوْضِعِ، وَمَقَامُ: مَنْ: أَقَامَ، وَلَيْسَ مِنْ هَذَا قَوْلُ الشاعر:

neshedildiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى} “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” kavlini Nâfi' ve İbn Âmir, hı harfinin fethasıyla {وَاتَّخَذُوا} şeklinde mazi fiil olarak okumuşlardır; yani «Biz o Evi insanlara bir toplanma yeri ve güvenli bir yer kıldık, onlar da onu namazgâh edindiler» demektir. Geri kalan kırâat imamları ise ayetlerin başında geçen {اذْكُرُوا} “hatırlayın” emrine atıfla yahut {وَإِذْ} kavlinde amil olan takdirî {اذْكُرُوا} lafzına atıfla emir sığasıyla okumuşlardır. Sözün takdir edilmesine binaen «ve dedik ki: Edinin» anlamında olması da caizdir. Makam (الْمَقَامُ) lügatte, kıyam (durma/ayakta durma) yeridir. Nehhâs şöyle demiştir: «O, kāme yekūmü (قَامَ، يَقُومُ) fiilinden gelir; hem mastar hem de mekân ismi olur. Makām ise ekāme (أَقَامَ) fiilindendir.» Şairin şu sözü ise bu kabilden değildir:

وفيهم مقامات حسان وجوههم ... وَأَنْدِيَةٌ يَنْتَابُهَا الْقَوْلُ وَالْفِعْلُ

Onların arasında yüzleri güzel meclis sahipleri vardır ... Ve söz ile eylemin sıkça uğradığı meclisler.

لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَهْلُ مَقَامَاتٍ. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْمَقَامِ عَلَى أَقْوَالٍ أَصَحُّهَا أَنَّهُ الْحَجَرُ الَّذِي يَعْرِفُهُ النَّاسُ، وَيُصَلُّونَ عِنْدَهُ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ وَقِيلَ: الْمَقَامُ: الْحَجُّ كُلُّهُ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَقِيلَ: عَرَفَةُ وَالْمُزْدَلِفَةُ، رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَيْضًا. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: الْحَرَمُ كُلُّهُ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ.

Çünkü bunun anlamı «meclis/makam sahipleri» demektir. Makamın belirlenmesinde çeşitli görüşler ileri sürülmüştür ki bunların en sahihi, insanların bildiği ve arkasında tavafın iki rekât namazını kıldıkları taş olduğudur. Makamın haccın tamamı olduğu da söylenmiştir; bu rivayet Atâ ve Mücâhid'den nakledilmiştir. Arafat ve Müzdelife olduğu da söylenmiştir; bu da Atâ'dan rivayet edilmiştir. Şa'bî ise: «Haremin tamamı İbrâhim'in makamıdır» demiştir; bu Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ قَالَ: ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِالطَّهَارَةِ: خَمْسٌ فِي الرَّأْسِ، وَخَمْسٌ فِي الْجَسَدِ. فِي الرَّأْسِ: قَصُّ الشَّارِبِ، والمضمضة، والاستنشاق والسّواك، وفرق الشعر، وفي الجسد: تقليم الأظافر، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَالْخِتَانُ وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَغَسْلُ مَكَانِ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ بِالْمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حاتم، والحاكم،

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan {وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ} “Hani Rabbi İbrâhim'i imtihan etmişti” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah onu temizlikle imtihan etti: Beşi başta, beşi de bedendedir. Baştakiler: Bıyıkları kısaltmak, ağza su vermek (mazmaza), burna su çekmek (istinşak), misvak kullanmak ve saçı ayırmaktır. Bedendekiler ise: Tırnakları kesmek, etek tıraşı olmak, sünnet olmak, koltuk altı tüylerini yolmak ve büyük-küçük abdest mahallini suyla yıkamaktır.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir de ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim,

وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ قَالَ: مَا ابْتُلِيَ أَحَدٌ بِهَذَا الدِّينِ فَقَامَ بِهِ كُلِّهِ إِلَّا إِبْرَاهِيمُ. وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقِيلَ لَهُ: مَا الْكَلِمَاتُ؟ قَالَ: سِهَامُ الْإِسْلَامِ ثَلَاثُونَ سَهْمًا: عَشْرَةٌ فِي بَرَاءَةٌ التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، وَعَشْرَةٌ فِي أَوَّلِ سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ وسَأَلَ سائِلٌ وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ لآيات، وَعَشْرَةٌ فِي الْأَحْزَابِ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَأَتَمَّهُنَّ كُلَّهُنَّ، فَكَتَبَ لَهُ بَرَاءَةً، قَالَ تَعَالَى:

İbn Merdûye ve İbn Asâkir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu din ile imtihan edilip de onu tastamam yerine getiren İbrâhim'den başka hiç kimse olmamıştır.» İbn Abbâs bu ayeti okudu; kendisine: «O kelimeler nelerdir?» diye sorulunca şöyle dedi: «İslâm'ın otuz payıdır: On tanesi Berâe (Tevbe) suresindedir: {التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ} “O tevbe edenler, o ibadet edenler...” ayetin sonuna kadar; on tanesi Kad Efleha (Mü'minûn) suresinin başı ile {سَأَلَ سائِلٌ} (Meâric) suresindeki: {وَالَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوْمِ الدِّينِ} “Onlar ki ceza gününü tasdik ederler...” ayetlerindedir; on tanesi de Ahzâb suresindeki: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar...” ayetin sonuna kadar olan kısımdadır. İbrâhim bunların hepsini tastamam yerine getirdi, Allah da onun için bir berat yazdı.» Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ عَنْهُ، قَالَ: مِنْهُنَّ مَنَاسِكُ الْحَجِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الْكَلِمَاتُ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ وَالْآيَاتُ فِي شَأْنِ الْمَنَاسِكِ، وَالْمَقَامِ الَّذِي جُعِلَ لِإِبْرَاهِيمَ، وَالرِّزْقِ الَّذِي رُزِقَ سَاكِنُو الْبَيْتِ، وَبَعْثِ مُحَمَّدٍ فِي ذُرِّيَّتِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ قَالَ: ابْتُلِيَ بِالْآيَاتِ الَّتِي بَعْدَهَا. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ الشَّعْبِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْكَلِمَاتُ الَّتِي ابْتُلِيَ بِهِنَّ إِبْرَاهِيمُ فَأَتَمَّهُنَّ: فِرَاقُ قَوْمِهِ فِي اللَّهِ حِينَ أُمِرَ بمفارقتهم، ومحاجّته نمرود فِي اللَّهِ حِينَ وَقَفَهُ عَلَى مَا وَقَفَهُ عَلَيْهِ مِنْ خَطَرِ الْأَمْرِ الَّذِي فِيهِ خِلَافُهُمْ، وَصَبْرُهُ عَلَى قَذْفِهِمْ إِيَّاهُ فِي النَّارِ لِيَحْرِقُوهُ فِي اللَّهِ، وَالْهِجْرَةُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ وَطَنِهِ وَبِلَادِهِ حِينَ أَمَرَهُ بِالْخُرُوجِ عَنْهُمْ، وَمَا أَمَرَهُ به من الضيافة والصبر عليهما، وَمَا ابْتُلِيَ بِهِ مِنْ ذَبْحِ وَلَدِهِ، فَلَمَّا مَضَى عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ قالَ اللَّهُ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

{وَإِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى} “Ve ahdine vefa gösteren İbrâhim”. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim ondan: «Hac menâsiki de bu kelimelerdendir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kelimeler; {إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} “Ben seni insanlara önder yapacağım” kavli, {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ} “Hani İbrâhim temelleri yükseltiyordu” kavli, menâsik hakkındaki ayetler, İbrâhim için kılınan makam, Ev'in (Kâbe'nin) sakinlerine verilen rızık ve ikisinin soyundan Muhammed'in gönderilmesidir.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ} “Hani Rabbi İbrâhim'i birtakım kelimelerle imtihan etmişti” kavli hakkında: «Kendisinden sonra gelen ayetlerle imtihan edildi» dediğini rivayet etmişlerdir. Her ikisi Şa'bî'den de aynısını rivayet etmişlerdir. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İbrâhim'in kendileriyle imtihan edilip de tastamam yerine getirdiği kelimeler şunlardır: Ayrılmaları emredildiğinde Allah uğrunda kavminden ayrılması; kendilerine muhalefet ettiği o mühim meselenin tehlikesine dikkatlerini çektiğinde Allah uğrunda Nemrud ile tartışması; Allah uğrunda yakmaları için kavminin kendisini ateşe atmasına sabretmesi; kavminden çıkması emredildiğinde bundan sonra vatanından ve yurdundan hicret etmesi; emrolunduğu misafirperverlik ve bunların getirdiği külfetlere sabretmesi ve oğlunu kurban etmekle imtihan edilmesidir. Bütün bunları yerine getirip tamamlayınca Rabbi ona: {أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ} “«Teslim ol!» buyurduğunda, «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» dedi”.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

ابْتَلَاهُ بِالْكَوْكَبِ فَرَضِيَ عَنْهُ، وَابْتَلَاهُ بِالْقَمَرِ فَرَضِيَ عَنْهُ، وَابْتَلَاهُ بِالشَّمْسِ فَرَضِيَ عَنْهُ، وَابْتَلَاهُ بِالْهِجْرَةِ فَرَضِيَ عَنْهُ، وَابْتَلَاهُ بِالْخِتَانِ فَرَضِيَ عَنْهُ، وَابْتَلَاهُ بِابْنِهِ فَرَضِيَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

«Onu yıldız ile imtihan etti, o razı oldu; onu ay ile imtihan etti, o razı oldu; onu güneş ile imtihan etti, o razı oldu; onu hicret ile imtihan etti, o razı oldu; onu sünnet olmakla imtihan etti, o razı oldu; onu oğlu ile imtihan etti, o razı oldu.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın:

فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ: فَأَدَّاهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مِنْ فِطْرَةِ إِبْرَاهِيمَ السِّوَاكُ» . قُلْتُ: وَهَذَا عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ إِسْنَادَهُ إِلَى عَطَاءٍ صَحِيحٌ فَهُوَ مُرْسَلٌ لَا تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ، وَلَا يَحِلُّ الِاعْتِمَادُ عَلَى مِثْلِهِ فِي تفسيره كَلَامَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهَكَذَا لَا يَحِلُّ الِاعْتِمَادُ عَلَى مِثْلِ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

{فَأَتَمَّهُنَّ} “o da bunları tastamam yerine getirdi” kavli hakkında: «Onları hakkıyla eda etti» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan Resûlullah ﷺ'in: «Misvak kullanmak İbrâhim'in fıtratındandır» buyurduğunu rivayet etmiştir. Ben derim ki: Bunun Atâ'ya isnadının sahih olduğu farz edilse bile mürseldir, kendisiyle hüccet ikame edilemez ve Allah Sübhânehu'nun kelâmının tefsirinde böylesi rivayetlere dayanmak helal olmaz. Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiği şu rivayete dayanmak da helal değildir; Mücâhid şöyle demiştir:

مِنْ فِطْرَةِ إِبْرَاهِيمَ غَسْلُ الذَّكَرِ وَالْبَرَاجِمِ. وَمِثْلِ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُصَنَّفِهِ عَنْهُ قَالَ: سِتٌّ مِنْ فِطْرَةِ إِبْرَاهِيمَ: قَصُّ الشَّارِبِ، وَالسِّوَاكُ، وَالْفَرْقُ، وَقَصُّ الْأَظْفَارِ، وَالِاسْتِنْجَاءُ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، قَالَ: ثَلَاثَةٌ فِي الرَّأْسِ، وَثَلَاثَةٌ فِي الْجَسَدِ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مَشْرُوعِيَّةُ تِلْكَ الْعَشْرِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، وَلَمْ يَصِحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا الْكَلِمَاتُ الَّتِي ابْتُلِيَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ. وَأَحْسَنُ مَا رُوِيَ عَنْهُ مَا أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُصُّ أَوْ يَأْخُذُ مِنْ شَارِبِهِ. قال:

«Erkeklik organını ve parmak boğumlarını yıkamak İbrâhim'in fıtratındandır.» Yine İbn Ebî Şeybe'nin Musannef'inde ondan rivayet ettiği şu söz gibidir; o şöyle demiştir: «Altı şey İbrâhim'in fıtratındandır: Bıyıkları kısaltmak, misvak kullanmak, saçı ayırmak, tırnakları kesmek, istinca yapmak ve etek tıraşı olmak.» Şöyle dedi: «Üçü başta, üçü bedendedir.» Resûlullah ﷺ'den Sahîh'te ve başka hadis kitaplarında bir grup sahâbî yoluyla bu on şeyin bu ümmet için meşruiyeti sabit olmuştur; ancak bunların İbrâhim'in kendileriyle imtihan edildiği kelimeler olduğu Peygamber ﷺ'den sahih olarak gelmemiştir. Bu konuda ondan rivayet edilenlerin en güzeli, Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiği İbn Abbâs hadisidir; İbn Abbâs şöyle demiştir: Peygamber ﷺ bıyıklarını kısaltır veya alırdı ve şöyle derdi:

وكان خَلِيلُ الرَّحْمَنِ إِبْرَاهِيمُ يَفْعَلُهُ. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ فِعْلَ الْخَلِيلِ لَهُ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُ مِنَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي ابْتُلِيَ بِهَا، وَإِذَا لَمْ يَصِحَّ شَيْءٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَا جَاءَنَا مِنْ طَرِيقٍ تَقُومُ بِهَا الْحُجَّةُ تَعْيِينُ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ لَمْ يَبْقَ لَنَا إلا أن نقول: إنها ما ذكره اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ بِقَوْلِهِ: قالَ إِنِّي جاعِلُكَ إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ بَيَانًا لِلْكَلِمَاتِ، أَوِ السُّكُوتُ وَإِحَالَةُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنِ ابن عباس ونحوه من الصحابة من بَعْدَهُمْ فِي تَعْيِينِهَا، فَهُوَ أَوَّلًا أَقْوَالُ صَحَابَةٍ لا تقوم بِهَا الْحُجَّةُ فَضْلًا عَنْ أَقْوَالِ مَنْ بَعْدِهِمْ،

[... ve] Rahmân'ın dostu İbrâhim de bunu yapardı. Halîl'in [İbrâhim'in] bunu yapmış olmasının, onun imtihan edildiği kelimelerden olmasını gerektirmeyeceği sana gizli değildir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bu hususta] hiçbir şey sahih olmayınca ve bu kelimelerin tayini hususunda bize kendisiyle hüccet ikame edilebilecek bir yolla [bir rivayet] ulaşmayınca, bizim için geriye; bunların Allah Sübhânehu'nun Kitabı'nda {قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ} “[Allah:] 'Ben seni [insanlara önder] yapacağım' buyurdu” kavlinden ayetlerin sonuna kadar zikrettiği şeyler olduğunu söylemekten -ki bu [kısım] kelimelerin açıklaması olur- veya susup bu konudaki ilmi Allah Sübhânehu'ya havale etmekten başka bir yol kalmaz. İbn Abbâs ve benzeri sahabilerden ve onlardan sonrakilerden bu kelimelerin belirlenmesine dair rivayet edilenlere gelince; bunlar her şeyden önce sahabi sözleridir ve kendileriyle hüccet ikame edilemez; nerede kaldı ki onlardan sonrakilerin sözleri [hüccet olsun]!

وَعَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ لَا مَجَالَ لِلِاجْتِهَادِ فِي ذَلِكَ وَأَنَّ لَهُ حُكْمَ الرَّفْعِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي التَّعْيِينِ اخْتِلَافًا يَمْتَنِعُ مَعَهُ الْعَمَلُ بِبَعْضِ مَا رُوِيَ عَنْهُمْ دُونَ الْبَعْضِ الْآخَرِ، بَلِ اخْتَلَفَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ كَمَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَكَيْفَ يَجُوزُ الْعَمَلُ بِذَلِكَ؟ - وَبِهَذَا تَعْرِفُ ضَعْفَ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يُصَارُ إِلَى الْعُمُومِ، وَيُقَالُ: تِلْكَ الْكَلِمَاتُ هِيَ جميع ما ذكر هُنَا، فَإِنَّ هَذَا يَسْتَلْزِمُ تَفْسِيرَ كَلَامِ اللَّهِ بِالضَّعِيفِ، وَالْمُتَنَاقِضِ، وَمَا لَا تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قالَ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً يُقْتَدَى بِدِينِكَ، وَهَدْيِكَ، وَسُنَّتِكَ قالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي إِمَامًا لِغَيْرِ ذُرِّيَّتِي قالَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ أَنْ يُقْتَدَى بِدِينِهِمْ، وَهَدْيِهِمْ، وَسُنَّتِهِمْ-. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: قَالَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ: إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فَأَبَى أَنْ يَفْعَلَ، ثُمَّ قَالَ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هَذَا عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَنَالُ عَهْدُهُ ظَالِمًا، فَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَقَدْ نَالُوا عَهْدَهُ، فَوَارَثُوا بِهِ الْمُسْلِمِينَ وَغَازُوهُمْ وَنَاكَحُوهُمْ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ قَصَرَ اللَّهُ عَهْدَهُ وَكَرَامَتَهُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: لَا أَجْعَلُ إِمَامًا ظَالِمًا يُقْتَدَى بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُخْبِرُهُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ فِي ذُرِّيَّتِهِ ظَالِمٌ لَا يَنَالُ عَهْدَهُ، وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُوَلِّيَهُ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ لِظَالِمٍ عَلَيْكَ عَهْدٌ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ. وقد أخرج وكيع، وابن مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ قَالَ: لَا طَاعَةَ إِلَّا فِي المعروف. وإسناده عِنْدَ ابْنِ مَرْدَوَيْهِ هَكَذَا:

Bu konuda ictihada yer olmadığı ve bunun merfû hükmünde olduğu farz edilse bile, kelimeleri belirlemede öyle ihtilaf etmişlerdir ki onlardan rivayet edilenlerin bir kısmıyla amel edip diğer kısmını bırakmak mümkün değildir. Hatta daha önce İbn Abbâs'tan naklettiğimiz gibi bizzat bir kişiden gelen rivayetler dahi ihtilaflıdır. Öyleyse bununla amel etmek nasıl caiz olur? İşte bundan, «Umuma gidilir ve 'bu kelimeler burada zikredilenlerin tamamıdır' denilir» diyen kimsenin sözünün zayıflığını anlarsın. Zira bu, Allah'ın kelâmını zayıf, çelişkili ve hüccet olmayan şeylerle tefsir etmeyi gerektirir. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} “Seni insanlara önder yapacağım”, yani dinine, hidayetine ve sünnetine uyulan [önder]. [İbrâhim]: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “Soyumdan da” soyum dışındakilere bir önder [yap], dedi. [Allah]: {لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Zalimler ahdime eremez”, yani onların dinine, hidayetine ve sünnetine uyulamaz, buyurdu.» Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah İbrâhim'e: {إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً} buyurdu. O da: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} dedi. Allah bunu yapmaktan imtina etti ve sonra: {لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} buyurdu.» Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu, kıyamet gününde Allah katındadır; O'nun ahdi hiçbir zalime erişmez. Dünyada ise O'nun ahdine eriştiler; böylece Müslümanlarla birbirlerine mirasçı oldular, onlarla birlikte savaştılar ve onlarla evlendiler. Kıyamet günü olduğunda ise Allah ahdini ve ikramını sadece veli kullarına tahsis etti.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kendisine uyulan zalim bir önder kılmam.» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «[Allah] ona, eğer soyundan bir zalim olursa ahdine nail olamayacağını ve işlerinden hiçbirini ona tevdi etmemesi gerektiğini bildirmektedir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'a isyan hususunda senin üzerinde bir zalimin ahdi yoktur.» Vekî' ve İbn Merdeveyh, Ali'den rivayetle Peygamber ﷺ'in: {لَا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Zalimler ahdime eremez” ayeti hakkında: «İyilik/maruf dışında itaat yoktur» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Bu hadisin İbn Merdeveyh yanındaki isnadı şöyledir:

قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَامِدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ الْأَسَدِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّامَغَانِيُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، سمعت النبيّ يَقُولُ: «لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: لَيْسَ لِلظَّالِمِ عَهْدٌ، وَإِنْ عَاهَدْتَهُ فَانْقُضْهُ.

Dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed b. Hâmid anlattı, bize Ahmed b. Abdillâh b. Sa'd el-Esedî anlattı, bize Süleym b. Saîd ed-Dâmeğânî anlattı, bize Vekî', A'meş'ten, o Sa'd b. Ubeyde'den, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali'den, o da Peygamber ﷺ'den rivayet etti ve bunu zikretti. Abd b. Humeyd, İmrân b. Husayn'ın hadisinden rivayet etti: Peygamber'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah'a isyan olan bir hususta mahlûka itaat yoktur.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Zalimin ahdi yoktur, şayet onunla ahitleştiysen onu boz.»

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَمُقَاتِلٍ وَابْنِ حِبَّانَ نَحْوُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً قَالَ: يَثُوبُونَ إِلَيْهِ ثُمَّ يَرْجِعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَقْضُونَ مِنْهُ وَطَرًا يَأْتُونَهُ ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى أَهْلِيهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرزاق، وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَمْناً قَالَ: أَمْنًا لِلنَّاسِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ:

İbn Kesîr dedi ki: Mücâhid, Atâ, Mukâtil ve İbn Hibbân'dan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً} “insanlar için bir toplanma ve güven yeri” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Oraya varırlar, sonra [memleketlerine] dönerler.» İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ona doyamazlar; oraya gelirler, sonra ailelerinin yanına dönerler, sonra tekrar ona giderler.» Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: {وَأَمْناً} “ve güven yeri” kavli hakkında: «İnsanlar için güvenli bir yer» dediğini rivayet etmişlerdir. Buhârî ve başkaları Enes'in hadisinden Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

وَافَقْتُ رَبِّي في ثلاث، أو وافقني رَبِّي فِي ثَلَاثٍ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى، فَنَزَلَتْ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ نِسَاءَكَ يَدْخُلُ عَلَيْهِنَّ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، فَلَوْ أَمَرْتَهُنَّ أَنْ يَحْتَجِبْنَ، فَنَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ- وَاجْتَمَعَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نِسَاؤُهُ فِي الْغَيْرَةِ، فَقُلْتُ لَهُنَّ: عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ فَنَزَلَتْ كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مُخْتَصَرًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَلَ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ

«Üç hususta Rabbime muvafakat ettim -yahut Rabbim bana üç hususta muvafakat etti-: 'Ey Allah'ın Resûlü! Keşke Makam-ı İbrâhim'i bir namazgâh edinsen' dedim; bunun üzerine: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى} “Makam-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinin” [ayeti] indi. 'Ey Allah'ın Resûlü! Hanımlarının yanına iyi kimse de günahkâr kimse de giriyor; keşke onlara örtünmelerini emretsen' dedim; bunun üzerine hicab (örtünme) ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları kıskançlık yüzünden ona karşı birleştiklerinde onlara: {عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ} “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir” dedim; [ayet] aynen böyle indi.» Bunu Müslim ve diğerleri İbn Ömer'in ondan rivayet ettiği hadisten muhtasar olarak tahric etmişlerdir. Yine Müslim ve diğerleri Câbir'in rivayet ettiği hadisten: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üç şavtta remel yaptı (hızlı adımlarla yürüdü)

وَمَشَى أَرْبَعًا، حَتَّى إِذَا فَرَغَ عَمَدَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَصَلَّى خَلْفَهُ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ قَرَأَ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى» وَفِي مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ مُسْتَوْفَاةٌ فِي الْأُمَّهَاتِ وَغَيْرِهَا، وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ عَلَى: أَنَّ مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْحَجَرُ الَّذِي كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَقُومُ عَلَيْهِ لِبِنَاءِ الْكَعْبَةِ لَمَّا ارْتَفَعَ الْجِدَارُ، أَتَاهُ إِسْمَاعِيلُ بِهِ لِيَقُومَ فَوْقَهُ، كَمَا فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ مُلْصَقًا بِجِدَارِ الْكَعْبَةِ.

ve dört şavtta yürüdü; tavafı bitirince Makam-ı İbrâhim'e yönelip arkasında iki rekat namaz kıldı, sonra: {وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى} “Makam-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinin” ayetini okudu.» Makam-ı İbrâhim aleyhisselâm hakkında temel hadis mecmualarında ve diğerlerinde eksiksiz şekilde zikredilmiş pek çok hadis vardır. Sahih hadisler göstermektedir ki Makam-ı İbrâhim; duvar yükseldiğinde Kâbe'yi inşa etmek için İbrâhim'in üzerine çıktığı taştır; Buhârî'de geçen İbn Abbâs hadisinde olduğu gibi, üzerine çıkması için İsmâil onu getirmiştir. Bu taş, Kâbe'nin duvarına bitişik olan taştı.

وَأَوَّلُ مَنْ نَقَلَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، كَمَا أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، مِنْ طُرُقٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ فِي وَصْفِ حَجِّ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا طَافَ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ لَهُ عُمَرُ: هَذَا مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ؟ قَالَ: نَعَمْ» . وأخرج نحوه ابن مردويه.

Onu ilk nakleden (yerini değiştiren) Ömer b. el-Hattâb'dır; nitekim bunu Abdurrezzâk ve Beyhakî sahih bir isnadla; İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh de farklı yollardan rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Câbir'in Peygamber ﷺ'in haccını anlattığı hadisinden şöyle rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ tavaf edince Ömer ona: 'Bu Makam-ı İbrâhim midir?' diye sordu. O da: 'Evet' buyurdu.» İbn Merdeveyh de benzerini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٨]

[Bakara Suresi (2), Ayetler: 125-128]

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦) وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)

{وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْناً وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ (١٢٥) وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا بَلَداً آمِناً وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٢٦) وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧) رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨)} “Hani biz Beyt'i (Kâbe'yi) insanlar için bir toplanma ve güven yeri kılmıştık. 'Makam-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinin' [demiştik]. İbrâhim ve İsmâil'e: 'Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun' diye ahid vermiştik (emretmiştik). (125) Hani İbrâhim: 'Rabbim! Burayı güvenli bir belde kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları çeşitli ürünlerle rızıklandır' demişti. [Allah da] şöyle buyurdu: 'Kim inkâr ederse onu da az bir süre faydalandırır, sonra da onu ateş azabına sürüklerim; ne kötü bir varış yeridir orası!' (126) Hani İbrâhim ve İsmâil Evin temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: 'Rabbimiz! Bizden kabul buyur; şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.' (127) 'Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kişi kıl; soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar], bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul et. Şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin.' (128)”

قَوْلُهُ: عَهِدْنا مَعْنَاهُ هُنَا: أَمَرْنَا أو أوجبنا. وَقَوْلُهُ: أَنْ طَهِّرا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: بِأَنْ طَهِّرَا، قَالَهُ الْكُوفِيُّونَ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: هُوَ بِتَقْدِيرِ أَيْ الْمُفَسِّرَةِ، أَيْ: أَنْ طَهِّرَا، فَلَا مَوْضِعَ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، وَالْمُرَادُ بِالتَّطْهِيرِ: قِيلَ: مِنَ الْأَوْثَانِ وَقِيلَ: مِنَ الْآفَاتِ وَالرِّيَبِ وَقِيلَ: مِنَ الْكُفَّارِ وَقِيلَ:

Cenâb-ı Hakk'ın: {عَهِدْنا} kavlinin buradaki manası: Emrettik veya vacip kıldık demektir. {أَنْ طَهِّرا} kavli cer harfinin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) nasb mahallindedir; yani بِأَنْ طَهِّرَا (temiz tutmaları için) takdirindedir. Kûfeliler böyle demiştir. Sîbeveyhi ise: Bu, açıklama edatı olan (أي) takdirindedir, yani أَنْ طَهِّرَا şeklinde olup iraptan mahalli yoktur, demiştir. Temiz tutmaktan kasıt: Putlardan [temizlemek] denildiği gibi; afet ve şüphelerden, kâfirlerden,

مِنَ النَّجَاسَاتِ، وَطَوَافِ الْجُنُبِ، وَالْحَائِضِ، وَكُلِّ خَبِيثٍ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يُخْتَصُّ بِنَوْعٍ مِنْ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ، وَأَنَّ كُلَّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى التَّطْهِيرِ فَهُوَ يَتَنَاوَلُهُ إِمَّا تَنَاوُلًا شُمُولِيًّا أَوْ بَدَلِيًّا، وَالْإِضَافَةُ فِي قَوْلِهِ: بَيْتِيَ لِلتَّشْرِيفِ وَالتَّكْرِيمِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَهِشَامٌ، وَحَفْصٌ: بَيْتِيَ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِإِسْكَانِهَا. وَالطَّائِفُ: الَّذِي يَطُوفُ بِهِ وَقِيلَ: الْغَرِيبُ الطَّارِئُ عَلَى مَكَّةَ. وَالْعَاكِفُ:

pisliklerden, cünüp ve hayızlıların tavafından ve her türlü murdarlıktan [temizlemek] olduğu da söylenmiştir. Zahir olan, bunun bu türlerden herhangi birine has olmayıp temizleme isminin kapsadığı her şeyi -ister kapsamlı (şümûlî) ister bedelî bir kapsayışla olsun- içine almasıdır. {بَيْتِيَ} "Evimi" ifadesindeki tamlama şeref ve ikram içindir. Hasan, İbn Ebî İshâk, Medine ehli, Hişâm ve Hafs ye harfini fethalı olarak {بَيْتِيَ} şeklinde okumuşlar, diğerleri ise sükûn ile [beytî] şeklinde okumuşlardır. {الطَّائِفُ}: Onu tavaf edendir. Mekke'ye dışarıdan gelen yabancı olduğu da söylenmiştir. {الْعَاكِفُ}:

الْمُقِيمُ، وَأَصِلُ الْعُكُوفِ فِي اللُّغَةِ: اللُّزُومُ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الشَّيْءِ وَقِيلَ: هُوَ الْمُجَاوِرُ دُونَ الْمُقِيمِ مِنْ أَهْلِهَا. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: الرُّكَّعِ السُّجُودِ الْمُصَلُّونَ، وَخَصَّ هَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمَا أَشْرَفُ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ. وَقَوْلُهُ: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ سَتَأْتِي الْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الَّذِي حَرَّمَ مَكَّةَ، وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الله حرّمها يوم خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ فِي هَذَا الْبَحْثِ. وَقَوْلُهُ: بَلَداً آمِناً أَيْ: مَكَّةَ وَالْمُرَادُ: الدُّعَاءُ لِأَهْلِهِ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَغَيْرِهِمْ كَقَوْلِهِ: عِيشَةٍ راضِيَةٍ أَيْ: رَاضٍ صَاحِبُهَا.

Orada ikamet edendir. İtikâfın (عكوف) dildeki aslı: Bir şeye bağlanıp devam etmek ve ona yönelmektir. Oranın yerli halkından olan mukim değil, dışarıdan gelip komşu olarak yerleşen (mücâvir) kimsedir de denilmiştir. {الرُّكَّعِ السُّجُودِ} ifadesinden murat namaz kılanlardır. Bu iki rüknün özellikle zikredilmesi, namazın en şerefli rükünleri olmalarındandır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ} kavline gelince; Mekke'yi İbrâhim'in haram kıldığına delalet eden hadisler ile Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün orayı haram kıldığına delalet eden hadisler ve bu araştırmada bu hadislerin arasını cem etme hususu ileride gelecektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلَداً آمِناً} "güvenli bir belde" kavlinden kasıt Mekke'dir. Muradı ise soyundan ve diğerlerinden olan ahâlisi için dua etmektir; nitekim {عِيشَةٍ راضِيَةٍ} “hoşnut bir hayat” ifadesinde olduğu gibi, yani 'sahibi hoşnut olan' demektir.

وَقَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِ أَهْلَهُ، أَيِ: ارْزُقْ مَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِهِ دُونَ مَنْ كَفَرَ. وَقَوْلُهُ: وَمَنْ كَفَرَ الظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ الله سبحانه ردّ عَلَى إِبْرَاهِيمَ حَيْثُ طَلَبَ الرِّزْقَ لِلْمُؤْمِنِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ، أَيْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: {مَنْ آمَنَ} kavli, {أَهْلَهُ} ifadesinden bedeldir; yani: «Halkından inkâr edenleri değil, sadece iman edenleri rızıklandır» demektir. {وَمَنْ كَفَرَ} kavline gelince; zahir olan, bunun İbrâhim'in sadece müminler için rızık isteyip başkalarını dışarıda tutmasına karşılık Allah Sübhânehu'nun bir cevabı ve kelâmı olmasıdır; yani:

وَأَرْزُقُ مَنْ كَفَرَ، فَأُمَتِّعُهُ بِالرِّزْقِ قَلِيلًا، ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مُسْتَقِلًّا بَيَانًا لِحَالِ مَنْ كَفَرَ، وَيَكُونَ فِي حُكْمِ الْإِخْبَارِ عَنْ حَالِ الْكَافِرِينَ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ أَيْ: مَنْ كَفَرَ فإني أمتعه

«[Ben] inkâr edeni de rızıklandırırım; onu rızıkla az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim» [demektir]. Bunun, inkâr edenin durumunu açıklayan müstakil bir kelâm olması ve bu şart cümlesiyle kâfirlerin durumunu haber verme hükmünde bulunması da muhtemeldir; yani: «Kim inkâr ederse, şüphesiz Ben onu

فِي هَذِهِ الدُّنْيَا بِمَا يَحْتَاجُهُ مِنَ الرِّزْقِ ثُمَّ أَضْطَرُّهُ بَعْدَ هَذَا التَّمْتِيعِ إِلى عَذابِ النَّارِ فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا يَنَالُ الْكَفَرَةَ مِنَ الْخَيْرِ إِلَّا تَمْتِيعُهُمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، وَلَيْسَ لَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَّا مَا هُوَ شَرٌّ مَحْضٌ، وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: فَأُمَتِّعُهُ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ وَكَذَلِكَ له: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، فَهِيَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَّهُ لَمَّا فَرَغَ مِنَ الدُّعَاءِ لِلْمُؤْمِنِينَ دَعَا لِلْكَافِرِينَ بِالْإِمْتَاعِ قَلِيلًا، ثُمَّ دَعَا عَلَيْهِمْ بِأَنْ يَضْطَرَّهُمْ إِلَى عَذَابِ النَّارِ. وَمَعْنَى: أَضْطَرُّهُ: أَلْزَمَهُ حَتَّى صَيَّرَهُ مُضْطَرًّا لِذَلِكَ لَا يَجِدُ عَنْهُ مُخَلِّصًا، ولا منه متحوّلا. وقوله: وَإِذْ يَرْفَعُ هُوَ حِكَايَةٌ لِحَالٍ مَاضِيَةٍ اسْتِحْضَارًا لِصُورَتِهَا الْعَجِيبَةِ.

bu dünyada muhtaç olduğu rızıkla faydalandırırım, sonra bu faydalandırmanın ardından onu {إِلى عَذابِ النَّارِ} “ateş azabına” sürüklerim» demektir. Böylece Allah Sübhânehu kâfirlere bu dünyadaki faydalanmadan başka bir hayrın ulaşmayacağını, bundan sonra onlar için sırf şer olan cehennem azabından başka bir şey olmadığını haber vermiştir. [Fiili] emir sîgasıyla {فَأَمِّتْعْهُ} ve aynı şekilde {ثُمَّ اضْطَرَّهُ} şeklinde okuyanların kıraatine gelince; bu kıraat, bu cümlenin İbrâhim'in sözlerinden olduğuna bina edilmiştir; zira o, müminler için dua etmeyi bitirince kâfirler için az bir süre faydalanma duası yapmış, sonra da onların aleyhine ateş azabına sürüklenmeleri için beddua etmiştir. {أَضْطَرُّهُ} kelimesinin anlamı: Ondan kurtuluş ve kaçış bulamayacak şekilde onu buna mecbur ve mahkûm ederim demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ يَرْفَعُ} kavli ise o hayret verici suretini zihinde canlandırmak üzere geçmiş bir halin hikâye edilmesidir.

وَالْقَوَاعِدُ: الْأَسَاسُ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ الْجُدُرُ. وَالْمُرَادُ بِرَفْعِهَا: رَفْعُ مَا هُوَ مَبْنِيٌّ فَوْقَهَا، لَا رَفْعُهَا فِي نَفْسِهَا، فَإِنَّهَا لَمْ تَرْتَفِعْ، لَكِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مُتَّصِلَةً بِالْبِنَاءِ الْمُرْتَفِعِ فَوْقَهَا صَارَتْ كَأَنَّهَا مُرْتَفِعَةٌ بِارْتِفَاعِهِ، كَمَا يُقَالُ: ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ، وَلَا يقال: ارتفع أعالي البناء، ولا أسافله. وقوله: رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا فِي مَحَلِّ الْحَالِ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: قَائِلِينَ: رَبَّنَا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وإسماعيل ويقولان ربنا تقبل» . وَقَوْلُهُ: وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ أَيِ: اجْعَلْنَا ثَابِتَيْنِ عَلَيْهِ، أَوْ زِدْنَا مِنْهُ. قِيلَ الْمُرَادُ بِالْإِسْلَامِ هُنَا: مَجْمُوعُ الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ. وَقَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أي: واجعل من ذريتنا، و «من» لِلتَّبْعِيضِ أَوْ لِلتَّبْيِينِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّهُ أَرَادَ بِالذُّرِّيَّةِ: الْعَرَبَ خَاصَّةً، وَكَذَا قَالَ السُّهَيْلِيُّ.

{الْقَوَاعِدُ}: Temeldir; bunu Ebû Ubeyde ve Ferrâ söylemiştir. Kisâî ise: Onlar duvarlardır, demiştir. Temellerin yükseltilmesinden kasıt, onların bizzat kendilerinin yükselmesi değil, üzerlerine inşa edilen yapının yükseltilmesidir; zira temeller yükselmez, ancak üzerindeki yükselen binaya bitişik olduğu için adeta binanın yükselmesiyle o da yükselmiş gibi olmuştur; nitekim bina yükseldi denir de binanın üst kısımları yükseldi yahut alt kısımları yükseldi denmez. Cenâb-ı Hakk'ın: {رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا} kavli söz (kavl) takdiriyle hâl mahallindedir; yani «şöyle diyerek: Ey Rabbimiz!» takdirindedir. Übey ve İbn Mes'ûd: «وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وإسماعيل ويقولان ربنا تقبل» (Ve hani İbrâhim ve İsmâil Evin temellerini yükseltiyor ve 'Rabbimiz bizden kabul buyur' diyorlardı) şeklinde okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} kavli: Bizi onda sabit kıl yahut bundaki payımızı artır demektir. Buradaki İslâm'dan maksadın iman ve amellerin bütünü olduğu söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا} kavli: «Soyumuzdan da kıl» demektir; {مِنْ} edatı teb'îz (kısmiyet) veya tebyîn (açıklama) içindir. İbn Cerîr: Soy ile özellikle Arapları kastettiğini söylemiş, Süheylî de böyle demiştir.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ دَعْوَتَهُ ظَهَرَتْ فِي الْعَرَبِ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ. وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَقَدْ تُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً وَتُطْلَقُ عَلَى الدِّينِ وَمِنْهُ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَتُطْلَقُ عَلَى الزَّمَانِ، وَمِنْهُ: وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ وَقَوْلُهُ: وَأَرِنا مَناسِكَنا هِيَ مِنَ الرُّؤْيَةِ الْبَصَرِيَّةِ. وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَغَيْرِهِمْ:

İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür; zira onun daveti hem Araplar hem de ona iman eden diğer kimseler arasında zuhur etmiştir. {الْأُمَّةُ} (ümmet): Bu ayette cemaat/topluluk demektir; bazen tek bir kişi için de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً} “Şüphesiz İbrâhim, tek başına bir ümmetti, [Allah'a] gönülden boyun eğendi” kavli bundandır. Din manasına da kullanılır; nitekim {إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ} “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk” ayeti bundandır. Zaman manasına da kullanılır; nitekim {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “Nice zaman sonra hatırladı” ayeti bundandır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَرِنا مَناسِكَنا} kavlindeki rü'yet (görme), gözle görmektir. Ömer b. Abdilazîz, Katâde, İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve başkaları:

«أَرْنَا» بِسُكُونِ الرَّاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

râ harfinin sükûnu ile «أَرْنَا» [ernâ] şeklinde okumuşlardır. Şairin şu sözü bundandır:

أَرْنَا إِدَاوَةَ عبد الله نملؤها ... مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ إِنَّ الْقَوْمَ قَدْ ظَمِئُوا

«Göster bize Abdullah'ın su kabını da onu dolduralım... Zemzem suyundan; zira topluluk susamıştır.»

وَالْمَنَاسِكُ: جَمْعُ نُسُكٍ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: الْغَسْلُ، يُقَالُ نَسَكَ ثَوْبَهُ: إِذَا غَسَلَهُ. وَهُوَ فِي الشَّرْعِ: اسْمٌ لِلْعِبَادَةِ وَالْمُرَادُ هُنَا مَنَاسِكُ الْحَجِّ وَقِيلَ: مَوَاضِعُ الذَّبْحِ، وَقِيلَ: جَمِيعُ الْمُتَعَبَّدَاتِ. وَقَوْلُهُ: وَتُبْ عَلَيْنا قِيلَ الْمُرَادُ بِطَلَبِهِمَا لِلتَّوْبَةِ: التَّثْبِيتُ. لِأَنَّهُمَا مَعْصُومَانِ لَا ذَنْبَ لَهُمَا وَقِيلَ الْمُرَادُ: تُبْ عَلَى الظَّلَمَةِ مِنَّا.

{الْمَنَاسِكُ} (menâsik): Nüsuk (نُسُك) kelimesinin çoğuludur; dildeki aslı yıkamaktır. Elbisesini yıkadığı zaman نَسَكَ ثَوْبَهُ denir. Şeriatte ise ibadetin adıdır. Buradaki murat hac ibadetleridir/menâsikidir. Kurban kesim yerleri olduğu da söylenmiştir; bütün ibadetler olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتُبْ عَلَيْنا} kavline gelince; ikisinin tevbe talebinden muradın sebat istemek olduğu söylenmiştir; çünkü ikisi masumdur, günahları yoktur. Muradı: «Aramızdan zalim olanların tevbesini kabul et» [demektir] şeklinde de açıklanmıştır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ أَيْ: أَمَرْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ قَالَ: مِنَ الْأَوْثَانِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ، وَزَادُوا: الرَّيْبَ، وَقَوْلَ الزُّورِ، وَالرِّجْسَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا كَانَ قَائِمًا فَهُوَ مِنَ الطَّائِفِينَ، وَإِذَا كَانَ جَالِسًا فَهُوَ مِنَ الْعَاكِفِينَ، وَإِذَا كَانَ مُصَلِّيًا فَهُوَ مِنَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الَّذِينَ يَنَامُونَ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ: هُمُ الْعَاكِفُونَ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا، فَلَا يُصَادُ صَيْدُهَا وَلَا يُقْطَعُ عضاهها» كما أخرجه أحمد، ومسلم، والنسائي،

İbn Cerîr, Atâ'dan naklettiğine göre o: {وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ} [ifadesi hakkında]: «Yani ona emrettik» demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ} “Evimi temiz tutun” buyruğu hakkında: «Putlardan [temiz tutun]» dediğini rivayet etmiştir. Yine [İbn Ebî Hâtim], Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den de benzerini rivayet etmiş olup onlar: «Şüpheden, yalan sözden ve pislikten [de temizleyin]» ilavesinde bulunmuşlardır. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de bu doğrultuda bir rivayette bulunmuşlardır. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «[Kişi mescidde] ayakta olduğu zaman tavaf edenlerden, oturduğu zaman itikâfa girenlerden (âkifîn), namaz kıldığı zaman da rükû ve secde edenlerdendir.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre, kendisine mescidde uyuyanlar hakkında sorulmuş; o da: «Onlar itikâf edenlerdir (el-âkifûn)» demiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ الْمَدِينَةَ مَا بَيْنَ لَابَتَيْهَا، فَلَا يُصَادُ صَيْدُهَا وَلَا يُقْطَعُ عضاهها» «Şüphesiz İbrâhim Mekke'yi dokunulmaz (harem) kıldı, ben de Medine'nin iki kara taşlığı arasını dokunulmaz kıldım; binaenaleyh avı avlanmaz, dikeni/ağacı kesilmez.» Nitekim Ahmed, Müslim ve Nesâî...

وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، مِنْهُمْ: رَافِعُ ابن خَدِيجٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، وَمِنْهُمْ: أَبُو قَتَادَةَ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَمِنْهُمْ: أَنَسٌ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، وَمِنْهُمْ: أَبُو هُرَيْرَةَ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَمِنْهُمْ: عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي الْأَوْسَطِ، وَمِنْهُمْ: أسامة عن زَيْدٍ عِنْدَ أَحْمَدَ وَالْبُخَارِيِّ، وَمِنْهُمْ: عَائِشَةُ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَكَّةَ يوم خلق السّموات والأرض وهي حرام إلى يوم القيامة» وأخرجه الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ. وَأَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ وَأَهْلُ السُّنَنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ، فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا بَلَّغَ النَّاسَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَهَا، وَأَنَّهَا لَمْ تَزَلْ حَرَمًا آمِنًا، نَسَبَ إِلَيْهِ أَنَّهُ حَرَّمَهَا، أَيْ: أَظْهَرَ لِلنَّاسِ حُكْمَ اللَّهِ فِيهَا، وَإِلَى هَذَا الْجَمْعِ ذَهَبَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَابْنُ كَثِيرٍ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّهَا كَانَتْ حَرَامًا وَلَمْ يَتَعَبَّدِ اللَّهُ الْخَلْقَ بِذَلِكَ حَتَّى سَأَلَهُ إِبْرَاهِيمُ فَحَرَّمَهَا وَتَعَبَّدَهُمْ بِذَلِكَ. انْتَهَى. وَكِلَا الْجَمْعَيْنِ حَسَنٌ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيِّ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُ لَمَّا دَعَا إِبْرَاهِيمُ لِلْحَرَمِ فَقَالَ: وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ نَقَلَ اللَّهُ الطَّائِفَ مِنْ فِلَسْطِينَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْأَزْرَقِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا الْأَزْرَقِيُّ عَنْ بَعْضِ وَلَدِ نافع ابن جبير بن مطعم. وقد أخرج الأزرقي نحوه مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: دَعَا إِبْرَاهِيمُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَرَكَ الْكُفَّارَ وَلَمْ يَدْعُ لَهُمْ بِشَيْءٍ، قَالَ اللَّهُ: وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ قال: كأنّ إبراهيم احتجرها عَلَى الْمُؤْمِنِينَ دُونَ النَّاسِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:

ve başkaları Câbir hadisinden rivayet etmişlerdir. Bu mana Peygamber ﷺ'den bir grup sahâbî yoluyla rivayet edilmiştir; onlardan biri Müslim ve diğerleri nezdinde Râfi' b. Hadîc; biri Ahmed nezdinde Ebû Katâde; biri Şeyhayn nezdinde Enes; biri Müslim nezdinde Ebû Hüreyre; biri Taberânî'nin el-Evsat'ında Ali b. Ebî Tâlib; biri Ahmed ve Buhârî nezdinde Üsâme b. Zeyd; biri de Buhârî nezdinde Âişe'dir. Peygamber ﷺ'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün Mekke'yi haram kılmıştır ve orası kıyamet gününe kadar haramdır.» Bunu Buhârî ta'lîk olarak ve İbn Mâce, Safiyye bint Şeybe hadisinden rivayet etmişlerdir. Şeyhayn ve başkaları bunu İbn Abbâs hadisinden; Şeyhayn ve Sünen sahipleri de Ebû Hüreyre hadisinden rivayet etmişlerdir. Bu babda zikrettiğimizin dışında başka hadisler de vardır. Bu hadisler arasında bir çelişki yoktur; zira İbrâhim aleyhisselâm Allah'ın orayı haram kıldığını ve ezelden beri güvenli bir harem olduğunu insanlara tebliğ edince, orayı haram kılmak ona nispet edilmiştir; yani Allah'ın oradaki hükmünü insanlara izhar etmiştir. İbn Atıyye ve İbn Kesîr bu cem/uzlaştırma yoluna gitmişlerdir. İbn Cerîr ise şöyle demiştir: «Orası haramdı, ancak İbrâhim O'ndan isteyinceye kadar Allah mahlûkatı bununla mükellef tutmamıştı; bunun üzerine orayı haram kıldı ve insanları bununla mükellef kıldı.» [İbn Cerîr'in sözü] bitti. Her iki cem de güzeldir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bana ulaştığına göre İbrâhim harem için dua edip: {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ} “halkını çeşitli ürünlerle rızıklandır” dediğinde Allah Tâif'i Filistin'den nakletti.» İbn Ebî Hâtim ve Ezrakî, Zührî'den benzerini rivayet etmişlerdir. Ezrakî yine Nâfi' b. Cübeyr b. Mut'ım'in çocuklarının birinden benzerini rivayet etmiştir. Ezrakî, Muhammed b. el-Münkedir yoluyla merfû olarak da benzerini rivayet etmiştir. Yine Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İbrâhim müminler için dua etti, kâfirleri bıraktı ve onlar için hiçbir şey istemedi. Bunun üzerine Allah: {وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ} ayetini indirdi.» Süfyân b. Uyeyne, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ} “onlardan Allah'a inananları” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Sanki İbrâhim bunu insanlardan yalnızca müminlere has kılmıştı da Allah Teâlâ:

وَمَنْ كَفَرَ أَيْضًا فَأَنَا أَرْزُقُهُمْ كَمَا أَرْزُقُ الْمُؤْمِنِينَ أَخْلُقُ خَلْقًا لَا أَرْزُقُهُمْ! أُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابِ النَّارِ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي الْعَالِيَةِ قَالَ: قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ كَفَرَ أَنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الرَّبِّ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

«Kim de inkâr ederse müminleri rızıklandırdığım gibi onları da rızıklandırırım; bir mahluk yaratıp da onu rızıklandırmaz mıyım hiç! Onları az bir süre faydalandırır, sonra da ateş azabına sürüklerim» buyruğunu indirdi. Sonra İbn Abbâs: {كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ} “Hepsine, onlara da bunlara da veririz” ayetini okudu.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Übey b. Kâ'b, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَنْ كَفَرَ} “Kim inkâr ederse” kavli hakkında bunun Rabbin sözü olduğunu söyledi. İbn Abbâs ise:

هَذَا مِنْ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ يَسْأَلُ رَبَّهُ أَنَّ مَنْ كَفَرَ فَأَمْتِعْهُ قَلِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقَوَاعِدُ:

'Bu, İbrâhim'in Rabbinden inkâr eden kimseyi de az bir süre faydalandırmasını isteyen sözüdür' dedi.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: {الْقَوَاعِدُ}:

أَسَاسُ الْبَيْتِ، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قِصَّةً مُطَوَّلَةً وَآخِرُهَا فِي بِنَاءِ الْبَيْتِ: قَالَ: فَعِنْدَ ذَلِكَ رَفَعَ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ، فَجَعَلَ إِسْمَاعِيلُ يَأْتِي بالحجارة وإبراهيم بيني حَتَّى إِذَا ارْتَفَعَ الْبِنَاءُ جَاءَ بِهَذَا الْحَجَرِ فَوَضْعَهُ لَهُ، فَقَامَ عَلَيْهِ وَهُوَ يَبْنِي وَإِسْمَاعِيلُ يُنَاوِلُهُ الْحِجَارَةَ، وَهُمَا يَقُولَانِ: رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ قَالَ: الْقَوَاعِدُ الَّتِي كَانَتْ قَوَاعِدَ الْبَيْتِ قَبْلَ ذَلِكَ. وَقَدْ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ نَقْلِ أَقْوَالِ السَّلَفِ فِي كَيْفِيَّةِ بِنَاءِ الْبَيْتِ، وَمِنْ أَيِّ أَحْجَارِ الْأَرْضِ بُنِيَ؟ وَفِي أَيِّ زَمَانٍ عُرِفَ؟ وَمَنْ حجّه؟ وما ورد فيه من الأدلة على فضله، أو فضل بعضه بالحجر الْأَسْوَدِ. وَفِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ مِنْ ذَلِكَ مَا لَمْ يَكُنْ فِي غَيْرِهِ فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ، وَفِي تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ بَعْضٌ مِنْ ذَلِكَ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ مَا ذَكَرُوهُ مُتَعَلِّقًا بِالتَّفْسِيرِ لَمْ نَذْكُرْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَلَّامِ بن أبي مطيع في هذه الآية:

«[Evin] temelleridir» [demiştir]. Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr ve başkaları Saîd b. Cübeyr'den uzunca bir kıssa rivayet etmişlerdir ki onun son kısmı Evin (Kâbe'nin) inşası hakkındadır. [Saîd b. Cübeyr] şöyle demiştir: «İşte o vakit İbrâhim Evin temellerini yükseltti. İsmâil taş getiriyor, İbrâhim de inşa ediyordu. Nihayet bina yükselince bu taşı (Makam-ı İbrâhim'i) getirdi ve onun için koydu; o da inşa ederken onun üzerine çıktı, İsmâil ise ona taşları uzatıyordu ve ikisi de: {رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Ey Rabbimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla işiten, hakkıyla bilensin” diyorlardı.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ} “Hani İbrâhim temelleri yükseltiyordu” kavli hakkında: «Bundan önce Evin temelleri olan temellerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. Müfessirler bu ayetin tefsirinde Evin nasıl inşa edildiğine, yeryüzünün hangi taşlarından yapıldığına, hangi zamanda bilindiğine, orayı kimlerin haccettiğine ve oranın ya da Hacerülesved gibi bazı parçalarının faziletine dair gelen delillere ilişkin Selef kavillerini aktarmayı çokça uzatmışlardır. ed-Dürrü'l-Mensûr'da bu konuda başka kaynaklarda bulunmayan rivayetler mevcuttur, oraya müracaat edilsin; İbn Kesîr'in tefsirinde de bunlardan bir kısmı bulunmaktadır. Ancak onların zikrettikleri şeyler doğrudan tefsirle alakalı olmadığı için biz onları zikretmedik. İbn Ebî Hâtim, Sellâm b. Ebî Mutî'den bu ayet hakkında şöyle rivayet etmiştir:

رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ قَالَ: كَانَا مُسْلِمَيْنِ وَلَكِنْ سَأَلَاهُ الثَّبَاتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، قَالَ: مُخْلِصَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا قَالَ: يَعْنِيَانِ الْعَرَبَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنَا مَنَاسِكَنَا، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ فَأَتَى بِهِ الْبَيْتَ فَقَالَ: ارْفَعِ الْقَوَاعِدَ، فَرَفَعَ الْقَوَاعِدَ، وَأَتَمَّ الْبُنْيَانَ، ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِهِ فَأَخْرَجَهُ فَانْطَلَقَ بِهِ نَحْوَ مِنًى، فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الْعَقَبَةِ فَإِذَا إِبْلِيسُ قَائِمٌ عِنْدَ الشَّجَرَةِ، فَقَالَ: كَبِّرْ وَارْمِهِ، فَكَبَّرَ وَرَمَاهُ، فَذَهَبَ إِبْلِيسُ، حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الْوُسْطَى فَفَعَلَ بِهِ إِبْرَاهِيمُ كَمَا فَعَلَ فِي الْأُولَى، ثُمَّ كَذَلِكَ فِي الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ، ثُمَّ أَخَذَ جِبْرِيلُ بِيَدِ إِبْرَاهِيمَ حَتَّى أَتَى بِهِ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَقَالَ: هَذَا الْمَشْعَرُ الْحَرَامُ، ثُمَّ ذَهَبَ حَتَّى أَتَى بِهِ عَرَفَاتٍ، قَالَ: وَقَدْ عَرَفْتَ مَا أَرَيْتُكَ؟ قَالَهَا ثَلَاثًا، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ، قَالَ: كَيْفَ أُؤَذِّنُ؟ قَالَ: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَجِيبُوا رَبَّكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَأَجَابَ الْعِبَادُ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، فَمَنْ أَجَابَ إِبْرَاهِيمَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْخَلْقِ فَهُوَ حَاجٌّ.

{رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ} “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş iki kişi kıl” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar zaten Müslümandılar, fakat O'ndan sebat istediler.» İbn Ebî Hâtim, Abdülkerîm'den: «İhlâslı iki kişi [kıl]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا} “soyumuzdan da” kavli hakkında: «Arapları kastediyorlar» dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İbrâhim: 'Rabbim, bize ibadet yerlerimizi/menasikimizi göster' dedi. Bunun üzerine Cibrîl gelip onu Beyt'e getirdi ve: 'Temelleri yükselt' dedi. O da temelleri yükseltti ve binayı tamamladı. Sonra Cibrîl onun elinden tutup dışarı çıkardı ve Mina'ya doğru götürdü. Akabe'ye varınca bir de baktı ki İblis ağacın yanında duruyor. Cibrîl: 'Tekbir getir ve ona taş at' dedi; o da tekbir getirip taş attı. İblis gitti. Nihayet Orta Cemre'ye vardı; İbrâhim ona birinciye yaptığı gibi yaptı. Sonra üçüncü cemrede de aynı şekilde yaptı. Sonra Cibrîl İbrâhim'in elinden tutup Meş'ar-i Harâm'a getirdi ve: 'Burası Meş'ar-i Harâm'dır' dedi. Sonra gidip onu Arafat'a getirdi ve: 'Sana gösterdiğim şeyleri öğrendin/tanıdın mı?' dedi; bunu üç defa tekrarladı. İbrâhim: 'Evet' dedi. Cibrîl: 'İnsanlar arasında haccı ilan et' dedi. İbrâhim: 'Nasıl ilan edeyim?' dedi. Cibrîl: 'Üç defa: Ey insanlar! Rabbinizin çağrısına icabet edin, de' dedi. Kullar da: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk' diye icabet ettiler. O gün mahlûkattan kim İbrâhim'e icabet ettiyse o haccedendir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عليّ قال: فَرَغَ إِبْرَاهِيمُ مِنْ بِنَاءِ الْبَيْتِ قَالَ: قَدْ فعلت أي ربّ! ف أَرِنا مَناسِكَنا أَبْرِزْهَا لَنَا، عَلِّمْنَاهَا، فَبَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ فَحَجَّ بِهِ. وَفِي الْبَابِ آثَارٌ كَثِيرَةٌ عَنِ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ تَتَضَمَّنُ أَنَّ جِبْرِيلَ أَرَى إِبْرَاهِيمَ الْمَنَاسِكَ، وَفِي أَكْثَرِهَا أَنَّ الشَّيْطَانَ تَعَرَّضَ لَهُ كَمَا تَقَدَّمَ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ عَنْهُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حاتم، والبيهقي.

İbn Cerîr, İbnü'l-Müseyyeb yoluyla Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İbrâhim Evin inşasını bitirince: 'Yaptım ey Rabbim! {أَرِنا مَناسِكَنا} Bize ibadet yerlerimizi/menasikimizi göster, onları bize açıkla, bize öğret' dedi. Bunun üzerine Allah Cibrîl'i gönderdi ve ona haccı yaptırdı.» Bu babda sahabe ve sonrasından Selef'e ait Cibrîl'in İbrâhim'e menasiki gösterdiğini içeren pek çok rivayet vardır; bunların çoğunda, Mücâhid'den geçtiği üzere, şeytanın onun karşısına çıktığı yer almaktadır. İbn Huzeyme, Taberânî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. Aynı şekilde Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî de ondan nakletmişlerdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٩ الى ١٣٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler: 129-132]

رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩) وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١) وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)

{رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩) وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠) إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١) وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak sensin. (129) Kendi nefsini beyinsiz kılan kimseden başka kim İbrâhim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki biz onu dünyada seçtik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (130) Rabbi ona: 'Teslim ol!' buyurduğunda, 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti. (131) İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti; Ya'kûb da [şöyle vasiyet etti]: 'Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin.' (132)”

الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَابْعَثْ فِيهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَّةِ الْمُسْلِمَةِ الْمَذْكُورَةِ سَابِقًا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْعَثْ فِي آخِرِهِمْ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى الذُّرِّيَّةِ. وَقَدْ أَجَابَ اللَّهُ لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ هَذِهِ الدَّعْوَةَ، فَبَعَثَ فِي ذُرِّيَّتِهِ رَسُولًا مِنْهُمْ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقَدْ أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ بِأَنَّهُ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ كَمَا سَيَأْتِي تَخْرِيجُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَمُرَادُهُ هَذِهِ الدَّعْوَةُ. وَالرَّسُولُ: هُوَ الْمُرْسَلُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَابْعَثْ فِيهِمْ} “onların içinden gönder” kavlindeki zamir daha önce zikredilen Müslüman ümmete râcidir. Übey: {وَابْعَثْ فِي آخِرِهِمْ} (onların sonrakileri arasından gönder) şeklinde okumuştur. Zamirin [İbrâhim'in] soyuna (zürriyet) râci olması da muhtemeldir. Allah İbrâhim aleyhisselâm'ın bu duasını kabul etmiş ve onun soyu içinden kendilerinden bir peygamber göndermiştir ki o da Muhammed ﷺ'dir. Nitekim inşâallah tahrîci geleceği üzere bizzat kendisi İbrâhim'in duası olduğunu haber vermiştir ve kastı bu duadır. {الرَّسُولُ}: Gönderilen (mürsel) elçidir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Bunun aslının şu olması muhtemeldir:

نَاقَةٌ مِرْسَالٌ وَرَسْلَةٌ: إِذَا كَانَتْ سَهْلَةَ السَّيْرِ مَاضِيَةً أَمَامَ النُّوقِ. وَيُقَالُ: جَاءَ الْقَوْمُ أَرْسَالًا، أَيْ: بَعْضُهُمْ فِي أَثَرِ بَعْضٍ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: الْقُرْآنُ. وَالْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ: الْمَعْرِفَةُ بِالدِّينِ، وَالْفِقْهُ فِي التَّأْوِيلِ، وَالْفَهْمُ لِلشَّرِيعَةِ. وقوله: يُزَكِّيهِمْ أَيْ: يُطَهِّرُهُمْ مِنَ الشِّرْكِ وَسَائِرِ الْمَعَاصِي. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَاتِ: ظَاهِرُ الْأَلْفَاظِ، وَالْكِتَابُ: مَعَانِيهَا، وَالْحِكْمَةُ: الْحُكْمُ، وَهُوَ مُرَادُ اللَّهِ بِالْخِطَابِ. وَالْعَزِيزُ: الَّذِي لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ، قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْعَزِيزُ: الْغَالِبُ وَمَنْ يَرْغَبُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ، وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ فَاعِلِ يَرْغَبُ،

Deve yürüyüşü kolay ve develerin önünde hızla giden olduğunda نَاقَةٌ مِرْسَالٌ وَرَسْلَةٌ denir. İnsanlar birbiri ardınca geldiklerinde جَاءَ الْقَوْمُ أَرْسَالًا denir. {الْكِتَابُ} (Kitap)tan kasıt Kur'an'dır. {الْحِكْمَةُ} (hikmet)ten kasıt din bilgisidir, tefsir ve tevil anlayışıdır, şeriatı kavramaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: {يُزَكِّيهِمْ} kavli: Onları şirkten ve diğer günahlardan temizler demektir. {الْآيَاتُ} (ayetler)den maksadın lafızların zahiri, {الْكِتَابُ} (Kitap)tan anlamları, {الْحِكْمَةُ} (hikmet)ten ise hüküm -ki Allah'ın hitabındaki maksadıdır- olduğu da söylenmiştir. {الْعَزِيزُ}: Hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamadığıdır; bunu İbn Keysân söylemiştir. Kisâî ise: el-Azîz, gālip olandır, demiştir. {وَمَنْ يَرْغَبُ} ifadesi mübteda olarak ref mahallindedir ve istifham inkâr içindir. {إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ} kavli ise haber mahallindedir; {يَرْغَبُ} fiilinin failinden bedel olduğu da söylenmiştir;

وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ أَحَدٌ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: سَفِهَ بِمَعْنَى: جَهِلَ، أَيْ: جَهِلَ أَمْرَ نَفْسِهِ فَلَمْ يُفَكِّرْ فِيهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمَعْنَى: أَهْلَكَ نَفْسَهُ. وَحَكَى ثَعْلَبٌ وَالْمُبَرِّدُ: أَنَّ سَفِهَ بِكَسْرِ الفاء يتعدّى كسفه بفتح الفاء مشدّدة. قَالَ الْأَخْفَشُ: سَفِهَ نَفْسَهُ أَيْ: فَعَلَ بِهَا مِنَ السَّفَهِ مَا صَارَ بِهِ سَفِيهًا وَقِيلَ: إِنَّ نَفْسَهُ مُنْتَصِبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَقِيلَ: هُوَ تَمْيِيزٌ، وَهَذَانِ ضَعِيفَانِ جِدًّا. وَأَمَّا سَفُهَ بِضَمِّ الْفَاءِ:

takdiri ise şöyledir: Kendini beyinsiz kılan kimseden başka hiç kimse İbrâhim'in dininden yüz çevirmez. Zeccâc: {سَفِهَ}, bilmedi (cahillik etti) manasındadır, yani nefsinin durumunu bilmedi de onun hakkında düşünmedi, demiştir. Ebû Ubeyde ise: Anlamı, nefsini helak etti demektir, demiştir. Sa'leb ve Müberred, fe harfinin kesresiyle {سَفِهَ} fiilinin, fe harfinin fethası ve şeddesiyle olan [seffihe] gibi geçişli (müteaddî) olduğunu nakletmişlerdir. Ahfeş: {سَفِهَ نَفْسَهُ}, yani nefsiyle öyle beyinsizlikler yaptı ki onun sebebiyle sefih oldu, demiştir. {نَفْسَهُ} kelimesinin cer harfinin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) nasb olduğu da söylenmiştir; temyiz olduğu da söylenmiştir; bu iki görüş oldukça zayıftır. Fe harfinin zammesiyle {سَفُهَ} fiiline gelince:

فَلَا يَتَعَدَّى، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ وَثَعْلَبٌ. وَالِاصْطِفَاءُ: الِاخْتِيَارُ، أَيِ: اخْتَرْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَجَعَلْنَاهُ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الصَّالِحِينَ، فَكَيْفَ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّتِهِ رَاغِبٌ؟. وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ لَهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ:

bu geçişsizdir (lâzımdır); bunu Müberred ve Sa'leb söylemiştir. {الِاصْطِفَاءُ}: Seçmektir; yani dünyada onu seçtik ve onu ahirette de salihlerden kıldık; öyleyse yüz çeviren biri onun dininden nasıl yüz çevirir? Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذْ قالَ لَهُ} kavlinin:

اصْطَفَيْناهُ أَيِ: اخْتَرْنَاهُ وَقْتَ أَمْرِنَا لَهُ بِالْإِسْلَامِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ هُوَ: اذْكُرْ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: كَأَنَّهُ قِيلَ: اذْكُرْ ذَلِكَ الْوَقْتَ، لِيَعْلَمَ أَنَّهُ الْمُصْطَفَى الصَّالِحُ الَّذِي لَا يُرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ مِثْلِهِ، وَالضَّمِيرُ في قوله: وَوَصَّى بِها رَاجِعٌ إِلَى الْمِلَّةِ، أَوْ إِلَى الْكَلِمَةِ، أَيْ: أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

{اصْطَفَيْناهُ} kavline taalluk etmesi muhtemeldir; yani: «Ona İslâm'ı emrettiğimiz vakit onu seçtik» demektir. Mahzuf olan {اذْكُرْ} (hatırla) fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir. Keşşâf müellifi şöyle demiştir: Sanki şöyle denilmektedir: 'O vakti hatırla ki bilsinler; o öyle seçilmiş bir salihtir ki benzerinin dininden yüz çevrilmez.' Cenâb-ı Hakk'ın: {وَوَصَّى بِها} kavlindeki zamir dine (millete) yahut {أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ} sözüne râcidir. Kurtubî şöyle demiştir:

وَهُوَ أَصْوَبُ، لِأَنَّهُ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، أَيْ: قُولُوا أَسْلَمْنَا. انْتَهَى. وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ لِأَنَّ الْمَطْلُوبَ مِمَّنْ بَعْدَهُ هو اتباع ملته لا مجرد التكلم لكلمة الْإِسْلَامِ، فَالتَّوْصِيَةُ بِذَلِكَ أَلْيَقُ بِإِبْرَاهِيمَ وَأَوْلَى بِهِمْ. وَوَصَّى وَأَوْصَى: بِمَعْنًى، وَقُرِئَ بِهِمَا، وَفِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ: وَأَوْصَى وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ الشَّامِ وَالْمَدِينَةِ، وفي مصحف عبد الله ابن مَسْعُودٍ: وَوَصَّى وَهِيَ قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ وَيَعْقُوبُ مَعْطُوفٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، أَيْ: وَأَوْصَى يَعْقُوبُ بَنِيهِ كَمَا أوصى إبراهيم بنيه. وقرأ عمرو بن فائد الْأَسْوَارِيُّ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمَكِّيُّ بِنَصْبِ يَعْقُوبَ، فَيَكُونُ دَاخِلًا فِيمَنْ أَوْصَاهُ إِبْرَاهِيمُ، قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ يَعْقُوبَ لَمْ يُدْرِكْ جَدَّهُ إِبْرَاهِيمَ وَإِنَّمَا وُلِدَ بَعْدَ مَوْتِهِ.

«Bu daha doğrudur; çünkü zikredilenlerin en yakınıdır; yani 'İslâm olduk deyin' [demektir].» Kurtubî'nin sözü bitti. Ancak birinci görüş daha racihtir; zira ondan sonrakilerden istenen sadece İslâm kelimesini telaffuz etmek değil, onun milletine/dinine tabi olmaktır; bu sebeple bununla vasiyet etmek İbrâhim'e daha layık, onlara da daha uygundur. {وَصَّى} ve {أَوْصَى} aynı anlamdadır ve her iki şekilde de okunmuştur. Osman'ın mushafında {وَأَوْصَى} şeklindedir ve bu, Şam ve Medine ehlinin kıraatidir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında ise {وَوَصَّى} şeklindedir ve bu da diğerlerinin kıraatidir. {وَيَعْقُوبُ} kelimesi İbrâhim'e matuftur; yani: İbrâhim'in oğullarına vasiyet ettiği gibi Ya'kûb da oğullarına vasiyet etti demektir. Amr b. Fâid el-Usvârî ve İsmâil b. Abdillâh el-Mekkî, Ya'kûb kelimesini mansub olarak [ve Ya'kûbe] okumuşlardır; bu durumda İbrâhim'in vasiyet ettiği kimselere dâhil olur. Kuşeyrî şöyle demiştir: Bu uzak bir ihtimaldir; zira Ya'kûb dedesi İbrâhim'e yetişmemiştir, bilakis onun vefatından sonra doğmuştur.

وَقَوْلُهُ: يا بَنِيَّ هُوَ بِتَقْدِيرِ: أَنْ. وَقَدْ قَرَأَ أُبَيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَالضَّحَّاكُ بِإِثْبَاتِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: أُلْغِيَتْ أَنْ لِأَنَّ التَّوْصِيَةَ كَالْقَوْلِ، وَكُلُّ كَلَامٍ رَجَعَ إِلَى الْقَوْلِ جَازَ فِيهِ دُخُولُ أَنْ وَجَازَ فِيهِ إِلْغَاؤُهَا وَقِيلَ: إِنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: قَائِلًا يَا بَنِيَّ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَوْلُهُ: اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ أَيِ: اخْتَارَهُ لَكُمْ، وَالْمُرَادُ: مِلَّتُهُ الَّتِي لَا يَرْغَبُ عَنْهَا إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ، وَهِيَ الْمِلَّةُ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقَوْلُهُ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِيهِ إِيجَازٌ بَلِيغٌ. وَالْمُرَادُ الْزَمُوا الْإِسْلَامَ وَلَا تُفَارِقُوهُ حَتَّى تَمُوتُوا.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يا بَنِيَّ} kavli, (أن) takdirindedir. Nitekim Übey, İbn Mes'ûd ve Dahhâk bunu açıkça (أن) ile okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: (أن) hazfedilmiştir, çünkü vasiyet söz (kavl) gibidir; söze râci olan her kelâmın başına (أن) girmesi de hazfedilmesi de caizdir. Söz (kavl) takdiriyle olduğu da söylenmiştir; yani: «Ey oğullarım! diyerek» takdirindedir. Bu, Basralılardan rivayet edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ} kavli: Dini sizin için seçti demektir; murat ise nefsini beyinsiz kılan kimseden başkasının yüz çevirmeyeceği dinidir ki bu, Muhammed ﷺ'in getirdiği dindir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} kavlinde beliğ bir îcâz (özlülük) vardır. Murat: «İslâm'a sımsıkı sarılın ve ölünceye kadar ondan ayrılmayın» demektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ قَالَ: رَغِبَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى عَنْ مِلَّتِهِ، وَاتَّخَذُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِدْعَةً لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ، تَرَكُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ الْإِسْلَامَ، وَبِذَلِكَ بَعَثَ الله نبيه محمدا بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ قَالَ: اخْتَرْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ} “İbrâhim'in dininden kim yüz çevirir?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yahudiler ve Hristiyanlar onun dininden yüz çevirdiler; Yahudilik ve Hristiyanlığı Allah'tan olmayan bir bid'at kıldılar ve İbrâhim'in dini olan İslâm'ı terk ettiler. İşte Allah Peygamberi Muhammed'i İbrâhim'in diniyle göndermiştir.» Abd b. Humeyd, Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ} “Andolsun ki biz onu seçtik” kavli hakkında: «Onu seçtik» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın:

وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ قَالَ: وَصَّاهُمْ بِالْإِسْلَامِ، وَوَصَّى يَعْقُوبُ بَنِيهِ بِمِثْلِ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي: محسنون بربكم الظنّ.

{وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ} “İbrâhim bunu oğullarına vasiyet etti” kavli hakkında: «Onlara İslâm'ı vasiyet etti; Ya'kûb da oğullarına aynısını vasiyet etti» dediğini rivayet etmişlerdir. Sa'lebî, Fudayl b. İyâz'dan Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin” kavli hakkında: «Yani Rabbiniz hakkında hüsnüzan besleyen kimseler olarak [ölün]» dediğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٣ الى ١٤١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler: 133-141]

أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤) وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)

{أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤) وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥) قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)} “Yoksa Ya'kûb'a ölüm geldiğinde siz orada şahitler miydiniz? Hani o, oğullarına: 'Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?' demişti. Onlar da: 'Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın ilahı olan tek bir ilaha kulluk edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz' demişlerdi. (133) Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulacak değilsiniz. (134) 'Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız' dediler. De ki: 'Hayır, [biz] dosdoğru olan İbrâhim'in dinine [uyarız]; o müşriklerden değildi.' (135) Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrâhim'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ ve Îsâ'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz ancak O'na teslim olmuş kimseleriz.' (136) Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse kesinlikle doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse onlar sadece derin bir ayrılık/düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (137)”

صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨) قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)

{صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨) قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)} “Allah'ın boyası [ile boyanın]! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz. (138) De ki: 'Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbiniz iken O'nun hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.' (139) Yoksa siz, İbrâhim'in, İsmâil'in, İshâk'ın, Ya'kûb'un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: 'Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?' Yanında Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir. (140) Onlar bir ümmetti, gelip geçti. Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulacak değilsiniz. (141)”

قوله: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ أم هذا قِيلَ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ وَقِيلَ: هِيَ الْمُتَّصِلَةُ، وَفِي الْهَمْزَةِ الْإِنْكَارُ الْمُفِيدُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْخِطَابُ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ يَنْسِبُونَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِلَى بَنِيهِ أَنَّهُمْ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ} kavlindeki {أَمْ} edatının munkatı' (kesik) olduğu söylenmiştir; muttasıl (bağlantılı) olduğu da söylenmiştir. [Başındaki] hemzede azarlama ve kınama ifade eden bir inkâr vardır. Hitap, İbrâhim'e ve oğullarına Yahudilik ve Hristiyanlık isnat eden Yahudi ve Hristiyanlaradır.

فَرَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ لَهُمْ: أَشَهِدْتُمْ يَعْقُوبَ وَعَلِمْتُمْ بِمَا أَوْصَى بِهِ بَنِيهِ فَتَدَّعُونَ ذَلِكَ عَنْ عِلْمٍ، أَمْ لَمْ تَشْهَدُوا بَلْ أَنْتُمْ مُفْتَرُونَ. وَالشُّهَدَاءُ: جَمْعُ شَاهِدٍ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّ فِيهِ أَلِفَ التَّأْنِيثِ الَّتِي لِتَأْنِيثِ الْجَمَاعَةِ، وَالْعَامِلُ فِي إِذْ الأولى: معنى الشهادة، وإذ الثَّانِيَةُ: بَدَلٌ مِنَ الْأُولَى، وَالْمُرَادُ بِحُضُورِ الْمَوْتِ: حُضُورُ مُقَدَّمَاتِهِ، وَإِنَّمَا جَاءَ بِ: مَا دُونَ مَنْ فِي قَوْلِهِ: مَا تَعْبُدُونَ لِأَنَّ الْمَعْبُودَاتِ مِنْ دُونِ اللَّهِ غَالِبُهَا جَمَادَاتٌ كَالْأَوْثَانِ وَالنَّارِ وَالشَّمْسِ وَالْكَوَاكِبِ. وَمَعْنَى مِنْ بَعْدِي أَيْ: مِنْ بَعْدِ مَوْتِي. وَقَوْلُهُ: إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ عَطْفُ بَيَانٍ لِقَوْلِهِ آبائِكَ وَإِسْمَاعِيلُ وَإِنْ كَانَ عَمًّا لِيَعْقُوبَ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْعَمَّ أَبًا وَقَوْلُهُ: إِلهاً بَدَلٌ مِنْ إِلَهَكَ وَإِنْ كَانَ نَكِرَةً فَذَلِكَ جَائِزٌ، وَلَا سِيَّمَا بَعْدَ تَخْصِيصِهِ بِالصِّفَةِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ: واحِداً فَإِنَّهُ قَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ مِنَ الْإِبْدَالِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ إِلَهًا: مَنْصُوبٌ عَلَى الِاخْتِصَاصِ وَقِيلَ: إِنَّهُ حَالٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ قَوْلٌ حَسَنٌ، لِأَنَّ الغرض الإثبات حَالِ الْوَحْدَانِيَّةِ.

Allah bunu onların yüzüne vurarak kendilerine şöyle demiştir: «Siz Ya'kûb'a bizzat şahit olup oğullarına ne vasiyet ettiğini bildiniz de mi bunu bir bilgiye dayanarak iddia ediyorsunuz, yoksa şahit olmadınız da iftira mı ediyorsunuz?» {الشُّهَدَاءُ}: Şâhid (شاهد) kelimesinin çoğuludur; cemaat müennesliği için olan müenneslik elifini taşıdığından gayrimunsarıftır. Birinci {إِذْ} lafzının âmili şahitlik (şehâdet) manasıdır; ikinci {إِذْ} ise birincisinden bedeldir. Ölümün hazır bulunmasından kasıt, onun mukaddimelerinin/belirtilerinin hazır olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا تَعْبُدُونَ} kavlinde (مَنْ) yerine (مَا) getirilmesi, Allah'tan başka tapılan varlıkların putlar, ateş, güneş ve yıldızlar gibi çoğunlukla cansız varlıklar (cemâdât) olmasındandır. {مِنْ بَعْدِي} ifadesinin manası ise «benim vefatımdan sonra» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ} kavli, {آبائِكَ} "atalarının" kavlinden atf-ı beyandır. İsmâil, Ya'kûb'un amcası olsa da Araplar amcaya da baba derler. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلهاً} kavli, {إِلَهَكَ} kelimesinden bedeldir; nekre olsa bile bu caizdir, bilhassa {واحِداً} kavli olan sıfatla tahsis edildikten sonra; zira bu sıfat sayesinde bedel yapmaktan murat hâsıl olmuştur. {إِلَهًا} kelimesinin ihtisas üzere mansub olduğu da söylenmiştir; hâl olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu güzel bir görüştür; zira maksat teklik (vahdaniyet) hâlini ispat etmektir.»

وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ، وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: وَإِلَهَ أَبِيكَ فَقِيلَ: أَرَادَ إِبْرَاهِيمَ وَحْدَهُ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَإِسْماعِيلَ عَطْفًا عَلَى أَبِيكَ، وَكَذَلِكَ: إِسْحاقَ وَإِنْ كَانَ هُوَ أَبَاهُ حَقِيقَةً وَإِبْرَاهِيمُ جَدَّهُ، وَلَكِنْ لِإِبْرَاهِيمَ مَزِيدُ خُصُوصِيَّةٍ وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ أَبِيكَ: جَمْعٌ، كَمَا رُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّ: أَبِينَ، جَمْعُ سَلَامَةٍ، وَمِثْلُهُ: أَبُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Hasan, Yahyâ b. Ya'mer ve Ebû Recâ el-Utâridî: {وَإِلَهَ أَبِيكَ} (ve babanın ilahına) şeklinde okumuşlardır. Bununla sadece İbrâhim'i kastettiği söylenmiştir. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِسْماعِيلَ} kavli {أَبِيكَ} lafzına matuf olur; aynı şekilde {إِسْحاقَ} da öyledir; gerçi İshâk onun hakikatte babası, İbrâhim ise dedesidir; ancak İbrâhim'in daha ziyade bir hususiyeti vardır. {أَبِيكَ} sözünün çoğul olduğu da söylenmiştir; nitekim Sîbeveyhi'den rivayet edildiğine göre أَبِينَ cem-i müzekker sâlimdir; أَبُونَ kelimesi de böyledir. Şairin şu sözü bundandır:

فَلَمَّا تَبَيَّنَ أَصْوَاتَنَا ... بَكَيْنَ وَفَدَيْنَنَا بِالْأَبِينَا

«Seslerimiz belirginleşince ağladılar ve babalarını bize feda ettiler.»

وَقَوْلُهُ: وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: نَعْبُدُهُ حَالَ إِسْلَامِنَا لَهُ، وَجَوَّزَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنْ تَكُونَ إِعْتِرَاضِيَّةً عَلَى مَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ مِنْ جَوَازِ وُقُوعِ الْجُمَلِ الِاعْتِرَاضِيَّةِ آخِرَ الْكَلَامِ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ} “biz O'na teslim olmuş kimseleriz” kavli hâl cümlesidir; yani: «Biz O'na teslim olmuş kimseler olduğumuz halde O'na kulluk ederiz» demektir. Zemahşerî, ara cümlelerin kelâmın sonunda yer alabileceği yönündeki görüşüne binaen bunun itiraziyye (ara cümle) olmasını da caiz görmüştür. Cenâb-ı Hakk'ın: {تِلْكَ} kavlindeki işaret:

إلى إبراهيم وبنيه ويعقوب وبنيه وأُمَّةٌ بَدَلٌ مِنْهُ، وَخَبَرُهُ قَدْ خَلَتْ أَوْ أُمَّةٌ: خبره، وقد خلت:

İbrâhim ve oğulları ile Ya'kûb ve oğullarınadır. {أُمَّةٌ} kelimesi ondan bedeldir; haberi ise {قَدْ خَلَتْ} cümlesidir. Yahut {أُمَّةٌ} onun haberi, {قَدْ خَلَتْ} ise

نعت لأمة، وَقَوْلُهُ: لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ بَيَانٌ لِحَالِ تِلْكَ الْأُمَّةِ وَحَالِ الْمُخَاطَبِينَ بِأَنَّ لِكُلٍّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ كَسْبَهُ، لَا يَنْفَعُهُ كَسْبُ غَيْرِهِ وَلَا يَنَالُهُ مِنْهُ شَيْءٌ، وَلَا يَضُرُّهُ ذَنْبُ غَيْرِهِ، وَفِيهِ الرَّدُّ عَلَى مَنْ يَتَّكِلُ عَلَى عَمَلِ سَلَفِهِ، وَيُرَوِّحُ نَفْسَهُ بِالْأَمَانِي الْبَاطِلَةِ، وَمِنْهُ مَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ «مَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ» وَالْمُرَادُ: أَنَّكُمْ لَا تَنْتَفِعُونَ بِحَسَنَاتِهِمْ، وَلَا تُؤَاخَذُونَ بِسَيِّئَاتِهِمْ، وَلَا تُسْأَلُونَ عَنْ أَعْمَالِهِمْ، كَمَا لَا يُسْأَلُونَ عَنْ أَعْمَالِكُمْ، وَمِثْلُهُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى . وَلَمَّا ادَّعَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى أَنَّ الْهِدَايَةَ بِيَدِهَا وَالْخَيْرَ مَقْصُورٌ عَلَيْهَا رَدَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَنُصِبَ مِلَّةَ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: نَتَّبِعُ وَقِيلَ التَّقْدِيرُ:

{أُمَّةٌ} kelimesinin sıfatıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ} “Onların kazandığı kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yapmış olduklarından sorumlu tutulacak değilsiniz” kavli o ümmetin durumu ile muhatapların durumunu beyandır; şöyle ki: Her iki fırkaya da kendi kazandığı vardır; ona başkasının kazancı fayda vermez ve ondan kendisine bir şey ulaşmaz; başkasının günahı da ona zarar vermez. Bunda geçmişlerinin ameline güvenen ve bâtıl kuruntularla kendini teselli eden kimselere bir reddiye vardır. Hadiste geçen: «Amelinin geride bıraktığı kimseyi nesebi öne geçiremez» ifadesi bundandır. Muradı: Siz onların sevaplarından yararlanamazsınız, onların günahlarıyla hesaba çekilmezsiniz ve onlar sizin amellerinizden sorulmadığı gibi siz de onların amellerinden sorulmazsınız demektir. Nitekim {وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” ve {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى} “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” ayetleri de böyledir. Yahudiler ve Hristiyanlar hidayetin kendi ellerinde olduğunu ve hayrın yalnızca kendilerine has kılındığını iddia edince Cenâb-ı Hakk'ın: {بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ} “Hayır, İbrâhim'in dinine [uyarız]” kavliyle bu iddia onların yüzüne vurulmuştur; yani: «Ey Muhammed, bu sözü söyle» demektir. {مِلَّةَ} kelimesi takdirî bir fiille nasb edilmiştir; yani نَتَّبِعُ (tabi oluruz) demektir. Şöyle takdir edildiği de söylenmiştir:

نَكُونُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ، أَيْ: أَهْلَ مِلَّتِهِ وَقِيلَ: بَلْ نَهْتَدِي بِمِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمَّا حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ صَارَ مَنْصُوبًا.

نَكُونُ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ (İbrâhim'in milleti/dini oluruz), yani onun dininin ehli oluruz takdirindedir. «Bilakis İbrâhim'in milleti/dini ile hidayete ereriz» takdirinde olduğu da söylenmiştir; cer harfi hazfedilince mansub olmuştur.