وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ سِيَاقِ بَعْضِ ذَلِكَ: قُلْنَا هَذَا كُلُّهُ ضَعِيفٌ وَبَعِيدٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَغَيْرِهِ، لَا يَصِحُّ مِنْهُ شَيْءٌ، فَإِنَّهُ قَوْلٌ تَدْفَعُهُ الْأُصُولُ فِي الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى وَحْيِهِ، وَسُفَرَاؤُهُ إِلَى رُسُلِهِ، لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ، وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا مَعْنَاهُ: أَنَّ الْعَقْلَ يُجَوِّزُ وُقُوعَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، لَكِنْ وُقُوعُ هَذَا الْجَائِزِ لَا يُدْرَى إِلَّا بِالسَّمْعِ، وَلَمْ يَصِحَّ. انْتَهَى.
Kurtubî bunların bir kısmını aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Biz deriz ki: Bunların hepsi zayıftır; İbn Ömer ve başkalarından [nakledilmesi] uzaktır, bunlardan hiçbir şey sahih değildir. Zira bu, Allah'ın vahyinin eminleri ve elçilerine gönderdiği elçileri olan, Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerde O'na isyan etmeyen ve emrolundukları şeyleri yapan melekler hakkındaki temel esasların reddettiği bir sözdür.» Sonra mealen şunu zikretmiştir: Akıl bunun onlardan vuku bulmasını caiz görür, ancak bu caiz olan şeyin vuku bulduğu sadece nakil ile bilinir, o da sahih olmamıştır. [Kurtubî'nin sözü] bitti.
وَأَقُولُ: هَذَا مُجَرَّدُ اسْتِبْعَادٍ. وَقَدْ وَرَدَ الْكِتَابُ الْعَزِيزُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ بِمَا تَرَاهُ، وَلَا وَجْهَ لِإِخْرَاجِهِ عَنْ ظَاهِرِهِ بِهَذِهِ التَّكَلُّفَاتِ، وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّ الْأُصُولَ تَدْفَعُ ذَلِكَ، فَعَلَى فَرْضِ وُجُودِ هَذِهِ الْأُصُولِ فَهِيَ مُخَصَّصَةٌ بِمَا وَقَعَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ وَلَا وَجْهَ لِمَنْعِ التَّخْصِيصِ، وَقَدْ كَانَ إِبْلِيسُ يَمْلِكُ المنزلة العظيمة وصار شرّ الْبَرِّيَّةِ وَأَكْفَرَ الْعَالِمِينَ.
Ben de derim ki: Bu sırf uzak görmekten ibarettir. Aziz Kitap bu hususta gördüğün şekilde gelmiştir; bu tür zorlamalarla onu zâhirinden çıkarmanın bir gerekçesi yoktur. Temel esasların bunu reddettiğine dair zikrettiği hususa gelince; bu esasların varlığı farz edilse bile, bunlar bu kıssada gerçekleşen hadise ile tahsis edilmiştir ve tahsisi engellemenin bir gerekçesi yoktur. Nitekim İblis de yüce bir mertebeye sahipken yaratılmışların en şerlisi ve âlemlerin en kâfiri olmuştur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ قَالَ: بَلَاءٌ. وَأَخْرُجُ الْبَزَّارُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «مَنْ أَتَى كَاهِنًا أَوْ سَاحِرًا وَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ» .
İbn Cerîr, Katâde'den {إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ} “Biz ancak bir imtihanız” kavli hakkında: «Sınavdır» dediğini rivayet etmiştir. Bezzâr sahih bir isnadla ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kim bir kâhine veya sihirbaza gider de onun söylediğini doğrularsa, Muhammed'e indirilene küfretmiş olur.»
وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ تَطَيَّرَ أَوْ تُطُيِّرَ لَهُ، أَوْ تَكَهَّنَ أَوْ تُكُهِّنَ لَهُ، أَوْ سَحَرَ أَوْ سُحِرَ لَهُ، وَمِنْ عَقَدَ عُقْدَةً، وَمَنْ أَتَى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ» .
Bezzâr, İmrân b. Husayn'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Uğursuzluk sayan veya kendisi için uğursuzluk sayılan, kâhinlik yapan veya kendisi için kâhinlik yapılan, sihir yapan veya kendisi için sihir yapılan, [sihir için] düğüm atan ve kim bir kâhine gidip onun söylediğini doğrularsa, Muhammed'e indirilene küfretmiş olur.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «من تعلّم مِنَ السِّحْرِ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا كَانَ آخِرَ عَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ خَلاقٍ قَالَ: قِوَامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مِنْ خَلاقٍ مِنْ نَصِيبٍ، وَكَذَا رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ
Abdürrezzâk, Safvân b. Süleym'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim az veya çok sihirden bir şey öğrenirse, bu onun Allah ile olan ahdinin sonu olur.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {مِنْ خَلاقٍ} “[hiçbir] nasibi [yoktur]” kavli hakkında: «Tutunacak bir payı [yoktur]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ondan: «{مِنْ خَلاقٍ} bir nasipten» dediğini rivayet etmiş olup İbn Cerîr de Mücâhid'den böyle rivayet etmiştir. Abdürrezzâk
وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ قَالَ: لَيْسَ لَهُ دِينٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ قَالَ: بَاعُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَمَثُوبَةٌ قَالَ: ثَوَابٌ.
ve İbn Cerîr, Hasen[-i Basrî]'den {مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ} “ahirette onun hiçbir nasibi yoktur” kavli hakkında: «Onun bir dini yoktur» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ} “karşılığında sattıkları şey ne kötüdür” kavli hakkında: «Sattılar» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den {لَمَثُوبَةٌ} “elbette bir sevap” kavli hakkında: «Sevaptır» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 104-105]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥)} “Ey iman edenler! «Râinâ» (bizi gözet) demeyin, «Unzurnâ» (bize bak) deyin ve dinleyin! Kâfirler için elem verici bir azap vardır. (104) Kitap ehlinden kâfir olanlar ve müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Allah ise rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir. (105)”
قَوْلُهُ: راعِنا رَاقِبْنَا، وَاحْفَظْنَا، وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى راعِنا: ارْعَنَا وَنَرْعَاكَ، وَاحْفَظْنَا وَنَحْفَظُكَ، وَارْقُبْنَا وَنَرْقُبُكَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَرْعِنَا سَمْعَكَ، أي: فرغه لكلامنا، وجه النَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ كَانَ بِلِسَانِ الْيَهُودِ سَبًّا قِيلَ: إِنَّهُ فِي لُغَتِهِمْ بِمَعْنَى اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، فَلَمَّا سَمِعُوا الْمُسْلِمِينَ يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ رَاعِنَا طَلَبًا مِنْهُ أَنْ يُرَاعِيَهُمْ مِنَ الْمُرَاعَاةِ اغْتَنَمُوا الْفُرْصَةَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ كَذَلِكَ مُظْهِرِينَ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الْمَعْنَى الْعَرَبِيَّ، مُبْطِنِينَ أَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ السَّبَّ الذي مَعْنَى هَذَا اللَّفْظِ فِي لُغَتِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَنْبَغِي تَجَنُّبُ الْأَلْفَاظِ الْمُحْتَمِلَةِ لِلسَّبِّ وَالنَّقْصِ، وَإِنْ لَمْ يَقْصِدِ الْمُتَكَلِّمُ بِهَا ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمُفِيدَ لِلشَّتْمِ، سَدًّا لِلذَّرِيعَةِ وَدَفْعًا لِلْوَسِيلَةِ، وَقَطْعًا لِمَادَّةِ الْمَفْسَدَةِ وَالتَّطَرُّقِ إِلَيْهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ يُخَاطِبُوا النَّبِيَّ ﷺ بِمَا لَا يَحْتَمِلُ النَّقْصَ وَلَا يَصْلُحُ لِلتَّعْرِيضِ فَقَالَ: وَقُولُوا انْظُرْنا أَيْ: أَقْبِلْ عَلَيْنَا وَانْظُرْ إِلَيْنَا، فَهُوَ مِنْ بَابِ الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Cenâb-ı Hakk'ın {راعِنا} “Râinâ” kavli; bizi gözet, bizi koru demektir. Mufâale kipi; {راعِنا} ifadesinin anlamının «sen bizi gözet, biz de seni gözetelim; sen bizi koru, biz de seni koruyalım; sen bizi bekle, biz de seni bekleyelim» olduğuna delalet eder. Bunun «bize kulak ver», yani «sözümüz için kulağını bize ayır» anlamında olması da caizdir. Bundan nehyedilmenin gerekçesi şudur: Bu lafız Yahudilerin dilinde bir sövgüydü. Onların dilinde «işit, işitmez olasıca» anlamına geldiği söylenmiştir; başka anlamda olduğu da söylenmiştir. Müslümanların gözetme talebiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e «râinâ» dediklerini işittiklerinde bu fırsatı ganimet bildiler ve Arapça manayı kastediyormuş gibi görünerek, içten içe ise kendi dillerinde bu lafzın manası olan sövgüyü kastederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e böyle söylüyorlardı. Bunda; sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama), vasıtayı bertaraf etme, fesat maddesini ve ona giden yolu kesme adına, konuşan kişi küfür ve hakaret ifade eden o manayı kastetmese bile sövgü ve kusur ihtimali taşıyan lafızlardan kaçınmanın gerektiğine delil vardır. Sonra Allah onlara, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kusur ihtimali taşımayan ve ima yapmaya elverişli olmayan bir lafızla hitap etmelerini emredip {وَقُولُوا انْظُرْنا} “ve «Unzurnâ» (bize bak) deyin” buyurmuştur. Yani: Bize yönel ve bize bak demektir; bu da hazif ve îsâl (harf-i cerin düşürülüp fiilin mef'ûle bağlanması) babındandır, nitekim şair şöyle demiştir:
ظَاهِرَاتُ الْجَمَالِ وَالْحُسْنِ يَنْظُرْ ... نَ كَمَا يَنْظُرُ الْأَرَاكَ الظِّبَاءُ
Güzellik ve zarafetleri aşikâr olan kadınlar bakarlar, ... Tıpkı ceylanların erâk ağacına baktığı gibi.
أَيْ: إِلَى الْأَرَاكِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ انْتَظِرْنَا وَتَأَنَّ بِنَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: Erâk ağacına [baktığı gibi]. Bunun «bizi bekle ve bize mühlet ver» anlamına geldiği de söylenmiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَإِنَّكُمَا إِنْ تُنْظِرَانِي سَاعَةً ... مِنَ الدّهر ينفعني لَدَى أُمِّ جُنْدَبِ
Eğer siz ikiniz bana zamandan bir saat mühlet verirseniz, ... Bu, Ümmü Cündeb'in katında bana fayda verir.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ (أَنْظِرْنَا) بِقَطْعِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الظَّاءِ بِمَعْنَى: أَخِّرْنَا وَأَمْهِلْنَا حَتَّى نَفْهَمَ عَنْكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
A'meş ise hemzenin kat'ı ve zâ harfinin kesresi ile (أَنْظِرْنَا) şeklinde okumuştur ki; «seni anlayabilmemiz için bizi tehir et ve bize mühlet ver» anlamındadır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
أَبَا هِنْدٍ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْنَا ... وَأَنْظِرْنَا نُخَبِّرْكَ الْيَقِينَا
Ey Ebû Hind, bize karşı acele etme! ... Bize mühlet ver ki sana gerçeği haber verelim.
وَقَرَأَ الْحَسَنُ راعِنا بِالتَّنْوِينِ، وَقَالَ: الرَّاعِنُ مِنَ الْقَوْلِ: السُّخْرِيُّ مِنْهُ. انْتَهَى. وَأَمَرَهُمْ بَعْدَ هَذَا النَّهْيِ وَالْأَمْرِ بِأَمْرٍ آخَرَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاسْمَعُوا أَيِ: اسْمَعُوا مَا أُمِرْتُمْ بِهِ وَنُهِيتُمْ عَنْهُ، وَمَعْنَاهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ فِي تَرْكِ خِطَابِ النَّبِيِّ ﷺ بِذَلِكَ اللَّفْظِ، وَخَاطِبُوهُ بِمَا أُمِرْتُمْ بِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: اسْمَعُوا مَا يُخَاطِبُكُمْ بِهِ الرَّسُولُ مِنَ الشَّرْعِ، حَتَّى يَحْصُلَ لَكُمُ الْمَطْلُوبُ بِدُونِ طَلَبٍ لِلْمُرَاعَاةِ، ثُمَّ تَوَعَّدَ الْيَهُودَ بِقَوْلِهِ: وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَعِيدًا شَامِلًا لِجِنْسِ الْكَفَرَةِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَالصَّوَابُ مِنَ الْقَوْلِ عِنْدَنَا
Hasen[-i Basrî] tenvin ile {راعِنا} şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: «Sözün râin olanı, alaycı olanıdır.» [Sözü] bitti. Allah bu nehiy ve emirden sonra onlara başka bir emir vermiş olup o da Cenâb-ı Hakk'ın {وَاسْمَعُوا} “ve dinleyin” kavlidir; yani size emredilen ve nehyedilen şeyleri dinleyin demektir. Bunun anlamı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu lafızla hitap etmeyi terk etme konusunda Allah'a itaat edin ve ona emrolunduğunuz şekilde hitap edin demektir. Bunun manasının: «Gözetilme talebinde bulunmaya gerek kalmaksızın arzuladığınız şeyin hâsıl olması için Resûl'ün size hitap ettiği şeriatı dinleyin» olması da muhtemeldir. Sonra {وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Kâfirler için elem verici bir azap vardır” kavliyle Yahudileri tehdit etmiştir. Bunun kâfirler cinsini kapsayan umumi bir tehdit olması da muhtemeldir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bize göre bu hususta doğru olan söz,
فِي ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ نَهَى الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا لِنَبِيِّهِ ﷺ: راعِنا لأنها كلمة كرهها الله أَنْ يَقُولُوا لِنَبِيِّهِ ﷺ، نَظِيرَ الَّذِي ذُكِرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا تَقُولُوا لِلْعِنَبِ: الْكَرْمَ وَلَكِنْ قُولُوا: الْحُبْلَةَ، وَلَا تَقُولُوا:
Allah'ın, müminleri Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e {راعِنا} “Râinâ” demelerinden nehyetmesidir; zira bu, müminlerin Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylemesini Allah'ın hoş görmediği bir kelimedir. Tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilen şu sözün benzeri gibi; o şöyle buyurmuştur: «Üzüme kerm (kerîm) demeyin, lâkin hıble (asmanın dalı) deyin; ve
عَبْدِي، وَلَكِنْ قُولُوا: فَتَايَ» وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ الْآيَةَ، فِيهِ بَيَانُ شِدَّةِ عَدَاوَةِ الْكُفَّارِ لِلْمُسْلِمِينَ، حَيْثُ لَا يَوَدُّونَ إِنْزَالَ الْخَيْرِ عَلَيْهِمْ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ: أَنْ يُنَزَّلَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ خَيْرٍ زَائِدَةٌ، قَالَهُ النَّحَّاسُ، وَفِي الْكَشَّافِ أَنَّ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ بَيَانِيَّةٌ، وَفِي قَوْلِهِ: مِنْ خَيْرٍ مَزِيدَةٌ لِاسْتِغْرَاقِ الْخَيْرِ، وَفِي قَوْلِهِ: مِنْ رَبِّكُمْ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَقَدْ قِيلَ: بِأَنَّ الْخَيْرَ: الْوَحْيُ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ لَا يَوَدُّونَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ أَيُّ خَيْرٍ كَانَ، فَهُوَ لَا يَخْتَصُّ بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ، كَمَا يُفِيدُهُ وُقُوعُ هَذِهِ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَتَأْكِيدُ الْعُمُومِ بِدُخُولِ «مِنْ» الْمَزِيدَةِ عَلَيْهَا، وَإِنْ كَانَ بَعْضُ أَنْوَاعِ الْخَيْرِ أَعْظَمَ مِنْ بَعْضٍ فَذَلِكَ لَا يُوجِبُ التَّخْصِيصَ. وَالرَّحْمَةُ قِيلَ:
kulum (abdî) demeyin, lâkin delikanlım (fetâye) deyin» ve buna benzer ifadelerdir. Cenâb-ı Hakk'ın {مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ} “Kitap ehlinden kâfir olanlar istemezler...” ayetinde, kâfirlerin müminlere olan düşmanlıklarının şiddetinin beyanı vardır; zira onlar Allah Sübhânehu'dan müminlere bir hayır indirilmesini arzu etmezler. Sonra Allah Sübhânehu bunu onlara reddederek: {وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ} “Allah ise rahmetini dilediğine tahsis eder...” ayetini buyurmuştur. {أَنْ يُنَزَّلَ} ifadesi mef'ûl olarak nasb mahallindedir; {مِنْ خَيْرٍ} kavlindeki {مِنْ} edatı ise zâidedir; bunu Nehhas söylemiştir. Keşşâf'ta; {مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ} kavlindeki {مِنْ} edatının beyâniyye olduğu, {مِنْ خَيْرٍ} kavlindeki {مِنْ} edatının hayrı bütünüyle kapsamak (istiğrâk) için zâide olduğu, {مِنْ رَبِّكُمْ} kavlindeki {مِنْ} edatının ise başlangıç (ibtidâ-i gaye) için olduğu belirtilmiştir. Hayrın vahiy olduğu söylendiği gibi başka bir şey olduğu da söylenmiştir. Zâhir olan şudur ki onlar, müminlere herhangi bir hayrın indirilmesini arzu etmezler; dolayısıyla bu belirli bir türe mahsus değildir; nitekim bu nekire lafzın nefy siyakında gelmesi ve zâide olan «min» edatının ona dahil olmasıyla umumiliğin tekit edilmesi de bunu ifade eder. Hayrın bazı türleri diğerlerinden daha büyük olsa bile bu durum tahsisi gerektirmez. Rahmetin ise,
هِيَ الْقُرْآنُ وَقِيلَ: النُّبُوَّةُ وَقِيلَ: جِنْسُ الرَّحْمَةِ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ، كَمَا يُفِيدُ ذَلِكَ الْإِضَافَةُ إِلَى ضَمِيرِهِ تَعَالَى وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ أَيْ: صَاحِبُ الْفَضْلِ الْعَظِيمِ، فَكَيْفَ لَا تَوَدُّونَ أَنْ يَخْتَصَّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ.
Kur'an olduğu söylenmiştir; nübüvvet olduğu söylenmiştir; Cenâb-ı Hakk'ın zamirine izafe edilmesinin ifade ettiği üzere, herhangi bir belirleme olmaksızın rahmet cinsi olduğu da söylenmiştir. {وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “Allah, büyük lütuf sahibidir”, yani büyük ihsan sahibidir; öyleyse O'nun, kullarından dilediğine rahmetini tahsis etmesini nasıl istemezsiniz?
وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ فِي سُنَنِهِ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ رَجُلًا أَتَاهُ فَقَالَ: اعْهَدْ إِلَيَّ فَقَالَ: إِذَا سَمِعْتَ اللَّهَ يقول: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فَأَرْعِهَا سَمْعَكَ، فَإِنَّهُ خَيْرٌ يَأْمُرُ بِهِ، أَوْ شَرٌّ يَنْهَى عَنْهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
Saîd b. Mansûr Sünen'inde, Ahmed Zühd'de, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym Hilye'de ve Beyhakî Şuab'da İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir ki: Bir adam ona gelip: «Bana tavsiyede bulun» dedi. O da şöyle dedi: «Allah'ın: {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler!” dediğini işittiğin zaman ona kulak ver; zira o ya emrettiği bir hayırdır ya da nehyettiği bir şerdir.» Ebû Nuaym Delâil'de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
راعِنا بِلِسَانِ الْيَهُودِ: السَّبُّ الْقَبِيحُ، وَكَانَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ سِرًّا، فَلَمَّا سَمِعُوا أصحابه يقولون ذلك أعلنوا بها، فَكَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ وَيَضْحَكُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنْهُ، أَنَّهُ قَالَ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: مَنْ سَمِعْتُمُوهُ يَقُولُهَا فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ، فَانْتَهَتِ الْيَهُودُ بَعْدَ ذَلِكَ.
«Yahudilerin dilinde {راعِنا} çirkin bir sövgüydü. Yahudiler bunu Resûlullah'a gizlice söylüyorlardı. Ashabının da bunu söylediğini işitince bunu açığa vurdular; bunu söyler ve aralarında gülerlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» Ebû Nuaym Delâil'de yine ondan rivayet etmiştir ki, bu ayetten sonra müminler: «Bunu söylediğini işittiğiniz kimsenin boynunu vurun» dediler ve Yahudiler bundan sonra [bu sözü söylemekten] vazgeçtiler.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: كَانَ رَجُلَانِ مِنَ الْيَهُودِ: مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، وَرِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ، إِذَا لَقِيَا النَّبِيَّ ﷺ قَالَا لَهُ وَهُمَا يُكَلِّمَانِهِ: رَاعِنَا سَمْعَكَ وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ، فَظَنَّ الْمُسْلِمُونَ أَنَّ هَذَا شَيْءٌ كَانَ أهل الكتاب يعظمون به أنبياءهم، فقالوا للنبيّ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَخْرٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إذا أَدْبَرَ نَادَاهُ مَنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالُوا: أرْعِنَا سَمْعَكَ، فَأَعْظَمَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يُقَالَ لَهُ ذَلِكَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: انْظُرْنا لِيُعَزِّرُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَيُوَقِّرُوهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانَتْ تَقُولُ ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً، فَكَرِهَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا كَقَوْلِهِمْ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الرحمة: القرآن والإسلام.
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yahudilerden iki adam vardı: Mâlik b. Sayf ve Rifâa b. Zeyd. Bu ikisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştıklarında onunla konuşurken: «Bize kulak ver ve işitmez olasıca dinle» derlerdi. Müslümanlar bunun Ehl-i Kitab'ın peygamberlerini kendisiyle yücelttikleri bir şey olduğunu zannettiler ve Peygamber'e [böyle] dediler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sahr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arkasını dönüp gittiğinde müminlerden bir ihtiyacı olan kimse ona: «Bize kulak ver» diye seslenirdi. Allah, Resûlüne böyle denilmesini büyük bir saygısızlık saydı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e destek olup ona saygı göstersinler diye {انْظُرْنا} “bize bak” demelerini emretti. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû Nuaym, Katâde'den: Yahudilerin bunu alay etmek için söylediklerini, Allah'ın da müminlerin onların sözü gibi söylemesini hoş görmediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: «Rahmet: Kur'an ve İslam'dır» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 106-107]
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧)
{مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧)} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak (yahut geri bırakırsak), ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir? (106) Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (107)”
النَّسْخُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: النَّقْلُ، كَنَقْلِ كِتَابٍ مِنْ آخَرَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْقُرْآنُ كُلُّهُ مَنْسُوخًا، أَعْنِي: مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، فَلَا مَدْخَلَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْهُ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ: نَأْمُرُ بِنَسْخِهِ. الْوَجْهُ الثَّانِي: الْإِبْطَالُ وَالْإِزَالَةُ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا. وَهَذَا الْوَجْهُ الثَّانِي يَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ: أَحَدُهُمَا: إِبْطَالُ الشَّيْءِ وَزَوَالُهُ وَإِقَامَةُ آخَرَ مَقَامَهُ، وَمِنْهُ: نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ: إِذَا أَذْهَبَتْهُ وَحَلَّتْ مَحَلَّهُ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: «لَمْ تَكُنْ نُبُوَّةٌ قَطُّ إِلَّا تَنَاسَخَتْ» أَيْ: تَحَوَّلَتْ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ. وَالثَّانِي: إِزَالَةُ الشَّيْءِ دُونَ أَنْ يَقُومَ مَقَامَهُ آخَرُ كَقَوْلِهِمْ: نَسَخَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ أَيْ: يُزِيلُهُ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ أَنَّ هَذَا قَدْ كَانَ يَقَعُ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَتْ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّورَةُ فَتُرْفَعُ، فَلَا تُتْلَى وَلَا تُكْتَبُ.
Arap kelâmında nesh (نسخ) iki vecih üzeredir: Birincisi: Bir kitabı diğerinden istinsah etmek gibi nakletmektir. Bu manaya göre Kur'an'ın tamamı -yani Levh-i Mahfûz'dan- mensuhtur (istinsah edilmiştir); fakat bu mananın bu ayette bir yeri yoktur. {إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydettiriyorduk (istinsah ettiriyorduk)” ayeti de bu manadandır; yani yazılmasını emrediyorduk demektir. İkinci vecih: İptal etmek ve gidermektir ki burada kastedilen budur. Bu ikinci vecih de dil ehli nezdinde iki kısma ayrılır: Birincisi: Bir şeyi iptal edip gidermek ve yerine bir başkasını ikame etmektir. Nitekim «güneş gölgeyi neshetti» denildiğinde, onu giderip yerine geçtiği kastedilir; işte {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshedersek...” kavlinin anlamı budur. Sahîh-i Müslim'de geçen: «Hiçbir peygamberlik olmamıştır ki tenasüh etmiş (başka bir hale dönüşmüş) olmasın» hadisi de yani bir halden diğer bir hale dönüşmüş olmasın demektir. İkincisi: Yerine bir başkası geçmeksizin bir şeyi gidermektir; nitekim «rüzgâr izi neshetti (sildi)» denilir. {فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطانُ} “Allah, şeytanın attığı şeyi giderir” ayeti de bu anlamdandır; yani onu ortadan kaldırır. Ebû Ubeyd'den, bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında vuku bulduğu rivayet edilmiştir; şöyle ki, ona bir sure iner, sonra kaldırılır; artık okunmaz ve yazılmazdı.
وَمِنْهُ مَا رُوِيَ عَنْ أُبَيٍّ وَعَائِشَةَ أَنَّ سُورَةَ الْأَحْزَابِ كَانَتْ تَعْدِلُ سُورَةَ الْبَقَرَةِ فِي الطُّولِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: النَّسْخُ نَسْخُ الْكِتَابِ، وَالنَّسْخُ أَنْ تُزِيلَ أَمْرًا كَانَ مِنْ قَبْلُ يُعْمَلُ بِهِ ثُمَّ تَنْسَخُهُ بِحَادِثٍ غَيْرِهِ، كَالْآيَةِ تَنْزِلُ بِأَمْرٍ ثُمَّ تُنْسَخُ بِأُخْرَى، وَكُلُّ شَيْءٍ خَلَفَ شَيْئًا فَقَدِ انْتَسَخَهُ، يُقَالُ: نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَّ، وَالشَّيْبُ الشَّبَابَ، وَتَنَاسُخُ الْوَرَثَةِ: أَنْ يَمُوتَ وَرَثَةٌ بَعْدَ وَرَثَةٍ، وَأَصْلُ الْمِيرَاثِ قَائِمٌ، وَكَذَا تَنَاسُخُ الْأَزْمِنَةِ وَالْقُرُونِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
Übeyy ve Âişe'den, Ahzâb Suresi'nin uzunluk bakımından Bakara Suresi'ne denk olduğuna dair rivayet edilen husus da bu kabildendir. İbn Fâris şöyle demiştir: Nesh; kitabın istinsah edilmesidir. Nesh ayrıca daha önce amel edilen bir hükmü ortadan kaldırıp sonra onu başka yeni bir hükümle neshetmendir; nitekim bir emirle inen bir ayetin daha sonra başka bir ayetle neshedilmesi gibidir. Bir şeyin ardılı olan her şey onu nesh (istinsah) etmiştir. «Güneş gölgeyi, ak saçlar gençliği neshetti» denilir. Mirasçıların tenasühü ise mirasın aslı baki kalmakla birlikte mirasçıların birbiri ardınca ölmesidir; zamanların ve asırların birbirini takip etmesi de böyledir. İbn Cerîr şöyle demiştir:
مَا نَنْسَخْ مَا نَنْقُلْ مِنْ حُكْمِ آيَةٍ إِلَى غَيْرِهِ فَنُبَدِّلْهُ وَنُغَيِّرْهُ، وَذَلِكَ أَنْ نُحَوِّلَ الْحَلَالَ حَرَامًا، وَالْحَرَامَ حَلَالًا، وَالْمُبَاحَ مَحْظُورًا، وَالْمَحْظُورَ مُبَاحًا، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْحَظْرِ وَالْإِطْلَاقِ وَالْمَنْعِ وَالْإِبَاحَةِ فَأَمَّا الْأَخْبَارُ فَلَا يَكُونُ فِيهَا نَاسِخٌ وَلَا مَنْسُوخٌ، وَأَصْلُ النَّسْخِ مِنْ نَسْخِ الْكِتَابِ، وَهُوَ نَقْلُهُ مِنْ نُسْخَةٍ أُخْرَى، فَكَذَلِكَ مَعْنَى نَسْخِ الْحُكْمِ إِلَى غَيْرِهِ إِنَّمَا هُوَ تَحْوِيلُهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَسَوَاءٌ نُسِخَ حُكْمُهَا أَوْ خَطُّهَا، إِذْ هِيَ فِي كِلْتَيْ حَالَتَيْهَا مَنْسُوخَةٌ. انْتَهَى. وَقَدْ جَعَلَ عُلَمَاءُ الْأُصُولِ مَبَاحِثَ النَّسْخِ مِنْ جُمْلَةِ مَقَاصِدِ ذَلِكَ الْفَنِّ فَلَا نُطَوِّلُ بِذِكْرِهِ، بَلْ نُحِيلُ مَنْ أَرَادَ الاستقصاء عَلَيْهِ. وَقَدِ اتَّفَقَ أَهْلُ الْإِسْلَامِ عَلَى ثُبُوتِهِ سَلَفًا وَخَلَفًا، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ أَحَدٌ إِلَّا مَنْ لَا يُعْتَدُّ بِخِلَافِهِ وَلَا يُؤْبَهُ لِقَوْلِهِ. وَقَدِ اشْتُهِرَ عَنِ الْيَهُودِ- أَقْمَاهُمُ اللَّهُ- إِنْكَارُهُ، وَهُمْ مَحْجُوجُونَ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِنُوحٍ ﵇ عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنَ السَّفِينَةِ: إِنِّي قَدْ جَعَلْتُ كُلَّ دَابَّةٍ مَأْكَلًا لَكَ وَلِذُرِّيَّتِكَ، وَأَطْلَقْتُ ذَلِكَ لَكُمْ كَنَبَاتِ الْعُشْبِ مَا خَلَا الدَّمَ فَلَا تَأْكُلُوهُ، ثُمَّ قد حرّم على موسى وَعَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَثِيرًا مِنَ الْحَيَوَانِ. وَثَبَتَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ آدَمَ كَانَ يُزَوِّجُ الْأَخَ مِنَ الْأُخْتِ، وَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَى مُوسَى ﵇ وَعَلَى غَيْرِهِ. وَثَبَتَ فِيهَا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أُمِرَ بِذَبْحِ ابْنِهِ، ثُمَّ قَالَ اللَّهُ لَهُ لَا تَذْبَحْهُ، وَبِأَنَّ مُوسَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَقْتُلُوا مَنْ عَبَدَ مِنْهُمُ الْعِجْلَ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِرَفْعِ السَّيْفِ عنهم، ونحو هذا كثيرا في التوراة الموجودة بأيديهم. وقوله: أو ننسأها قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ بِفَتْحِ النُّونِ وَالسِّينِ وَالْهَمْزِ، وَبِهِ قَرَأَ عُمَرُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: نُؤَخِّرْهَا عَنِ النَّسْخِ مِنْ قَوْلِهِمْ: نَسَأْتُ هَذَا الْأَمْرَ إِذَا أَخَّرْتَهُ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: وَيَقُولُونَ:
«{مَا نَنْسَخْ} Bir ayetin hükmünü başka bir hükme aktarıp onu tebdil ve tağyir ettiğimiz her durumda; bu da helali harama, haramı helale, mubahı memnua, memnu olanı mubaha dönüştürmemizdir. Bu ise ancak emirde, nehiyde, yasaklamada, serbest bırakmada, men etmede ve mubah kılmada olur. Haberlere gelince, onlarda nâsih ve mensuh olmaz. Neshin aslı kitabın neshinden (istinsahından) gelir ki o da onu başka bir nüshaya aktarmaktır. Aynı şekilde hükmün başka bir hükme neshedilmesinin anlamı da onu başka bir hükme dönüştürmektir. İster hükmü isterse lafzı (hattı) neshedilmiş olsun eşittir; zira ayet her iki durumda da mensuhtur.» [İbn Cerîr'in sözü] bitti. Usûl âlimleri nesh bahislerini bu ilmin temel gayelerinden saymışlardır; dolayısıyla bunu zikrederek sözü uzatmayacağız, aksine meseleyi derinlemesine incelemek isteyenleri o ilme havale ederiz. İslâm ehli selef ve halef olarak neshin sübutu üzerinde ittifak etmişlerdir; muhalefetine itibar edilmeyen ve sözüne kıymet verilmeyen kimseler dışında buna hiç kimse muhalefet etmemiştir. Allah onları zelil etsin, Yahudilerden ise neshi inkâr ettikleri meşhur olmuştur. Oysa onlar, Tevrat'ta yer alan şu hususla ilzam edilmişlerdir: Allah, gemiden çıktığı sırada Nûh aleyhisselâm'a: «Ben her canlıyı sana ve zürriyetine yiyecek kıldım ve kan müstesna olmak üzere -onu yemeyin- yeşil ot gibi bunu size serbest bıraktım» buyurmuş, sonra Mûsâ'ya ve İsrâiloğulları'na pek çok hayvanı haram kılmıştır. Yine Tevrat'ta Âdem'in erkek kardeşi kız kardeşle evlendirdiği sabit iken, Allah bunu Mûsâ aleyhisselâm'a ve başkalarına haram kılmıştır. Yine onda İbrâhim aleyhisselâm'a oğlunu boğazlaması emredilmiş, sonra Allah ona «onu boğazlama» demiş; Mûsâ İsrâiloğulları'na buzağıya tapanları öldürmelerini emretmiş, sonra onlardan kılıcı kaldırmalarını emretmiştir. Ellerinde bulunan Tevrat'ta buna benzer pek çok örnek vardır. Cenâb-ı Hakk'ın {أَوْ نُنْسِها} kavline gelince; Ebû Amr ve İbn Kesîr nun ve sîn harflerinin fethası ve hemze ile (أَوْ نَنْسَأْهَا) şeklinde okumuşlardır. Ömer, İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Übeyy b. Kâ'b, Ubeyd b. Umeyr, Nehaî ve İbn Muhaysın da böyle okumuşlardır. Bu kıraatin manası: «Onu neshetmeyi erteleriz/geri bırakırız» demektir; nitekim «bir işi tehir ettiğinde onu nese'tü (neshetmeyi erteledim)» denir. İbn Fâris şöyle demiştir: Şöyle derler:
نَسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِكَ، وَأَنْسَأَ اللَّهُ أَجَلَكَ. وَقَدِ انْتَسَأَ الْقَوْمُ: إِذَا تَأَخَّرُوا وَتَبَاعَدُوا، وَنَسَأْتُهُمْ إذا أَخَّرْتُهُمْ وَقِيلَ:
«Allah ecelini tehir etti (neseallâhu fî ecelik)» ve «Allah ecelini uzattı (enseallâhu ecelek)». Kavim geri kalıp uzaklaştığında «intese'l-kavmu» denir. Onları tehir ettiğimde ise «nese'tühüm» derim. Şöyle de denilmiştir:
مَعْنَاهُ نُؤَخِّرُ نَسْخَ لَفْظِهَا، أَيْ: نَتْرُكُهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ فَلَا يَكُونُ. وَقِيلَ: نُذْهِبْهَا عَنْكُمْ حَتَّى لَا تُقْرَأَ وَلَا تُذْكَرَ.
Bunun manası; lafzının neshini tehir ederiz, yani onu Ümmü'l-Kitâb'da bırakırız da [nesholunup yürürlükten kalkması] vuku bulmaz. Şöyle de denilmiştir: Artık okunmayacak ve anılmayacak şekilde onu sizden gideririz.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ نُنْسِها بِضَمِّ النُّونِ، مِنَ النِّسْيَانِ الَّذِي بِمَعْنَى التَّرْكِ، أَيْ: نَتْرُكْهَا فَلَا نُبَدِّلُهَا وَلَا نَنْسَخُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ أَيْ: تَرَكُوا عِبَادَتَهُ فَتَرَكَهُمْ فِي الْعَذَابِ. وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ وَأَبُو حَاتِمٍ. وَحَكَى الْأَزْهَرِيُّ أَنَّ مَعْنَاهُ: نَأْمُرُ بِتَرْكِهَا، يُقَالُ: أَنْسَيْتُهُ الشَّيْءَ، أَيْ: أَمَرْتُهُ بِتَرْكِهِ، وَنَسِيتُهُ تَرَكْتُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Diğer kurrâlar ise nun harfinin zammesiyle {نُنْسِها} şeklinde okumuşlardır ki, terk etmek manasındaki nisyândan gelir; yani «onu terk ederiz de onu ne değiştirir ne de neshederiz» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (terk etti)” kavli de bu kabildendir; yani O'na ibadeti terk ettiler, O da onları azapta terk etti demektir. Bu kıraati Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim tercih etmiştir. Ezherî bunun manasının «onun terk edilmesini emrederiz» şeklinde olduğunu nakletmiştir; nitekim bir şeyi terk etmesini emrettiğinde «enseytühü'ş-şey'e», terk ettiğinde ise «nesaytühü» denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِنَّ عَلَيَّ عَقَبَةً أَقْضِيهَا ... لَسْتُ بِنَاسِيهَا وَلَا مُنْسِيهَا
Şüphesiz benim üzerimde yerine getireceğim bir nöbet vardır, ... Ben onu ne terk ediciyim ne de terk edilmesini emrediciyim.
أَيْ: وَلَا آمُرُ بِتَرْكِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْقِرَاءَةَ بِضَمِّ النُّونِ لَا يَتَوَجَّهُ فِيهَا مَعْنَى التَّرْكِ، لَا يُقَالُ: أَنْسَى، بِمَعْنَى: تَرَكَ قَالَ: وَمَا رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَوْ نُنْسِها قَالَ: نَتْرُكْهَا لَا نُبَدِّلُهَا فَلَا يَصِحُّ. وَالَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالنَّظَرِ أَنَّ مَعْنَى أَوْ نُنْسِها نُبِحْ لَكُمْ تَرْكَهَا، مِنْ نسي، إذا ترك، ثم تعديه. وَمَعْنَى نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها نَأْتِ بما أَنْفَعُ لِلنَّاسِ مِنْهَا فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، أَوْ فِي أَحَدِهِمَا، أَوْ بِمَا هُوَ مُمَاثِلٌ لَهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ، وَمَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى إِعْمَالِ فِي الْمَنْسُوخِ وَالنَّاسِخِ، فَقَدْ يَكُونُ النَّاسِخُ أَخَفَّ، فَيَكُونُ أَنْفَعَ لَهُمْ فِي الْعَاجِلِ، وَقَدْ يَكُونُ أَثْقَلَ وَثَوَابُهُ أَكْثَرَ، فَيَكُونُ أَنْفَعَ لَهُمْ فِي الْآجِلِ، وَقَدْ يَسْتَوِيَانِ فَتَحْصُلُ الْمُمَاثَلَةُ. وَقَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يُفِيدُ أَنَّ النَّسْخَ مِنْ مَقْدُورَاتِهِ، وَأَنَّ إِنْكَارَهُ إِنْكَارٌ لِلْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، وَهَكَذَا قَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ له التصرف في السموات وَالْأَرْضِ بِالْإِيجَادِ وَالِاخْتِرَاعِ وَنُفُوذِ الْأَمْرِ فِي جَمِيعِ مَخْلُوقَاتِهِ، فَهُوَ أَعْلَمُ بِمَصَالِحِ عِبَادِهِ وَمَا فِيهِ النَّفْعُ لَهُمْ مِنْ أَحْكَامِهِ الَّتِي تَعَبَّدَهُمْ بِهَا، وَشَرَعَهَا لَهُمْ. وَقَدْ يَخْتَلِفُ ذَلِكَ بِاخْتِلَافِ الْأَحْوَالِ وَالْأَزْمِنَةِ وَالْأَشْخَاصِ، وَهَذَا صُنْعُ مَنْ لَا وَلِيَّ لهم غيره وَلَا نَصِيرَ سِوَاهُ، فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَتَلَقَّوْهُ بِالْقَبُولِ وَالِامْتِثَالِ وَالتَّعْظِيمِ وَالْإِجْلَالِ.
Yani: Ne de terk edilmesini emrederim. Zeccâc ise şöyle demiştir: Nun harfinin zammesiyle yapılan kıraatte terk etme manası yön bulmaz; zira terk etti anlamında «ensâ» denilmez. Zeccâc: «Ali b. Ebî Talha'nın İbn Abbâs'tan {أَوْ نُنْسِها} kavli hakkında 'Onu terk ederiz, değiştirmeyiz' şeklindeki rivayeti sahih değildir» demiştir. Dil ve nazar ehlinin çoğunluğunun benimsediği görüşe göre {أَوْ نُنْسِها} kavlinin manası: «Terk etti anlamındaki nesiye fiilinin geçişli kılınmasıyla, onun terk edilmesini size mubah kılarız» demektir. {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها} “ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” kavlinin manası ise: Dünyada ve ahirette yahut ikisinden birinde insanlar için ondan daha faydalı olanı ya da fazlalık olmaksızın ona denk olanı getiririz demektir. Bunun mercii ise nâsih ve mensuhta amele dayanır; zira nâsih bazen daha hafif olur da dünyada onlar için daha faydalı olur; bazen de daha ağır ve sevabı daha çok olur da ahirette onlar için daha faydalı olur; bazen de ikisi eşit olur ve denklik hâsıl olur. Cenâb-ı Hakk'ın {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir?” kavli, neshin O'nun kudreti dahilinde olduğunu ve onu inkâr etmenin ilahî kudreti inkâr etmek olduğunu ifade eder. Aynı şekilde {أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır” kavli de yani yoktan var etme, icat etme ve bütün yaratılmışlarında emrinin geçerli olması suretiyle göklerde ve yerde tasarruf hakkının O'na ait olduğunu ifade eder; kullarının maslahatlarını ve kendilerini mükellef kıldığı ve onlar için meşru kıldığı hükümlerinden kendileri için neyin faydalı olduğunu en iyi O bilir. Bu durum hallere, zamanlara ve şahıslara göre farklılık gösterebilir. Bu ise kendileri için O'ndan başka hiçbir dost ve O'ndan gayrı hiçbir yardımcı bulunmayan Zât'ın fiilidir; öyleyse onların bunu kabulle, itaatle, ta'zim ve hürmetle karşılamaları gerekir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَابْنُ عَدِيٍّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ مما يَنْزِلُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ الْوَحْيُ بِاللَّيْلِ وَيَنْسَاهُ بِالنَّهَارِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها وَفِي إِسْنَادِهِ الْحَجَّاجُ الْجَزَرِيُّ يُنْظَرُ فِيهِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَرَأَ رَجُلَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ سُورَةً أَقْرَأَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَكَانَا يَقْرَآنِ ذَاتَ لَيْلَةٍ يُصَلِّيَانِ فَلَمْ يَقْدِرَا مِنْهَا عَلَى حَرْفٍ فَأَصْبَحَا غَادِيَيْنِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «إِنَّهَا مِمَّا نُسِخَ أَوْ نُسِيَ فَالْهَوْا عَنْهَا» وَفِي إِسْنَادِهِ سُلَيْمَانُ بْنُ أَرْقَمَ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها يَقُولُ: مَا نُبَدِّلْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَتْرُكْهَا لَا نُبَدِّلُهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها يَقُولُ: خَيْرٌ لَكُمْ فِي الْمَنْفَعَةِ، وَأَرْفَقُ بِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, el-Künâ'da Hâkim, İbn Adiy ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geceleyin vahiy iner ve gündüzün onu unuturdu; bunun üzerine Allah: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها} “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” ayetini indirdi. Bu rivayetin isnadında Haccâc el-Cezerî vardır ki durumu incelenmelidir. Taberânî, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ensardan iki adam, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine okuttuğu bir sureyi okuyorlardı. Bir gece namaz kılarken okumaya kalktılar fakat o sureden tek bir harf bile hatırlayamadılar. Sabah olunca erkenden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gittiler. O da şöyle buyurdu: «O, neshedilen veya unutturulan [sureler]dendir; artık onu bırakın.» Bu rivayetin isnadında Süleymân b. Erkam vardır ve o zayıftır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Biz bir ayeti değiştirir veya değiştirmeyip [olduğu gibi] bırakırsak {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها} 'fayda bakımından sizin için daha hayırlı ve size daha kolay olanını getiririz' buyurmaktadır.» İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
نُنْسِها نُؤَخِّرْهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ قَالَ: نُثْبِتْ خَطَّهَا، وَنُبَدِّلْ حُكْمَهَا أَوْ نُنْسِها قَالَ نُؤَخِّرْهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها يَقُولُ: فِيهَا تَخْفِيفٌ، فِيهَا رُخْصَةٌ، فِيهَا أَمْرٌ، فِيهَا نَهْيٌ. وَأَخْرَجَ أبو داود في ناسخه،
{نُنْسِها} (nünsihâ) [ifadesi], onu erteleriz [anlamındadır]. Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Mes‘ûd'dan rivayet ettiklerine göre o, {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ} “Biz bir ayeti neshedersek” kavli hakkında şöyle demiştir: «Yazılışını sabit bırakırız, hükmünü değiştiririz.» {أَوْ نُنْسِها} “veya unutturursak / ertelersek” kavli hakkında da: «Onu erteleriz» demiştir. Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Cerîr, Katâde'nin {نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها} “ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onda bir hafifletme vardır, onda bir ruhsat vardır, onda bir emir vardır, onda bir nehiy vardır.» Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde rivayet etmiştir ki,
وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَأَبُو ذَرٍّ الْهَرَوِيُّ فِي فَضَائِلِهِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ:
İbnü'l-Münzir, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve Fedâil'inde Ebû Zer el-Herevî, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet etmişlerdir ki:
أَنَّ رَجُلًا كَانَتْ مَعَهُ سُورَةٌ، فَقَامَ مِنَ اللَّيْلِ، فَقَامَ بِهَا، فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهَا، وَقَامَ آخَرُ يَقْرَأُ بِهَا، فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهَا، وَقَامَ آخَرُ، فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهَا، فَأَصْبَحُوا فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَاجْتَمَعُوا عِنْدَهُ فَأَخْبَرُوهُ، فَقَالَ:
Bir adamın ezberinde bir sure vardı; gece kalkıp onunla namaz kılmak istedi fakat onu hatırlayamadı. Başka biri kalktı o sureyi okumak istedi, o da hatırlayamadı. Bir başkası kalktı, o da hatırlayamadı. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip yanında toplandılar ve durumu ona haber verdiler. Bunun üzerine Resûlullah:
«إِنَّهَا نُسِخَتِ الْبَارِحَةَ» وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُهُ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِي الَّذِينَ قُتِلُوا فِي بِئْرٍ مَعُونَةَ «أَنْ بَلِّغُوا قَوْمَنَا أَنَّ قَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا» ثُمَّ نُسِخَ، وَهَكَذَا ثَبَتَ فِي مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ عن أبي موسى: كُنَّا نَقْرَأُ سُورَةً نُشَبِّهُهَا فِي الطُّولِ وَالشِّدَّةِ ببراءة فَأُنْسِيتُهَا، غَيْرَ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْهَا: «لَوْ كَانَ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَانِ مِنْ مَالٍ لَابْتَغَى وَادِيًا ثَالِثًا وَلَا يَمْلَأُ جَوْفَهُ إِلَّا التُّرَابُ» وَكُنَّا نَقْرَأُ سُورَةً نُشَبِّهُهَا بِإِحْدَى الْمُسَبِّحَاتِ، أَوَّلُهَا: «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ» فَأُنْسِينَاهَا، غَيْرَ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْهَا: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ فَتُكْتَبَ شَهَادَةً فِي أَعْنَاقِكُمْ فَتُسْأَلُوا عَنْهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ» وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ هَذَا مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَمِنْهُ آيَةُ الرَّجْمِ كَمَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وأحمد، وابن حبان عن عمر.
«O dün gece neshedildi» buyurdu. Bunun bir benzeri başka bir tarikten de ondan rivayet edilmiştir. Buhârî ve diğerlerinde Enes'ten sabit olduğuna göre, Allah Bi'r-i Maûne'de şehit edilenler hakkında: «Kavmimize ulaştırın ki biz Rabbimize kavuştuk; O bizden razı oldu, bizi de razı etti» ayetini indirmiş, sonra bu neshedilmiştir. Yine Müslim ve diğerlerinde Ebû Mûsâ'dan şöyle dediği sabit olmuştur: «Biz uzunluk ve şiddet bakımından Berâe (Tevbe) Suresi'ne benzettiğimiz bir sure okurduk, sonra bana unutturuldu; ancak ondan sadece: 'Âdemoğlunun iki vadi dolusu malı olsa mutlaka bir üçüncüsünü isterdi; onun karnını topraktan başka bir şey doyurmaz' kısmını ezberimde tuttum. Yine Müsebbihât surelerinden birine benzettiğimiz, başı 'Sebbeha lillâhi mâ fi's-semâvât' olan bir sure okurduk; o da bize unutturuldu, ancak ondan sadece: 'Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Bu boyunlarınıza bir şahitlik olarak yazılır da kıyamet gününde ondan hesaba çekilirsiniz' kısmını ezberimde tuttum.» Bunun benzeri sahabeden bir gruptan nakledilmiştir; Abdürrezzâk, Ahmed ve İbn Hibbân'ın Ömer'den rivayet ettiği recim ayeti de bu kabildendir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٨ الى ١١٠]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 108-110]
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)
{أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠)} “Yoksa siz de daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfür ile değiştirirse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur. (108) Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra kâfirler olarak döndürmek istedi. Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoşgörün! Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (109) Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin! Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (110)”
أَمْ هَذِهِ هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي بِمَعْنَى بَلْ، أَيْ، بَلْ تُرِيدُونَ، وَفِي هَذَا تَوْبِيخٌ وَتَقْرِيعٌ، وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ:
Buradaki {أَمْ} edatı «bel (bilakis)» manasında olan münkatıa edatıdır; yani «bilakis istiyorsunuz» demektir; bunda bir azarlama ve kınama vardır. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlindeki kâf harfi ise:
كَما سُئِلَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: سُؤَالًا مِثْلَ مَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ، حَيْثُ سَأَلُوهُ أَنْ يُرِيَهُمُ اللَّهُ جَهْرَةً، وَسَأَلُوا مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا. وَقَوْلُهُ: سَواءَ هُوَ الْوَسَطُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي سَواءِ الْجَحِيمِ وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ يَرْثِي النَّبِيَّ ﷺ:
{كَما سُئِلَ} mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani «daha önce Mûsâ'ya sorulan soru gibi bir soruyla» demektir; nitekim onlar Mûsâ'dan Allah'ı kendilerine apaçık göstermesini istemişler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den de Allah'ı ve melekleri karşılarına getirmesini istemişlerdi. Cenâb-ı Hakk'ın {سَواءَ} kavli ise her şeyin ortası demektir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي سَواءِ الْجَحِيمِ} “çılgın alevin tam ortasında” kavli de bu kabildendir. Hassân'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaktığı ağıtta geçen şu beyti de bu manadadır:
يَا وَيْحَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ وَرَهْطِهِ ... بَعْدَ الْمُغَيَّبِ فِي سَوَاءِ الْمُلْحَدِ
Yazık oldu Peygamber'in ashabına ve kabilesine, ... Lahdin tam ortasında kaybolup gidenden sonra!
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: السَّوَاءُ الْقَصْدُ، أَيْ: ذَهَبَ عَنْ قَصْدِ الطَّرِيقِ وَسَمْتِهِ، أَيْ: طَرِيقِ طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Ferrâ ise şöyle demiştir: Sevâ', kast (orta ve doğru yol) demektir; yani yolun istikametinden ve doğrultusundan, yani Allah'a itaat yolundan saptı demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ فِيهِ إِخْبَارُ الْمُسْلِمِينَ بِحِرْصِ الْيَهُودِ عَلَى فِتْنَتِهِمْ وَرَدِّهِمْ عَنِ الْإِسْلَامِ، وَالتَّشْكِيكِ عَلَيْهِمْ فِي دِينِهِمْ. وَقَوْلُهُ: لَوْ يَرُدُّونَكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ. وَقَوْلُهُ: مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: وَدَّ أَيْ: وَدُّوا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ:
{وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ} “Ehl-i Kitap'tan birçoğu istedi” kavlinde, Yahudilerin Müslümanları fitneye düşürme, onları İslam'dan döndürme ve dinleri hakkında onları şüpheye düşürme konusundaki hırslarının Müslümanlara haber verilmesi vardır. {لَوْ يَرُدُّونَكُمْ} kavli zikredilen fiilin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. {مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “kendi nefislerinden” kavlinin {وَدَّ} “istedi” fiiline taalluk etmesi muhtemeldir; yani bunu kendi nefislerinden istediler demektir; şu kavle taalluk etmesi de muhtemeldir:
حَسَداً أَيْ حَسَدًا نَاشِئًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: وَدَّ. وَالْعَفْوُ: تَرْكُ الْمُؤَاخَذَةِ بِالذَّنْبِ.
{حَسَداً} “kıskançlıktan ötürü” kavline taalluk edebilir; yani kendi nefislerinden kaynaklanan bir hasetle demektir ki bu da {وَدَّ} fiilinin illetidir. Afv (عفو); günah sebebiyle hesaba çekmeyi terk etmektir.
وَالصَّفْحُ: إِزَالَةُ أَثَرِهِ مِنَ النَّفْسِ، صَفَحْتُ عَنْ فُلَانٍ: إِذَا أَعْرَضْتَ عَنْ ذَنْبِهِ، وَقَدْ ضَرَبْتُ عَنْهُ صَفْحًا:
Safh (صفح) ise; onun izini gönülden silmektir. Bir kimsenin günahından yüz çevirdiğinde «onun günahını hoş gördüm (safahtü anhu)» denilir; bir kimseden yüz çevirdiğinde de «ondan yüz çevirdim (darabtü anhu safhan)» denir.
إِذَا أَعْرَضْتَ عَنْهُ، وَفِيهِ التَّرْغِيبُ فِي ذَلِكَ وَالْإِرْشَادُ إِلَيْهِ، وَقَدْ نُسِخَ ذَلِكَ بِالْأَمْرِ بِالْقِتَالِ، قاله أبو عبيدة.
[ondan] yüz çevirdiğinde [böyle denir]. Bunda buna (affetmeye ve hoşgörüye) teşvik ve buna yönlendirme vardır. Bu [hüküm], savaş emriyle neshedilmiştir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir.
وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ هُوَ غَايَةُ مَا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ مِنَ الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ، أَيِ: افْعَلُوا ذَلِكَ إِلَى أَنْ يَأْتِيَ إِلَيْكُمُ الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي شَأْنِهِمْ، بِمَا يَخْتَارُهُ وَيَشَاؤُهُ، وَمَا قَدْ قَضَى بِهِ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ، وَهُوَ قَتْلُ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ، وَإِجْلَاءُ مَنْ أُجْلِيَ، وَضَرْبُ الْجِزْيَةِ عَلَى مَنْ ضُرِبَتْ عَلَيْهِ، وَإِسْلَامُ مَنْ أَسْلَمَ. وَقَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} “Allah'ın emri gelinceye kadar” kavli, Allah Sübhânehu'nun emrettiği af ve hoşgörünün nihai sınırıdır; yani Allah Sübhânehu'dan onların hakkında seçeceği ve dileyeceği, ezelî ilminde hükmettiği emir size gelinceye kadar böyle yapın demektir. Bu emir de onlardan öldürülenlerin öldürülmesi, sürülenlerin sürülmesi, cizye konulanlara cizye konulması ve Müslüman olanların İslam'a girmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ حَثٌّ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُمْ في الِاشْتِغَالِ بِمَا يَنْفَعُهُمْ، وَيَعُودُ عَلَيْهِمْ بِالْمَصْلَحَةِ، مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ. وَتَقْدِيمِ الْخَيْرِ الَّذِي يُثَابُونَ عَلَيْهِ حَتَّى يُمَكِّنَ اللَّهُ لَهُمْ، وَيَنْصُرَهُمْ عَلَى الْمُخَالِفِينَ لَهُمْ.
{وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ} “Namazı dosdoğru kılın” kavli; namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek ve Allah kendilerine imkân verip muhaliflerine karşı onlara yardım edinceye kadar kendisiyle sevap kazanacakları hayırları önceden göndermek suretiyle, kendilerine fayda verecek ve menfaat sağlayacak şeylerle meşgul olmaları hususunda Allah Sübhânehu'nun onları bir teşvikidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ رَافِعُ بْنُ حُرَيْمِلَةَ ووهب ابن زَيْدٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ! ائْتِنَا بِكِتَابٍ يَنْزِلُ عَلَيْنَا مِنَ السَّمَاءِ نَقْرَؤُهُ، أَوْ فَجِّرْ لَنَا أَنْهَارًا نَتَّبِعْكَ وَنُصَدِّقْكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ سَواءَ السَّبِيلِ وَكَانَ حُيَيُّ بن أخطب (وأبو ياسر بْنُ أَخَطَبَ) مِنْ أَشَدِّ الْيَهُودِ حَسَدًا لِلْعَرَبِ إِذْ خَصَّهُمُ اللَّهُ بِرَسُولِهِ، وَكَانَا جَاهِدَيْنِ فِي رَدِّ النَّاسِ عَنِ الْإِسْلَامِ مَا اسْتَطَاعَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمَا: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ الْآيَةَ.
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Râfi' b. Hureymile ve Vehb b. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Bize gökten üzerimize inecek ve okuyacağımız bir kitap getir yahut bizim için nehirler fışkırt ki sana uyup seni tasdik edelim» dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta: {أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ} kavlinden {سَواءَ السَّبِيلِ} kavline kadar olan ayeti indirdi. Huyey b. Ahtab ve Ebû Yâsir b. Ahtab, Allah onları Resûlü ile şereflendirdiği için Araplara en çok haset eden Yahudilerdendi. Bu ikisi ellerinden geldiğince insanları İslam'dan döndürmeye gayret ediyorlardı; bunun üzerine Allah bu ikisi hakkında: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ} ayetini indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ السُّدِّيِّ: قَالَ: سَأَلَتِ الْعَرَبُ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَأْتِيَهُمْ بِاللَّهِ، فَيَرَوْهُ جَهْرَةً، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ أبي الْعَالِيَةِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Araplar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ı kendilerine getirmesini ve O'nu apaçık görmeyi istediler; bunun üzerine bu ayet indi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam şöyle dedi:
لَوْ كَانَتْ كَفَّارَاتُنَا كَفَّارَاتِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَا أَعْطَاكُمُ اللَّهُ خَيْرٌ، كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا أَصَابَ أَحَدُهُمُ الْخَطِيئَةَ وَجَدَهَا مَكْتُوبَةً عَلَى بَابِهِ وَكَفَّارَتَهَا، فَإِنْ كَفَّرَهَا كَانَتْ له خزايا فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ لَمْ يُكَفِّرْهَا كَانَتْ لَهُ خزايا فِي الْآخِرَةِ. وَقَدْ أَعْطَاكُمُ اللَّهُ خَيْرًا مِنْ ذَلِكَ، قَالَ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
«Keşke bizim kefaretlerimiz de İsrâiloğullarının kefaretleri gibi olsaydı!» [dedi]. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın size verdiği daha hayırlıdır. İsrâiloğullarından birine bir günah isabet ettiğinde, onu ve kefaretini kapısının üzerinde yazılı bulurdu. Eğer kefaretini öderse bu onun için dünyada bir rüsvaylık olurdu; şayet kefaretini ödemezse bu onun için ahirette bir rüsvaylık olurdu. Allah size bundan daha hayırlısını vermiştir.» [Ve devamla]: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmederse...”
الْآيَةَ، وَالصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: سَأَلَتْ قُرَيْشٌ مُحَمَّدًا ﷺ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا، فَقَالَ: نَعَمْ، وَهُوَ لَكُمْ كَالْمَائِدَةِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِنْ كَفَرْتُمْ، فَأَبَوْا وَرَجَعُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ أَنْ يُرِيَهُمُ اللَّهَ جَهْرَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ قَالَ: يَتَبَدَّلِ الشِّدَّةَ بِالرَّخَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ قَالَ: عَدَلَ عَنِ السَّبِيلِ.
ayetini [okudu ve şöyle buyurdu:] «Beş vakit namaz ile cumadan cumaya [kılınan namazlar], aralarındaki [günahlara] kefarettir.» Bunun üzerine Allah: {أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ} “Yoksa siz de elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kureyş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den Safâ [tepesini] kendileri için altına çevirmesini istedi. O da: «Evet, fakat inkâr ederseniz bu sizin için İsrâiloğullarının sofrası (Mâide) gibi olur» buyurdu. Bunun üzerine çekinip vazgeçtiler. Allah da: {أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ} “Yoksa siz de daha önce Mûsâ'nın sorguya çekildiği gibi elçinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz?” ayetini indirdi; [onların Mûsâ'dan istedikleri de] Allah'ı kendilerine apaçık göstermesiydi. İbn Cerîr'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, {وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ} “Kim imanı inkâr ile değiştirirse” kavli hakkında: «Genişliği zorluk ile değiştirirse» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ} “Şüphesiz doğru yoldan sapmış olur” kavli hakkında: «Yoldan sapmıştır» demiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كَانَ الْيَهُودُ وَالْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ أَشَدَّ الْأَذَى، فَأَمَرَ اللَّهُ بِالصَّبْرِ عَلَى ذَلِكَ، وَالْعَفْوِ عَنْهُمْ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَعْفُونَ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ، وَيَصْبِرُونَ عَلَى الْأَذَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَقَالَ: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ الْآيَةَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَأَوَّلُ فِي الْعَفْوِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، حَتَّى
Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, Kâ'b b. Mâlik'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Medine ahalisinden olan Yahudiler ve müşrikler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına çok şiddetli eziyet ediyorlardı. Bunun üzerine Allah buna sabretmeyi ve onları bağışlamayı emretti ve {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ} “Kitap ehlinden birçoğu arzu etti...” [ayetini] indirdi. Sahîhayn'da ve diğer [kaynak]larda Üsâme b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı, Allah'ın kendilerine emrettiği gibi müşrikleri ve Kitap ehlini affediyor, eziyete sabrediyorlardı. Yüce Allah: {وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً} “Şüphesiz sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan çok eziyet verici sözler işiteceksiniz” ve: {وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ} “Kitap ehlinden birçoğu sizi [dininizden] geri döndürmeyi arzu etti...” ayetini buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Allah'ın kendisine emrettiği af hükmünü tatbik ediyordu; nihayet
أَذِنَ اللَّهُ فِيهِمْ بِقَتْلٍ، فَقَتَلَ اللَّهُ بِهِ مَنْ قَتَلَ مِنْ صَنَادِيدِ قُرَيْشٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ:
nihayet Allah onlar hakkında öldürmeye izin verdi ve Allah onun vesilesiyle Kureyş'in elebaşlarından öldürülenleri öldürdü. İbn Cerîr, Rebî' b. Enes'ten Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ قَالَ: مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ يَقُولُ: أن محمدا رسول اللَّهِ.
{مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “Kendi nefislerinden [kaynaklanan]” kavli hakkında: «Kendi taraflarından [demektir]», {مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ} “kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra” kavli hakkında ise: «Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu [belli olduktan sonra]» dedi.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا وَقَوْلِهِ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ وَنَحْوِ هَذَا فِي الْعَفْوِ عَنِ الْمُشْرِكِينَ قَالَ: نُسِخَ ذَلِكَ كُلُّهُ بِقَوْلِهِ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ يَعْنِي: مِنَ الْأَعْمَالِ، مِنَ الْخَيْرِ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ قال تجدوا ثوابه.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o; {فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا} “Affedin ve hoş görün” kavli, {وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Müşriklerden yüz çevir” kavli ve müşrikleri affetme konusundaki benzeri [ayetler] hakkında şöyle demiştir: «Bunların tamamı; {قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Allah'a inanmayanlarla savaşın...” ayeti ve {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” kavli ile neshedilmiştir.» İbn Cerîr, Süddî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ} “Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz” kavli hakkında: «Yani dünyadaki amellerden ve hayırdan [ne gönderirseniz]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den {تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ} “Onu Allah katında bulursunuz” kavli hakkında: «Onun sevabını bulursunuz demektir» dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١١ الى ١١٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 111-113]
وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)
{وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)} “«Yahudi yahut Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek» dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz kesin delilinizi getirin.» (111) Hayır, kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun ecri Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (112) Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler; Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı okumaktadırlar. Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi konuştu. Artık Allah, ihtilaf edip durdukları şey hakkında kıyamet günü aralarında hüküm verecektir. (113)”
قَوْلُهُ: هُوداً قَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُودًا بِمَعْنَى: يَهُودِيًّا، وَأَنْ يَكُونَ جَمْعَ هَائِدٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ الضَّمِيرَ الْمُفْرَدَ فِي كَانَ هُوَ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ مَنْ، وَالْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ: هُوداً بِاعْتِبَارِ مَعْنَى مَنْ قِيلَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {هُوداً} “Yahudi” kavli hakkında Ferrâ şöyle demiştir: Hûden (هُوداً) kelimesinin «yahudiyyen» (Yahudi) anlamında olması da «hâid» kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Ahfeş ise şöyle demiştir: {كانَ} fiilindeki tekil zamir, {مَنْ} lafzına göredir; {هُوداً} kavlindeki çoğulluk ise {مَنْ} kelimesinin anlamına göredir. Şöyle denilmiştir:
فِي هَذَا الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَأَصْلُهُ: وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا. هَكَذَا قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَسَبَقَهُمْ إِلَى ذَلِكَ بَعْضُ السَّلَفِ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّ طَائِفَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَقَعَ مِنْهُمْ هَذَا الْقَوْلُ، وَأَنَّهُمْ يَخْتَصُّونَ بِذَلِكَ دُونَ غَيْرِهِمْ وَوَجْهُ الْقَوْلِ:
Bu ifadede bir hazif (kelime düşmesi) vardır; aslı şöyledir: «Yahudiler, cennete ancak Yahudi olanlar girecek dedi; Hristiyanlar da cennete ancak Hristiyan olanlar girecek dedi.» Pek çok müfessir böyle demiştir ve selef âlimlerinden bazıları da bu görüşü önceden belirtmiştir. Kur'an nazmının zahiri ise bu sözün hem Yahudi hem de Hristiyan topluluklarından sadır olduğunu ve bunun başkalarına değil yalnızca kendilerine mahsus olduğunu iddia ettiklerini göstermektedir. Sözde
بِأَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا، مَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ أَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الطَّائِفَتَيْنِ تُضَلِّلُ الْأُخْرَى، وَتَنْفِي عَنْهَا أَنَّهَا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ، فَضْلًا عَنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ، كَمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، فَإِنَّهُ قَدْ حَكَى اللَّهُ عَنِ الْيَهُودِ أَنَّهَا قَالَتْ:
bir hazif bulunduğu görüşünün gerekçesi; bu iki taifeden her birinin diğerini dalalette saydığı ve değil cennete girmek, onun dinden herhangi bir esas üzere olduğunu dahi inkâr ettiği hususunun bilinmesidir. Nitekim bu ayette de böyledir; zira Allah Yahudilerden naklen onların şöyle dediklerini bildirmiştir:
لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ، وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ، وَالْأَمَانِيُّ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ، إِلَى مَا تَقَدَّمَ لَهُمْ مِنَ الْأَمَانِيِّ، الَّتِي آخِرُهَا أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ غَيْرُهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى هَذِهِ الْأُمْنِيَّةِ الْآخِرَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَمْثَالُ تِلْكَ الْأُمْنِيَّةِ أَمَانِيُّهُمْ، عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ لِيُطَابِقَ أَمَانِيُّهُمْ، قَوْلُهُ:
«Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir»; Hristiyanlar da «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» demişlerdir. Emânî (أَمَانِيّ) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. {تِلْكَ} “Bu” lafzıyla yapılan işaret, onların daha önce geçen kuruntularınadır ki bunların sonuncusu cennete kendilerinden başkasının girmeyeceği iddiasıdır. Bir görüşe göre de işaret bu son kuruntuya yöneliktir ve takdiri şöyledir: «O kuruntunun benzerleri onların kuruntularıdır»; [burada] {أَمانِيُّهُمْ} kelimesine uygun düşmesi için muzâf (tamlanan) hazfedilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
هاتُوا أَصْلُهُ: هَاتُيُوا، حُذِفَتِ الضَّمَّةُ لِثِقَلِهَا، ثُمَّ حُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَيُقَالُ لِلْمُفْرَدِ الْمُذَكَّرِ:
{هاتُوا} “Getirin” lafzının aslı «hâtuyû» (هَاتُيُوا) şeklindedir; hareke ağır geldiği için zamme hazfedilmiş, ardından iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle yâ harfi düşürülmüştür. Eril tekil için:
هَاتِ، وَلِلْمُؤَنَّثِ: هَاتِي، وَهُوَ صَوْتٌ بِمَعْنَى احْضَرْ. وَالْبُرْهَانُ: الدَّلِيلُ الَّذِي يَحْصُلُ عِنْدَهُ الْيَقِينُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: طَلَبُ الدَّلِيلِ هُنَا يَقْتَضِي إِثْبَاتَ النَّظَرِ، وَيَرُدُّ عَلَى مَنْ يَنْفِيهِ. وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ:
Hâti (هَاتِ), dişil tekil için ise Hâtî (هَاتِي) denir ve bu «getir, hazır et» anlamında bir isim-fiildir (savt). Bürhân (بُرْهَان) ise kendisiyle kesin bilgiye (yakîne) ulaşılan delildir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Burada delil istenmesi, aklî istidlalin (nazarın) meşruiyetini gerektirir ve bunu inkâr edenleri reddeder. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz” kavli, yani:
فِي تِلْكَ الْأَمَانِيِّ الْمُجَرَّدَةِ وَالدَّعَاوَى الْبَاطِلَةِ، ثُمَّ رَدَّ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَهُوَ إِثْبَاتٌ لِمَا نَفَوْهُ مِنْ دُخُولِ غَيْرِهِمُ الْجَنَّةَ، أَيْ: لَيْسَ كَمَا يَقُولُونَ، بَلْ يَدْخُلُهَا مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ. وَمَعْنَى أَسْلَمَ: اسْتَسْلَمَ وَقِيلَ:
bu kuru kuruntularda ve asılsız iddialarda [doğru sözlü iseniz] demektir. Sonra Allah onları reddederek şöyle buyurmuştur: {بَلى مَنْ أَسْلَمَ} “Hayır, kim teslim ederse”; bu, onların kendilerinden başkasının cennete girmesini nefyetmelerine karşı bir isbattır; yani «durum onların dediği gibi değildir, bilakis yüzünü Allah'a teslim eden kimse oraya girecektir» demektir. Esleme (أَسْلَمَ) fiilinin anlamı «istisleme» (teslim oldu/boyun eğdi) demektir; bir görüşe göre de:
أَخْلَصَ. وَخَصَّ الْوَجْهَ بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ مَا يُرَى مِنَ الْإِنْسَانِ، وَلِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْحَوَاسِّ الظَّاهِرَةِ، وَفِيهِ يظهر
«ihlaslı kıldı» demektir. [Âyette] yüzün özellikle zikredilmesi, insanın görünen en şerefli uzvu olması, dış duyuların mahalli bulunması ve onda tezahür etmesi [sebebiyledir].
الْعِزُّ وَالذُّلُّ، وَقِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ تُخْبِرُ بِالْوَجْهِ عَنْ جُمْلَةِ الشَّيْءِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى هُنَا: الْوَجْهُ وغيره وقيل: المراد بِالْوَجْهِ هُنَا: الْمَقْصِدُ، أَيْ: مَنْ أَخْلَصَ مَقْصِدَهُ وَقَوْلُهُ وَهُوَ مُحْسِنٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الحال، والضمير في قوله: وَجْهَهُ وفَلَهُ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ مَنْ، وَفِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِمْ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا. وَقَوْلُهُ:
zilletin onda tezahür etmesi sebebiyledir. Arapların yüz kelimesiyle bir şeyin bütününü ifade ettiği ve buradaki anlamın «yüzü ve diğer azaları» olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre burada yüz ile kastedilen «yöneliş/kasıt»tır; yani «kim kasdını ve niyetini ihlaslı kılarsa» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُوَ مُحْسِنٌ} “ve o iyilik yapan biri olarak” kavli hâl konumunda nasb mahalledir. {وَجْهَهُ} ve {فَلَهُ} kelimelerindeki zamirler {مَنْ} lafzına göredir; {عَلَيْهِمْ} kavlindeki zamir ise onun anlamına göredir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
مَنْ إِنْ كَانَتِ الْمَوْصُولَةَ فَهِيَ فَاعِلٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: بَلَى يَدْخُلُهَا مَنْ أَسْلَمَ. وَقَوْلُهُ: فَلَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَنْ أَسْلَمَ وَإِنْ كَانَتْ مَنْ شَرْطِيَّةً، فَقَوْلُهُ: فَلَهُ هُوَ الْجَزَاءُ، وَمَجْمُوعُ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ رَدٌّ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَإِبْطَالٌ لِتِلْكَ الدَّعْوَى. وَقَوْلُهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ وَمَا بَعْدَهُ، فِيهِ أَنَّ كُلَّ طَائِفَةٍ تَنْفِي الْخَيْرَ عَنِ الْأُخْرَى، وَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ إِثْبَاتَهُ لِنَفْسِهَا، تحجرا لِرَحْمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ الشَّيْءَ هُوَ الَّذِي يَصِحُّ وَيُعْتَدُّ بِهِ، قَالَ: وَهَذِهِ مُبَالَغَةٌ عَظِيمَةٌ، لِأَنَّ الْمُحَالَ وَالْمَعْدُومَ يَقَعُ عَلَيْهِمَا اسْمُ الشَّيْءِ، وَإِذَا نُفِيَ إِطْلَاقُ اسْمِ الشَّيْءِ عَلَيْهِ فَقَدْ بُولِغَ فِي تَرْكِ الِاعْتِدَادِ بِهِ إِلَى مَا لَيْسَ بَعْدَهُ، وَهَكَذَا قَوْلُهُمْ: أَقَلُّ مِنْ لَا شَيْءَ.
{مَنْ} eğer ism-i mevsûl ise mahzuf bir fiilin fâilidir; yani «Hayır, yüzünü teslim eden kimse oraya girer» takdirindedir. {فَلَهُ} kavli de {مَنْ أَسْلَمَ} ifadesine ma'tûftur. Şayet {مَنْ} şart edatı ise, {فَلَهُ} kavli şartın cevabıdır; şart ve cevabın bütünü Ehl-i Kitab'a bir ret ve o iddiayı iptaldir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقالَتِ الْيَهُودُ} “Yahudiler dedi ki...” ve devamındaki kavlinde, her iki taifenin de Allah Sübhânehu'nun rahmetini tekeline alarak diğerinden hayrı nefyettiği ve bunu kendisi için ispat ettiği ifade edilmektedir. Keşşâf müellifi şöyle demiştir: «Şey (شَيْء), sahih olan ve dikkate alınan şeydir.» Devamla şöyle demiştir: «Bu büyük bir mübalağadır; zira muhal ve madum olan şeylere dahi 'şey' ismi verilir. Bir şeyden 'şey' isminin mutlak olarak nefyedilmesi durumunda, onu dikkate almamakta nihai sınıra kadar mübalağa yapılmış olur; nitekim 'hiçbir şeyden daha az' sözü de böyledir.»
وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ أَيِ: التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، وَالْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ جِنْسُ الْكِتَابِ، وَفِي هَذَا أَعْظَمُ تَوْبِيخٍ وَأَشَدُّ تَقْرِيعٍ، لِأَنَّ الْوُقُوعَ فِي الدَّعَاوَى الْبَاطِلَةِ، والتكلم بما ليس عليه برهان، وهو وَإِنْ كَانَ قَبِيحًا عَلَى الْإِطْلَاقِ، لَكِنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالدِّرَاسَةِ لِكُتُبِ اللَّهِ أَشَدُّ قُبْحًا، وَأَفْظَعُ جُرْمًا، وَأَعْظَمُ ذَنْبًا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ} “Oysa onlar Kitab'ı okumaktadırlar” kavli, yani Tevrat ve İncil'i [okumaktadırlar demektir] ve bu cümle hâl cümlesidir. Kitap cinsinin kastedildiği de söylenmiştir. Bu ifadede son derece büyük bir kınama ve şiddetli bir azarlama vardır; çünkü bâtıl iddialara düşmek ve delilsizce konuşmak, mutlak manada çirkin olmakla birlikte, ilim sahibi olan ve Allah'ın kitaplarını okuyup inceleyen kimselerden sadır olduğunda daha çirkin, suçu daha dehşetli ve günahı daha büyüktür.
وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ الْمُرَادُ بِهِمْ: كُفَّارُ الْعَرَبِ الَّذِينَ لَا كِتَابَ لَهُمْ، قَالُوا: مِثْلَ مَقَالَةِ الْيَهُودِ، اقْتِدَاءً بِهِمْ، لِأَنَّهُمْ جَهَلَةٌ، لَا يَقْدِرُونَ عَلَى غَيْرِ التَّقْلِيدِ لِمَنْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمْ: طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَهُمُ الَّذِينَ لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ، ثُمَّ أَخْبَرَنَا سُبْحَانَهُ، بِأَنَّهُ الْمُتَوَلِّي لِفَصْلِ هَذِهِ الْخُصُومَةِ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا الْخِلَافُ عِنْدَ الرُّجُوعِ إِلَيْهِ، فَيُعَذِّبُ مَنْ يَسْتَحِقُّ التَّعْذِيبَ، وَيُنَجِّي مَنْ يَسْتَحِقُّ النَّجَاةَ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ} “Bilmeyenler de tıpkı onların sözü gibi konuştu” kavliyle kastedilenler, kendilerine ait bir kitabı bulunmayan Arap kâfirleridir. Onlar câhil oldukları ve ilim ehli olduğuna inandıkları kimseleri taklit etmekten başka bir şeye güç yetiremedikleri için, Yahudilere uyarak onların sözünün benzerini söylemişlerdir. Bir görüşe göre de bunlarla kastedilen, Yahudi ve Hristiyanlardan ilmi olmayan bir gruptur. Sonra Allah Sübhânehu, O'na döndüklerinde hakkında ihtilafa düştükleri bu husumeti bizzat çözüme kavuşturacağını, azabı hak edene azap edip kurtuluşu hak edeni kurtaracağını bildirmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ الْآيَةَ، قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ:
İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, {وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ} “«Cennete asla girmeyecek» dediler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yahudiler:
لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ يَهُودِيًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا، تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قَالَ: أَمَانِيُّ يَتَمَنَّوْنَهَا عَلَى الله بغير الحق قُلْ: هاتُوا بُرْهانَكُمْ قَالَ: حُجَّتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بِمَا تَقُولُونَهُ أَنَّهُ كَمَا تَقُولُونَ بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ يَقُولُ: أَخْلَصَ لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ قَالَ: حُجَّتَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ قَالَ: أَخْلَصَ دِينَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
«Cennete ancak Yahudi olanlar girecek» dediler; Hristiyanlar da: «Cennete ancak Hristiyan olanlar girecek» dediler. {تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ} “Bu onların kuruntularıdır” kavli hakkında: «Haksız yere Allah'tan diledikleri temennilerdir» dedi. {قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ} “De ki: Delilinizi getirin” kavli hakkında: «Hüccetinizi getirin demektir» dedi. {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “Eğer doğru sözlü iseniz” kavli hakkında: «Söylediğiniz şeyde, iddia ettiğiniz gibi olduğunuza dair [delilinizi getirin]» dedi. {بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ} “Hayır, kim yüzünü Allah'a teslim ederse” kavli hakkında ise: «Allah için ihlaslı kılarsa demektir» dedi. İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ} “De ki: Delilinizi getirin” kavli hakkında: «Hüccetinizi [getirin]» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, {بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ} “Hayır, kim yüzünü teslim ederse” kavli hakkında: «Dinini ihlaslı kılarsa» demiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
لَمَّا قَدِمَ وَفْدُ نَجْرَانَ مِنَ النَّصَارَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَتَتْهُمْ أَحْبَارُ اليهود، فتنازعوا عند رسول الله، فقال رافع ابن حُرَيْمِلَةَ: مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ، وَكَفَرَ بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ: مَا أَنْتُمْ عَلَى شَيْءٍ، وَجَحَدَ نُبُوَّةَ مُوسَى وَكَفَرَ بِالتَّوْرَاةِ، قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ أَيْ كُلٌّ يَتْلُو فِي كِتَابِهِ تَصْدِيقَ مَنْ كَفَرَ بِهِ.
Necran Hristiyan heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğinde, Yahudi hahamları da onların yanına geldi ve Resûlullah'ın huzurunda münakaşa ettiler. Râfi' b. Hureymile: «Siz hiçbir esas üzere değilsiniz» diyerek Îsâ'yı ve İncil'i inkâr etti. Necran halkından bir adam da ona: «Siz hiçbir esas üzere değilsiniz» diyerek Mûsâ'nın peygamberliğini reddetti ve Tevrat'ı inkâr etti. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Allah bu hususta: {وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ} “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir esas üzere değildir» dediler; Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir esas üzere değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı okumaktadırlar” ayetini indirdi; yani her biri kendi kitabında, inkâr ettiği kimsenin tasdikini okumaktadır.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَطَاءٍ: مَنْ هَؤُلَاءِ الذين لا يعلمون؟ قَالَ: هُمْ أُمَمٌ كَانَتْ قَبْلَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: هُمُ العرب، قالوا: ليس محمد على شيء.
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Atâ'ya «Bilmeyen bu kimseler kimlerdir?» diye sordum. O: «Yahudilerden ve Hristiyanlardan önceki ümmetlerdir» dedi. İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o: «Onlar Araplardır; 'Muhammed hiçbir esas üzere değildir' demişlerdir» demiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 114-115]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)
{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)} “Allah'ın mescidlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyen ve onların harap olmasına çalışan kimseden daha zâlim kim olabilir? Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur. Dünyada onlar için bir rüsvaylık, ahirette ise büyük bir azap vardır. (114) Doğu da Batı da Allah'ındır; nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi (rızası/kıblesi) oradadır. Şüphesiz Allah, Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir). (115)”
هَذَا الِاسْتِفْهَامُ فِيهِ أَبْلَغُ دَلَالَةٍ عَلَى أَنَّ هَذَا الظُّلْمَ مُتَنَاهٍ، وَأَنَّهُ بِمَنْزِلَةٍ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَلْحَقَهُ سَائِرُ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ، أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ، وَاسْمُ الاستفهام في محل رفع على الابتداء، وأظلم خَبَرُهُ. وَقَوْلُهُ:
Bu soru (istifham), bu zulmün nihai noktaya vardığına ve diğer hiçbir zulüm çeşidinin ona erişemeyeceği bir mertebede olduğuna dair en beliğ bir delalettir; yani «Allah'ın mescidlerine engel olandan daha zâlim hiç kimse yoktur» demektir. İstifham ismi mübteda (özne) olarak ref mahallindedir, {أَظْلَمُ} lafzı ise onun haberidir (yüklemidir). Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ قِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنْ مَسَاجِدَ، وَقِيلَ إِنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ بِتَقْدِيرِ كَرَاهِيَةَ أَنْ يُذْكَرَ وَقِيلَ:
{أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} “oralarda O'nun isminin anılmasını” ifadesinin {مَساجِدَ} kelimesinden bedel olduğu söylenmiştir. «Anılmasını kerih görerek» takdiriyle mef'ûlün leh (gerekçe tümleci) olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de:
إِنَّ التَّقْدِيرَ: مِنْ أَنْ يُذْكَرَ، ثُمَّ حُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ لِطُولِ الْكَلَامِ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ مَنَعَ وَالْمُرَادُ بِمَنْعِ الْمَسَاجِدِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ مَنْعُ مَنْ يَأْتِي إِلَيْهَا لِلصَّلَاةِ، وَالتِّلَاوَةِ، وَالذِّكْرِ، وَتَعْلِيمِهِ. وَالْمُرَادُ بِالسَّعْيِ فِي خَرَابِهَا: هُوَ السَّعْيُ فِي هَدْمِهَا، وَرَفْعِ بُنْيَانِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْخَرَابِ: تَعْطِيلُهَا عَنِ الطَّاعَاتِ الَّتِي وُضِعَتْ لَهَا، فَيَكُونُ أَعَمَّ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ فَيَشْمَلُ جَمِيعَ مَا يُمْنَعُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي بُنِيَتْ لَهَا الْمَسَاجِدُ، كَتَعَلُّمِ الْعِلْمِ وَتَعْلِيمِهِ، وَالْقُعُودِ لِلِاعْتِكَافِ، وَانْتِظَارِ الصَّلَاةِ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْأَمْرَيْنِ، مِنْ بَابِ عُمُومِ الْمَجَازِ، كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ وَقَوْلِهِ: مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ أَيْ: مَا كَانَ يَنْبَغِي لَهُمْ دُخُولُهَا إِلَّا حَالَ خَوْفِهِمْ، وَفِيهِ إِرْشَادٌ لِلْعِبَادِ مِنَ اللَّهِ ﷿ أَنَّهُ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يَمْنَعُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ مَسْجِدٍ وَمَسْجِدٍ، وَبَيْنَ كَافِرٍ وكافر، كما يفيد عُمُومُ اللَّفْظِ، وَلَا يُنَافِيهِ خُصُوصُ السَّبَبِ، وَأَنْ يَجْعَلُوهُمْ بِحَالَةِ إِذَا أَرَادُوا الدُّخُولَ كَانُوا عَلَى وَجَلٍ وَخَوْفٍ مِنْ أَنْ يَفْطِنَ لَهُمْ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَيُنْزِلُونَ بِهِمْ مَا يُوجِبُ الْإِهَانَةَ وَالْإِذْلَالَ، وَلَيْسَ فِيهِ الْإِذْنُ لَنَا بِتَمْكِينِهِمْ مِنْ ذَلِكَ حَالَ خَوْفِهِمْ، بَلْ هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْمَنْعِ لَهُمْ مِنَّا عَنْ دُخُولِ مَسَاجِدِنَا. وَالْخِزْيُ: قِيلَ: هُوَ ضَرْبُ الْجِزْيَةِ عَلَيْهِمْ وَإِذْلَالُهُمْ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَالْمَشْرِقُ: مَوْضِعُ الشُّرُوقِ. وَالْمَغْرِبُ: مَوْضِعُ الْغُرُوبِ، أَيْ: هُمَا مِلْكٌ لِلَّهِ، وَمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْجِهَاتِ وَالْمَخْلُوقَاتِ، فَيَشْمَلُ الأرض كلها. وقوله: فَأَيْنَما تُوَلُّوا أَيْ: أَيَّ جِهَةٍ تَسْتَقْبِلُونَهَا فَهُنَاكَ وَجْهُ اللَّهِ، أَيِ: الْمَكَانُ الَّذِي يَرْتَضِي لَكُمُ اسْتِقْبَالَهُ، وَذَلِكَ يَكُونُ عِنْدَ الْتِبَاسِ جِهَةِ الْقِبْلَةِ الَّتِي أَمَرَنَا بِالتَّوَجُّهِ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ إِذَا مُنِعْتُمْ أَنْ تُصَلُّوا فِي المسجد الحرام، أي:
takdir «anılmasından» (مِنْ أَنْ يُذْكَرَ) şeklindedir ve cümlenin uzunluğu sebebiyle cer harfi hazfedilmiştir. {مَنَعَ} fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu da söylenmiştir. Mescidlerde Allah'ın isminin anılmasına engel olmaktan maksat; namaz kılmak, Kur'an okumak, zikir yapmak ve onu öğretmek için mescidlere gelen kimselere engel olmaktır. Onların harap olmasına çalışmaktan maksat ise: mescidlerin yıkılmasına ve binalarının ortadan kaldırılmasına çalışmaktır. Harap etme ile mescidlerin inşa ediliş gayesi olan ibadetlerden uzak tutulmasının kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda bu ifade {أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} kavlinden daha genel olur ve mescidlerin kendisi için inşa edildiği ilim öğrenmek, öğretmek, itikâf için oturmak ve namazı beklemek gibi engellenen bütün hususları kapsar. Âmm-ı mecâz kabîlinden olarak, Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ} “Allah'ın mescidlerini ancak... imar eder” kavlinde söylendiği gibi, her iki durumdan da daha genel bir anlamın kastedilmiş olması da mümkündür. Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ} “Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur” kavli; «onların korku hali dışında mescidlere girmeleri yaraşmaz» demektir. Bunda Allah Azze ve Celle'den kullarına bir irşat vardır: Lafzın umumiliğinin ifade ettiği üzere –sebebin hususiliği buna mâni değildir– mescidler arasında ve kâfirler arasında hiçbir ayrım yapmaksızın Allah'ın mescidlerini inkârcılara yasaklamaları, girmek istediklerinde Müslümanlardan birinin kendilerini fark edip aşağılanma ve zillete uğratacağı endişesiyle korku ve dehşet içinde bulunacakları bir vaziyete getirmeleri gerekir. Bu ifadede, korktukları halde mescidlere girmelerine izin vermemiz anlamı yoktur; bilakis bu, bizim tarafımızdan mescidlerimize girmelerinin engellenmesinden kinayedir. Hizy (خِزْي) kavramının, onlara cizye koymak ve onları zelil kılmak olduğu söylenmiş; başka açıklamalar da yapılmıştır ve tefsiri daha önce geçmişti. Maşrık (مَشْرِق) güneşin doğduğu yer, mağrib (مَغْرِب) ise güneşin battığı yerdir; yani ikisi de, ikisi arasındaki yönler ve yaratılmışlar da Allah'ın mülküdür ve bu bütün yeryüzünü kapsar. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا} “Nereye dönerseniz dönün” kavli, yani hangi yöne yönelirseniz yönelin {فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Allah'ın vechi oradadır”; yani O'nun yönelmenize razı olduğu mekân oradadır demektir. Bu da, Allah Sübhânehu'nun: {فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ} “Yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir; nerede olursanız yüzlerinizi onun tarafına çevirin” kavliyle yönelmemizi emrettiği kıble yönünün şüpheli kaldığı durumlarda geçerlidir. Keşşâf müellifi şöyle demiştir: «Bunun anlamı şudur: Sizler Mescid-i Harâm'da –yani
فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَقَدْ جُعِلَتْ لَكُمُ الْأَرْضُ مَسْجِدًا، فَصَلُّوا فِي أَيِّ بُقْعَةٍ شِئْتُمْ مِنْ بِقَاعِهَا، وَافْعَلُوا التَّوْلِيَةَ فِيهَا، فَإِنَّ التَّوْلِيَةَ مُمْكِنَةٌ فِي كُلِّ مَكَانٍ، لَا تَخْتَصُّ أَمَاكِنُهَا فِي مَسْجِدٍ دُونَ مَسْجِدٍ، وَلَا فِي مَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ انْتَهَى.
Beytü'l-Makdis'te– namaz kılmaktan engellendiğinizde, yeryüzü sizin için mescit kılınmıştır; artık yeryüzünün dilediğiniz herhangi bir parçasında namaz kılın ve orada [kıbleye] yönelin. Çünkü [namazda kıbleye] yönelmek her yerde mümkündür; onun mekânları bir mescide veya bir yere mahsus değildir.»
وَهَذَا التَّخْصِيصُ لَا وَجْهَ لَهُ فَإِنَّ اللَّفْظَ أَوْسَعُ مِنْهُ. وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ بِهِ بَيَانَ السَّبَبِ فَلَا بَأْسَ. وَقَوْلُهُ:
Bu tahsisin geçerli bir dayanağı yoktur; zira lafız bundan daha kapsamlıdır. Eğer bununla nüzul sebebini açıklamak kastedilmişse bunda bir sakınca yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ فِيهِ إِرْشَادٌ إِلَى سِعَةِ رَحْمَتِهِ. وَأَنَّهُ يُوَسِّعُ عَلَى عِبَادِهِ فِي دِينِهِمْ، وَلَا يُكَلِّفُهُمْ مَا لَيْسَ فِي وُسْعِهِمْ، وَقِيلَ: وَاسْعٌ، بِمَعْنَى: أَنَّهُ يَسَعُ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ، كَمَا قَالَ: وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْوَاسِعُ: الْجَوَادُ الَّذِي يَسَعُ عَطَاؤُهُ كُلَّ شَيْءٍ.
{إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah Vâsi'dir, Alîm'dir” kavlinde, O'nun rahmetinin genişliğine ve din hususunda kullarına genişlik sağladığına, güç yetiremeyecekleri şeyleri onlara yüklemediğine dair bir irşat vardır. Vâsi' (واسِع) isminin, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً} “İlmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyurduğu gibi «ilmi her şeyi kuşatan» anlamına geldiği de söylenmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Vâsi'; «ihsanı her şeyi kuşatan son derece cömert» demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قُرَيْشًا مَنَعُوا النَّبِيَّ ﷺ الصَّلَاةَ عِنْدَ الكعبة
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Kureyş, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i Kâbe'nin yanında namaz kılmaktan
فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هُمُ النَّصَارَى، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ:
Mescid-i Harâm'da namaz kılmaktan menettiğini ve bunun üzerine Allah'ın: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ} “Allah'ın mescidlerinde engelleyenden daha zâlim kim olabilir?” ayetini indirdiğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Onlar Hristiyanlardır» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
هُمُ الرُّومُ، كَانُوا ظَاهَرُوا بُخَتُنَصَّرَ عَلَى خَرَابِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَفِي قَوْلِهِ أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ قَالَ: فَلَيْسَ فِي الْأَرْضِ رُومِيٌّ يَدْخُلُهُ الْيَوْمَ إِلَّا وَهُوَ خَائِفٌ أَنْ يُضْرَبَ عُنُقُهُ، وَقَدْ أُخِيفَ بِأَدَاءِ الْجِزْيَةِ فَهُوَ يُؤَدِّيهَا. وَفِي قَوْلِهِ: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ قَالَ: أَمَّا خِزْيُهُمْ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ إِذَا قَامَ الْمَهْدِيُّ وَفُتِحَتِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةُ قَتَلَهُمْ، فَذَلِكَ الْخِزْيُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُمُ الرُّومُ. وَأَخْرَجَ ابن أبي حاتم عن كعب: أنهم النصارى لما أظهروا على بيت المقدس حرقوه. وأخرج ابن جرير عن عبد الرحمن ابن زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ حِينَ صَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْبَيْتِ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: لَيْسَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ إِلَّا خَائِفِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ قَالَ: يُعْطُونَ الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَوَّلُ مَا نُسِخَ مِنَ الْقُرْآنِ فِيمَا ذُكِرَ لَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ شَأْنُ الْقِبْلَةِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ الْآيَةَ، فَاسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَصَلَّى نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَتَرَكَ الْبَيْتَ الْعَتِيقَ، ثُمَّ صَرَفَهُ اللَّهُ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، وَنَسَخَهَا، فَقَالَ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِهِ، ثُمَّ قَرَأَ ابن عمر هذه الآية فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ وَقَالَ فِي هَذَا أنزلت هذه الآية. وأخرج نحوه عن ابْنُ جَرِيرٍ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ قِبَلَ الْمَشْرِقِ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُصَلِّيَ الْمَكْتُوبَةَ نَزَلَ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ وَصَلَّى. وَرُوِيَ نَحْوُهُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ مَرْفُوعًا، أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ.
«Onlar, Beytü'l-Makdis'in tahrip edilmesinde Buhtunassar'a yardım eden Rumlardır.» Süddî, {أُولئِكَ مَا كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلَّا خائِفِينَ} “Bunların, oralara korka korka girmekten başka hakları yoktur” kavli hakkında şöyle demiştir: «Bugün yeryüzünde boynunun vurulmasından korkmaksızın oraya giren hiçbir Rum yoktur; cizye ödemekle korkutulmuştur ve o cizyeyi ödemektedir.» {لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ} “Dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır” kavli hakkında ise şöyle demiştir: «Onların dünyadaki rüsvaylığına gelince; Mehdî çıktığı ve İstanbul fethedildiği zaman onları öldürecektir; işte rüsvaylık budur.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre onlar Rumlardır. İbn Ebî Hâtim Ka'b'dan: «Onlar Beytü'l-Makdis'e üstün geldiklerinde orayı yakan Hristiyanlardır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o: «Onlar, Hudeybiye günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Beytullah'tan alıkoyan müşriklerdir» demiştir. İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o: «Müşriklerin mescide ancak korkarak girme hakları vardır» demiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ} “Dünyada onlar için bir rüsvaylık vardır” kavli hakkında: «Boyun eğip küçülmüş olarak kendi elleriyle cizye verirler» demiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bize zikredildiğine göre –en doğrusunu Allah bilir– Kur'an'dan ilk neshedilen hüküm kıble meselesidir. Allah Teâlâ: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “Doğu da Batı da Allah'ındır” ayetini buyurunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) bırakıp Beytü'l-Makdis'e yönelerek namaz kıldı. Sonra Allah onu tekrar Beyt-i Atîk'e çevirdi ve bu hükmü neshederek: {وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ} “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” ayetini indirdi.» İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve diğer muhaddisler İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bineği üzerinde nafile namaz kılarken binek onu hangi yöne çevirirse o tarafa doğru kılardı.» Sonra İbn Ömer: {فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın vechi oradadır” ayetini okudu ve «Bu ayet bunun hakkında inmiştir» dedi. İbn Cerîr, Dârekutnî ve Hâkim de (sahih olduğunu belirterek) bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Câbir'den nakledilen hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem binek üzerinde doğu yönüne doğru nafile namaz kılardı; farz namazı kılmak istediğinde ise iner, kıbleye yönelir ve öyle kılardı. Bunun benzeri Enes'ten merfû olarak rivayet edilmiş olup bunu İbn Ebî Şeybe ve Ebû Dâvûd tahric etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَضَعَّفَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَغَيْرُهُمْ، عَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، قَالَ:
Abd b. Humeyd, Tirmizî (zayıf olduğunu belirterek), İbn Mâce, İbn Cerîr ve diğerleri Âmir b. Rebîa'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي لَيْلَةٍ سَوْدَاءَ مُظْلِمَةٍ، فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَأْخُذُ الْأَحْجَارَ فَيَعْمَلُ مَسْجِدًا فَيُصَلِّي فِيهِ، فَلَمَّا أَنْ أَصْبَحْنَا إِذَا نَحْنُ قَدْ صَلَّيْنَا عَلَى غَيْرِ الْقِبْلَةِ فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَقَدْ صَلَّيْنَا لَيْلَتَنَا هَذِهِ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ الْآيَةَ، فَقَالَ: مَضَتْ صَلَاتُكُمْ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، إِلَّا أَنَّهُ ذكر أنهم خطّوا خطوطا. وأخرج نحوه وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءٍ يَرْفَعُهُ، وَهُوَ مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ قَالَ: قِبْلَةٌ لِلَّهِ أَيْنَمَا تَوَجَّهْتَ شَرْقًا أَوْ غَرْبًا.
«Zifiri karanlık bir gecede Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Bir yerde konakladık. Herkes taşları toplayıp bir mescit yeri yaparak orada namaz kılmaya başladı. Sabah olunca bir de baktık ki kıbleden başka bir yöne doğru namaz kılmışız. Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu gece kıbleden başka yöne doğru namaz kıldık' dedik. Bunun üzerine Allah: {وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ} “Doğu da Batı da Allah'ındır...” ayetini indirdi; Resûlullah da: 'Namazınız geçerlidir' buyurdu.» Dârekutnî, İbn Merdûye ve Beyhakî, Câbir'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişler, ancak onların [taş dizmek yerine] çizgiler çizdiklerini zikretmişlerdir. İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan da merfû olarak bunun benzerini tahric etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir de mürsel bir senetle Atâ'dan bunu merfû olarak rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ} “Allah'ın vechi oradadır” kavli hakkında: «Doğuya veya batıya, nereye yönelirseniz yönelin orası Allah'ın kıblesidir» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عمر نحوه.
İbn Ebî Şeybe, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ» «Doğu ile batı arası kıbledir.» İbn Ebî Şeybe, Dârekutnî ve Beyhakî, İbn Ömer'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî, Ömer'den de bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٦ الى ١١٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 116-118]
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)} “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir. (116) O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır (Bedî'). Bir işe hükmettiğinde ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir. (117) Bilmeyenler: «Allah bizimle konuşsa ya da bize bir mucize gelse ya!» dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi. Kesin olarak inanan bir topluluk için ayetleri apaçık gösterdik. (118)”
قَوْلُهُ: وَقالُوا هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى- وَقِيلَ الْيَهُودُ، أَيْ: قَالُوا- عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ- وَقِيلَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَقالُوا} “Dediler” kavli ile kastedilenler Yahudiler ve Hristiyanlardır. Bir görüşe göre sadece Yahudilerdir; yani «Üzeyir Allah'ın oğludur» demişlerdir. Bir görüşe göre de:
النَّصَارَى، أَيْ: قَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ- وَقِيلَ: هُمْ كُفَّارُ الْعَرَبِ، أَيْ: قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ.
Hristiyanlardır; yani «Mesîh Allah'ın oğludur» demişlerdir. Bir görüşe göre ise onlar Arap kâfirleridir; yani «Melekler Allah'ın kızlarıdır» demişlerdir.
وَقَوْلُهُ: سُبْحانَهُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، وَالْمُرَادُ هُنَا: تَبَرُّؤُ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ مِنِ اتِّخَاذِ الْوَلَدِ. وَقَوْلُهُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: {سُبْحانَهُ} “Hâşâ, O bundan münezzehtir” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. Buradaki maksat, Allah Teâlâ'nın onların kendisine nisbet ettiği çocuk edinme isnadından berî ve münezzeh olduğunu beyan etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَدٌّ عَلَى الْقَائِلِينَ بِأَنَّهُ اتَّخَذَ وَلَدًا، أَيْ: بَلْ هُوَ مَالِكٌ لِمَا فِي السموات وَالْأَرْضِ، وَهَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ دَاخِلُونَ تَحْتَ مُلْكِهِ، وَالْوَلَدُ مِنْ جِنْسِهِمْ لَا مِنْ جِنْسِهِ، وَلَا يَكُونُ الْوَلَدُ إِلَّا مِنْ جِنْسِ الْوَالِدِ. وَالْقَانِتُ: الْمُطِيعُ الخاضع، أي: كل من في السموات وَالْأَرْضِ مُطِيعُونَ لَهُ، خَاضِعُونَ لِعَظَمَتِهِ، خَاشِعُونَ لِجَلَالِهِ، والقنوت في أصل اللغة أصله: الْقِيَامُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فَالْخَلْقُ قَانِتُونَ، أَيْ: قَائِمُونَ بِالْعُبُودِيَّةِ، إِمَّا إِقْرَارًا وَإِمَّا أَنْ يَكُونُوا عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، فَأَثَرُ الصَّنْعَةِ بَيِّنٌ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: أَصْلُهُ الطَّاعَةُ، وَمِنْهُ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَقِيلَ: السُّكُونُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ وَلِهَذَا قَالَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ:
{بَلْ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Bilakis göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” ifadesi, O'nun çocuk edindiğini söyleyenlere bir reddir; yani «Bilakis O, göklerde ve yerde bulunanların mâlikidir; bu sözü söyleyenler de O'nun mülküne dâhildir. Çocuk ise kendi cinslerindendir, O'nun cinsinden değildir; zira çocuk ancak anne-babanın cinsinden olur» demektir. Kânit (الْقَانِتُ), boyun eğen ve itaat eden kimsedir; yani göklerde ve yerde bulunan herkes O'na itaatkârdır, O'nun azametine boyun eğmiştir ve celâli karşısında huşû içindedir. Kunût (الْقُنُوت) kelimesinin kök anlamı «kıyâm» (ayakta durmak)tır. Zeccâc şöyle demiştir: «Mahlûkat kânittir; yani kulluk vazifesini yerine getirmektedir; bu ya ikrar ile olur ya da inkâr üzere bulunsalar bile üzerlerindeki yaratılış eseri apaçıktır.» Kunûtun aslının «itaat» olduğu da söylenmiştir; nitekim {وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ} “İtaat eden erkekler ve itaat eden kadınlar” ayetinde bu anlamdadır. «Sükût» (susmak) anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim {وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} “Allah için boyun eğerek (sükût ile) durun” kavli böyledir. Bundan dolayı Zeyd b. Erkam şöyle demiştir:
كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلَاةِ حَتَّى نَزَلَتْ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ، وَنُهِينَا عَنِ الْكَلَامِ وَقِيلَ الْقُنُوتُ:
«{وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ} ayeti inene kadar namazda konuşurduk; bu ayet inince susmakla emrolunduk ve konuşmaktan nehyedildik.» Kunûtun anlamının
الصَّلَاةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
«namaz» olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözünde bu anlamdadır:
قَانِتًا لِلَّهِ يَتْلُو كُتُبَهُ ... وَعَلَى عَمْدٍ مِنَ النَّاسِ اعْتَزَلَ
«Allah için namaz kılarak O'nun kitaplarını okur... Ve insanlardan bilerek ve isteyerek uzak durur.»
وَالْأَوْلَى: أَنَّ الْقُنُوتَ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ مَعَانٍ كَثِيرَةٍ قِيلَ هِيَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَعْنًى، وَهِيَ مُبَيَّنَةٌ. وَقَدْ نَظَمَهَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، كَمَا أَوْضَحْتُ ذَلِكَ فِي شرحي على المنتقى. وبديع: فَعِيلٌ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ بَدِيعُ سَمَاوَاتِهِ وَأَرْضِهِ، أَبْدَعَ الشَّيْءَ: أَنْشَأَهُ لَا عَنْ مِثَالٍ، وَكُلُّ مَنْ أَنْشَأَ مَا لَمْ يُسْبَقْ إِلَيْهِ قِيلَ لَهُ:
Evlâ olan görüşe göre kunût, pek çok anlama gelen müşterek bir lafızdır; bu anlamların on üç tane olduğu söylenmiş ve açıklanmıştır. Nitekim Şerhu'l-Müntekâ adlı eserimde açıkladığım üzere bazı ilim ehli bunları manzum hale getirmiştir. Bedî' (بَدِيعُ) kelimesi mübalağa için faîl (فَعِيل) veznindedir ve mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani «O, göklerinin ve yerinin eşsiz yaratıcısıdır» takdirindedir. Ebdea'ş-şey'e (أَبْدَعَ الشَّيْءَ), o şeyi bir örneğe dayanmaksızın yoktan var etti demektir. Kendisinden önce örneği bulunmayan bir şeyi ilk defa ortaya koyan her kimseye:
مُبْدِعٌ. وَقَوْلُهُ: وَإِذا قَضى أَمْراً أَيْ: أَحْكَمَهُ وَأَتْقَنَهُ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: قَضَى فِي اللُّغَةِ عَلَى وُجُوهٍ مَرْجِعُهَا إِلَى انْقِطَاعِ الشَّيْءِ وَتَمَامِهِ، قِيلَ: هُوَ مُشْتَرِكٌ بَيْنَ مَعَانٍ، يُقَالُ: قَضَى، بِمَعْنَى: خَلَقَ، وَمِنْهُ: فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَبِمَعْنَى أَعْلَمَ، وَمِنْهُ: وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ وَبِمَعْنَى: أَمَرَ، وَمِنْهُ:
Mubdi' (مُبْدِع) denir. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذا قَضى أَمْراً} “Bir işe hükmettiğinde” kavli, yani onu muhkem ve sağlam kıldığında demektir. Ezherî şöyle demiştir: Lügatte kazâ (قَضَى) kelimesi birçok veçheye gelir ki bunların tamamı bir şeyin tamamlanıp sona ermesine dayanır. Kazâ lafzının çeşitli anlamlar arasında müşterek olduğu belirtilmiştir: «Yarattı» anlamında kullanılır; nitekim {فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ} “Onları yedi gök olarak takdir edip yarattı” ayetinde bu anlamdadır. «Bildirdi» anlamında kullanılır; nitekim {وَقَضَيْنا إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فِي الْكِتابِ} “Kitapta İsrâiloğullarına bildirdik” ayetinde bu anlamdadır. «Emretti» anlamında kullanılır; nitekim:
وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِمَعْنَى: أَلْزَمَ، وَمِنْهُ: قَضَى عَلَيْهِ الْقَاضِي، وَبِمَعْنَى: أَوْفَاهُ، وَمِنْهُ فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَبِمَعْنَى: أَرَادَ، وَمِنْهُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ وَالْأَمْرُ: وَاحِدُ الْأُمُورِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى أَرْبَعَةَ عَشَرَ مَعْنًى: الْأَوَّلُ: الدِّينُ، وَمِنْهُ: حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ الثَّانِي: بِمَعْنَى الْقَوْلِ، وَمِنْهُ: فَإِذا جاءَ أَمْرُنا . الثَّالِثُ: الْعَذَابُ، وَمِنْهُ:
{وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız kendisine kulluk etmenizi emretti” ayetinde bu anlamdadır. «Bağlayıcı kıldı/hükmetti» anlamında kullanılır; nitekim «Kâdı onun aleyhine hükmetti» sözünde böyledir. «Tamamladı» anlamında kullanılır; nitekim {فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ} “Mûsâ süreyi tamamlayınca” ayetinde bu anlamdadır. «İrade etti/diledi» anlamında kullanılır; nitekim {فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “Bir işe hükmettiğinde (dilediğinde) ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” ayetinde bu anlamdadır. Emr (الْأَمْرُ) ise umûr (işler) kelimesinin tekilidir. Kur'an'da on dört anlamda geçmiştir: Birincisi: Din; nitekim {حَتَّى جاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} “Nihayet hak geldi ve Allah'ın emri (dini) açığa çıktı” ayetinde bu anlamdadır. İkincisi: Söz; nitekim {فَإِذا جاءَ أَمْرُنا} “Bizim emrimiz (sözümüz) gelince” ayetinde bu anlamdadır. Üçüncüsü: Azap; nitekim: