وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ أَنَّ هَذَا حَقٌّ مِنْ مِيثَاقِي عَلَيْكُمْ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ أَي أَهْلَ الشِّرْكِ حَتَّى تَسْفِكُوا دِمَاءَكُمْ مَعَهُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ قال: تخرجونهم من دياركم مَعَهُمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ فَكَانُوا إِذَا كَانَ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ حَرْبٌ خَرَجَتْ مَعَهُمْ بَنُو قَيْنُقَاعَ مَعَ الْخَزْرَجِ، وَالنَّضِيرُ وَقُرَيْظَةُ مَعَ الْأَوْسِ وَظَاهَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ حُلَفَاءَهُ عَلَى إِخْوَانِهِ حَتَّى يُسَافِكُوا دِمَاءَهُمْ، فَإِذَا وَضَعَتِ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا افْتَدَوْا أَسْرَاهُمْ تَصْدِيقًا لِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَقَدْ عَرَفْتُمْ أَنَّ ذَلِكَ عَلَيْكُمْ فِي دِينِكُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ في كتابكم إِخْراجُهُمْ، أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ أَتُفَادُونَهُمْ مُؤْمِنِينَ بِذَلِكَ، وَتُخْرِجُونَهُمْ كُفْرًا بِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ قَالَ: اسْتَحَبُّوا قَلِيلَ الدُّنْيَا على كثير الآخرة.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bunun üzerinizdeki mîsâkımdan bir hak olduğunu [ikrar ettiniz]»; { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler o kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” yani şirk ehlini; öyle ki onlarla birlikte kendi kanlarınızı döküyorsunuz; { وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ } “Ve sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz” dedi ki: Onlarla beraber onları yurtlarınızdan çıkarıyorsunuz; { تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “Onlara karşı günah ve düşmanlıkla yardımlaşıyorsunuz”. Şöyle ki, Evs ile Hazrec arasında savaş olduğunda Kaynukâoğulları Hazrec ile beraber, Nadîroğulları ve Kurayzaoğulları da Evs ile beraber [savaşa] çıkarlardı. İki gruptan her biri, kardeşlerine karşı kendi müttefiklerine yardım ederdi; öyle ki birbirlerinin kanlarını dökerlerdi. Savaş bittiğinde (ağırlıklarını bıraktığında) ise Tevrat'ta yer alan hükmü tasdik ederek esirlerini fidye karşılığı kurtarırlardı: { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ } “Eğer size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz”. Oysa siz bunun dininizde üzerinize [farz kılındığını] bilmekteydiniz { وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ } “Halbuki üzerinize haram kılınmıştı” yani Kitabınızda { إِخْراجُهُمْ } “onların çıkarılması”. { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” yani buna inanarak onları fidye karşılığı kurtarıyor, buna küfrederek de onları yurtlarından çıkarıyor musunuz? İbn Cerîr, Katâde'den O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “İşte onlar ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Dünyanın azını ahiretin çoğuna tercih ettiler.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Bakara Sûresi (2), Âyetler 87-88]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab'ı verdik ve ardından ardı ardına elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ’ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu’l-Kudüs ile destekledik. Size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse kibirlenmediniz mi? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz! (87) Dediler ki: «Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır.» Hayır, inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir. Bu yüzden pek az inanırlar. (88)”
الْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ، وَالتَّقْفِيَةُ: الْإِتْبَاعُ وَالْإِرْدَافُ، مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْقَفَا وَهُوَ مُؤَخَّرُ الْعُنُقِ، تَقُولُ: اسْتَقْفَيْتُهُ:
{ الْكِتَابُ }: Tevrat'tır. { التَّقْفِيَةُ } (arka arkaya göndermek) ise peş peşe getirmek ve ardına takmaktır; boynun arkası anlamına gelen kafa (الْقَفَا) kelimesinden türetilmiştir. Bir kimsenin arkasından geldiğinde “استقفيته” (arkasından geldim) dersin.
إِذَا جِئْتَ مِنْ خَلْفِهِ، وَمِنْهُ سُمِّيَتْ قَافِيَةُ الشِّعْرِ لِأَنَّهَا تَتْلُو سَائِرَ الْكَلَامِ. وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَرْسَلَ عَلَى أَثَرِهِ رُسُلًا جَعَلَهُمْ تَابِعِينَ لَهُ وَهُمْ أَنْبِيَاءُ بَنِي إسرائيل المبعوثون من بعده. والْبَيِّناتِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي آلِ عِمْرَانَ وَالْمَائِدَةِ. وَالتَّأْيِيدُ: التَّقْوِيَةُ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ آيّدناه بِالْمَدِّ وَهُمَا لُغَتَانِ. وَرُوحُ الْقُدُسِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ: أَيِ الرُّوحِ الْمُقَدَّسَةِ. وَالْقُدُسُ: الطَّهَارَةُ، وَالْمُقَدَّسُ: الْمُطَهَّرُ، وَقِيلَ:
Şiir kafiyesine de sözün geri kalanını takip ettiği için bu ad verilmiştir. Buradaki maksat, Allah sübhânehu'nun onun ardından elçiler göndermiş, onları ona tâbi kılmış olmasıdır ki bunlar, kendisinden sonra gönderilen İsrailoğulları peygamberleridir. { الْبَيِّناتِ } (apaçık deliller) ise Allah'ın Âl-i İmrân ve Mâide sûrelerinde zikrettiği delillerdir. { التَّأْيِيدُ } (desteklemek), güçlendirmektir. Mücâhid ve İbn Muhaysın med ile “آيّدناه” şeklinde okumuşlardır; ikisi de birer lehçedir. { رُوحُ الْقُدُسِ } (Rûhu'l-Kudüs) tamlaması, mevsûfun sıfata izâfetidir; yani mukaddes ruh demektir. { الْقُدُسُ } (kuds), temizlik (tahâret); el-mukaddes (الْمُقَدَّسُ) ise temizlenmiş olandır. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ جِبْرِيلُ أَيَّدَ اللَّهُ بِهِ عِيسَى، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
O, Allah'ın kendisiyle Îsâ'yı teyit ettiği Cibrîl'dir. Hassân'ın şu sözü de bundandır:
وَجِبْرِيلُ أَمِينُ اللَّهِ فِينَا ... وَرُوحُ الْقُدُسِ لَيْسَ بِهِ خَفَاءُ
«Ve Cibrîl, Allah'ın aramızdaki emînidir ... Rûhu'l-Kudüs'te ise hiçbir kapalılık yoktur
قَالَ النَّحَّاسُ: وَسُمِّيَ جِبْرِيلُ رُوحًا وَأُضِيفَ إِلَى الْقُدُسِ لِأَنَّهُ كَانَ بِتَكْوِينِ اللَّهِ لَهُ مِنْ غَيْرِ وِلَادَةٍ، وَقِيلَ:
en-Nehhâs şöyle demiştir: Cibrîl'e ruh adı verilmiş ve bir doğum olmaksızın Allah'ın onu var etmesi sebebiyle el-Kuds'e izafe edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْقُدُسُ هُوَ اللَّهُ ﷿، وَرُوحُهُ جِبْرِيلُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِرُوحِ الْقُدُسِ: الِاسْمُ الَّذِي كَانَ عِيسَى يُحْيِي بِهِ الْمَوْتَى، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْإِنْجِيلُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الرُّوحُ الْمَنْفُوخُ فِيهِ، أَيَّدَهُ اللَّهُ بِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْقُوَّةِ. وَقَوْلُهُ: بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ أَيْ بِمَا لَا يُوَافِقُهَا وَيُلَائِمُهَا، وَأَصْلُ الْهَوَى: الْمَيْلُ إِلَى الشَّيْءِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَسُمِّيَ الْهَوَى هَوًى لِأَنَّهُ يَهْوِي بِصَاحِبِهِ إِلَى النَّارِ. وَبَّخَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهَذَا الْكَلَامِ الْمُعَنْوَنِ بهمزة التوبيخ فقال:
el-Kuds, Allah azze ve celle'dir; O'nun ruhu da Cibrîl'dir. Bir görüşe göre Rûhu'l-Kudüs ile kastedilen: Îsâ'nın kendisiyle ölüleri dirilttiği isimdir. Bir görüşe göre bununla kastedilen İncil'dir; diğer bir görüşe göre de kendisinde bulunan güç sebebiyle Allah'ın kendisini desteklediği, içine üflenen ruhtur. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ } “canlarınızın hoşlanmadığı şeylerle” kavli, yani nefislerine uymayan ve münasip düşmeyen şeylerle [geldiğinde] demektir. Hevâ (هَوَى) kelimesinin aslı, bir şeye meyletmektir. el-Cevherî şöyle demiştir: «Hevâya bu ismin verilmesi, sahibini ateşe düşürmesi (yehvî) sebebiyledir.» Allah Subhânehu, kınama hemzesiyle (hemzetü't-tevbîh) başlattığı bu sözle onları kınamış ve şöyle buyurmuştur:
أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْكُمْ بِما لَا يُوَافِقُ مَا تَهْوَوْنَهُ اسْتَكْبَرْتُمْ عَنْ إِجَابَتِهِ احْتِقَارًا لِلرُّسُلِ وَاسْتِبْعَادًا لِلرِّسَالَةِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَفَكُلَّما لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ أَيْ آتَيْنَاكُمْ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مَا آتَيْنَاكُمْ أَفَكُلَمَّا جَاءَكُمْ رَسُولٌ. وفريقا مَنْصُوبٌ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ وَالْفَاءُ لِلتَّفْصِيلِ، وَمِنَ الْفَرِيقِ الْمُكَذَّبِينَ: عِيسَى وَمُحَمَّدٌ، وَمِنَ الْفَرِيقِ الْمَقْتُولِينَ: يَحْيَى وَزَكَرِيَّا. وَالْغُلْفُ: جَمْعُ أَغْلَفَ، الْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الَّذِي عَلَيْهِ غِشَاوَةٌ تَمْنَعُ مِنْ وُصُولِ الْكَلَامِ إِلَيْهِ، وَمِنْهُ غَلَّفْتُ السَّيْفَ: أَيْ جَعَلْتُ لَهُ غُلَافًا. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: هُوَ مُسْتَعَارٌ مِنَ الْأَغْلَفِ الَّذِي لَمْ يُخْتَنْ كَقَوْلِهِ: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْغُلْفَ جَمْعُ غِلَافٍ مِثْلَ حِمَارٍ وَحُمْرٍ: أَيْ قُلُوبُنَا أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ فَمَا بَالَهَا لَا تَفْهَمُ عَنْكَ، وَقَدْ وَعَيْنَا عِلْمًا كَثِيرًا، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَا قَالُوهُ فَقَالَ: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ وَأَصْلُ اللَّعْنِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّمَّاخِ:
{ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ } “Size ne zaman bir elçi gelse” yani sizden bir elçi arzuladığınız şeylere uymayan bir şeyle geldiğinde, elçileri küçümseyerek ve peygamberliği uzak görerek ona icabet etmekten { اسْتَكْبَرْتُمْ } “kibirlendiniz”. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَكُلَّما } kavlindeki fâ (فَ), takdirî bir ifadeye atıftır; yani «Ey İsrailoğulları, size peygamberlerden verdiğimiz şeyleri verdik de size her ne zaman bir elçi gelse kibirlendiniz mi?» demektir. { فَرِيقاً } kelimesi kendisinden sonraki fiille mensûbtur, fâ ise tafsîl içindir. Yalanlanan gruptan olanlar Îsâ ve Muhammed, öldürülen gruptan olanlar ise Yahyâ ve Zekeriyyâ'dır. { الْغُلْفُ } kelimesi “ağlef” (أَغْلَف) kelimesinin çoğuludur; burada kastedilen, üzerinde sözün ulaşmasına engel olan bir örtü bulunan şeydir. Kılıcı kınına koyduğumda söylenen “غَلَّفْتُ السَّيْفَ” (kılıcı kılıfladım) ifadesi de bundandır. el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: «Bu, sünnet edilmemiş ağleften istiaredir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ } “Kalplerimiz bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir” kavli de böyledir.» { الْغُلْفُ } kelimesinin “himâr” (حِمَار) ve “humur” (حُمْر) gibi “kılıf/kap” anlamına gelen “gılâf” (غِلَاف) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; yani «Kalplerimiz ilim kaplarıdır, öyleyse ne oluyor da senden anlamıyor; oysa biz çok ilim kavramışızdır» demektir. Bunun üzerine Allah onların söylediklerini reddederek: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Hayır, inkârları sebebiyle Allah onlara lânet etmiştir” buyurmuştur. Arap kelamında lânetin aslı; kovmak ve uzaklaştırmaktır. eş-Şemmâh'ın şu sözü de bundandır:
ذَعَرْتُ بِهِ الْقَطَا وَنَفَيْتُ عَنْهُ ... مَقَامَ الذِّئْبِ كَالرَّجُلِ اللَّعِينِ
«Onunla bağırtlak kuşlarını ürküttüm ve lânetlenmiş (kovulmuş) bir adam gibi kurdun barınağını ondan uzaklaştırdım.»
أَيْ كَالرَّجُلِ الْمَطْرُودِ. وَالْمَعْنَى: أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ مِنْ رَحْمَتِهِ. وَ (قَلِيلًا) نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ إِيمَانًا قليلا ما يُؤْمِنُونَ وما زَائِدَةٌ، وَصَفَ إِيمَانَهُمْ بِالْقِلَّةِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ قَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ عِنَادِهِمْ وَعَجْرَفَتِهِمْ وَشِدَّةِ لُجَاجِهِمْ، وَبُعْدِهِمْ عَنْ إِجَابَةِ الرُّسُلِ مَا قَصَّهُ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَيَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ. وَقَالَ مَعْمَرٌ: الْمَعْنَى لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا فِي أَيْدِيهِمْ وَيَكْفُرُونَ بِأَكْثَرِهِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَلِيلًا مَنْصُوبًا بِنَزْعِ الْخَافِضِ. وَقَالَ الْوَاقِدِيُّ: مَعْنَاهُ لَا يُؤْمِنُونَ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا. قَالَ الْكِسَائِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ مَرَرْنَا بِأَرْضٍ قَلَّ مَا تُنْبِتُ الْكُرَّاثَ وَالْبَصَلَ أَيْ لَا تُنْبِتُ شَيْئًا.
Yani kovulmuş adam gibi demektir. Manası: Allah onları rahmetinden uzaklaştırmıştır. { قَلِيلًا } kelimesi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani { إِيمَانًا قَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } (pek az bir imanla inanırlar) demektir ve { مَا } zâidedir. İmanlarını azlıkla nitelemiştir; zira onlar, Allah'ın bize inatlarını, küstahlıklarını, aşırı dikbaşlılıklarını ve elçilere icabet etmekten uzaklıklarını anlattığı kimselerdir. Bunun bir parçası da Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeleridir. Ma'mer şöyle demiştir: «Manası: Ellerindekinden pek az bir şeye inanırlar, çoğunu ise inkâr ederler.» Buna göre { قَلِيلًا } kelimesi harf-i cerrin hazfiyle mensûb olur. el-Vâkıdî ise: «Bunun manası; ne az ne de çok, [asla] inanmazlar demektir» demiştir. Kisâî şöyle demiştir: «Araplar 'قَلَّ مَا تُنْبِتُ الْكُرَّاثَ وَالْبَصَلَ' (Pırasa ve soğanı pek az bitiren bir araziye uğradık) derler; yani hiçbir şey bitirmeyen demektir.»
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ يَعْنِي بِهِ التَّوْرَاةَ جُمْلَةً وَاحِدَةً مُفَصَّلَةً مُحْكَمَةً وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ يَعْنِي رَسُولًا يُدْعَى أَشَمْوِيلَ بْنَ بَابِلَ، وَرَسُولًا يُدْعَى مَنْشَابِيلَ، وَرَسُولًا يُدْعَى شَعْيَاءَ، وَرَسُولًا يُدْعَى حِزْقِيلَ، وَرَسُولًا يُدْعَى أَرْمِيَاءَ وَهُوَ الْخَضِرُ، وَرَسُولًا يُدْعَى دَاوُدَ وَهُوَ أَبُو سُلَيْمَانَ، وَرَسُولًا يُدْعَى الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، فَهَؤُلَاءِ الرُّسُلُ ابْتَعَثَهُمُ اللَّهُ وَانْتَخَبَهُمْ مِنَ الْأُمَّةِ بَعْدَ مُوسَى فَأَخَذْنَا عَلَيْهِمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا، أَنْ يُؤَدُّوا إِلَى أُمَّتِهِمْ صِفَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَصِفَةَ أُمَّتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ قَالَ: هِيَ الْآيَاتُ الَّتِي وَضَعَ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَخَلْقِهِ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ، وَإِبْرَاءِ الْأَسْقَامِ. وَالْخَبَرِ بِكَثِيرٍ مِنَ الْغُيُوبِ، وما رد عليهم من التوراة مع الإنجيل الَّذِي أَحْدَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَأَيَّدْناهُ قَالَ:
İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ’ya Kitab'ı verdik” kavli hakkında: «Bununla Tevrat'ı bir bütün olarak, tafsilatlı ve muhkem kılınmış vaziyette [verdiğini] kastetmektedir»; { وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ } “Ve ardından ardı ardına elçiler gönderdik” kavli hakkında da: «Yani Eşmevîl b. Bâbil denilen bir elçiyi, Menşâbîl denilen bir elçiyi, İşaya (Şa'yâ) denilen bir elçiyi, Hazkîl (Hızkîl) denilen bir elçiyi, İrmiyâ -ki o Hızır'dır- denilen bir elçiyi, Dâvûd -ki o Süleyman'ın babasıdır- denilen bir elçiyi ve Mesîh Meryem oğlu Îsâ denilen bir elçiyi [gönderdik]. İşte bu elçileri Allah Mûsâ'dan sonra bu ümmet arasından gönderip seçmiş ve ümmetlerine Muhammed ﷺ'in vasfını ve ümmetinin vasfını tebliğ etmeleri hususunda onlardan ağır bir mîsâk almıştır» dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu Îsâ’ya da apaçık deliller verdik” kavli hakkında: «Bunlar; ölüleri diriltmek, çamurdan kuş biçiminde bir şey yaratmak, hastalıkları iyileştirmek, gaybtan pek çok şeyi haber vermek ve Tevrat'tan kendilerine yasaklanan bazı şeyleri Allah'ın ona vahyettiği İncil ile birlikte geri getirmek gibi onun eliyle ortaya koyduğu mûcizelerdir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ondan O'nun: { وَأَيَّدْناهُ } “Ve onu destekledik” kavli hakkında:
قَوَّيْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: رُوحٌ مِنَ الْقُدُسِ الِاسْمُ الَّذِي كَانَ عِيسَى يُحْيِي بِهِ الْمَوْتَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْقُدُسُ: اللَّهُ تَعَالَى. وَأَخْرَجَ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقُدُسُ: الطُّهْرُ. وَأَخْرَجَ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْقُدُسُ: الْبَرَكَةُ. وَأَخْرَجَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ أَنَّ رُوحَ الْقُدُسِ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخُ فِي الْعَظَمَةِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: رُوحُ الْقُدُسِ جِبْرِيلُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «اللهمّ أيّد حسان بروح
[Onu] güçlendirdik [demektir]. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: «Rûhu'l-kudüs, Îsâ'nın kendisiyle ölüleri dirilttiği isimdir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: «el-Kudüs, Yüce Allah'tır» dediğini; er-Rebî' b. Enes'ten de aynısını rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan: «el-Kudüs, pâklıktır/temizliktir» dediğini; es-Süddî'den: «el-Kudüs, berekettir» dediğini rivayet etmiştir. İsmâil b. Ebî Hâlid'den: «Rûhu'l-kudüs, Cibrîl'dir» dediğini; İbn Mes'ûd'dan da aynısını rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de Câbir'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Rûhu'l-kudüs Cibrîl'dir.» Sahîh'te de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: «Allahım! Hassân'ı Rûhu'l-...»
الْقُدُسِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: فَرِيقاً قَالَ: طَائِفَةً. وَأَخْرَجَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْقَلْبُ لِتَقَلُّبِهِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: قُلُوبُنا غُلْفٌ مُثَقَّلَةً، أَيْ كَيْفَ نَتَعَلَّمُ وَقُلُوبُنَا غُلَّفٌ لِلْحِكْمَةِ: أَيْ أَوْعِيَةٌ لِلْحِكْمَةِ؟ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
Kudüs ile teyit et!» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { فَرِيقاً } “Bir grubu” kavli hakkında: «Bir topluluğu» dediğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan: «Kalbe (el-kalb), değişkenliğinden (tekallüb) dolayı bu ad verilmiştir» dediğini rivayet etmiştir. Taberânî el-Evsat'ta ondan: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } ifadesini şeddeli olarak (غُلَّفٌ / gullef) okuduğunu rivayet etmiştir; yani «Kalplerimiz hikmet kılıfları, hikmet kapları iken biz nasıl öğrenelim?» demektir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan Cenâb-ı Hakk'ın:
وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ مَمْلُوءَةٌ عِلْمًا لَا تَحْتَاجُ إِلَى عِلْمِ مُحَمَّدٍ وَلَا غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قُلُوبُنا غُلْفٌ قَالَ: فِي غِطَاءٍ. وَرَوَى ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: فِي أَكِنَّةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: هِيَ الْقُلُوبُ الْمَطْبُوعُ عَلَيْهَا. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ عَنْ عِكْرِمَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عن قتادة هِيَ الَّتِي لَا تَفْقَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْإِخْلَاصِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: الْقُلُوبُ أَرْبَعَةٌ: قَلْبٌ أَغْلَفُ، فَذَلِكَ قَلْبُ الْكَافِرِ، وَقَلْبٌ مُصَفَّحٌ، فَذَلِكَ قَلْبُ الْمُنَافِقِ، وَقَلْبٌ أَجْرَدُ فِيهِ مِثْلُ السِّرَاجِ، فَذَلِكَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ وَقَلْبٌ فِيهِ إِيمَانٌ وَنِفَاقٌ، فَمَثَلُ الْإِيمَانِ كَمَثَلِ شَجَرَةٍ يَمُدُّهَا مَاءٌ طَيِّبٌ وَمَثَلُ الْمُنَافِقِ كَمَثَلِ قُرْحَةٍ يَمُدُّهَا الْقَيْحُ وَالدَّمُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْقُلُوبُ أَرْبَعَةٌ: قَلْبٌ أَجْرَدُ فِيهِ مِثْلُ السِّرَاجِ يُزْهَى وَقَلْبٌ أَغْلَفُ مَرْبُوطٌ عَلَى غِلَافِهِ وَقَلْبٌ مَنْكُوسٌ وَقَلْبٌ مُصَفَّحٌ. فَأَمَّا الْقَلْبُ الْأَجْرَدُ فَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ سِرَاجُهُ فِيهِ نُورُهُ وَأَمَّا الْقَلْبُ الْأَغْلَفُ فَقَلْبُ الْكَافِرِ وَأَمَّا الْقَلْبُ الْمَنْكُوسُ فَقَلْبُ الْمُنَافِقِ عَرَفَ ثُمَّ أَنْكَرَ، وَأَمَّا الْقَلْبُ الْمُصَفَّحُ فَقَلْبٌ فِيهِ إِيمَانٌ وَنِفَاقٌ، فَمَثَلُ الْإِيمَانِ فِيهِ كَمَثَلِ الْبَقْلَةِ يَمُدُّهَا الْمَاءُ الطَّيِّبُ، وَمَثَلُ النِّفَاقِ فِيهِ كَمَثَلِ الْقُرْحَةِ يَمُدُّهَا الْقَيْحُ، فَأَيُّ الْمَادَّتَيْنِ غَلَبَتْ عَلَى الْأُخْرَى غَلَبَتْ عَلَيْهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ مِثْلَهُ سَوَاءً، مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ قال: لا يؤمن منهم إلا قليل.
{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Dediler ki: Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır” kavli hakkında: «İlimle doludur; Muhammed'in ilmine de başkasının ilmine de muhtaç değildir [demek istediler]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } kavli hakkında: «Örtü içindedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk ve İbn Cerîr de ondan: «Kılıflar içindedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan: «Onlar mühürlenmiş kalplerdir» dediğini rivayet etmiştir. Vekî', İkrime'den ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: «O, anlamayan kalptir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu'l-İhlâs'ta ve İbn Cerîr, Huzeyfe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kalpler dörttür: Kılıflı (ağlef) kalp; işte bu kâfirin kalbidir. Zırhlanmış/perdelenmiş (musaffah) kalp; işte bu münafığın kalbidir. İçinde kandil gibi bir ışık bulunan arınmış/çıplak (ecred) kalp; işte bu müminin kalbidir. İçinde hem iman hem nifak bulunan kalp; bundaki imanın misali tatlı suyun beslediği bir ağaç gibidir, münafıklığın misali ise irin ve kanın beslediği bir yara gibidir.» Ahmed iyi bir senetle Ebû Saîd'den Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kalpler dörttür: İçinde parıldayan kandil gibi bir ışık olan arınmış kalp; kılıfına bağlanmış ağlef (örtülü) kalp; tersyüz edilmiş (menkûs) kalp; ve perdelenmiş (musaffah) kalp. Arınmış kalbe gelince o müminin kalbidir, kandili de onun nurudur. Ağlef kalbe gelince o kâfirin kalbidir. Tersyüz edilmiş kalbe gelince o bilip de inkâr eden münafığın kalbidir. Perdelenmiş kalbe gelince o içinde hem iman hem nifak olan kalptir; bundaki imanın misali temiz suyun beslediği yeşillik gibidir, nifakın misali ise irinin beslediği yara gibidir. Hangi madde diğerine galip gelirse kalbe de o galip gelir.» İbn Ebî Hâtim, Selmân-ı Fârisî'den bunun tıpatıp aynısını mevkuf olarak rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ } “Bu yüzden pek az inanırlar” kavli hakkında: «Onlardan ancak pek azı iman eder» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٩ الى ٩٢]
[Bakara Sûresi (2), Âyetler 89-92]
وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢)
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) } “Kendilerine Allah katından, yanlarındakini tasdik eden bir Kitap geldiğinde -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı- işte o bildikleri kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Allah’ın lâneti inkârcıların üzerine olsun! (89) Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür: Allah’ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini kıskanarak Allah’ın indirdiğini inkâr etmeleri! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. İnkârcılar için alçaltıcı bir azap vardır. (90) Onlara: «Allah’ın indirdiğine inanın» denildiğinde: «Bize indirilene inanırız» derler ve ondan sonrakini inkâr ederler. Halbuki o, yanlarındakini tasdik eden haktır. De ki: «Eğer inanıyor idiyseniz, daha önce niçin Allah’ın peygamberlerini öldürüyordunuz?» (91) Andolsun Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti de onun ardından sizler zalimler olarak buzağıyı [ilâh] edindiniz. (92)”
وَلَمَّا جاءَهُمْ يعني اليهود كِتابٌ يعني القرآن، ومُصَدِّقٌ وصف له، وهو في مصحف أبيّ منصوب، وَنَصَبَهُ عَلَى الْحَالِ وَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا نَكِرَةً فَقَدْ تَخَصَّصَتْ بِوَصْفِهَا بِقَوْلِهِ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَتَصْدِيقُهُ لِمَا مَعَهُمْ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنَّهُ يُخْبِرُهُمْ بِمَا فِيهِمَا وَيُصَدِّقُهُ وَلَا يُخَالِفُهُ. وَالِاسْتِفْتَاحُ الاستنصار: أي
{ وَلَمَّا جاءَهُمْ } “Onlara geldiğinde” yani Yahudilere; { كِتابٌ } “bir Kitap” yani Kur'an. { مُصَدِّقٌ } “tasdik eden” ise onun sıfatıdır; Übey'in mushafında mansuptur. Bu kelimenin hâl olarak nasbedilmesi, sâhib-i hâl nekre olsa bile { مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavliyle vasıflanarak tahsis kazanmış olmasındandır. Onun yanlarındaki Tevrat ve İncil'i tasdik etmesi ise bu ikisindeki şeyleri onlara haber vermesi, doğrulaması ve onlara aykırı düşmemesidir. { الِاسْتِفْتَاحُ } (açılmasını istemek/fetih istemek), yardım istemektir (istinnsâr); yani
كَانُوا مِنْ قَبْلُ يَطْلُبُونَ مِنَ اللَّهِ النَّصْرَ عَلَى أَعْدَائِهِمْ بِالنَّبِيِّ الْمَنْعُوتِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ الَّذِي يَجِدُونَ صِفَتَهُ عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَقِيلَ الِاسْتِفْتَاحُ هُنَا بِمَعْنَى الْفَتْحِ: أَيْ يُخْبِرُونَهُمْ بِأَنَّهُ سَيُبْعَثُ وَيُعَرِّفُونَهُمْ بِذَلِكَ، وَجَوَابُ لَمَّا فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ قِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا وَمَا بَعْدَهُ وَقِيلَ: هُوَ مَحْذُوفٌ: أَيْ كَذَّبُوا أَوْ نَحْوَهُ، كَذَا قَالَ الْأَخْفَشُ وَالزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّ جَوَابَ لَمَّا الأولى هو قوله كَفَرُوا وأعيدت فَلَمَّا الثَّانِيَةُ لِطُولِ الْكَلَامِ، وَاللَّامُ فِي الْكَافِرِينَ لِلْجِنْسِ. وَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ لِلْعَهْدِ وَيَكُونَ هَذَا مِنْ وضع الظاهر موضع المضمر، والأوّل أظهر وما فِي قَوْلِهِ بِئْسَمَا مَوْصُولَةٌ أَوْ مَوْصُوفَةٌ أَيْ بِئْسَ الشَّيْءُ أَوْ شَيْئًا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ قَالَهُ سِيبَوَيْهِ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: مَا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى التَّمْيِيزِ كَقَوْلِكَ: بِئْسَ رَجُلًا زَيْدٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: بِئْسَمَا بِجُمْلَتِهِ: شَيْءٌ وَاحِدٌ رُكِّبَ كحبذا.
Onlar önceden ahir zamanda geleceği bildirilen ve vasfını yanlarındaki Tevrat'ta buldukları peygamber vesilesiyle düşmanlarına karşı Allah'tan zafer istiyorlardı. Buradaki istiftâhın “fetih” (haber vermek) manasında olduğu da söylenmiştir; yani onun gönderileceğini haber verip bunu bildiriyorlardı. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ } kavlindeki { لَمَّا } edatının cevabının: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَا عَرَفُوا } kavli ve sonrası olduğu söylenmiştir. Cevabın hazfedilmiş olup takdirin “yalanladılar” veya benzeri bir ifade olduğu da söylenmiştir; Ahfeş ve Zeccâc böyle demiştir. Müberred ise şöyle demiştir: Birinci { لَمَّا } edatının cevabı { كَفَرُوا } kavlidir, ikinci { فَلَمَّا } ise sözün uzamasından ötürü tekrarlanmıştır. { الْكَافِرِينَ } kelimesindeki lâm (el- takısı) cins içindir. Ahd için olması ve bunun da zâhir ismin zamir yerine konulması kabilinden olması da caizdir; birincisi daha açıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِئْسَمَا } kavlindeki { مَا } edatı mevsûle veya mevsûfedir; yani «ne kötü şey veya kendisini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür» demektir; bunu Sîbeveyhi söylemiştir. Ahfeş ise: «{ مَا } edatı 'Zeyd ne kötü adamdır' (بِئْسَ رَجُلًا زَيْدٌ) sözünde olduğu gibi temyiz olarak nasb mahallindedir» demiştir. Ferrâ ise: «{ بِئْسَمَا } bütünüyle 'habbezâ' (ne güzel) gibi terkip edilmiş tek bir şeydir» demiştir.
وقال الكسائي ما واشْتَرَوْا بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ قَائِمٍ بِنَفْسِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: بِئْسَ اشْتِرَاؤُهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا.
Kisâî şöyle demiştir: «{ مَا } ile { اشْتَرَوْا }, tek başına müstakil bir isim konumundadır ve takdiri: 'İnkâr etmeleri satın aldıkları şeylerin ne kötüsüdür' (بِئْسَ اشْتِرَاؤُهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا) şeklindedir.»
وَقَوْلُهُ: أَنْ يَكْفُرُوا فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَخَبَرُهُ مَا قَبْلُهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ يَكْفُرُوا } kavli, Sîbeveyhi'ye göre mübteda olarak ref mahallindedir, haberi ise kendisinden önceki kısımdır. Ferrâ ve Kisâî şöyle demişlerdir:
إِنْ شِئْتَ كَانَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ بَدَلًا مِنَ الْهَاءِ فِي بِهِ: أَيِ اشْتَرَوْا أَنْفُسَهُمْ بِأَنْ يَكْفُرُوا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ:
«Dilersen { بِهِ }'deki hâ (ـهِ) zamirinden bedel olarak cer mahallindedir; yani inkâr etmek karşılığında kendilerini sattılar demektir.» el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir:
إِنَّ مَا نَكِرَةٌ مَنْصُوبَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِفَاعِلِ بِئْسَ، بِمَعْنَى شَيْئًا اشْتَرَوْا بِهِ أنفسهم، والمخصوص بالذم أن يكفروا، واشتروا بِمَعْنَى بَاعُوا. وَقَوْلُهُ: بَغْياً أَيْ حَسَدًا. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الْبَغْيُ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ قَدْ بَغَى الْجُرْحُ:
«{ مَا }, { بِئْسَ } fiilinin failini açıklayan mansub bir nekredir; 'kendisi karşılığında nefislerini sattıkları bir şey' manasındadır. Zemme tahsis edilen kısım { أَنْ يَكْفُرُوا } (inkâr etmeleridir) kavlidir; { اشْتَرَوْا } ise 'sattılar' (bâ'û) manasındadır.» Cenâb-ı Hakk'ın: { بَغْياً } kavli, yani haset ederek demektir. Asmaî şöyle demiştir: «el-Bağy, 'yara azdı/fesada uğradı' (بَغَى الْجُرْحُ) sözlerinden alınmıştır:
إِذَا فَسَدَ، وَقِيلَ: أَصْلُهُ الطَّلَبُ وَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ الزَّانِيَةُ بَغِيًّا. وَهُوَ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: اشْتَرَوْا وَقَوْلُهُ: أَنْ يُنَزِّلَ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ بَغْياً أَيْ لِأَنْ يُنَزِّلَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ بَاعُوا أَنْفُسَهُمْ بِهَذَا الثَّمَنِ الْبَخْسِ حَسَدًا وَمُنَافَسَةً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَابْنُ محيصن أن ينزل بالتخفيف. فَباؤُ أَيْ رَجَعُوا وَصَارُوا أَحِقَّاءَ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وقد تقدّم معنى باؤوا وَمَعْنَى الْغَضَبِ قِيلَ: الْغَضَبُ الْأَوَّلُ لِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، وَالثَّانِي لِكُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ، وَقِيلَ كُفْرِهِمْ بِعِيسَى ثُمَّ كُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ وَقِيلَ كُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ثُمَّ الْبَغْيِ عَلَيْهِ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَالْمُهِينُ مَأْخُوذٌ مِنَ الْهَوَانِ قِيلَ:
Yara bozulduğunda böyle denir. Aslının talep etmek olduğu da söylenmiştir, fahişeye de bu yüzden bağiyye (بَغِيّ) denilmiştir.» Bu kelime { اشْتَرَوْا } kavlinin illetidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ يُنَزِّلَ } kavli ise { بَغْياً } kelimesinin illetidir; yani 'indirmesinden ötürü' demektir. Manası şudur: Onlar, Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini kıskandıkları ve çekemedikleri için kendilerini bu değersiz bedel karşılığında satmışlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Ya'kûb ve İbn Muhaysın tahfif ile { أَنْ يُنْزِلَ } şeklinde okumuşlardır. { فَباؤُ } yani döndüler ve gazap üstüne gazaba müstahak oldular. { بَاؤُوا } kelimesinin manası ile gazabın manası daha önce geçmişti. Şöyle denilmiştir: Birinci gazap buzağıya tapmalarından, ikincisi Muhammed'i inkâr etmelerindendir. Îsâ'yı inkâr etmelerinden, sonra da Muhammed'i inkâr etmelerindendir de denilmiştir. Muhammed'i inkâr etmelerinden, sonra da ona taşkınlık yapmalarından dolayıdır da denilmiştir. Başka açıklamalar da yapılmıştır. { الْمُهِينُ } kelimesi el-hevân (aşağılanma) kökünden alınmıştır; denildi ki:
وَهُوَ مَا اقْتَضَى الْخُلُودَ فِي النَّارِ. وَقَوْلُهُ: بِما أَنْزَلَ اللَّهُ هُوَ الْقُرْآنُ وَقِيلَ: كُلُّ كِتَابٍ: أَيْ صَدِّقُوا بِالْقُرْآنِ، أَوْ صَدِّقُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكُتُبِ قالُوا نُؤْمِنُ أَيْ نُصَدِّقُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا أَيِ التَّوْرَاةُ.
O, ateşte ebedî kalmayı gerektiren şeydir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } kavli Kur'an'dır. Bütün kitaplar olduğu da söylenmiştir; yani 'Kur'an'ı tasdik edin' yahut 'Allah'ın indirdiği kitapları tasdik edin' demektir. { قالُوا نُؤْمِنُ } yani tasdik ederiz dediler, { بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “bize indirilene” yani Tevrat'a.
وَقَوْلُهُ: وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ قَالَ الْفَرَّاءُ: بِمَا سِوَاهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: بِمَا بَعْدَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَرَاءَ بِمَعْنَى خَلْفَ، وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى قُدَّامَ وَهِيَ مِنَ الْأَضْدَادِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ أَيْ قُدَّامَهُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ أَعْنِي وَيَكْفُرُونَ: فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ: أَيْ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا حَالَ كَوْنِهِمْ كَافِرِينَ بِمَا وَرَاءَهُ مَعَ كَوْنِ هَذَا الَّذِي هُوَ وَرَاءَ مَا يُؤْمِنُونَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ. وَقَوْلُهُ: مُصَدِّقاً حَالٌ مُؤَكَّدَةٌ وَهَذِهِ أَحْوَالٌ مُتَدَاخِلَةٌ أَعْنِي قَوْلَهُ: وَيَكْفُرُونَ وَقَوْلَهُ: وَهُوَ الْحَقُّ وَقَوْلَهُ: مُصَدِّقاً ثُمَّ اعْتَرَضَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ لَمَّا قَالُوا: نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْمُفِيدِ لِلتَّوْبِيخِ: أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ فَكَيْفَ تَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ وَقَدْ نُهِيتُمْ عَنْ قَتْلِهِمْ فِيمَا أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ؟
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } “Ve ondan sonrakini inkâr ederler” kavli hakkında Ferrâ: «Ondan başkasını [inkâr ederler]» demiştir. Ebû Ubeyde ise: «Ondan sonrakini» demiştir. el-Cevherî şöyle demiştir: «Verâ (وَرَاءَ), arkada manasındadır; bazen önde manasına da gelir ve zıt anlamlı kelimelerdendir.» Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ } “Önlerinde bir kral vardı” kavli de böyledir; yani önlerinde demektir. { وَيَكْفُرُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani inandıkları şeyin ardındaki/ötesindeki hak olduğu halde onlar onu inkâr eder vaziyette 'bize indirilene inanırız' dediler. O'nun: { مُصَدِّقاً } kavli tekit edici bir hâldir. Bunlar, yani O'nun: { وَيَكْفُرُونَ }, O'nun: { وَهُوَ الْحَقُّ } ve O'nun: { مُصَدِّقاً } kavilleri birbiri içine geçmiş hâllerdir. Sonra Allah sübhânehu onlar { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene inanırız” dediklerinde, kınama ifade eden istifhâmı içeren bu cümleyle onlara itiraz etmiştir; yani «Eğer size indirilene inanıyor idiyseniz, size indirilende onların öldürülmesi yasaklandığı halde peygamberleri nasıl öldürüyordunuz?» demektir.
وَهَذَا الْخِطَابُ وَإِنْ كَانَ مَعَ الْحَاضِرِينَ مِنَ الْيَهُودِ فَالْمُرَادُ بِهِ أَسْلَافُهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا يَرْضَوْنَ بِأَفْعَالِ سَلَفِهِمْ
Bu hitap her ne kadar [o dönemde] hazır bulunan Yahudilere yönelik olsa da maksat onların atalarıdır; fakat onlar atalarının fiillerine razı oldukları için
كَانُوا مِثْلَهُمْ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جَوَابٌ لقسم مقدّر. والبينات يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا التَّوْرَاةُ أَوِ التِّسْعُ الْآيَاتُ الْمُشَارُ إِلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْجَمِيعُ. ثُمَّ عَبَدْتُمُ الْعِجْلَ بَعْدَ النَّظَرِ فِي تِلْكَ الْبَيِّنَاتِ حَالَ كَوْنِكُمْ ظَالِمِينَ بِهَذِهِ الْعِبَادَةِ الصَّادِرَةِ مِنْكُمْ عِنَادًا بَعْدَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْكُمْ.
onlar gibi sayılmışlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ } kavlindeki lâm (لَ), takdirî bir yeminin cevabıdır. { الْبَيِّنَاتِ } (apaçık deliller) ile Tevrat veya Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun biz Mûsâ’ya apaçık dokuz âyet vermiştik” kavlinde işaret edilen dokuz âyet kastedilmiş olabilir; hepsinin kastedilmiş olması da mümkündür. Sonra bu apaçık delilleri inceledikten sonra, aleyhinize hüccet ikame edildikten sonra inatla sizden sâdır olan bu ibadetle zalim kimseler olduğunuz halde buzağıya taptınız.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ قَالَ: هُوَ الْقُرْآنُ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ كِلَاهُمَا فِي الدَّلَائِلِ، مِنْ طَرِيقِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ الْأَنْصَارِيِّ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَشْيَاخٌ مِنَّا قَالُوا: لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ أَعْلَمَ بِشَأْنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَّا، لِأَنَّ مَعَنَا يَهُودَ وَكَانُوا أَهْلَ كِتَابٍ وَكُنَّا أَصْحَابَ وَثَنٍ، وَكَانُوا إِذَا بَلَغَهُمْ مِنَّا مَا يَكْرَهُونَ قَالُوا: إِنَّ نَبِيًّا لَيُبْعَثُ الْآنَ قَدْ أَظَلَّ زَمَانُهُ نَتَّبِعُهُ فَنَقْتُلُكُمْ مَعَهُ قَتْلَ عَادٍ وَإِرَمَ، فَلَمَّا بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اتَّبَعْنَاهُ وَكَفَرُوا بِهِ فَفِينَا وَاللَّهِ وَفِيهِمْ أَنْزَلَ اللَّهُ: وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا: كَانَتِ الْعَرَبُ تَمُرُّ بِالْيَهُودِ فَيُؤْذُونَهُمْ وَكَانُوا يَجِدُونَ مُحَمَّدًا فِي التَّوْرَاةِ فَيَسْأَلُونَ اللَّهَ أَنْ يَبْعَثَهُ نَبِيًّا فَيُقَاتِلُونَ مَعَهُ الْعَرَبَ، فَلَمَّا جَاءَ مُحَمَّدٌ كَفَرُوا بِهِ حِينَ لَمْ يَكُنْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ وَمَعَانِيهَا مُتَقَارِبَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ غَيْرِهِ مِنَ السَّلَفِ نَحْوُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ كَفَرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ بَغْيًا وَحَسَدًا للعرب فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ قَالَ: غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مَرَّتَيْنِ بِكُفْرِهِمْ بِالْإِنْجِيلِ وَبِعِيسَى وَبِكُفْرِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَبِمُحَمَّدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ أَيْ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ من غيرهم فَباؤُ بِغَضَبٍ بِكُفْرِهِمْ بِهَذَا النَّبِيِّ عَلى غَضَبٍ كَانَ عليهم بما ضيعوه مِنَ التَّوْرَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ مَعْنَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ بِمَا بَعْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قال:
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ } “Kendilerine Allah katından tasdik eden bir Kitap geldiğinde” kavli hakkında: «O Kur'an'dır; yanlarındaki Tevrat ve İncil'i tasdik etmektedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebû Nuaym ve Beyhakî (her ikisi de ed-Delâil'de) Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî yoluyla rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: «Bizden yaşlılarımız bana anlattılar ve dediler ki: Resûlullah ﷺ'in durumu hakkında Araplar içinde bizden daha bilgili kimse yoktu. Çünkü bizimle beraber Yahudiler vardı; onlar kitap ehliydi, biz ise putperesttik. Bizden hoşlanmadıkları bir şey kendilerine ulaştığında şöyle derlerdi: 'Şimdi gönderilecek olan ve zamanı yaklaşmış bir peygamber vardır; ona tâbi olup Âd ve İrem kavimlerinin öldürülüşü gibi sizinle savaşıp sizi öldüreceğiz.' Resûlullah ﷺ gönderilince biz ona tâbi olduk, onlar ise onu inkâr ettiler. Vallahi Allah bizim ve onlar hakkında: { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } 'Daha önce inkâr edenlere karşı fetih/yardım istiyorlardı' âyetini indirdi.» Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahabeden bir gruptan şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Araplar Yahudilere uğrar ve onlara eziyet ederlerdi. Onlar ise Muhammed'i Tevrat'ta bulur ve Allah'tan onu peygamber olarak göndermesini, onunla beraber Araplarla savaşmayı dilerlerdi. Muhammed gelince İsrailoğullarından olmadığı için onu inkâr ettiler.» Bunun benzeri İbn Abbâs'tan farklı kanallarla, farklı lâfızlarla fakat birbirine yakın manalarla rivayet edilmiştir. Selefin diğer âlimlerinden de buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar Yahudilerdir; Araplara karşı haset ve çekememezlik yüzünden Allah'ın indirdiğini ve Muhammed ﷺ'i inkâr ettiler.» O'nun: { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } “Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar” kavli hakkında da şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İncil'i ve Îsâ'yı inkâr etmeleriyle, Kur'an'ı ve Muhammed'i inkâr etmeleriyle Allah onlara iki defa gazap etmiştir.» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirmesini kıskanarak” kavli hakkında: «Yani Allah'ın onu kendilerinden başkasına kılmasını [kıskanarak]»; { فَباؤُ بِغَضَبٍ } “bir gazaba uğradılar” kavli hakkında: «Bu peygamberi inkâr etmeleri sebebiyle»; { عَلى غَضَبٍ } “gazap üstüne” kavli hakkında da: «Tevrat'tan zayi ettikleri şeyler sebebiyle üzerlerine olan gazap üstüne» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İkrime'den de bunun benzerini rivayet etmiştir; aynı şekilde Mücâhid'den de bu manayı rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } “Ve ondan sonrakini inkâr ederler” kavli hakkında: «Ondan sonrakini» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, es-Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
بما وراءه: أي القرآن.
«{ بِما وَراءَهُ }: Yani Kur'an'ı.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٣ الى ٩٦]
[Bakara Sûresi (2), Âyetler 93-96]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimize kuvvetle sarılın ve dinleyin!» demiştik. «İşittik ve isyan ettik» dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: «Eğer inanıyorsanız, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!» (93) De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sırf size ait ise, doğru sözlü iseniz haydi ölümü temenni edin!» (94) Fakat ellerinin önden gönderdiği [günahlar] sebebiyle onu ebediyen temenni edemezler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (95) Andolsun sen onları hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun; müşriklerden de [daha hırslıdırlar]. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı ister. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (96)”
قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ أَخْذِ الْمِيثَاقِ وَرَفْعِ الطُّورِ. وَالْأَمْرُ بِالسَّمَاعِ مَعْنَاهُ: الطَّاعَةُ وَالْقَبُولُ، وَلَيْسَ المراد: الْإِدْرَاكِ بِحَاسَّةِ السَّمْعِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» أَيْ: قَبِلَ وَأَجَابَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشاعر:
Misakın alınması ve Tûr'un [dağının] kaldırılmasının tefsiri daha önce geçmişti. [Burada] işitme emrinin manası; itaat etmek ve kabul etmektir; yoksa kastedilen şey işitme duyusuyla idrak etmek değildir. Nitekim [namazdaki] «سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» «Allah kendisine hamdedeni işitti» sözü de bu kabildendir; yani kabul edip icabet etti demektir. Şairin şu sözü de bu manadadır:
دعوت الله حتّى خفت ألّا ... يَكُونَ اللَّهُ يَسْمَعُ مَا أَقُولُ
«Allah'a öyle dua ettim ki nihayet Allah'ın söylediğimi işitmeyeceğinden (kabul etmeyeceğinden) korktum.»
أَيْ: يَقْبَلُ، وَقَوْلُهُمْ فِي الْجَوَابِ: سَمِعْنا هُوَ عَلَى بَابِهِ وفيه مَعْنَاهُ أَيْ: سَمْعِنَا قَوْلَكَ بِحَاسَّةِ السَّمْعِ وَعَصَيْنَاكَ أَيْ: لَا نَقْبَلُ مَا تَأْمُرُنَا بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا أَرَادُوا بِقَوْلِهِمْ: سَمِعْنا مَا هُوَ مَعْهُودٌ مِنْ تَلَاعُبِهِمْ وَاسْتِعْمَالِهِمُ الْمُغَالَطَةَ فِي مُخَاطَبَةِ أنبيائهم، وذلك بأن يحملوا قوله تعالى: اسْمَعُوا عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، أَيِ:
Yani kabul etmesinden [korktum]. Onların cevap olarak söyledikleri: { سَمِعْنا } “İşittik” sözü ise kendi hakiki manası üzeredir ve içinde şu mana vardır: Yani 'sözünü işitme duyumuzla işittik, { وَعَصَيْنا } 've sana isyan ettik' yani bize emrettiğin şeyi kabul etmiyoruz.' Onların { سَمِعْنا } sözüyle peygamberlerine hitap ederken sergiledikleri bilinen alaycılıklarını ve mugalatayı (demagojiyi) kastetmiş olmaları da caizdir; bu da Allah Teâlâ'nın: { اسْمَعُوا } “Dinleyin” kavlini hakiki manasına, yani:
السَّمَاعِ بِالْحَاسَّةِ. ثُمَّ أَجَابُوا بِقَوْلِهِمْ: سَمِعْنا أَيْ: أَدْرَكْنَا ذَلِكَ بِأَسْمَاعِنَا عَمَلًا بِمُوجَبِ مَا تَأْمُرُ بِهِ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا كانوا يعلمون أن هذا غير مراد الله ﷿، بَلْ مُرَادُهُ بِالْأَمْرِ بِالسَّمَاعِ: الْأَمْرُ بِالطَّاعَةِ وَالْقَبُولِ، لَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى هَذِهِ الْمُغَالَطَةِ، بَلْ ضَمُّوا إِلَى ذَلِكَ مَا هُوَ الْجَوَابُ عِنْدَهُمْ، فَقَالُوا: وَعَصَيْنا وَفِي قَوْلِهِ:
duyu organıyla işitmeye hamletmeleridir. Sonra { سَمِعْنا } “işittik” diyerek cevap verdiler; yani 'emrettiğin şeyin gereğiyle amel ederek bunu kulaklarımızla idrak ettik' dediler. Fakat bunun Allah azze ve celle'nin muradı olmadığını, bilakis O'nun dinleme emriyle itaati ve kabulü kastettiğini bildikleri halde bu mugalatayla yetinmeyip yanlarındaki asıl cevabı da buna eklediler ve: { وَعَصَيْنا } “Ve isyan ettik” dediler. Cenâb-ı Hakk'ın:
وَأُشْرِبُوا تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ أَيْ: جُعِلَتْ قُلُوبُهُمْ لِتَمَكُّنِ حُبِّ الْعِجْلِ مِنْهَا كَأَنَّهَا تَشْرَبُهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
{ وَأُشْرِبُوا } kavlinde beliğ bir teşbih vardır; yani buzağı sevgisi kalplerine öyle yerleşti ki sanki kalpleri onu içmiş gibi kılındı. Züheyr'in şu sözü de böyledir:
فَصَحَوْتُ عَنْهَا بَعْدَ حُبٍّ دَاخِلٍ ... وَالْحُبُّ تُشْرِبُهُ فُؤَادَكَ دَاءُ
«İçime işleyen bir sevdanın ardından ondan ayıldım; kalbine içirdiğin sevgi ise bir derttir.»
وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ حُبِّ الْعِجْلِ بِالشُّرْبِ دُونَ الْأَكْلِ، لِأَنَّ شُرْبَ الْمَاءِ يَتَغَلْغَلُ فِي الأعضاء حتى يصل إلى باطنها، والطعام يجاورها وَلَا يَتَغَلْغَلُ فِيهَا، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُفْرِهِمْ سَبَبِيَّةٌ أَيْ: كَانَ ذَلِكَ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ عُقُوبَةً لَهُمْ وَخُذْلَانًا. وَقَوْلُهُ: قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ أَيْ: إِيمَانُكُمُ الَّذِي زَعَمْتُمْ: أَنَّكُمْ تُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْكُمْ، وَتَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ، فَإِنَّ هَذَا الصُّنْعَ وَهُوَ قَوْلُكُمْ: سَمِعْنا وَعَصَيْنا فِي جَوَابِ مَا أُمِرْتُمْ بِهِ فِي كِتَابِكُمْ، وَأُخِذَ عَلَيْكُمُ الْمِيثَاقُ بِهِ، مُنَادٍ عَلَيْكُمْ بِأَبْلَغِ نِدَاءٍ، بِخِلَافِ مَا زَعَمْتُمْ، وَكَذَلِكَ مَا وَقَعَ مِنْكُمْ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَنُزُولِ حُبِّهِ مِنْ قُلُوبِكُمْ مَنْزِلَةَ الشَّرَابِ، هُوَ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّكُمْ كَاذِبُونَ فِي قَوْلِكُمْ:
Buzağı sevgisi yemeyle değil de içmeyle ifade edilmiştir; çünkü su içildiğinde uzuvların derinliklerine nüfuz ederek ta içine kadar ulaşır, yemek ise onların yanında durur, içlerine öyle işlemez. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِكُفْرِهِمْ } kavlindeki bâ (بِ) sebebiyyet içindir; yani bu, bir ceza ve yüzüstü bırakılma olarak onların inkârları sebebiyleydi. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } kavli; yani 'size indirilene inandığınızı ve ondan sonrakini inkâr ettiğinizi iddia ettiğiniz imanınız [ne kötüdür]. Zira bu yaptığınız şey, yani Kitabınızda size emredilen ve mîsâkı alınan şeyin cevabında { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } demeniz, iddia ettiğinizin hilafına en beliğ bir nida ile aleyhinizde haykırmaktadır. Aynı şekilde sizden buzağıya tapma fiilinin sâdır olması ve onun sevgisinin bir içecek gibi kalplerinize yerleşmesi, sizin:
نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا لَا صَادِقُونَ، فَإِنْ زَعَمْتُمْ: أَنَّ كِتَابَكُمُ الَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ أَمَرَكُمْ بِهَذَا، فَبِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ بِكِتَابِكُمْ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّهَكُّمِ بِهِمْ مَا لَا يَخْفَى. وَقَوْلُهُ: قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ هُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ لَمَّا ادَّعَوْا أَنَّهُمْ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، وَلَا يُشَارِكُهُمْ فِي دُخُولِهَا غَيْرُهُمْ، وَإِلْزَامٌ لَهُمْ بِمَا يَتَبَيَّنُ بِهِ أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي تِلْكَ الدَّعْوَى، وأنها صادرة منهم لا عن برهان، وخالِصَةً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، وَيَكُونُ خَبَرُ كَانَ هُوَ: عِنْدِ اللَّهِ، أَوْ يَكُونُ خَبَرُ كَانَ هُوَ: خَالِصَةً، وَمَعْنَى الْخُلُوصِ: أَنَّهُ لَا يُشَارِكُهُمْ فِيهَا غَيْرُهُمْ إِذَا كَانَتِ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ دُونِ النَّاسِ لِلْجِنْسِ، أَوْ لَا يُشَارِكُهُمْ فِيهَا الْمُسْلِمُونَ، إِنْ كَانَتِ اللَّامُ لِلْعَهْدِ. وَهَذَا أَرْجَحُ لِقَوْلِهِمْ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وَإِنَّمَا أَمَرَهُمْ بِتَمَنِّي الْمَوْتِ، لِأَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، كَانَ الْمَوْتُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْحَيَاةِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ مُجَرَّدَ دَعْوَى أَحْجَمُوا، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ مَوْصُولَةٌ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِمَا قَدَّمَتْهُ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي يَكُونُ فَاعِلُهَا غَيْرَ آمِنٍ مِنَ الْعَذَابِ، بَلْ غَيْرُ طَامِعٍ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ، فَضْلًا عَنْ كَوْنِهِ قَاطِعًا بِهَا، فَضْلًا عَنْ كَوْنِهَا خَالِصَةً لَهُ مُخْتَصَّةً بِهِ، - وَقِيلَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ صَرَفَهُمْ عَنِ التَّمَنِّي لِيَجْعَلَ ذَلِكَ آيَةً لِنَبِيِّهِ ﷺ. وَالْمُرَادُ بِالتَّمَنِّيِ هُنَا: هُوَ التَّلَفُّظُ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، لَا مُجَرَّدُ خُطُورِهِ بِالْقَلْبِ وَمَيْلِ النَّفْسِ إِلَيْهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُرَادُ فِي مَقَامِ الْمُحَاجَّةِ، وَمُوَاطِنِ الْخُصُومَةِ، وَمَوَاقِفِ التَّحَدِّي، وَفِي تَرْكِهِمْ لِلتَّمَنِّيِ أَوْ صَرْفِهِمْ عَنْهُ مُعْجِزَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّهُمْ قَدْ كَانُوا يَسْلُكُونَ مِنَ التَّعَجْرُفِ وَالتَّجَرُّؤِ عَلَى اللَّهِ
{ نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene inanırız” [iddianızda] doğru değilsiniz. Şayet inandığınız kitabınızın size bunu emrettiğini iddia ediyorsanız, kitabınıza olan imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür! Bunda [onlarla yapılan] gizli kalmayacak derecede açık bir alay (tehekküm) vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: Eğer ahiret yurdu sizin ise...” buyruğu; cennete gireceklerini ve giriş hususunda başkalarının kendilerine ortak olamayacağını iddia ettiklerinde onlara bir reddiye ve bu iddialarında yalancı olduklarını, bunun kendilerinden bir delile dayanmaksızın sadır olduğunu açığa çıkaran bir ilzamdır (bağlayıcı susturmadır). { خالِصَةً } kelimesi hâl olarak mansubdur. “Kâne”nin haberi { عِنْدِ اللَّهِ } olur ya da “kâne”nin haberi { خَالِصَةً } olur. Hulusun (özgü olmanın) manası ise şudur: Şayet { مِنْ دُونِ النَّاسِ } “insanlardan ayrı olarak” kavlindeki lâm harfi cins için ise, [ahiret yurdunda] kendilerine başkası ortak olamaz; şayet ahd için ise Müslümanlar kendilerine ortak olamaz. Diğer ayetteki: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “«Yahudi veya Hristiyan olanlar dışında hiç kimse asla cennete giremeyecektir» dediler” kavlinden dolayı bu [ikinci ihtimal] daha tercihe şayandır. Onlara ölümü temenni etmelerinin emredilmesi şundandır: Çünkü cennet ehlinden olduğuna inanan kimseye ölüm, hayattan daha sevimli gelir. Bu durum onlardan sadece kuru bir iddiadan ibaret olunca [ölümü temenniden] geri durdular. Bundan dolayı Allah Teâlâ: { وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً } “Onu asla temenni etmeyeceklerdir” buyurdu. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } kavlindeki “mâ” (ما) ism-i mevsûldür; sıla cümlesindeki aid zamiri ise mahzuftur. Yani: «İşleyenin azaptan emin olamayacağı, bilakis cennete girme ümidi bile taşıyamayacağı —kaldı ki cennetten kesin emin olması, hele hele cennetin bizzat kendisine özgü ve has kılınmış olması şöyle dursun— ellerinin önden gönderdiği günahlar sebebiyle [temenni edemezler].» —Allah Teâlâ'nın bunu Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize kılmak üzere onları temennide bulunmaktan alıkoyduğu da söylenmiştir—. Burada temenniden maksat; ona delalet eden sözün lafzen söylenmesidir, sırf kalpten geçmesi ve nefsin ona meyil duyması değildir. Zira hüccet getirme (muhâcce) makamında, hasımlaşma mevkilerinde ve meydan okuma (tehaddî) durumlarında bu kastedilmez. Onların temenniyi terk etmelerinde veya bundan alıkonulmalarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize vardır. Çünkü onlar, pek çok yerde Allah'a...
وَعَلَى أَنْبِيَائِهِ بِالدَّعَاوَى الْبَاطِلَةِ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ مَا قَدْ حَكَاهُ عَنْهُمُ التَّنْزِيلُ، فَلَمْ يَتْرُكُوا عَادَتَهُمْ هُنَا إِلَّا لَمَّا قَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَهُمْ مِنْ أَنَّهُمْ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ التَّمَنِّيَ نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْتُ، إِمَّا لِأَمْرٍ قَدْ عَلِمُوهُ، أَوْ لِلصِّرْفَةِ مِنَ اللَّهِ ﷿.
ve peygamberlerine karşı pek çok yerde Tenbîh'in/Kur'an'ın kendilerinden naklettiği bâtıl iddialarla küstahça ve cüretkârca davranıyorlardı. Burada âdetlerini terk etmeleri ancak bunu yaptıkları takdirde ya bildikleri bir husustan dolayı yahut da Allah azze ve celle'nin bir engellemesiyle (sarfe) üzerlerine ölümün ineceğinin yanlarında kesinleşmiş olmasındandır.
وَقَدْ يُقَالُ: ثَبَتَ النَّهْيُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ تَمَنِّيِ الْمَوْتِ، فَكَيْفَ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِمَا هُوَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ فِي شَرِيعَتِهِ.
Şöyle denebilir: Nebî ﷺ'den ölümü temenni etme yasağı sabit olmuştur; öyleyse Allah nasıl olur da kendi şeriatında yasaklanan bir şeyi onlara emretmesini emretmiştir?
وَيُجَابُ بِأَنَّ الْمُرَادَ هُنَا إِلْزَامُهُمُ الْحُجَّةَ، وَإِقَامَةُ الْبُرْهَانِ عَلَى بُطْلَانِ دَعْوَاهُمْ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ تَهْدِيدٌ لَهُمْ، وَتَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ كَذَلِكَ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَجِدَنَّهُمْ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَتَنْكِيرُ حَيَاةٍ: لِلتَّحْقِيرِ، أَيْ: أَنَّهُمْ أَحْرَصُ النَّاسِ عَلَى أَحْقَرِ حَيَاةٍ، وَأَقَلِّ لُبْثٍ فِي الدُّنْيَا، فَكَيْفَ بِحَيَاةٍ كَثِيرَةٍ وَلُبْثٍ مُتَطَاوِلٍ؟ وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ أَرَادَ بِالتَّنْكِيرِ حَيَاةً مَخْصُوصَةً، وَهِيَ الْحَيَاةُ الْمُتَطَاوِلَةُ، وَتَبِعَهُ فِي ذَلِكَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَقَوْلُهُ: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قِيلَ: هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا نَاسٌ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى النَّاسِ أَيْ: أَحْرَصَ النَّاسِ، وَأَحْرَصَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ رَاجِعًا إِلَى الْيَهُودِ، بَيَانًا لِزِيَادَةِ حِرْصِهِمْ عَلَى الْحَيَاةِ، وَوَجْهُ ذِكْرِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا بَعْدَ ذِكْرِ النَّاسِ مَعَ كَوْنِهِمْ دَاخِلِينَ فِيهِمُ، الدَّلَالَةُ عَلَى مَزِيدِ حِرْصِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَمَنْ شَابَهَهُمْ مِنْ غَيْرِهِمْ. فَمَنْ كَانَ أَحْرَصَ مِنْهُمْ وَهُمُ الْيَهُودُ، كَانَ بَالِغًا فِي الْحِرْصِ إِلَى غَايَةٍ لَا يُقَادَرُ قَدْرُهَا. وَإِنَّمَا بَلَغُوا فِي الْحِرْصِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْفَاضِلِ عَلَى حِرْصِ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ بِمَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، بِخِلَافِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَنَحْوِهِمْ فَإِنَّهُمْ لَا يُقِرُّونَ بِذَلِكَ، وَكَانَ حِرْصُهُمْ عَلَى الْحَيَاةِ دُونَ حِرْصِ الْيَهُودِ.
Buna şöyle cevap verilir: Buradaki maksat onlara hücceti kabul ettirmek ve iddialarının bâtıllığına dair delil ikame etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” kavli, onlar için bir tehdit ve onların öyle olduklarına dair aleyhlerinde bir tescildir. O'nun: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ } kavlindeki lâm (لَ), mahzuf bir yeminin cevabıdır. { حَيَاةٍ } kelimesinin nekre getirilmesi tahkîr (küçümseme/değersizleştirme) içindir; yani onlar insanların en değersiz bir hayata ve dünyada en az kalmaya en hırslı olanlarıdır, öyleyse çok bir hayata ve uzun süre kalmaya [hırsları] nasıl olmasın? Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Nekrelikle hususi bir hayatı, yani uzun hayatı kastetmiştir; Râzî de tefsirinde ona tâbi olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavli hakkında; bunun müste'nef (yeni) bir kelam olduğu, takdirinin de: 'Müşrik olanlardan öyle kimseler vardır ki onlardan her biri ister' şeklinde olduğu söylenmiştir. Bunun { النَّاسِ } kelimesine mâtuf olduğu, yani 'insanların en hırslısı ve müşrik olanlardan da daha hırslı' manasında olduğu da söylenmiştir. Buna göre O'nun: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } kavli, hayata olan hırslarının fazlalığını açıklamak üzere Yahudilere raci olur. Müşriklerin insanlara dahil olmalarıyla beraber 'en-nâs' zikrinden sonra zikredilmelerinin sebebi, Arap müşriklerinin ve onlara benzeyen diğerlerinin hayata olan hırslarının fazlalığına delalet etmektir. Onlardan daha hırslı olan kimse ise -ki onlar Yahudilerdir- hırsta ölçüsü takdir edilemeyecek bir sınıra ulaşmış demektir. Onların müşriklerin hırsını aşan bu dereceye ulaşmaları, ahirette başlarına gelecek azabı bilmelerindendir; zira Arap müşrikleri ve benzerleri bunu ikrar etmezler, bu yüzden onların hayata hırsı Yahudilerin hırsından daha azdı.
وَالْأَوَّلُ وَإِنْ كَانَ فِيهِ خُرُوجٌ مِنَ الْكَلَامِ فِي الْيَهُودِ إِلَى غَيْرِهِمْ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لَكِنَّهُ أَرْجَحُ لِعَدَمِ اسْتِلْزَامِهِ لِلتَّكْلِيفِ، وَلَا ضَيْرَ فِي اسْتِطْرَادِ ذِكْرِ حِرْصِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ ذِكْرِ حِرْصِ الْيَهُودِ. وَقَالَ الرَّازِيُّ: إِنَّ الثَّانِيَ أَرْجَحُ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَبْلَغَ فِي إِبْطَالِ دَعْوَاهُمْ، وَفِي إِظْهَارِ كَذِبِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةُ لَنَا لَا لِغَيْرِنَا، انْتَهَى. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا الَّذِي جَعَلَهُ مُرَجَّحًا قَدْ أَفَادَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَلْزِمُ اسْتِئْنَافُ الْكَلَامِ فِي الْمُشْرِكِينَ أَنْ لَا يَكُونُوا مِنْ جُمْلَةِ النَّاسِ، وَخَصَّ الْأَلْفَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَذْكُرُ ذَلِكَ عِنْدَ إِرَادَةِ الْمُبَالَغَةِ. وَأَصْلُ سَنَةٍ: سَنَهَةٌ، وَقِيلَ سَنَوَةٌ. وَاخْتُلِفَ فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ فَقِيلَ هُوَ رَاجِعٌ إِلَى أَحَدِهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَحَدُهُمْ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْ يُعَمَّرَ فَاعِلًا لِمُزَحْزِحِهِ، وَقِيلَ: هُوَ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ يُعَمَّرَ مِنْ مَصْدَرِهِ أَيْ: وَمَا التَّعْمِيرُ بِمُزَحْزِحِهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْ يُعَمَّرَ بَدَلًا مِنْهُ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا قَالَتْ: هُوَ عِمَادٌ وَقِيلَ: هُوَ ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَقِيلَ: «مَا» هِيَ الْحِجَازِيَّةُ، وَالضَّمِيرُ: اسْمُهَا، وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهَا، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، وَكَذَلِكَ الثَّانِي وَالثَّالِثُ ضَعِيفٌ جِدًّا لِأَنَّ الْعِمَادَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَيْنَ شَيْئَيْنِ، وَلِهَذَا يُسَمُّونَهُ ضَمِيرَ الْفَصْلِ، وَالرَّابِعُ فِيهِ: أَنَّ ضَمِيرَ الشَّأْنِ يُفَسَّرُ بِجُمْلَةٍ سَالِمَةٍ عَنْ حَرْفِ جَرٍّ كَمَا حَكَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ النُّحَاةِ. وَالزَّحْزَحَةُ: التَّنْحِيَةُ يُقَالُ: زَحْزَحْتُهُ فَتَزَحْزَحَ، أَيْ: نَحَّيْتُهُ فَتَنَحَّى وَتَبَاعَدَ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Birinci görüş, her ne kadar Yahudiler hakkındaki sözden Arap müşrikleri gibi başkalarına geçiş içerse de, tekellüfü gerektirmemesi sebebiyle daha tercihe şayandır; zira Yahudilerin hırsı zikredildikten sonra müşriklerin hırsının istitrâden zikredilmesinde bir sakınca yoktur. Râzî şöyle demiştir: İkinci görüş, onların iddialarını iptal etmede ve 'Ahiret yurdu başkasına değil sırf bizedir' sözlerindeki yalanı açığa çıkarmada daha beliğ olması için daha tercihe şayandır, [Râzî'nin sözü] bitti. Buna şöyle cevap verilir: Onun tercih sebebi kıldığı bu hususu Allah Teâlâ'nın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ } kavli zaten ifade etmiştir; müşrikler hakkında kelama yeniden başlanması (isti'nâf), onların insanların bütünü içinde olmamalarını gerektirmez. Bin (أَلْفَ) sayısının özellikle zikredilmesi, Arapların mübalağa murad ettiklerinde bunu zikretmelerindendir. Sene (سَنَةٍ) kelimesinin aslı 'senehe' (سَنَهَةٌ), bir görüşe göre de 'seneve'dir (سَنَوَةٌ). Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ } kavlindeki zamir hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, { أَحَدُهُمْ } ifadesine racidir; takdiri: 'Onlardan birini yaşatılması azaptan uzaklaştıracak değildir' şeklindedir. Buna göre O'nun: { أَنْ يُعَمَّرَ } kavli { مُزَحْزِحِهِ } kelimesinin fâili olur. Bir görüşe göre zamir, { يُعَمَّرَ } fiilinin delalet ettiği masdara racidir; yani 'Çok yaşamak onu uzaklaştıracak değildir' demektir ve { أَنْ يُعَمَّرَ } kavli ondan bedel olur. Taberî bir fırkadan bunun imâd (fasl zamiri) olduğunu nakletmiştir. Şan zamiri olduğu da söylenmiştir. { مَا }'nın Hicaziye olup zamirin onun ismi, sonrasının da haberi olduğu söylenmiştir. Birincisi daha tercihe şayandır; aynı şekilde ikincisi de öyledir. Üçüncüsü ise son derece zayıftır; zira imâd ancak iki şey arasında bulunur, bu sebeple ona fasl zamiri adını verirler. Dördüncüsüne gelince: Şan zamiri, İbn Atiyye'nin nahivcilerden naklettiği üzere harf-i cerden arınmış bir cümleyle tefsir edilir. Zathaza (الزَّحْزَحَةُ) uzaklaştırmaktır. “زَحْزَحْتُهُ فَتَزَحْزَحَ” denir; yani 'Onu uzaklaştırdım o da uzaklaştı ve çekildi' demektir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bundandır:
يَا قَابِضَ الرُّوحِ عَنْ جِسْمٍ عَصَى زَمَنًا ... وَغَافِرَ الذَّنْبِ زَحْزِحْنِي عَنِ النَّارِ
«Ey bir zamanlar isyan eden bedenden ruhu kabzeden ve günahı bağışlayan [Rabbim], beni ateşten uzaklaştır!»
وَالْبَصِيرُ: الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ، الْخَبِيرُ بِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ بَصِيرٌ بِكَذَا: أَيْ: خَبِيرٌ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ الْبَصِيرُ }: Bir şeyi bilen, ondan haberdar olandır. Nitekim “فُلَانٌ بَصِيرٌ بِكَذَا” (Filanca filan şeyi iyi bilir/ondan haberdardır) sözü de bundandır. Şairin şu sözü de bundandır:
فَإِنْ تَسْأَلُونِي بِالنِّسَاءِ فَإِنَّنِي ... بَصِيرٌ بِأَدْوَاءِ النِّسَاءِ طَبِيبُ
«Bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben kadınların dertlerini iyi bilen bir tabibim.»
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ قَالَ: أُشْرِبُوا حُبَّهُ حَتَّى خَلَصَ ذَلِكَ إِلَى قُلُوبِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا قَالُوا: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى الْآيَةَ، نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِثْلَهُ عَنْ قَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قَوْلَهُ: خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ كُنْتُمْ فِي مَقَالَتِكُمْ صَادِقِينَ فَقُولُوا: اللَّهُمَّ أَمِتْنَا، فو الذي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا يَقُولُهَا رَجُلٌ مِنْكُمْ إِلَّا غُصَّ بِرِيقِهِ فَمَاتَ مَكَانَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ أَيِ: ادْعُوا بِالْمَوْتِ عَلَى أَيِّ الْفَرِيقَيْنِ أَكْذِبَ، فَأَبَوْا ذَلِكَ، وَلَوْ تَمَنَّوْهُ يَوْمَ قَالَ ذَلِكَ مَا بَقِيَ عَلَى الْأَرْضِ يَهُودِيٌّ إِلَّا مَاتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْهُ قَالَ: «لَوْ تَمَنَّى الْيَهُودُ الْمَوْتَ لَمَاتُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ نحوهن.
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ } “Kalplerine içirildi” kavli hakkında: «Onun sevgisi ta kalplerine işleyecek şekilde onlara içirildi» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den Yahudiler: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olandan başkası cennete asla girmeyecek” âyetindeki sözü söylediklerinde Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: Eğer ahiret yurdu sizin ise...” âyetinin indiğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs'tan O'nun: { خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ } “Diğer insanlara değil de sırf size ait” kavlinin müminleri kastettiğini; { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } “Haydi ölümü temenni edin” kavli üzerine de Resûlullah ﷺ'in onlara: «Eğer sözünüzde doğru iseniz: 'Allahım, bizi öldür!' deyiniz. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, sizden herhangi bir adam bunu söyleyecek olursa mutlaka tükürüğü boğazında tıkanır ve olduğu yerde ölür» buyurduğunu rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } kavli hakkında: «Yani iki gruptan hangisi daha yalancıysa onun aleyhine ölüm dileyin [demektir]. Fakat bundan kaçındılar. O bunu söylediği gün eğer ölümü temenni etselerdi yeryüzünde ölmeyen tek bir Yahudi kalmazdı» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû Nuaym ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Eğer Yahudiler ölümü temenni etselerdi mutlaka ölürlerdi.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan bunların benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِهِ مَرْفُوعًا: «لَوْ أن اليهود تمنّوا الموت لماتوا ولرأوا مقاعدهم من النَّارِ» .
Buhârî ve başkaları ondan merfû olarak şu hadisi rivayet etmiştir: «Eğer Yahudiler ölümü temenni etselerdi mutlaka ölürler ve ateşteki oturacakları yerleri görürlerdi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ قال: اليهود مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قَالَ: وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَرْجُونَ بَعْثًا بَعْدَ الْمَوْتِ، فَهُوَ يُحِبُّ طُولَ الْحَيَاةِ، وَأَنَّ الْيَهُودِيَّ قَدْ عَرَفَ مَا لَهُ مِنَ الْخِزْيِ بِمَا ضَيَّعَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْعِلْمِ. وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ قَالَ: بِمُنَحِّيهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ قَالَ: هو قول الأعاجم إذا عطس أحدهم: «زه هزار سال» يعني: عش ألف سنة.
İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim ondan [İbn Abbâs'tan] Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } “Yemin olsun ki onları hayata karşı insanların en hırslısı olarak bulursun” kavli hakkında: «[Onlar] Yahudilerdir.»; { مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “[Hatta] şirk koşanlardan bile” kavli hakkında: «Bunun sebebi şudur: Müşrikler ölümden sonra bir diriliş ummazlar, bu yüzden [müşrik] uzun bir hayatı sever. Yahudi ise yanındaki ilmi zayi etmesi sebebiyle kendisine ne tür bir rüsvaylık olduğunu bilmiştir» dediğini rivayet etmiştir. { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ } “Oysa onu uzaklaştıracak değildir” kavli hakkında: «Onu uzaklaştıracak [değildir]» demiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu, acemlerin (Arap olmayanların) biri hapşırdığı zaman söyledikleri: "Zih hezâr sâl" yani "Bin yıl yaşa" sözüdür.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 97-98]
قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨)
{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨) } “De ki: Kim Cebrail’e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu, kendinden öncekini doğrulayıcı, müminler için bir hidayet ve müjde olarak Allah’ın izniyle senin kalbine o indirmiştir. (97) Kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail’e ve Mikail’e düşman olursa bilsin ki şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır. (98)”
هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: وَأَجْمَعَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ جَمِيعًا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ جَوَابًا عَلَى الْيَهُودِ إِذْ زَعَمُوا أَنَّ جِبْرِيلَ عَدُوٌّ لَهُمْ، وَأَنَّ مِيكَائِيلَ وَلِيٌّ لَهُمْ. ثُمَّ اخْتَلَفُوا مَا كَانَ سَبَبَ قَوْلِهِمْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا كَانَ سَبَبُ قِيلِهِمْ ذَلِكَ، مِنْ أَجْلِ مُنَاظَرَةٍ جَرَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَمْرِ نُبُوَّتِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ رِوَايَاتٍ فِي ذَلِكَ سَتَأْتِي آخِرَ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ، وَيَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: نَزَّلَهُ لِجِبْرِيلَ، أَيْ: فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ نَزَّلَ جِبْرِيلَ عَلَى قَلْبِكَ، وَفِيهِ ضَعْفٌ كَمَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ. الثَّانِي أَنَّهُ لِجِبْرِيلَ، وَالضَّمِيرُ فِي «نَزَّلَهُ» لِلْقُرْآنِ، أَيْ: فَإِنَّ جِبْرِيلَ نَزَّلَ الْقُرْآنَ عَلَى قَلْبِكَ، وَخَصَّ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ.
Müfessirler bu âyetin Yahudiler hakkında indiği hususunda icmâ etmişlerdir. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: «Tefsir ehlinin tamamı bu âyetin, Cebrail'in kendilerine düşman, Mikail'in ise kendilerine dost olduğunu iddia eden Yahudilere bir cevap olarak indiği hususunda icmâ etmiştir.» Sonra onların bu sözü söylemelerinin sebebinin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: «Onların bu sözü söylemelerinin sebebi, Resûlullah ﷺ ile kendi aralarında onun peygamberliği konusunda cereyan eden bir münazaradan dolayı idi.» Sonra bu konuda inşallah bahsin sonunda gelecek olan rivayetleri zikretmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنَّهُ } kavlindeki zamir iki veçhe ihtimallidir: Birincisi, Allah'a ait olması ve { نَزَّلَهُ } kavlindeki zamirin de Cebrail'e ait olmasıdır; yani şüphesiz Allah Sübhânehû, Cebrail'i senin kalbine indirmiştir [demektir]. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } kavlinin ifade ettiği üzere bunda bir zayıflık vardır. İkincisi, Cebrail'e ait olması ve { نَزَّلَهُ } kavlindeki zamirin de Kur'an'a ait olmasıdır; yani şüphesiz Cebrail Kur'an'ı senin kalbine indirmiştir [demektir]. Aklın ve ilmin mahalli olduğu için kalbi özellikle zikretmiştir.
وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ أي: بعلمه وإرادته وتيسيره وتسهيله. ولِما بَيْنَ يَدَيْهِ هُوَ التَّوْرَاةُ كَمَا سَلَفَ، أَوْ جَمِيعُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى شَرَفِ جِبْرِيلَ وَارْتِفَاعِ مَنْزِلَتِهِ، وَأَنَّهُ لَا وَجْهَ لِمُعَادَاةِ الْيَهُودِ لَهُ، حَيْثُ
O'nun: { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” kavli, yani O'nun ilmi, iradesi, kolaylaştırması ve tesiri iledir. { لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekini” ifadesi ise önceden geçtiği üzere Tevrat'tır yahut indirilen bütün kitaplardır. Bunda Cebrail'in şerefine, makamının yüceliğine ve Yahudilerin ona düşmanlık beslemelerinin hiçbir gerekçesi olmadığına delil vardır; zira
كَانَ مِنْهُ مَا ذُكِرَ مِنْ تَنْزِيلِ الْكِتَابِ عَلَى قَلْبِكَ، أَوْ مِنْ تَنْزِيلِ اللَّهِ لَهُ عَلَى قَلْبِكَ، وَهَذَا هُوَ وَجْهُ الرَّبْطِ بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَوَابِ، أَيْ: مَنْ كَانَ مُعَادِيًا لِجِبْرِيلَ مِنْهُمْ فَلَا وَجْهَ لِمُعَادَاتِهِ لَهُ، فَإِنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ إِلَّا مَا يُوجِبُ الْمَحَبَّةَ دُونَ الْعَدَاوَةِ، أَوْ مَنْ كَانَ مُعَادِيًا لَهُ، فَإِنَّ سَبَبَ مُعَادَاتِهِ أَنَّهُ وَقَعَ مِنْهُ مَا يَكْرَهُونَهُ مِنَ التَّنْزِيلِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِذَنْبٍ لَهُ وَإِنْ نَزَّهُوهُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْكَرَاهَةَ مِنْهُمْ لَهُ بِهَذَا السَّبَبِ ظُلْمٌ وَعُدْوَانٌ، لِأَنَّ هَذَا الْكِتَابَ الَّذِي نَزَلَ بِهِ هُوَ مُصَدِّقٌ لِكِتَابِهِمْ، وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ أَتْبَعَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْكَلَامَ بِجُمْلَةٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى شَرْطٍ وَجَزَاءٍ، يَتَضَمَّنُ الذَّمَّ لِمَنْ عَادَى جِبْرِيلَ بِذَلِكَ السَّبَبِ وَالْوَعِيدُ الشَّدِيدُ لَهُ، فَقَالَ: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ وَالْعَدَاوَةُ مِنَ الْعَبْدِ: هِيَ صُدُورُ الْمَعَاصِي مِنْهُ لِلَّهِ وَالْبُغْضُ لِأَوْلِيَائِهِ، وَالْعَدَاوَةُ مِنَ اللَّهِ لِلْعَبْدِ: هِيَ تَعْذِيبُهُ بِذَنَبِهِ وَعَدَمُ التَّجَاوُزِ عَنْهُ وَالْمَغْفِرَةِ لَهُ- وَإِنَّمَا خَصَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ بِالذِّكْرِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَلَائِكَةِ لِقَصْدِ التَّشْرِيفِ لَهُمَا، وَالدَّلَالَةِ عَلَى فَضْلِهِمَا، وَأَنَّهُمَا وَإِنْ كَانَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَقَدْ صَارَا بِاعْتِبَارِ مَا لَهُمَا مِنَ الْمَزِيَّةِ بِمَنْزِلَةِ جِنْسٍ آخَرَ أَشْرَفَ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ، تَنْزِيلًا لِلتَّغَايُرِ الْوَصْفِيِّ مَنْزِلَةَ التَّغَايُرِ الذَّاتِيِّ، كَمَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَقَرَّرَهُ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ. وَفِي جِبْرِيلَ عَشْرُ لُغَاتٍ ذَكَرَهَا ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ قَدَّمَنَا الْإِشَارَةَ إِلَى ذَلِكَ. وَفِي مِيكَائِيلَ سِتُّ لُغَاتٍ، وَهُمَا اسْمَانِ عَجَمِيَّانِ، وَالْعَرَبُ إِذَا نَطَقَتْ بِالْعَجَمِيِّ تَسَاهَلَتْ فِيهِ. وَحَكَى الزَّمَخْشَرِيُّ عَنِ ابْنِ جِنِّيٍّ أَنَّهُ قَالَ: الْعَرَبُ إِذَا نَطَقَتْ بِالْأَعْجَمِيِّ خَلَطَتْ فِيهِ. وَقَوْلُهُ:
kitabı senin kalbine indirmek yahut Allah'ın onu senin kalbine indirmesi şeklinde zikredilen husus ondan sadır olmuştur. Şart ile cevap arasındaki irtibatın veçhi de budur; yani onlardan Cebrail'e düşman olan kimsenin ona düşmanlığı için hiçbir gerekçe yoktur; zira ondan düşmanlığı değil ancak sevgiyi gerektiren bir şey sadır olmuştur. Yahut ona düşman olan kimsenin ona düşmanlık sebebi, indirme işinden hoşlanmadıkları şeyin onun vasıtasıyla gerçekleşmiş olmasıdır; bu onun için bir günah değildir. Onlar bunu [ona] isnat etmeseler bile bu sebeple ona duydukları nefret bir zulüm ve düşmanlıktır. Çünkü onun indirdiği bu kitap, onların kitaplarını doğrulayıcı, müminler için de bir hidayet ve müjdedir. Sonra Sübhânehû bu sözü, o sebeple Cebrail'e düşmanlık eden kimseyi yermeyi ve ona yönelik şiddetli bir tehdidi içeren, şart ve cezadan (şart-cevap) müteşekkil bir cümle ile takip ettirerek şöyle buyurmuştur: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail’e ve Mikail’e düşman olursa bilsin ki şüphesiz Allah da kâfirlerin düşmanıdır.” Kuldan düşmanlık, onun Allah'a isyan etmesi ve O'nun dostlarına buğzetmesidir. Allah'tan kula düşmanlık ise günahı sebebiyle onu cezalandırması, onu affetmeyip bağışlamamasıdır. Melekler zikredildikten sonra Cebrail ve Mikail'in özellikle zikredilmesi, ikisini şereflendirmek, üstünlüklerine delalet etmek ve her ne kadar meleklerden olsalar da sahip oldukları meziyet sebebiyle melekler cinsinden daha şerefli başka bir cins konumuna gelmiş olduklarını göstermek içindir; nitekim Keşşâf sahibinin zikrettiği ve beyân âlimlerinin takrir ettiği üzere vasıftaki farklılık zattaki farklılık makamına indirilmiştir. Cibrîl kelimesinde İbn Cerîr et-Taberî ve başkalarının zikrettiği on farklı lügat vardır; buna daha önce işaret etmiştik. Mîkâîl kelimesinde de altı lügat vardır ve ikisi de acemce (Arapça kökenli olmayan) isimlerdir. Araplar acemce bir kelimeyi telaffuz ettiklerinde onda müsamahakâr davranırlar. Zemahşerî, İbn Cinnî'den şöyle dediğini nakletmiştir: «Araplar yabancı bir dilden olan kelimeyi söylediklerinde onda [harfleri] birbirine karıştırırlar.» Cenâb-ı Hakk'ın:
لِلْكافِرِينَ مِنْ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ أَيْ: فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لَهُمْ، لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْعَدَاوَةَ مُوجِبَةٌ لِكُفْرِ مَنْ وَقَعَتْ مِنْهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عباس: «حَضَرَتْ عِصَابَةٌ مِنَ الْيَهُودِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ! حَدِّثْنَا عَنْ خِلَالٍ نَسْأَلُكَ عَنْهُنَّ لَا يَعْلَمُهُنَّ إِلَّا نَبِيٌّ، قَالَ: سَلُونِي عَمَّا شِئْتُمْ، فَسَأَلُوهُ وَأَجَابَهُمْ ثُمَّ قَالُوا: فَحَدِّثْنَا مَنْ وَلِيُّكَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَعِنْدَهَا نُجَامِعُكَ أَوْ نُفَارِقُكَ، فَقَالَ: وَلِيِّي جِبْرِيلُ، وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا قَطُّ إِلَّا وَهُوَ وَلِيُّهُ قَالُوا: فَعِنْدَهَا نُفَارِقُكَ، لَوْ كَانَ وَلِيُّكَ سِوَاهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَاتَّبَعْنَاكَ وَصَدَّقْنَاكَ، قَالَ: فَمَا يَمْنَعُكُمْ أَنْ تُصَدِّقُوهُ؟ قَالُوا: هَذَا عَدُّونَا، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَ ذَلِكَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، فِي الْمُصَنَّفِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي قِصَّةٍ جَرَتْ لَهُ مَعَهُمْ وإسنادهم صَحِيحٌ، وَلَكِنَّ الشَّعْبِيَّ لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ، وَقَدْ رواها عكرمة وقتادة والسدّي وعبد الرحمن ابن أَبِي لَيْلَى عَنْ عُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سَمِعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ بِمَقْدَمِ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ فِي أَرْضٍ يَخْتَرِفُ ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلَاثٍ لَا يَعْلَمُهُنَّ إِلَّا نَبِيٌّ: مَا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ؟ وَمَا أَوَّلُ طَعَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ؟ وَمَا يَنْزِعُ الْوَلَدُ إِلَى أَبِيهِ أَوْ إِلَى أُمِّهِ؟ فَقَالَ: أَخْبَرَنِي بِهِنَّ جِبْرِيلُ آنِفًا، فَقَالَ: جِبْرِيلُ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ: ذَاكَ عَدُوُّ الْيَهُودِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ قَالَ: أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَخْرُجُ مِنَ الْمَشْرِقِ فَتَحْشُرُ النَّاسَ إِلَى الْمَغْرِبِ وَأَمَّا أَوَّلُ مَا يَأْكُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَزِيَادَةُ كَبِدِ حُوتٍ وَأَمَّا مَا يَنْزِعُ الْوَلَدُ إِلَى أَبِيهِ أو أمه، فإذا سبق ماء الرجل
{ لِلْكافِرِينَ } “İnkârcılara” ifadesi, bu düşmanlığın kendisinden sadır olduğu kimsenin küfre girdiğine delalet etmek amacıyla zamir yerine zâhir ismin getirilmesi (vaz'u'z-zâhir mevzıa'l-muzmar) kabilindendir; yani "Şüphesiz Allah onların düşmanıdır" demektir. Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: «Yahudilerden bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: "Ey Ebe'l-Kâsım! Bize, ancak bir peygamberin bilebileceği bazı hususları haber ver, onları sana soracağız" dediler. [Resûlullah]: "Dilediğiniz şeyi bana sorunuz" buyurdu. Sordular, o da cevap verdi. Sonra: "Meleklerden senin dostun kimdir bize haber ver; duruma göre ya sana katılırız yahut senden ayrılırız" dediler. [Resûlullah]: "Benim dostum Cebrail'dir. Zaten Allah ne kadar peygamber göndermişse hepsi için o dost olmuştur" buyurdu. Onlar: "O halde senden ayrılıyoruz. Eğer meleklerden dostun ondan başkası olsaydı sana uyar ve seni tasdik ederdik" dediler. [Resûlullah]: "Onu tasdik etmenize engel olan nedir?" buyurunca: "O bizim düşmanımızdır" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» İbn Ebî Şeybe Musannef'inde, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim benzer bir rivayeti Şa'bî kanalıyla, Yahudilerle arasında cereyan eden bir kıssa bağlamında Ömer b. el-Hattâb'dan nakletmişlerdir. Onların isnadı sahihtir; ancak Şa'bî, Ömer'e yetişmemiştir. Bu rivayeti İkrime, Katâde, es-Süddî ve Abdurrahman b. Ebî Leylâ da Ömer'den rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Nesâî ve başkalarının Enes'ten rivayet ettiğine göre: «Abdullah b. Selâm, bir arazide meyve toplarken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in teşrif ettiğini işitti. Hemen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ben sana ancak bir peygamberin bilebileceği üç şeyi soracağım: Kıyametin ilk alameti nedir? Cennet ehlinin yiyeceği ilk yiyecek nedir? Çocuğun babasına yahut annesine çekmesini sağlayan şey nedir?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Bunları az önce Cebrail bana haber verdi" buyurdu. [Abdullah]: "Cebrail mi?" dedi. [Resûlullah]: "Evet" buyurdu. [Abdullah]: "O, melekler içinden Yahudilerin düşmanıdır" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “Kim Cebrail'e düşman ise [bilsin ki] şüphesiz onu senin kalbine [o indirmiştir]” ayetini okudu ve buyurdu ki: "Kıyametin ilk alametine gelince; o, doğudan çıkıp insanları batıya doğru toplayıp süren bir ateştir. Cennet ehlinin yiyeceği ilk yemeğe gelince; o, balık ciğerinin sarkıntısıdır (ziyadesidir). Çocuğun babasına veya annesine çekmesine gelince; erkeğin suyu...»
مَاءَ الْمَرْأَةِ نَزَعَ إِلَيْهِ الْوَلَدُ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ مَاءَ الرَّجُلِ نَزَعَ إِلَيْهَا قَالَ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ يَقُولُ: فَإِنَّ جِبْرِيلَ نَزَّلَ الْقُرْآنَ بِأَمْرِ اللَّهِ يُشَدِّدُ بِهِ فُؤَادَكَ وَيَرْبِطُ بِهِ عَلَى قَلْبِكَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَقُولُ:
kadının suyunun önüne geçerse çocuk babasına çeker. Kadının suyu erkeğin suyunun önüne geçerse çocuk ona çeker." [Bunun üzerine Abdullah b. Selâm]: "Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve sen şüphesiz Allah'ın elçisisin" dedi.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “[Bilsin ki] şüphesiz onu, Allah’ın izniyle senin kalbine o indirmiştir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yani Cebrail Kur'an'ı Allah'ın emriyle senin kalbini onunla pekiştirmek ve kalbine sebat vermek için indirmiştir.» { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekini doğrulayıcı olarak” kavli hakkında da şöyle demektedir:
لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْكُتُبِ الَّتِي أَنْزَلَهَا، وَالْآيَاتِ وَالرُّسُلِ الَّذِينَ بَعَثَهُمُ اللَّهُ. وَقَدْ ذَكَرَ السُّيُوطِيُّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ تَفْسِيرِهِ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» أَحَادِيثَ كَثِيرَةً وَارِدَةً فِي جبريل وميكائيل، وليست مما يتعلق بالتفسير حتى نذكرها.
«[Yani] O'nun indirdiği kendinden önceki kitapları, âyetleri ve Allah'ın gönderdiği peygamberleri [doğrulayıcı olarak].» Süyûtî, tefsiri ed-Dürrü'l-Mensûr'un bu yerinde Cebrail ve Mikail hakkında vârid olmuş pek çok hadis zikretmiştir; ancak bunlar zikredeceğimiz kadar tefsirle alakalı değildir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٩ الى ١٠٣]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 99-103]
وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣)
{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) } “Andolsun ki sana apaçık âyetler indirdik; onları yoldan çıkmışlardan başkası inkâr etmez. (99) Onlar her ne zaman bir ahit yaptılarsa içlerinden bir grup onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler. (100) Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir peygamber geldiğinde, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka sanki bilmiyorlarmış gibi Allah’ın Kitabı’nı arkalarına atıverdiler. (101) Süleyman’ın hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi, fakat o şeytanlar inkâr ettiler; insanlara sihri ve Babil’de Hârût ile Mârût adlı iki meleğe indirileni öğretiyorlardı. Oysa o ikisi: «Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfre girme!» demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. İşte bunlardan kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı. Hâlbuki onlar Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki onu satın alanın ahirette hiçbir nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı. Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi! (102) Şayet onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından [verilecek] bir sevap elbette daha hayırlı olurdu, keşke bilselerdi! (103)”
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَيْ: أَنْزَلَنَا إليك عَلَامَاتٍ وَاضِحَاتٍ دَالَّةً عَلَى نُبُوَّتِكَ. وَقَوْلُهُ:
O'nun: { إِلَيْكَ } “Sana” kavlindeki zamir Peygamber ﷺ'e aittir; yani «Sana peygamberliğine delalet eden açık alametler indirdik» demektir. O'nun:
إِلَّا الْفاسِقُونَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ جِنْسُ الْفَاسِقِينَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ الْيَهُودُ لِأَنَّ الْكَلَامَ مَعَهُمْ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: أَوَكُلَّما لِلْعَطْفِ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ كَمَا تَدْخُلُ عَلَى الْفَاءِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ وَكَمَا تَدْخُلُ عَلَى ثُمَّ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْوَاوُ زَائِدَةٌ.
{ إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Yoldan çıkmışlardan başkası” kavlinin tefsiri daha önce geçmiştir. Zâhir olan, fasıklar cinsinin kastedilmiş olmasıdır; söz onlarla ilgili olduğu için Yahudilerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { أَوَكُلَّما } “Her ne zaman ... mı?” kavlindeki vav (وَ) harfi atıf içindir; fâ (فَ) harfinin üzerine girdiği gibi soru hemzesi de onun üzerine girmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavilleri buna örnektir: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Cahiliye hükmünü mü arıyorlar?”, { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ } “Sağırlara sen mi işittireceksin?”, { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ } “Onu ve zürriyetini [dost] mu ediniyorsunuz?”. Sümme (ثُمَّ) kelimesinin üzerine girdiği gibi de girmiştir ki, Allah Teâlâ'nın: { أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ } “Sonra o vuku bulunca mı?” kavli buna örnektir. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür. Ahfeş ise: «Vav zâiddir» demiştir.
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّهَا أَوْ حُرِّكَتِ الْوَاوُ تَسْهِيلًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا كُلُّهُ مُتَكَلَّفٌ، وَالصَّحِيحُ قَوْلُ سِيبَوَيْهِ.
Kisâî şöyle demiştir: «O, kolaylık olsun diye vav harfi harekeli kılınmış olan ev (أَوْ) kelimesidir.» İbn Atiyye: «Bütün bunlar zorlamadır, doğru olan Sîbeveyh'in görüşüdür» demiştir.
وَالْمَعْطُوفُ عليه محذوف، والتقدير: اكفروا بالآيات البينات وكلما عاهدوا. وقوله: نَبَذَ فَرِيقٌ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: أَصْلُ النَّبْذِ: الطَّرْحُ وَالْإِلْقَاءُ، وَمِنْهُ سُمِّيَ اللَّقِيطُ: مَنْبُوذًا، وَمِنْهُ سُمِّيَ النَّبِيذُ، وَهُوَ التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ إِذَا طُرِحَا فِي الْمَاءِ، قَالَ أَبُو الْأَسْوَدِ:
Matûfun aleyh mahzuftur; takdiri: «Apaçık âyetleri inkâr mı ettiler de her ne zaman ahitleştilerse...» şeklindedir. O'nun: { نَبَذَ فَرِيقٌ } “İçlerinden bir grup onu bozup attı” kavli hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: «Nebz kelimesinin aslı fırlatıp atmak ve bırakmaktır. Buluntu çocuğa menbûz denilmesi bundandır. Hurma ve kuru üzüm suya atıldığında ona nebîz denilmesi de bundandır.» Ebü'l-Esved şöyle demiştir:
نَظَرْتَ إِلَى عُنْوَانِهِ فَنَبَذْتَهُ ... كَنَبْذِكَ نَعْلًا أَخْلَقَتْ مِنْ نِعَالِكَا
«Başlığına baktın ve tıpkı pabuçlarından eskimiş olan bir pabucu fırlatıp attığın gibi onu fırlatıp attın.»
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
إِنَّ الَّذِينَ أَمَرْتَهُمْ أَنْ يَعْدِلُوا ... نبذوا كتابك واستحلّ المحرم
«Kendilerine adaletli olmalarını emrettiğin kimseler... Senin Kitabı'nı fırlatıp attılar ve haram kılınanı helal saydılar.»
وَقَوْلُهُ: وَراءَ ظُهُورِهِمْ أَيْ: خَلْفَ ظُهُورِهِمْ، وَهُوَ مَثَلٌ يُضْرَبُ لِمَنْ يَسْتَخِفُّ بِالشَّيْءِ فَلَا يَعْمَلُ بِهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: اجْعَلْ هَذَا خَلْفَ ظَهْرِكَ، وَدُبُرَ أُذُنِكَ، وَتَحْتَ قَدَمِكَ أَيِ: اتْرُكْهُ وَأَعْرِضْ عَنْهُ، وَمِنْهُ مَا أَنْشَدَهُ الْفَرَّاءُ:
O'nun: { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Arkalarına” kavli, yani sırtlarının arkasına [demektir]. Bu, bir şeyi hafife alıp onunla amel etmeyen kimse için darbımesel olarak kullanılır. Araplar: «Bunu sırtının arkasına, kulağının ardına ve ayağının altına koy» derler; yani «Onu bırak ve ondan yüz çevir» [demektir]. Ferrâ'nın şu okuduğu şiir de bundandır:
تَمِيمُ بْنُ زَيْدٍ لَا تَكُونَنَّ حَاجَتِي ... بِظَهْرٍ فَلَا يَعْيَا عَلِيَّ جَوَابُهَا
«Ey Temîm b. Zeyd! İhtiyacımı arkaya atılmış [önemsiz bir şey] kılma ki cevabını almak bana zor gelmesin.»
وَقَوْلُهُ: كِتابَ اللَّهِ أَيِ: التَّوْرَاةَ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَفَرُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ وَبِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ بَعْدَ أَنْ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ الْإِيمَانَ بِهِ، وَتَصْدِيقَهُ، وَاتِّبَاعَهُ، وَبَيَّنَ لَهُمْ صِفَتَهُ، كَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ نَبْذًا لِلتَّوْرَاةِ، وَنَقْضًا لَهَا، وَرَفْضًا لِمَا فِيهَا وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْكِتَابِ هُنَا الْقُرْآنُ، أَيْ: لما جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ مِنَ التَّوْرَاةِ نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ الَّذِي جَاءَ بِهِ هَذَا الرَّسُولُ، وَهَذَا أَظْهَرُ مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ. وَقَوْلُهُ: كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ تَشْبِيهٌ لَهُمْ بِمَنْ لَا يَعْلَمُ شَيْئًا، مَعَ كَوْنِهِمْ يَعْلَمُونَ عِلْمًا يَقِينًا مِنَ التَّوْرَاةِ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِهَذَا النَّبِيِّ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا لَمْ يَعْمَلُوا بِالْعِلْمِ، بَلْ عَمِلُوا عَمَلَ مَنْ لَا يَعْلَمُ مِنْ نَبْذِ كِتَابِ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، كَانُوا بِمَنْزِلَةِ مَنْ لَا يَعْلَمُ. قَوْلُهُ: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ مَعْطُوفٌ عَلَى. قَوْلِهِ: نَبَذَ أَيْ: نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ مِنَ السِّحْرِ وَنَحْوِهِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: اتَّبَعُوا بِمَعْنَى: فَعَلُوا. ومعنى تَتْلُوا: تتقوّله وتقرؤه وعَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ على عهد ملك سليمان، قال الزَّجَّاجُ وَقِيلَ الْمَعْنَى فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ:
O'nun: { كِتابَ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı” kavli, yani Tevrat'ı [kapsar]. Çünkü Allah Teâlâ Tevrat'ta onlardan Peygamber ﷺ'e inanmaları, onu doğrulamaları ve ona uymaları hususunda söz alıp onun vasfını kendilerine açıkladıktan sonra onlar Peygamber'i ve ona indirileni inkâr edince bu durum onlardan Tevrat'ı bir kenara atmak, onu bozmak ve içindekileri reddetmek manasına gelmiştir. Burada Kitap ile Kur'an'ın kastedilmiş olması da caizdir; yani kendilerine Allah katından, yanlarındaki Tevrat'ı doğrulayan bir peygamber geldiğinde bu peygamberin getirdiği Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıverdiler [demektir]. Bu ise birinci vecihten daha açıktır. O'nun: { كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Sanki bilmiyorlarmış gibi” kavli, bu Peygamber'e iman etmelerinin farz olduğunu Tevrat'tan kesin bir bilgiyle bilmelerine rağmen onları hiçbir şey bilmeyen kimseye benzetmektir. Ancak onlar bu ilimle amel etmeyip, bilakis Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atmak suretiyle bilmeyen birinin amelini işledikleri için bilmeyen kimse konumunda olmuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } “Şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler” kavli, { نَبَذَ } kavline matuftur; yani Allah'ın Kitabı'nı arkalarına attılar ve şeytanların okuduğu sihir ve benzeri şeylerin ardına düştüler. Taberî şöyle demiştir: «{ اتَّبَعُوا }, yaptılar manasındadır.» { تَتْلُوا } kelimesinin manası ise: Uydurup söyler ve okur [demektir]. { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } kavli, Süleyman'ın mülkü devrinde demektir. Zeccâc böyle demiştir. Mananın «Süleyman'ın mülkünde» olduğu da söylenmiştir;
يَعْنِي فِي قَصَصِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَخْبَارِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: تَصْلُحُ «على وفي» فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَقَدْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ هَذَا هُوَ عِلْمُ سُلَيْمَانَ، وَأَنَّهُ يَسْتَجِيزُهُ وَيَقُولُ بِهِ، فَرَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا وَلَمْ يَتَقَدَّمْ أَنَّ أَحَدًا نَسَبَ سُلَيْمَانَ إِلَى الْكُفْرِ، وَلَكِنْ لَمَّا نَسَبَتْهُ الْيَهُودُ إِلَى السِّحْرِ صَارُوا بِمَنْزِلَةِ مِنْ نَسَبَهُ إِلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّ السِّحْرَ يُوجِبُ ذَلِكَ، وَلِهَذَا أَثْبَتَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ كُفْرَ الشَّيَاطِينِ فَقَالَ:
yani onun kıssaları, sıfatları ve haberleri hakkında [demektir]. Ferrâ şöyle demiştir: «Bu makamda hem alâ (على) hem de fî (في) uygundur.» Birinci görüş daha açıktır. Onlar bunun Süleyman'ın ilmi olduğunu, onun bunu caiz görüp onunla hükmettiğini sanıyorlardı. Allah bunu onlara reddederek şöyle buyurdu: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi, fakat o şeytanlar inkâr ettiler.” Daha önce kimse Süleyman'ı küfre nispet etmemişti; fakat Yahudiler onu sihre nispet edince onu küfre nispet eden kimse konumuna geldiler, çünkü sihir bunu gerektirir. Bundan dolayı Allah Sübhânehû şeytanların küfrünü ispat ederek şöyle buyurmuştur:
وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا أَيْ: بِتَعْلِيمِهِمْ. وَقَوْلُهُ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي محل رفع أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكُوفِيُّونَ سِوَى عَاصِمٍ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ بِتَخْفِيفِ لَكِنْ وَرَفْعِ الشَّيَاطِينِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَالنَّصْبِ. وَالسِّحْرُ: هُوَ مَا يَفْعَلُهُ السَّاحِرُ مِنِ الْحِيَلِ وَالتَّخْيِيلَاتِ الَّتِي تَحْصُلُ بِسَبَبِهَا لِلْمَسْحُورِ مَا يَحْصُلُ مِنَ الْخَوَاطِرِ الْفَاسِدَةِ الشَّبِيهَةِ بِمَا يَقَعُ لِمَنْ يَرَى السَّرَابَ فَيَظُنُّهُ مَاءً، وَمَا يَظُنُّهُ رَاكِبُ السَّفِينَةِ أَوِ الدَّابَّةِ مِنْ أَنَّ الْجِبَالَ تَسِيرُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ سَحَرْتُ الصَّبِيَّ إِذَا خَدَعْتَهُ وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْخَفَاءُ، فَإِنَّ السَّاحِرَ يَفْعَلُهُ خُفْيَةً وَقِيلَ أَصْلُهُ الصَّرْفُ، لِأَنَّ السِّحْرَ مَصْرُوفٌ عَنْ جِهَتِهِ وَقِيلَ:
{ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Fakat o şeytanlar inkâr ettiler”, yani [sihri] öğretmeleri sebebiyle [inkâr ettiler]. O'nun: { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “İnsanlara sihri öğretiyorlardı” kavli hâl olarak nasb mahallindedir; haberden sonra bir haber olarak ref mahallinde olması da caizdir. İbn Âmir ve Âsım hariç Kûfeliler { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ } ifadesini lâkin kelimesinin şeddesiz ve eş-şeyâtîn kelimesinin ref'i ile okumuşlar; diğerleri ise şeddeli ve nasb ile okumuşlardır. Sihir: Büyücünün yaptığı hileler ve göz boyamalardır ki bunların sebebiyle büyü yapılan kimsede, serap görüp onu su sanan yahut gemiye veya bineğe binen kimsenin dağların yürüdüğünü sanması gibi fasit vehimler hâsıl olur. Bu kelime, çocuğu aldattığın zaman söylenen «سَحَرْتُ الصَّبِيَّ» (Çocuğu aldattım) ifadesinden türemiştir. Aslının gizlilik olduğu da söylenmiştir; çünkü büyücü bunu gizlice yapar. Aslının çevirmek olduğu da söylenmiştir; çünkü sihir asıl yönünden çevrilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
أَصْلُهُ الِاسْتِمَالَةُ، لِأَنَّ مَنْ سَحَرَكَ فَقَدِ اسْتَمَالَكَ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: السِّحْرُ: الْأَخْذَةُ، وَكُلُّ مَا لَطُفَ مأخذه وَدَقَّ فَهُوَ سِحْرٌ. وَقَدْ سَحَرَهُ يَسْحَرُهُ سِحْرًا، وَالسَّاحِرُ: الْعَالِمُ، وَسَحَرَهُ أَيْضًا بِمَعْنَى: خَدَعَهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ هَلْ لَهُ حَقِيقَةٌ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَتِ المعتزلة وأبو حنيفة إلى أنه خدع، لَا أَصْلَ لَهُ، وَلَا حَقِيقَةَ. وَذَهَبَ مَنْ عَدَاهُمْ إِلَى أَنَّ لَهُ حَقِيقَةً مُؤَثِّرَةً. وَقَدْ صَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُحِرَ، سَحَرَهُ لَبِيدُ بْنُ الْأَعْصَمِ الْيَهُودِيُّ، حَتَّى كَانَ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ يَأْتِي الشَّيْءَ وَلَمْ يَكُنْ قَدْ أَتَاهُ، ثُمَّ شَفَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَالْكَلَامُ فِي ذَلِكَ يَطُولُ. وَقَوْلُهُ: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ أَيْ: وَيُعَلِّمُونَ النَّاسَ مَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ، فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى السِّحْرِ وَقِيلَ: هو معطوف
Aslı kendine meylettirmektir; çünkü sana büyü yapan kimse seni kendine meylettirmiştir. Cevherî şöyle demiştir: «Sihir: Büyüdür (ahze). Kaynağı ve yapılışı latif ve dakik olan her şey sihirdir. "سَحَرَهُ يَسْحَرُهُ سِحْرًا" denilir. Sâhir: Bilen kimsedir. "سَحَرَهُ" aynı zamanda onu aldattı manasındadır.» Sihrin bir hakikatinin olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Mu'tezile ve Ebû Hanîfe onun bir aldatmaca olduğuna, aslı ve hakikati bulunmadığına kani olmuşlardır. Onların dışındakiler ise sihrin tesirli bir hakikatinin bulunduğu görüşüne varmışlardır. Nitekim Peygamber ﷺ'e büyü yapıldığı, Yahudi Lebîd b. el-A'sam'ın ona büyü yaptığı, öyle ki yapmadığı bir şeyi yapmış gibi kendisine hayal ettirildiği, sonra Allah Sübhânehû'nun ona şifa verdiği sahih olarak sabittir; bu konudaki söz uzar gider. O'nun: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “Ve iki meleğe indirileni” kavli; yani «İnsanlara iki meleğe indirileni de öğretiyorlardı» demektir; dolayısıyla bu, sihir lafzına matuftur. Şöyle de denilmiştir: O, matuftur
على قوله: ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ أي: واتبعوا ما أنزل عَلَى الْمَلَكَيْنِ. وَقِيلَ إِنَّ «مَا» فِي قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ نَافِيَةٌ، وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ، وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ، وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا، يُعْلَمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَهَارُوتُ وَمَارُوتُ بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا ذَكَرَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ وَقَالَ: فَإِنْ قَالَ لَنَا قَائِلٌ: وَكَيْفَ وَجْهُ تَقْدِيمِ ذَلِكَ؟ قِيلَ: وَجْهُ تَقْدِيمِهِ أَنْ يُقَالَ: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى الْمَلَكَيْنِ، وَلَكِنَّ الشياطين كفروا، يعلمون الناس السحر ببابل هاروت وَمَارُوتَ، فَيَكُونُ مَعْنِيًّا بِالْمَلَكَيْنِ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ، لِأَنَّ سَحَرَةَ الْيَهُودِ فِيمَا ذُكِرَ كَانَتْ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ السِّحْرَ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ إِلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، فَأَكْذَبَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ وَأَخْبَرَ نَبِيَّهُ ﷺ أَنَّ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ لَمْ يَنْزِلَا بِسِحْرٍ، وَبَرَّأَ سُلَيْمَانَ مِمَّا نَحَلُوهُ مِنَ السِّحْرِ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ السِّحْرَ مِنْ عَمَلِ الشَّيَاطِينِ، وَأَنَّهَا تُعَلِّمُ النَّاسَ ذَلِكَ بِبَابِلَ، وَأَنَّ الَّذِينَ يُعَلِّمُونَهُمْ ذَلِكَ رَجُلَانِ أَحَدُهُمَا هَارُوتُ وَالْآخَرُ مَارُوتُ، فَيَكُونُ هَارُوتُ وَمَارُوتُ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ تَرْجَمَةً عَنِ النَّاسِ وَرَدًّا عَلَيْهِمْ. انْتَهَى. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ أَنْ حَكَى مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ، وَرَجَّحَ أَنَّ هَارُوتَ وَمَارُوتَ بَدَلٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ، مَا لَفْظُهُ: هَذَا أَوْلَى مَا حُمِلَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَأَصَحُّ مَا قِيلَ فِيهَا، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى سِوَاهُ، فَالسِّحْرُ مِنِ اسْتِخْرَاجِ الشَّيَاطِينِ لِلَطَافَةِ جَوْهَرِهِمْ، وَدِقَّةِ أَفْهَامِهِمْ، وَأَكْثَرُ مَا يَتَعَاطَاهُ مِنَ الْإِنْسِ النِّسَاءُ، وَخَاصَّةً فِي حَالِ طَمْثِهِنَّ، قَالَ اللَّهُ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ ، ثُمَّ قَالَ: إِنْ قِيلَ كَيْفَ يَكُونُ اثْنَانِ بَدَلًا مِنْ جَمْعٍ وَالْبَدَلُ إِنَّمَا يَكُونُ عَلَى حَدِّ الْمُبْدَلِ؟ ثُمَّ أَجَابَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الِاثْنَيْنِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَيْهِمَا الْجَمْعُ، أَوْ أَنَّهُمَا خُصَّا بِالذِّكْرِ دُونَ غَيْرِهِمَا لِتَمَرُّدِهِمَا، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّهُ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَسَنُ «الْمَلِكَيْنِ» بِكَسْرِ اللَّامِ، وَلَعَلَّ وَجْهَ الْجَزْمِ بِهَذَا التَّأْوِيلِ مَعَ بُعْدِهِ وَظُهُورِ تَكَلُّفِهِ تَنْزِيهُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يُنْزِلَ السِّحْرَ إِلَى أَرْضِهِ فِتْنَةً لِعِبَادِهِ عَلَى أَلْسُنِ مَلَائِكَتِهِ. وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا مُوجِبَ لِهَذَا التَّعَسُّفِ الْمُخَالِفِ لِمَا هُوَ الظَّاهِرُ، فَإِنَّ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يَمْتَحِنَ عِبَادَهُ بِمَا شَاءَ كَمَا امْتَحَنَ بِنَهَرٍ طَالُوتَ، وَلِهَذَا يَقُولُ الْمَلَكَانِ:
{ ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } kavline; yani «İki meleğe indirilene de uydular» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } kavlindeki «mâ» edatının nâfiye olduğu, vav harfinin de { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } kavline matuf olduğu söylenmiştir. Bu durumda kelamda takdim ve tehir vardır ve cümlenin takdiri şöyledir: «Süleyman inkâr etmedi, iki meleğe de bir şey indirilmedi; fakat şeytanlar inkâr ettiler, insanlara Babil'de sihri öğretiyorlardı: Hârût ile Mârût...» Böylece Hârût ve Mârût, { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } kavlindeki şeytanlardan bedel olur. Bunu İbn Cerîr zikretmiş ve şöyle demiştir: «Eğer biri bize: "Bunun öne alınışının veçhi nasıldır?" diyecek olursa, şöyle denilir: Takdiminin veçhi; "Süleyman’ın hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler. Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi, Allah iki meleğe de [böyle bir şey] indirmedi; fakat şeytanlar inkâr ettiler, insanlara Babil'de sihri öğretiyorlardı: Hârût ile Mârût..." denilmesidir. Bu takdirde iki melekten maksat Cebrail ve Mikail olur. Çünkü zikredildiğine göre Yahudi sihirbazları, Allah'ın sihri Cebrail ve Mikail diliyle Dâvûd oğlu Süleyman'a indirdiğini iddia ediyorlardı. Allah onları bu hususta yalanladı ve Peygamberi ﷺ'e Cebrail ile Mikail'in sihirle inmediğini bildirdi; Süleyman'ı da ona yakıştırdıkları sihirden tenzih etti; sihrin şeytanların ameli olduğunu, onların bunu Babil'de insanlara öğrettiğini ve bunu onlara öğretenlerin biri Hârût, diğeri Mârût adlı iki adam olduğunu onlara haber verdi. Bu yoruma göre Hârût ve Mârût, insanlardan bir açıklama ve onlara bir reddiye olur.» Kurtubî tefsirinde bu sözün manasını naklettikten ve Hârût ile Mârût'un şeytanlardan bedel olduğunu tercih ettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Âyetin hamledileceği en evlâ ve bu hususta söylenmiş en sahih görüş budur, başkasına iltifat edilmez. Çünkü sihir cevherlerinin letafeti ve anlayışlarının inceliği sebebiyle şeytanların ortaya çıkardığı bir şeydir. İnsanlardan bunu en çok uygulayanlar kadınlardır, özellikle de hayız hallerinde. Nitekim Allah: { وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِي الْعُقَدِ } “Ve düğümlere üfleyen kadınların şerrinden” buyurmuştur.» Sonra şöyle demiştir: «Eğer: "Bedel ancak mübdelün minh kuralına göre olacağına göre iki kişi çoğuldan nasıl bedel olur?" denilirse, buna iki kişiye çoğul lafzının da ıtlak edilebileceği yahut azgınlıkları sebebiyle başkaları değil de sadece o ikisinin özellikle zikredildiği şeklinde cevap vermiştir. İbn Abbâs, Dahhâk ve Hasen'in lâm harfinin kesresiyle «el-Melikeyn» şeklinde okumuş olmaları da bunu destekler. Uzak olmasına ve zorlamalığı açıkça görülmesine rağmen bu yoruma kesin olarak gidilmesinin sebebi, muhtemelen Allah Sübhânehû'yu kullarına bir imtihan olsun diye meleklerinin lisanıyla yeryüzüne sihir indirmekten tenzih etmektir.» Bana göre zâhir olana muhalif olan bu zorlamaya hiçbir gerekçe yoktur; zira Allah Sübhânehû, Tâlût ordusunu bir nehirle imtihan ettiği gibi kullarını dilediği şeyle imtihan edebilir. Nitekim iki melek de şöyle demektedir:
إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ السَّلَفِ إِلَى أَنَّهُمَا كَانَا مَلَكَيْنِ مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّهُمَا أُنْزِلَا إِلَى الْأَرْضِ، فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِمَا مَا كَانَ- وَبَابِلُ قِيلَ: هِيَ الْعِرَاقُ وَقِيلَ: نَهَاوَنْدُ وَقِيلَ: نَصِيبِينُ وَقِيلَ:
{ إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz”. İbn Cerîr şöyle demiştir: «Selefin birçoğu, onların gökten iki melek olduğu, yeryüzüne indirildikleri ve haklarında geçen durumların vuku bulduğu görüşüne gitmiştir.» Babil'in Irak olduğu söylenmiştir; Nihâvend olduğu söylenmiştir; Nusaybin olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:
الْمَغْرِبُ. وَهَارُوتُ وَمَارُوتُ اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ لَا يَنْصَرِفَانِ. وَقَوْلُهُ: وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا قَالَ الزَّجَّاجُ: تَعْلِيمُ إِنْذَارٍ مِنَ السِّحْرِ لَا تَعْلِيمُ دُعَاءٍ إِلَيْهِ قَالَ: وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ اللُّغَةِ وَالنَّظَرِ، وَمَعْنَاهُ:
Mağrip'tir. Hârût ve Mârût gayri munsarif olan acemce iki isimdir. O'nun: { وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا } “Oysa o ikisi ... demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi” kavli hakkında Zeccâc şöyle demiştir: «Sihre çağıran bir öğretme değil, sihirden sakındıran bir öğretmedir.» [Zeccâc] devamla şöyle demiştir: «Dil ve nazar ehlinin çoğunun benimsediği görüş budur. Bunun manası:
أَنَّهُمَا يُعَلِّمَانِ عَلَى النَّهْيِ، فَيَقُولَانِ لَهُمْ: لَا تَفْعَلُوا كَذَا، وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَحَدٍ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: يُعَلِّمانِ مِنَ الْإِعْلَامِ لَا مِنَ التَّعْلِيمِ، وَقَدْ جَاءَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: تَعْلَمُ بِمَعْنَى أَعْلَمُ، كَمَا حَكَاهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي أَشْعَارِهِمْ كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ:
o ikisinin yasaklama üzere öğretmeleri, yani onlara: "Şöyle şöyle yapmayın" demeleridir.» { مِنْ أَحَدٍ } kavlindeki «min» harfi tekit için zâiddir. O'nun { يُعَلِّمانِ } kavlinin öğretmekten değil, bildirmekten geldiği de söylenmiştir. Nitekim İbnü'l-Enbârî ve İbnü'l-A'râbî'nin naklettiği üzere Arap kelamında "تَعْلَمُ" kelimesi "أَعْلَمُ" manasında gelmiştir ve Ka'b b. Mâlik'in şu sözünde olduğu gibi onların şiirlerinde pek çok örneği vardır:
تَعْلَمُ رَسُولَ اللَّهِ أَنَّكَ مُدْرِكِي ... وَأَنَّ وَعِيدًا مِنْكَ كَالْأَخْذِ بِالْيَدِ
«Bil ki ey Allah'ın Resûlü, sen mutlaka bana ulaşırsın ve senin tehdidin elle yakalamak gibidir.»
وَقَالَ الْقَطَامِيُّ:
Katâmî de şöyle demiştir:
تَعْلَمُ أَنَّ بَعْدَ الْغَيِّ رُشْدًا ... وَأَنَّ لِذَلِكَ الْغَيِّ انْقِشَاعًا
«Bil ki azgınlığın/sapkınlığın ardından bir doğruluk [ve hidayet] vardır ve şüphesiz o sapkınlığın bir dağılıp yok oluşu vardır.»
وَقَوْلُهُ: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ هُوَ عَلَى ظَاهِرِهِ، أَيْ: إِنَّمَا نَحْنُ ابْتِلَاءٌ وَاخْتِبَارٌ مِنَ اللَّهِ لِعِبَادِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ اسْتِهْزَاءٌ مِنْهُمَا، لِأَنَّهُمَا إِنَّمَا يَقُولَانِهِ لِمَنْ قَدْ تَحَقَّقَا ضَلَالُهُ، وَفِي قَوْلِهِمَا: فَلا تَكْفُرْ أَبْلَغُ إِنْذَارٍ وَأَعْظَمُ تَحْذِيرٍ، أَيْ: أَنَّ هَذَا ذَنْبٌ يَكُونُ مَنْ فَعَلَهُ كَافِرًا فَلَا تَكْفُرْ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَعَلُّمَ السِّحْرِ كُفْرٌ، وَظَاهِرُهُ عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُعْتَقِدِ وَغَيْرِ الْمُعْتَقِدِ، وَبَيْنَ مَنْ تَعَلَّمَهُ لِيَكُونَ سَاحِرًا وَمَنْ تَعَلَّمَهُ لِيَقْدِرَ عَلَى دَفْعِهِ. وَقَوْلُهُ: فَيَتَعَلَّمُونَ فِيهِ ضَمِيرٌ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ أَحَدٍ قَالَ سِيبَوَيْهِ: التَّقْدِيرُ فَهُمْ يَتَعَلَّمُونَ، قَالَ: وَمِثْلُهُ كُنْ فَيَكُونُ وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَوْضِعِ مَا يُعَلِّمَانِ، لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مَنْفِيًّا فَهُوَ يَتَضَمَّنُ الْإِيجَابُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ مَرْدُودَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ أَيْ: يُعَلِّمُونَ النَّاسَ فَيَتَعَلَّمُونَ، وَقَوْلُهُ: مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ فِي إِسْنَادِ التَّفْرِيقِ إِلَى السَّحَرَةِ وَجَعْلِ السِّحْرِ سَبَبًا لِذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلسِّحْرِ تَأْثِيرًا فِي الْقُلُوبِ بِالْحُبِّ وَالْبُغْضِ، وَالْجَمْعِ وَالْفُرْقَةِ، وَالْقُرْبِ وَالْبُعْدِ. وَقَدْ ذَهَبَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ السَّاحِرَ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرِ مِمَّا أَخْبَرَ اللَّهُ بِهِ مِنَ التَّفْرِقَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لِلسِّحْرِ وَبَيَّنَ مَا هُوَ الْغَايَةُ فِي تَعْلِيمِهِ، فَلَوْ كَانَ يَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرِ مِنْ ذَلِكَ لَذَكَرَهُ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ أُخْرَى: إِنَّ ذَلِكَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْأَغْلَبِ، وَأَنَّ السَّاحِرَ يَقْدِرُ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: لَيْسَ لِلسِّحْرِ تَأْثِيرٌ فِي نَفْسِهِ أَصْلًا، لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
O'nun: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz” kavli zâhiri üzeredir; yani «Biz ancak Allah'ın kulları için bir imtihan ve denemesiyiz» [demektir]. Bunun o ikisinden bir istihza olduğu da söylenmiştir; zira bunu ancak sapıklığını kesin olarak bildikleri kimselere söylerler. Onların: { فَلا تَكْفُرْ } “Sakın küfre girme!” sözünde en beliğ bir uyarı ve en büyük bir sakındırma vardır; yani «Bu, yapanın kâfir olacağı bir günahtır, sakın küfre girme» [demektir]. Bunda sihir öğrenmenin küfür olduğuna delil vardır; bunun zâhiri de [sihre] inanan ile inanmayan arasında ve büyücü olmak için öğrenen ile onu savuşturabilmek için öğrenen arasında hiçbir fark olmadığını gösterir. O'nun: { فَيَتَعَلَّمُونَ } “İşte öğreniyorlardı” kavlinde { مِنْ أَحَدٍ } lafzına dönen bir zamir vardır. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Takdiri: "فَهُمْ يَتَعَلَّمُونَ" (Onlar öğreniyorlardı) şeklindedir.» Yine: «{ كُنْ فَيَكُونُ } kavli de bunun gibidir» demiştir. Bunun, menfi olsa da olumlu bir mana içerdiği için { مَا يُعَلِّمَانِ } kavlinin mahalline matuf olduğu da söylenmiştir. Ferrâ: «Bu, { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } kavline racidir; yani insanlara öğretiyorlar, onlar da öğreniyorlar [demektir]» demiştir. O'nun: { مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri” kavlinde, ayırma işinin büyücülere isnat edilmesi ve sihrin buna bir sebep kılınması, sihrin sevgide ve nefrette, bir araya getirmede ve ayırmada, yakınlıkta ve uzaklıkta kalpler üzerinde bir tesiri olduğuna delildir. Bir grup âlim, büyücünün Allah'ın haber verdiği bu ayırma işinden fazlasına güç yetiremeyeceği görüşüne varmıştır; zira Allah bunu sihri yerme makamında zikretmiş ve onun öğretilmesindeki en uç gayeyi açıklamıştır; eğer bundan fazlasına güç yetirebilseydi onu da zikrederdi. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: «Bu ifade ekseriyet üzere vârid olmuştur; büyücü bu nassla belirtilenin dışındaki şeylere de güç yetirebilir.» Sihrin bizzat kendisinde hiçbir tesirinin bulunmadığı da söylenmiştir; çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا تَنَافِيَ بَيْنَ قَوْلِهِ: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِنَّ الْمُسْتَفَادَ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ أَنَّ لِلسِّحْرِ تَأْثِيرًا فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُ لَا يُؤَثِّرُ ضَرَرًا إِلَّا فِيمَنْ أَذِنَ اللَّهُ بِتَأْثِيرِهِ فِيهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ لَهُ تَأْثِيرًا فِي نَفْسِهِ وَحَقِيقَةً ثَابِتَةً، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا الْمُعْتَزِلَةُ وَأَبُو حَنِيفَةَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَوْلُهُ: وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ السِّحْرَ لَا يَعُودُ عَلَى صَاحِبِهِ بِفَائِدَةٍ، وَلَا يَجْلِبُ إِلَيْهِ مَنْفَعَةً، بَلْ هُوَ ضَرَرٌ مَحْضٌ، وَخُسْرَانٌ بَحْتٌ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَفِي قَوْلِهِ: لَمَنِ اشْتَراهُ لِلتَّأْكِيدِ وَ «مَنْ» مَوْصُولَةٌ، وَهِيَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ قَوْلُهُ: مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهَا شَرْطِيَّةٌ لِلْمُجَازَاةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَيْسَ هَذَا بِمَوْضِعِ شَرْطٍ، وَرَجَّحَ أَنَّهَا مَوْصُولَةٌ كَمَا ذَكَرْنَا. وَالْمُرَادُ بِالشِّرَاءِ هُنَا: الِاسْتِبْدَالُ، أَيْ: مَنِ اسْتَبْدَلَ مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ. وَالْخَلَاقُ:
{ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hâlbuki onlar Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi.” Hak olan şudur ki, O'nun: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “İşte bunlardan kişi ile eşinin arasını ayıracakları şeyleri öğreniyorlardı” kavli ile { وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hâlbuki onlar Allah’ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi” kavli arasında hiçbir çelişki yoktur. Zira bütün bunlardan anlaşılan; sihrin bizzat kendisinde bir tesiri olduğu, fakat Allah'ın kendisinde tesir etmesine izin verdiği kimseden başkasına zarar vermediğidir. İlim ehli, daha önce geçtiği üzere Mu'tezile ve Ebû Hanîfe hariç, sihrin bizzat kendisinde bir tesiri ve sabit bir hakikati bulunduğu hususunda icmâ etmiştir. O'nun: { وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ } “Kendilerine zarar verecek ve fayda sağlamayacak şeyleri öğreniyorlardı” kavlinde sihrin sahibine hiçbir fayda sağlamayacağına, ona bir menfaat getirmeyeceğine, bilakis onun sırf zarar ve katıksız bir hüsran olduğuna dair açık bir beyan vardır. { وَلَقَدْ } kavlindeki lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabıdır; { لَمَنِ اشْتَراهُ } kavlindeki [lâm] ise tekit içindir. «Men» ismi mevsuldür ve mübteda olarak ref mahallindedir; haberi ise { مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ } “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” kavlidir. Ferrâ: «O, ceza için kullanılan şart edatıdır» demiştir. Zeccâc ise: «Burası şart makamı değildir» demiş ve zikrettiğimiz üzere onun ismi mevsul olduğunu tercih etmiştir. Burada satın almaktan maksat değiştirmektir; yani şeytanların okuduğu şeyleri Allah'ın Kitabı ile değiştiren kimsedir. Halâk kelimesi:
النَّصِيبُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَيْ: بَاعُوهَا. وَقَدْ أَثْبَتَ لَهُمُ الْعِلْمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمُوا وَنَفَاهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ وَاخْتَلَفُوا فِي تَوْجِيهِ ذَلِكَ، فَقَالَ قُطْرُبٌ وَالْأَخْفَشُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمُوا الشَّيَاطِينُ، وَالْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ الْإِنْسُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْأَوَّلَ لِلْمَلَكَيْنِ، وَإِنْ كَانَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِمْ: الزَّيْدَانِ قَامُوا.
Dil ehline göre pay/nasip demektir; Zeccâc böyle demiştir. O'nun: { مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini karşılığında sattıkları şey” kavlinden maksat, yani onu sattıklarıdır. Cenâb-ı Hak { وَلَقَدْ عَلِمُوا } “Andolsun ki bildiler” kavlinde onlar için ilmi ispat etmiş; { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavlinde ise onu onlardan nefyetmiştir. Bunun tevcîhi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kutrub ve Ahfeş; { وَلَقَدْ عَلِمُوا } kavlinden maksadın şeytanlar, { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } kavlinden maksadın ise insanlar olduğunu söylemişlerdir. Zeccâc ise: «Birincisi iki meleğe aittir; her ne kadar çoğul sîgasıyla gelmiş olsa da bu, Arapların: "الزَّيْدَانِ قَامُوا" (İki Zeyd kalktılar) sözü gibidir» demiştir.
وَالثَّانِي الْمُرَادُ بِهِ عُلَمَاءُ الْيَهُودِ، وَإِنَّمَا قَالَ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا الْعَمَلَ بِعِلْمِهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا أَيْ: بِالنَّبِيِّ ﷺ، وَمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَاتَّقَوْا مَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ السِّحْرِ وَالْكُفْرِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَمَثُوبَةٌ جَوَابُ لَوْ، وَالْمَثُوبَةُ: الثَّوَابُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
«İkincisinde ise maksat Yahudi âlimleridir; O'nun { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } buyurması ilimleriyle amel etmeyi terk etmelerinden ötürüdür.» O'nun: { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } “Şayet onlar iman etselerdi” kavli, yani Peygamber ﷺ'e ve onun getirdiği Kur'an'a iman etselerdi; { وَاتَّقَوْا } “Ve sakınsalardı”, içine düştükleri sihir ve küfürden sakınsalardı [demektir]. { لَمَثُوبَةٌ } kavlindeki lâm harfi lev edatının cevabıdır; mesûbe ise sevaptır. Ahfeş şöyle demiştir: «Cevap mahzuftur ve takdiri:
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَأُثِيبُوا، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: لَمَثُوبَةٌ عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ
"Şayet onlar iman edip sakınsalardı mutlaka sevaplandırılırlardı" şeklindedir; { لَمَثُوبَةٌ } kavlinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir.» O'nun: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!” kavli;
هُوَ إِمَّا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا عِلْمَ لَهُمْ، أَوْ لِتَنْزِيلِ عِلْمِهِمْ مَعَ عَدَمِ الْعَمَلِ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ.
ya onların hiçbir ilmi olmadığına delalet etmek içindir yahut amelsiz olmaları sebebiyle onların ilmini yok hükmünde saymak içindir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «قَالَ ابْنُ صُورِيَا لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا مُحَمَّدُ! مَا جِئْتَنَا بِشَيْءٍ يُعْرَفُ، وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، حِينَ بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَذَكَّرَهُمْ مَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ، وَمَا عُهِدَ إِلَيْهِمْ فِي مُحَمَّدٍ: وَاللَّهِ مَا عُهِدَ إِلَيْنَا في محمد، ولا أخذ علينا شيئا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَوَكُلَّما عاهَدُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: آياتٍ بَيِّناتٍ يَقُولُ: فَأَنْتَ تَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ وَتُخْبِرُهُمْ بِهِ غُدْوَةً وَعَشِيَّةً وَبَيْنَ ذَلِكَ، وَأَنْتَ عِنْدَهُمْ أُمِّيٌّ لَمْ تَقْرَأِ الْكِتَابَ، وَأَنْتَ تُخْبِرُهُمْ بِمَا فِي أَيْدِيهِمْ عَلَى وَجْهِهِ، فَفِي ذَلِكَ عِبْرَةٌ لَهُمْ وَحُجَّةٌ عَلَيْهِمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «İbn Sûriyâ Peygamber ﷺ'e: "Ey Muhammed! Sen bize bilinen bir şey getirmedin ve Allah sana apaçık hiçbir âyet indirmedi" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu âyeti indirdi: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Andolsun ki sana apaçık âyetler indirdik; onları yoldan çıkmışlardan başkası inkâr etmez.” Mâlik b. es-Sayf da Resûlullah ﷺ peygamber olarak gönderilip kendilerinden alınan misakı ve Muhammed hakkında kendilerine verilen ahdi onlara hatırlatınca: "Vallahi Muhammed hakkında bize hiçbir ahit verilmedi ve üzerimize hiçbir söz alınmadı" dedi. Bunun üzerine Allah: { أَوَكُلَّما عاهَدُوا } “Onlar her ne zaman bir ahit yaptılarsa...” âyetini indirdi.» İbn Cerîr ondan O'nun: { آياتٍ بَيِّناتٍ } “Apaçık âyetler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yani sen bunu onlara sabah, akşam ve ikisi arasında okuyorsun ve onlara bildiriyorsun. Sen onların yanında kitap okumamış bir ümmîsin; buna rağmen ellerindekini dosdoğru bir şekilde onlara haber veriyorsun. Şayet bilselerdi bunda onlar için bir ibret ve aleyhlerine bir hüccet vardır.» İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın:
نَبَذَهُ قَالَ: نَقَضَهُ. وَأَخْرَجَ أيضا عن السدي في قوله: مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ قَالَ: لَمَّا جَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ عَارَضُوهُ بِالتَّوْرَاةِ، وَاتَّفَقَتِ التَّوْرَاةُ وَالْقُرْآنُ فَنَبَذُوا التَّوْرَاةَ وَأَخَذُوا بِكِتَابِ آصِفَ وَسِحْرِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ، كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ مِنَ الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَتَصْدِيقِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الشَّيَاطِينَ كَانُوا يَسْتَرِقُونَ السَّمْعَ مِنَ السَّمَاءِ، فَإِذَا سَمِعَ أَحَدُهُمْ بِكَلِمَةِ حَقٍّ كَذَبَ مَعَهَا أَلْفَ كِذْبَةٍ، فَأُشْرِبَتْهَا قُلُوبُ النَّاسِ، وَاتَّخَذُوهَا دَوَاوِينَ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ، فَأَخَذَهَا فَدَفَنَهَا تَحْتَ الْكُرْسِيِّ، فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ قَامَ شَيْطَانٌ بِالطَّرِيقِ فَقَالَ:
{ نَبَذَهُ } “Onu bozup attı” kavli hakkında: «Onu bozdu» dediğini rivayet etmiştir. Yine Süddî'den O'nun: { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “Yanlarındakini doğrulayan” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Muhammed onlara geldiğinde onun karşısına Tevrat ile çıktılar. Tevrat ile Kur'an birbiriyle uyuşunca Tevrat'ı bir kenara atıp Âsaf'ın kitabına ve Hârût ile Mârût'un sihrine sarıldılar; sanki Tevrat'ta Muhammed ﷺ'e uymak ve onu doğrulamak yönündeki emri bilmiyorlarmış gibi davrandılar.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Şeytanlar gökten kulak hırsızlığı yaparlardı; içlerinden biri doğru bir kelime işittiğinde onunla beraber bin yalan uydururdu. İnsanların kalplerine bu sindirildi ve bunu divanlar haline getirdiler. Allah bundan Dâvûd oğlu Süleyman'ı haberdar etti; o da bu kitapları alıp tahtının altına gömdü. Süleyman vefat edince yol üzerinde bir şeytan durup şöyle dedi:
أَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى كَنْزِ سُلَيْمَانَ الَّذِي لَا كَنْزَ لِأَحَدٍ مِثْلُ كَنْزِهِ الْمُمَنَّعِ؟ قَالُوا: نَعَمْ، فَأَخْرَجُوهُ فَإِذَا هُوَ سِحْرٌ، فَتَنَاسَخَتْهَا الْأُمَمُ. وَأَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَ سُلَيْمَانَ فِيمَا قَالُوا مِنَ السِّحْرِ فَقَالَ: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ آصِفُ كَاتِبَ سُلَيْمَانَ، وَكَانَ يَعْلَمُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ، وَكَانَ يَكْتُبُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ سُلَيْمَانَ وَيَدْفِنُهُ تَحْتَ كُرْسِيِّهِ فَلَمَّا مَاتَ سُلَيْمَانُ أَخْرَجَتْهُ الشَّيَاطِينُ، فَكَتَبُوا بَيْنَ كُلِّ سَطْرَيْنِ سِحْرًا وَكُفْرًا، وَقَالُوا: هَذَا الذي كان سليمان يعمل به، فَأَكْفَرَهُ جُهَّالُ النَّاسِ، وَسَبُّوهُ، وَوَقَفَ عُلَمَاؤُهُمْ، فَلَمْ يَزَلْ جُهَّالُهُمْ يَسُبُّونَهُ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى محمد: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ الْآيَةَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ سُلَيْمَانُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْخُلَ الْخَلَاءَ أَوْ يَأْتِيَ شَيْئًا مِنْ شَأْنِهِ أَعْطَى الْجَرَادَةَ- وَهِيَ امْرَأَتُهُ- خَاتَمَهُ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْتَلِيَ سُلَيْمَانَ بِالَّذِي ابْتَلَاهُ بِهِ أَعْطَى الْجَرَادَةَ ذَاتَ يَوْمٍ خَاتَمَهُ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ فِي صُورَةِ سُلَيْمَانَ فَقَالَ لَهَا: هَاتِي خَاتَمِي، فَأَخَذَهُ فَلَبِسَهُ، فَلَمَّا لَبِسَهُ دَانَتْ لَهُ الشَّيَاطِينُ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ، فَجَاءَ سُلَيْمَانُ فَقَالَ: هَاتِي خَاتَمِي، فَقَالَتْ: كَذَبْتَ لَسْتَ سُلَيْمَانَ، فَعَرَفَ أَنَّهُ بَلَاءٌ ابْتُلِيَ بِهِ، فَانْطَلَقَتِ الشَّيَاطِينُ، فَكَتَبَتْ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ كُتُبًا فِيهَا سِحْرٌ وَكُفْرٌ، ثُمَّ دَفَنُوهَا تَحْتَ كُرْسِيِّ سليمان، ثم أخرجوها فقرؤوها عَلَى النَّاسِ وَقَالُوا: إِنَّمَا كَانَ سُلَيْمَانُ يَغْلِبُ النَّاسَ بِهَذِهِ الْكُتُبِ، فَبَرِئَ النَّاسُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَأَكْفَرُوهُ، حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا. وَأَخْرَجَ ابن جرير عنه في قوله: ما تَتْلُوا قَالَ: مَا تَتْبَعُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَطَاءٍ في قوله: ما تَتْلُوا قَالَ:
"Süleyman'ın, benzeri kimsede bulunmayan o dokunulmaz hazinesini size göstereyim mi?" Onlar: "Evet" dediler. Onu çıkardılar; bir de baktılar ki sihirdir. Böylece ümmetler bunu birbirinden kopyalayıp aktardılar. Allah, sihir hakkında söyledikleri şeylerden Süleyman'ın beraatini indirerek şöyle buyurdu: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } “Süleyman’ın hükümranlığı aleyhine şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler...” âyeti.» Nesâî ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Âsaf, Süleyman'ın kâtibiydi ve İsm-i A'zam'ı biliyordu. Süleyman'ın emriyle her şeyi yazar ve onu tahtının altına gömerdi. Süleyman vefat edince şeytanlar onu çıkardılar, her iki satırın arasına sihir ve küfür yazdılar ve: "İşte Süleyman'ın amel ettiği şey buydu" dediler. Bunun üzerine insanların cahilleri onu küfre nispet edip ona sövdüler; âlimleri ise çekimser kaldı. Cahilleri, Allah Muhammed'e: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } “Şeytanların uydurup okuduğu şeylerin ardına düştüler...” âyetini indirinceye kadar ona sövmeye devam ettiler.» İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Süleyman helaya girmek yahut işlerinden birini görmek istediğinde yüzüğünü eşi olan Cerâde'ye verirdi. Allah Süleyman'ı imtihan ettiği o şeyle imtihan etmek isteyince günlerden bir gün yüzüğünü Cerâde'ye verdi. Şeytan, Süleyman'ın suretinde gelip ona: "Yüzüğümü ver" dedi. Yüzüğü alıp taktı. Onu takınca şeytanlar, cinler ve insanlar ona boyun eğdi. Süleyman gelip: "Yüzüğümü ver" dediğinde Cerâde: "Yalan söylüyorsun, sen Süleyman değilsin" dedi. Süleyman bunun imtihan edildiği bir bela olduğunu anladı. Şeytanlar o günlerde içinde sihir ve küfür bulunan kitaplar yazdılar, sonra onları Süleyman'ın tahtının altına gömdüler. Daha sonra onları çıkarıp insanlara okudular ve: "Süleyman insanlara ancak bu kitaplarla galip geliyordu" dediler. Bunun üzerine insanlar Süleyman'dan uzaklaşıp onu küfre nispet ettiler; ta ki Allah Muhammed'i gönderip ona: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } “Hâlbuki Süleyman inkâr etmedi, fakat o şeytanlar inkâr ettiler” âyetini indirinceye kadar.» İbn Cerîr ondan O'nun: { ما تَتْلُوا } kavli hakkında: «Tâbi oldukları şeyler» dediğini rivayet etmiştir. Yine Atâ'dan O'nun: { ما تَتْلُوا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
نَرَاهُ مَا تُحْدِثُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ يَقُولُ: فِي مُلْكِ سُلَيْمَانَ.
«Bizce bu, uydurdukları şeylerdir.» Yine İbn Cüreyc'den O'nun: { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } kavli hakkında: «Süleyman'ın mülkünde» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ قال: سِحْرٌ آخَرُ خَاصَمُوهُ بِهِ، فَإِنَّ كَلَامَ الْمَلَائِكَةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ إِذَا عَلِمَتْهُ الْإِنْسُ فَصُنْعَ وَعُمِلَ بِهِ كَانَ سِحْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ قَالَ: لَمْ يُنْزِلِ اللَّهُ السِّحْرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: هُمَا مَلَكَانِ مِنْ مَلَائِكَةِ السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ يَعْنِي: جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ يُعَلِّمَانِ النَّاسَ السِّحْرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى أَنَّهُ كَانَ يَقْرَؤُهَا: وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلِكَيْنِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: هُمَا عِلْجَانِ مِنْ أَهْلِ بَابِلَ.
Yine Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “Ve iki meleğe indirileni” kavli hakkında: «Onunla tartıştıkları başka bir sihirdir; zira meleklerin kendi aralarındaki konuşmalarını insanlar öğrendiğinde, eğer uygulanır ve amel edilirse bu sihir olur» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } kavli hakkında: «Allah sihri indirmedi» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ali'den: «O ikisi gök meleklerinden iki melektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye de başka bir tarikten ondan merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Buhârî Târîh'inde ve İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } yani Cebrail ve Mikail; { بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ } insanlara sihri öğretiyorlardı şeklinde rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Ebzâ'dan onun bu âyeti: «وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلِكَيْنِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ» (Ve iki hükümdara, Dâvûd ile Süleyman'a indirilmeyeni...) şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan: «Onlar Babil halkından iki gayrimüslim güçlü adamdır» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَشْرَفَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَى الدُّنْيَا، فَرَأَتْ بَنِي آدَمَ يَعْصُونَ، فَقَالَتْ يَا رَبِّ! مَا أَجْهَلَ هَؤُلَاءِ، مَا أَقَلَّ مَعْرِفَةِ هَؤُلَاءِ بِعَظَمَتِكَ، فَقَالَ اللَّهُ: لَوْ كُنْتُمْ فِي مَحَلَّاتِهِمْ لَعَصَيْتُمُونِي، قَالُوا: كَيْفَ يَكُونُ هَذَا وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ؟ قَالَ:
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Ömer hadisinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Melekler dünyaya baktılar ve Âdemoğullarının isyan ettiğini gördüler. Bunun üzerine: "Ey Rabbimiz! Bunlar ne kadar cahil, senin azametini ne kadar az biliyorlar!" dediler. Allah Teâlâ: "Eğer siz onların yerinde olsaydınız siz de bana isyan ederdiniz" buyurdu. Onlar: "Bu nasıl olur? Hâlbuki biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz" dediler. Allah Teâlâ:
فَاخْتَارُوا مِنْكُمْ مَلَكَيْنِ، فَاخْتَارُوا هَارُوتَ وَمَارُوتَ، ثُمَّ أُهْبِطَا إِلَى الْأَرْضِ وَرُكِّبَتْ فِيهِمَا شَهَوَاتُ بَنِي آدَمَ، وَمُثِّلَتْ لَهُمَا امْرَأَةٌ فَمَا عُصِمَا حَتَّى وَاقَعَا الْمَعْصِيَةَ، فَقَالَ اللَّهُ: اخْتَارَا عَذَابَ الدُّنْيَا أَوْ عَذَابَ الْآخِرَةِ، فَنَظَرَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ قَالَ مَا تَقَولُ؟ قَالَ: أَقُولُ إِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا يَنْقَطِعُ وَإِنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ لَا يَنْقَطِعُ، فَاخْتَارَا عَذَابَ الدُّنْيَا، فَهُمَا اللَّذَانِ ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: أَطَلَعَتِ الْحَمْرَاءُ بَعْدُ؟ فَإِذَا رَآهَا قَالَ: لَا مَرْحَبًا، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ مَلَكَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ سَأَلَا اللَّهَ أَنْ يُهْبِطَهُمَا إِلَى الْأَرْضِ، فَأُهْبِطَا إِلَى الْأَرْضِ فَكَانَا يَقْضِيَانِ بَيْنَ النَّاسِ، فَإِذَا أَمْسَيَا تَكَلَّمَا بِكَلِمَاتٍ فَعَرَجَا بِهَا إِلَى السَّمَاءِ، فَقَيَّضَ لَهُمَا امْرَأَةً مِنْ أَحْسَنِ النِّسَاءِ وَأُلْقِيَتْ عَلَيْهِمَا الشَّهْوَةُ فَجَعَلَا يُؤَخِّرَانِهَا وَأُلْقِيَتْ فِي أَنْفُسِهِمَا، فَلَمْ يَزَالَا يَفْعَلَانِ حَتَّى وَعَدَتْهُمَا مِيعَادًا، فَأَتَتْهُمَا لِلْمِيعَادِ فَقَالَتْ: عَلِّمَانِي الْكَلِمَةَ الَّتِي تَعْرُجَانِ بِهَا، فَعَلَّمَاهَا الْكَلِمَةَ فَتَكَلَّمَتْ بِهَا فَعَرَجَتْ إِلَى السَّمَاءِ فَمُسِخَتْ فَجُعِلَتْ كَمَا تَرَوْنَ، فَلَمَّا أَمْسَيَا تَكَلَّمَا بِالْكَلِمَةِ فَلَمْ يَعْرُجَا، فَبُعِثَ إِلَيْهِمَا: إِنْ شِئْتُمَا فَعَذَابُ الْآخِرَةِ وَإِنْ شِئْتُمَا فَعَذَابُ الدُّنْيَا إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ عَلَى أَنْ تَلْقَيَا اللَّهَ، فَإِنْ شَاءَ عَذَّبَكُمَا وَإِنْ شَاءَ رَحَمَكُمَا، فَنَظَرَ أَحَدُهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ فَقَالَ: بَلْ نَخْتَارُ عَذَابَ الدُّنْيَا أَلْفَ أَلْفِ ضِعْفٍ، فَهُمَا يُعَذَّبَانِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِأَلْفَاظٍ، وَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ يَرْوِي ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ.
"Öyleyse aranızdan iki melek seçin" buyurdu. Onlar da Hârût ve Mârût'u seçtiler. Sonra ikisi yeryüzüne indirildi ve içlerine Âdemoğullarının şehvetleri yerleştirildi. Karşılarına bir kadın çıkarıldı; günah işleyinceye kadar korunamadılar. Bunun üzerine Allah: "Dünya azabını mı yoksa ahiret azabını mı seçeceğinize karar verin" buyurdu. Biri diğerine bakıp: "Ne dersin?" dedi. O da: "Derim ki dünya azabı son bulur, ahiret azabı ise son bulmaz" dedi. Böylece dünya azabını seçtiler. İşte Allah'ın Kitabı'nda: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ } “Ve iki meleğe indirileni...” âyetinde zikrettiği iki melek bunlardır.» Hâkim İbn Ömer'den sahih olduğunu belirterek onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O: "Kızıl [yıldız] doğdu mu?" der, onu görünce: "Gelişin hayırlı olmasın!" derdi. Sonra da şöyle derdi: Meleklerden iki melek, Hârût ve Mârût, Allah'tan kendilerini yeryüzüne indirmesini istediler. Yeryüzüne indirildiler ve insanların arasında hüküm veriyorlardı. Akşam olunca birtakım kelimeler söyler ve onunla göğe yükselirlerdi. Allah karşılarına kadınların en güzellerinden bir kadın çıkardı ve üzerlerine şehvet bırakıldı. Onlar bunu ertelemeye çalıştılar fakat nefislerine [şehvet] atılmıştı. Kadın onlara bir randevu verinceye kadar bu durumda kaldılar. Randevu vaktinde kadın yanlarına geldi ve: "Göğe kendisiyle yükseldiğiniz kelimeyi bana öğretin" dedi. O ikisi kelimeyi ona öğrettiler; kadın onu söyledi ve göğe yükseldi, derken sureti değiştirildi ve gördüğünüz şu hale getirildi. Akşam olunca iki melek o kelimeyi söylediler fakat yükselemediler. Kendilerine şöyle vahyedildi: "Dilerseniz ahiret azabı, dilerseniz Allah'a kavuşuncaya kadar kıyamet kopuncaya dek dünya azabı; sonra O dilerse size azap eder, dilerse merhamet eder." Biri arkadaşına bakıp: "Bilakis dünya azabını milyon kat fazla tercih ederiz" dedi. İşte o ikisi kıyamet gününe kadar azap görmektedirler.» Bu kıssa İbn Ömer'den muhtelif lafızlarla rivayet edilmiştir; bazılarında İbn Ömer'in bunu Kâ'b el-Ahbâr'dan rivayet ettiği yer almaktadır.
كَمَا أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ مِنْ طَرِيقِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ كَعْبٍ، قَالَ: ذَكَرَتِ الْمَلَائِكَةُ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ وَمَا يَأْتُونَ مِنَ الذُّنُوبِ، فَقِيلَ: لَوْ كُنْتُمْ مَكَانَهُمْ لَأَتَيْتُمْ مِثْلَ مَا يَأْتُونَ، فَاخْتَارُوا مِنْكُمُ اثْنَيْنِ، فَاخْتَارُوا هَارُوتَ وَمَارُوتَ، فَقَالَ لَهُمَا: إِنِّي أُرْسِلُ إِلَى بَنِي آدَمَ رُسُلًا فَلَيْسَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ رَسُولٌ، انْزِلَا، لَا تُشْرِكَا بِي شَيْئًا، وَلَا تَزْنِيَا، وَلَا تشربا الخمر، قال كعب: فو الله مَا أَمْسَيَا مِنْ يَوْمِهِمَا الَّذِي أُهْبِطَا فِيهِ حَتَّى اسْتَعْمَلَا جَمِيعَ مَا نُهِيَا عَنْهُ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا أَصَحُّ، يَعْنِي مِنَ الْإِسْنَادَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرَهُمَا قَبْلَهُ. وَأَخْرَجَ
Nitekim Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî; Sevrî tarikiyle, Mûsâ b. Ukbe'den, o Sâlim'den, o İbn Ömer'den, o da Kâ'b'dan şöyle rivayet etmiştir: «Melekler Âdemoğullarının amellerini ve işledikleri günahları zikrettiler. Bunun üzerine: "Onların yerinde olsaydınız onların işlediklerinin benzerini işlerdiniz. Aranızdan iki tanesini seçin" denildi. Hârût ile Mârût'u seçtiler. [Allah] ikisine şöyle buyurdu: "Ben Âdemoğullarına peygamberler gönderirim, benimle sizin aranızda ise bir elçi yoktur. İnin; bana hiçbir şeyi ortak koşmayın, zina etmeyin ve içki içmeyin." Kâ'b dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki indirildikleri günün akşamı olmadan yasaklandıkları her şeyi işlediler."» İbn Kesîr: «Bu, kendisinden önce zikrettiği iki isnaddan daha sahihtir» demiştir. Yine
عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الزُّهْرَةَ تُسَمِّيهَا العرب الزهرة، والعجم ناهيد، وَذَكَرَ نَحْوَ الرِّوَايَةِ السَّابِقَةِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ الْحَاكِمِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu Zühre yıldızına Araplar Zühre, Acemler ise Nâhid derler.» Hâkim'deki İbn Ömer rivayetinin benzerini zikretmiştir. İbn Kesîr şöyle demiştir:
وَهَذَا الْإِسْنَادُ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ وَهُوَ غَرِيبٌ جِدًّا. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
«Bu isnadın ravileri güvenilirdir ve bu oldukça garip bir rivayettir.» Abd b. Humeyd ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
كَانَتِ الزُّهْرَةُ امْرَأَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي فُتِنَ بِهَا الْمَلِكَانِ مُسِخَتْ، فَهِيَ هَذِهِ الْكَوْكَبَةُ الْحَمْرَاءُ: يَعْنِي الزُّهْرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ فَذَكَرَ قِصَّةً طَوِيلَةً، وَفِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّ الْمَلَكَيْنِ شَرِبَا الْخَمْرَ وَزَنَيَا بِالْمَرْأَةِ وَقَتَلَاهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ هَذِهِ الْقِصَّةَ وَقَالَا: إِنَّهَا أُنْزِلَتْ إِلَيْهِمَا الزُّهْرَةُ فِي صُورَةِ امْرَأَةٍ وَأَنَّهُمَا وَقَعَا فِي الْخَطِيئَةِ.
«Zühre bir kadındı.» Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd ondan: «İki meleğin kendisiyle imtihan edildiği kadının sureti değiştirildi; o, işte şu kızıl yıldızdır, yani Zühre'dir» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî ondan uzun bir kıssa rivayet etmişlerdir; bunda iki meleğin şarap içtiği, kadınla zina ettiği ve kadını öldürdüğü açıkça yer almaktadır. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan bu kıssayı rivayet etmiştir ve onlar şöyle demişlerdir: «Zühre ikisine kadın suretinde indirildi ve o ikisi günaha düştüler.»
وَقَدْ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ قِصَصٌ طَوِيلَةٌ وَرِوَايَاتٌ مُخْتَلِفَةٌ اسْتَوْفَاهَا السُّيُوطِيُّ فِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ.
Bu babda Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr'da eksiksiz aktardığı uzun kıssalar ve muhtelif rivayetler nakledilmiştir.
وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْضَهَا ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ فِي قِصَّةِ هَارُوتَ وَمَارُوتَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ كَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَقَتَادَةَ وَأَبِي الْعَالِيَةِ وَالزُّهْرِيِّ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ وَغَيْرِهِمْ وَقَصَّهَا خَلْقٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ. وَحَاصِلُهَا رَاجِعٌ فِي تَفْصِيلِهَا إِلَى أَخْبَارِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِذْ لَيْسَ فِيهَا حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ صَحِيحٌ مُتَّصِلُ الْإِسْنَادِ إِلَى الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ الْمَعْصُومِ الَّذِي لَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى، وَظَاهِرُ سِيَاقِ الْقُرْآنِ إِجْمَالُ الْقِصَّةِ مِنْ غَيْرِ بَسْطٍ وَلَا إِطْنَابٍ فِيهَا، فَنَحْنُ نُؤْمِنُ بِمَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَا أَرَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ. انْتَهَى.
İbn Kesîr de tefsirinde bunların bir kısmını zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Hârût ve Mârût kıssasında Mücâhid, Süddî, Hasen-i Basrî, Katâde, Ebü'l-Âliye, Zührî, Rebî' b. Enes, Mukâtil b. Hayyân ve başkaları gibi tâbiînden bir gruptan rivayetler nakledilmiş; mütekaddimûn ve müteahhirûndan pek çok müfessir de bunu anlatmıştır. Tafsilatına gelince bunun özü İsrâiliyat haberlerine dayanmaktadır; zira bu hususta nefsinin arzusuna göre konuşmayan dosdoğru ve masum [Peygamber'e] ulaşan sahih ve muttasıl senetli merfû hiçbir hadis yoktur. Kur'an'ın zâhirî siyakı ise kıssayı genişletip uzatmadan mücmel olarak vermektedir. Biz Kur'an'da vârid olan şeye, Allah Teâlâ'nın murat ettiği şekilde iman ederiz; işin hakikatini en iyi bilen Allah'tır.» [İbn Kesîr'in sözü] bitti.