قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذْنا هُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِعَامِلٍ مُقَدَّرٍ هُوَ اذْكُرُوا، كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمِيثَاقِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ أَخَذَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ، بِأَنْ يَعْمَلُوا بِمَا شَرَعَهُ لَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَبِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ أَخَصُّ. وَالطُّورُ اسْمُ الْجَبَلِ الَّذِي كَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ مُوسَى ﵇ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ التَّوْرَاةَ فِيهِ وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ لِكُلِّ جَبَلٍ بِالسُّرْيَانِيَّةِ. وَقَدْ ذَكَرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: أَنَّ مُوسَى لَمَّا جَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِالْأَلْوَاحِ قَالَ لَهُمْ: خُذُوهَا وَالْتَزِمُوهَا، فَقَالُوا: لَا إِلَّا أَنْ يُكَلِّمَنَا اللَّهُ بِهَا كَمَا كَلَّمَكَ، فَصُعِقُوا ثُمَّ أُحْيُوا، فَقَالَ لَهُمْ: خُذُوهَا وَالْتَزِمُوهَا، فَقَالُوا: لَا، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ فَاقْتَلَعَتْ جَبَلًا مِنْ جِبَالِ فِلَسْطِينَ طُولُهُ فَرْسَخٌ فِي مِثْلِهِ. وَكَذَلِكَ كَانَ عَسْكَرُهُمْ، فَجُعِلَ عَلَيْهِمْ مِثْلَ الظُّلَّةِ، وَأُتُوا بِبَحْرٍ مِنْ خَلْفِهِمْ، وَنَارٍ مِنْ قِبَلِ وُجُوهِهِمْ، وَقِيلَ: لَهُمْ خُذُوهَا وَعَلَيْكُمُ الْمِيثَاقُ أَنْ لَا تُضَيِّعُوهَا، وَإِلَّا سَقَطَ عَلَيْكُمُ الْجَبَلُ، فَسَجَدُوا تَوْبَةً لِلَّهِ وَأَخَذُوا التَّوْرَاةَ بِالْمِيثَاقِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ: لَوْ أَخَذُوهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِمْ مِيثَاقٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي لَا يَصِحُّ سِوَاهُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَرَعَ وَقْتَ سُجُودِهِمُ الْإِيمَانَ ، لَا أَنَّهُمْ آمَنُوا كُرْهًا وَقُلُوبُهُمْ غَيْرُ مطمئنة. انتهى. وهذا تكلف ساقط حمله عليه الْمُحَافَظَةُ عَلَى مَا قَدِ ارْتَسَمَ لَدَيْهِ مِنْ قَوَاعِدَ مَذْهَبِيَّةٍ قَدْ سَكَنَ قَلْبُهُ إِلَيْهَا كَغَيْرِهِ، وَكُلُّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا سَبَبَ مِنْ أَسْبَابِ الْإِكْرَاهِ أَقْوَى مِنْ هَذَا أَوْ أَشَدُّ مِنْهُ. وَنَحْنُ نَقُولُ: أَكْرَهَهُمُ اللَّهُ عَلَى الْإِيمَانِ فَآمَنُوا مُكْرَهِينَ، وَرَفَعَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ بِهَذَا الْإِيمَانِ. وَهُوَ نَظِيرُ مَا ثَبَتَ فِي شَرْعِنَا مِنْ رَفْعِ السَّيْفِ عَنْ مَنْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ وَالسَّيْفُ مُصَلَّتٌ قَدْ هَزَّهُ حَامِلُهُ عَلَى رَأْسِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِمَنْ قَتَلَ مَنْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ مُعْتَذِرًا عَنْ قَتْلِهِ بِأَنَّهُ قَالَهَا تَقِيَّةً وَلَمْ تَكُنْ عَنْ قَصْدٍ صَحِيحٍ: «أَأَنْتَ فَتَّشْتَ عَنْ قَلْبِهِ؟» . وَقَالَ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا } “Hani kesin söz almıştık” kavli, daha önce defalarca geçtiği üzere, takdirî bir «uzkurû» (hatırlayın) amili ile mansub konumundadır. Mîsâk kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Buradaki maksat; Allah Teâlâ'nın Tevrat'ta onlar için hükme bağladığı ve bundan daha genel veya daha özel olan hususlarla amel etmeleri hususunda onlardan kesin söz almış olmasıdır. Tûr (الطُّورُ), Allah'ın üzerinde Mûsâ aleyhisselâm ile konuştuğu ve Tevrat'ı kendisine indirdiği dağın adıdır. Süryanicede her dağa verilen bir isim olduğu da söylenmiştir. Müfessirlerin birçoğu şöyle nakletmiştir: Mûsâ Allah katından levhalarla İsrailoğullarına gelince onlara: «Bunları alın ve gereğini yerine getirin» dedi. Onlar: «Hayır, Allah seninle konuştuğu gibi bizimle de konuşmadıkça olmaz» dediler. Bunun üzerine yıldırımla çarpıldılar, sonra diriltildiler. Mûsâ onlara tekrar: «Bunları alın ve gereğini yerine getirin» deyince onlar yine: «Hayır» dediler. Bunun üzerine Allah meleklere emretti; onlar da Filistin dağlarından uzunluğu ve genişliği bir fersah olan bir dağı kökünden kopardılar. Onların ordusu/karargâhı da bu kadardı. Dağ üzerlerine bir gölgelik gibi tutuldu; arkalarından bir deniz, önlerinden de bir ateş getirildi. Onlara: «Tevrat'ı alın; onu zayi etmeyeceğinize dair kesin söz verin, aksi takdirde dağ üzerinize düşecektir» denildi. Bunun üzerine Allah'a tövbe ederek secdeye kapandılar ve Tevrat'ı kesin söz vererek aldılar. İbn Cerîr bazı âlimlerden şöyle dediğini nakletmiştir: «Eğer ilk seferinde alsalardı, üzerlerine böyle bir misak (ağır sorumluluk) yüklenmeyecekti.» İbn Atiyye şöyle demiştir: «Doğru olan tek görüş şudur ki; Allah Teâlâ onların secdesi vaktinde [onlarda] imanı yaratmıştır; yoksa kalpleri mutmain olmaksızın zorla iman etmiş değillerdir.» [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Bu, temelsiz bir tekellüftür (zorlamadır); kendisini buna sevk eden şey, başkaları gibi kalbinin bağlandığı zihnindeki mezhebî kuralları koruma gayretidir. Her akıl sahibi bilir ki ikrah (zorlama) sebeplerinden hiçbiri bundan daha güçlü veya daha şiddetli olamaz. Biz ise deriz ki: Allah onları imana mecbur kılmış, onlar da mecburiyet altında iman etmişlerdir ve Allah bu iman sebebiyle azabı üzerlerinden kaldırmıştır. Bu durum, şeriatımızda kılıç kınından sıyrılmış ve sahibi tarafından başı üzerinde sallanıyorken İslâm kelimesini söyleyen kimseden kılıcın kaldırılmasının sabit olması gibidir. Nitekim Sahîh'te sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İslâm kelimesini söyleyen birini öldüren ve bunu öldürmesine mazeret olarak onun takiyye icabı söylediğini, sahih bir niyetle söylemediğini öne süren kimseye: «Kalbini yarıp baktın mı?» buyurmuştur. Yine şöyle buyurmuştur:
«لَمْ أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ» وَقَوْلُهُ: خُذُوا أَيْ وَقُلْنَا لَكُمْ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَالْقُوَّةُ: الْجِدُّ والاجتهاد. والمراد: ب (ذكر ما فيه) : من أَنْ يَكُونَ مَحْفُوظًا عِنْدَهُمْ لِيَعْمَلُوا بِهِ. قَوْلُهُ:
«İnsanların kalplerini araştırmakla emrolunmadım.» Cenâb-ı Hakk'ın: «Alın» buyruğu; yani «Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun» dedik [demektir]. Kuvvet (القُوَّةُ); ciddiyet ve gayrettir. (İçindekini hatırlayın) sözünden maksat ise, onunla amel etmeleri için yanlarında ezberlenip korunmuş olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın:
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ أَصْلُ التَّوَلِّي الْإِدْبَارُ عَنِ الشَّيْءِ وَالْإِعْرَاضُ بِالْجِسْمِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الْأُمُورِ وَالْأَدْيَانِ وَالْمُعْتَقَدَاتِ اتِّسَاعًا وَمَجَازًا، وَالْمُرَادُ هُنَا: إِعْرَاضُهُمْ عَنِ الْمِيثَاقِ الْمَأْخُوذِ عَلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ مِنْ بَعْدِ الْبُرْهَانِ لَهُمْ، وَالتَّرْهِيبِ بِأَشَدِّ مَا يَكُونُ وَأَعْظَمُ مَا تُجَوِّزُهُ الْعُقُولُ وَتُقَدِّرُهُ الْأَفْهَامُ، وَهُوَ رَفْعُ الْجَبَلِ فَوْقَ رؤوسهم كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ عَلَيْهِمْ. وَقَوْلُهُ: فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِأَنْ تَدَارَكَكُمْ بِلُطْفِهِ وَرَحْمَتِهِ حَتَّى أَظْهَرْتُمُ التَّوْبَةَ لَخَسِرْتُمْ. وَالْفَضْلُ: الزِّيَادَةُ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ في المجمل: الفضل: الزيادة والخير، والإفضال:
{ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yine yüz çevirdiniz”. Tevellî (التَّوَلِّي) kelimesinin aslı; bir şeyden arkasını dönüp gitmek ve bedenen yüz çevirmektir. Daha sonra mana genişlemesi ve mecaz yoluyla işlerden, dinlerden ve inançlardan yüz çevirme anlamında kullanılmıştır. Buradaki maksat, kendilerinden alınan kesin sözden (mîsâktan) yüz çevirmeleridir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bunun ardından” buyruğu; yani kendilerine delil ortaya konduktan, olabilecek en şiddetli ve akılların caiz görüp anlayışların kavrayabileceği en büyük korkutmanın ardından [demektir] ki bu da dağın üzerlerine bir gölgelik gibi başlarının üstüne kaldırılmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu olmasaydı” buyruğu; yani lütfu ve merhametiyle size yetişip nihayet tevbeyi açığa vurmanızı sağlamasaydı mutlaka hüsrana uğrardınız [demektir]. Fazl (الْفَضْلُ); fazlalık (ziyadelik) demektir. İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: el-Fazl; fazlalık ve hayırdır, ifdâl ise
الْإِحْسَانُ. انْتَهَى. وَالْخُسْرَانُ: النُّقْصَانُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَالسَّبْتُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ: الْقَطْعُ، لِأَنَّ الْأَشْيَاءَ تَمَّتْ فِيهِ وَانْقَطَعَ الْعَمَلُ وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ السُّبُوتِ، وَهُوَ الرَّاحَةُ وَالدَّعَةُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: السَّبْتُ:
İhsandır (iyiliktir). [İbn Fâris'in sözü] bitti. Husrân (الخُسْرَانُ); noksanlıktır, tefsiri daha önce geçmişti. Sebt (السَّبْتُ) kelimesi dilin aslında: Kesmektir (kat'); zira eşya onda tamamlanmış ve iş kesilmiştir. es-Subût'tan (السُّبُوتُ) alındığı da söylenmiştir ki o da rahatlık ve sükûnettir. el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: Sebt (السَّبْتُ):
مَصْدَرُ سَبَتَتِ الْيَهُودُ، إِذَا عَظَّمَتْ يَوْمَ السَّبْتِ. انْتَهَى. وَقَدْ ذَكَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْيَهُودَ افْتَرَقَتْ فِرْقَتَيْنِ:
Yahudiler cumartesi gününü tazim ettiklerinde kullanılan «Sebetet'il-Yehûd» (سَبَتَتِ الْيَهُودُ) ifadesinin masdarıdır. [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bir grup müfessir, Yahudilerin iki fırkaya ayrıldığını zikretmiştir:
فَفِرْقَةٌ اعْتَدَتْ فِي السَّبْتِ: أَيْ جَاوَزَتْ مَا أَمَرَهَا اللَّهُ بِهِ مِنَ الْعَمَلِ فِيهِ فَصَادُوا السَّمَكَ الَّذِي نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ صَيْدِهِ فِيهِ وَالْفِرْقَةُ الْأُخْرَى انْقَسَمَتْ إِلَى فِرْقَتَيْنِ: فَفِرْقَةٌ جَاهَرَتْ بِالنَّهْيِ وَاعْتَزَلَتْ وَفِرْقَةٌ لَمْ تُوَافِقِ الْمُعْتَدِينَ وَلَا صَادُوا مَعَهُمْ لَكِنَّهُمْ جَالَسُوهُمْ وَلَمْ يُجَاهِرُوهُمْ بِالنَّهْيِ وَلَا اعْتَزَلُوا عَنْهُمْ فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا وَلَمْ تَنْجُ إِلَّا الْفِرْقَةُ الْأُولَى فَقَطْ، وَهَذِهِ مِنْ جُمْلَةِ الْمِحَنِ الَّتِي امْتَحَنَ اللَّهُ بِهَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَالَغُوا فِي الْعَجْرَفَةِ وَعَانَدُوا أَنْبِيَاءَهُمْ، وَمَا زَالُوا فِي كُلِّ مَوْطِنٍ يُظْهِرُونَ مِنْ حَمَاقَاتِهِمْ وَسُخْفِ عُقُولِهِمْ وتعنتهم نوعا من أنواع التعسف، وشعبة مِنْ شُعَبِ التَّكَلُّفِ فَإِنَّ الْحِيتَانَ كَانَتْ فِي يَوْمِ السَّبْتِ كَمَا وَصَفَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ فَاحْتَالُوا لِصَيْدِهَا، وَحَفَرُوا الْحَفَائِرَ وَشَقُّوا الْجَدَاوِلَ، فَكَانَتِ الْحِيتَانُ تَدْخُلُهَا يَوْمَ السَّبْتِ فَيَصِيدُونَهَا يَوْمَ الْأَحَدِ، فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَذِهِ الْحِيلَةِ الْبَاطِلَةِ. وَالْخَاسِئُ: الْمُبْعَدُ، يُقَالُ:
Bir grup cumartesi günü haddi aştı; yani Allah'ın o günde yapılmasını emrettiği amelin sınırını geçerek Allah'ın kendilerine o günde avlanmasını yasakladığı balıkları avladılar. Diğer grup ise ikiye ayrıldı: Bir grup açıkça nehyedip onlardan ayrıldı; diğer grup ise haddi aşanlara katılmayıp onlarla birlikte avlanmamakla beraber onlarla oturup kalktı, açıkça nehyetmedi ve onlardan uzaklaşmadı. Allah da onların hepsini maymuna çevirdi ve sadece ilk grup kurtuldu. Bu, küstahlıkta haddi aşan ve peygamberlerine kafa tutan o kimseleri Allah'ın imtihan ettiği fitnelerden biridir. Onlar her durumda ahmaklıklarını, akıl kıtlıklarını ve inatçılıklarını bir tür zorbalık ve külfet türünden bir pay olarak sergilemeye devam etmişlerdir. Çünkü balıklar cumartesi günü Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “Hani cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın onlara geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise gelmiyordu. İşte biz onları böyle sınıyorduk” kavliyle vasfettiği gibiydi. Bunun üzerine balıkları avlamak için hileye başvurdular; çukurlar kazıp kanallar açtılar. Balıklar cumartesi günü buralara giriyor, onlar da pazar günü onları avlıyorlardı; fakat bu bâtıl hilelerinden hiçbir fayda göremediler. Hâsi' (الْخَاسِئُ); kovulmuş, uzaklaştırılmış kimsedir. Denilir ki:
خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ وَخُسِئَ وَانْخَسَأَ: أَبْعَدْتُهُ فَبَعُدَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً أَيْ مبعدا.
«Hase'tühû fe-hase'e ve husi'e venhase'e» (خَسَأْتُهُ فَخَسَأَ وَخُسِئَ وَانْخَسَأَ): Onu uzaklaştırdım, o da uzaklaştı demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً } “Göz sana hor ve bitkin olarak döner” kavli de bu kabildendir; yani kovulmuş/uzaklaştırılmış olarak [demektir].
وقوله: اخْسَؤُا فِيها أَيْ تَبَاعَدُوا تَبَاعُدَ سُخْطٍ، وَيَكُونُ الْخَاسِئُ بمعنى الصاغر. والمراد هنا. كونوا [جامعين] بين المصير إلى أشكال القردة مع كونكم مطرودين صاغرين، فقردة خبر الكون. وخاسئين خَبَرٌ آخَرُ وَقِيلَ: إِنَّهُ صِفَةٌ لِقِرَدَةٍ وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَاخْتُلِفَ فِي مَرْجِعِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: فَجَعَلْناها وَفِي قَوْلِهِ: لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها فَقِيلَ: الْعُقُوبَةُ، وَقِيلَ: الْأُمَّةُ، وَقِيلَ: الْقَرْيَةُ، وَقِيلَ: الْقِرَدَةُ، وَقِيلَ: الْحِيتَانُ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ. وَالنَّكَالُ: الزَّجْرُ وَالْعِقَابُ، وَالنِّكْلُ: الْقَيْدُ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ صَاحِبَهُ وَيُقَالُ لِلِجَامِ الدَّابَّةِ: نِكْلٌ لِأَنَّهُ يَمْنَعُهَا، وَالْمَوْعِظَةُ: مَأْخُوذَةٌ مِنَ الِاتِّعَاظِ وَالِانْزِجَارِ، وَالْوَعْظُ: التَّخْوِيفُ. وَقَالَ الْخَلِيلُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { اخْسَؤُا فِيها } “Aşağılık olarak kalın orada!” kavli; yani gazaba uğramış olarak uzaklaşın [demektir]. Hâsi' kelimesi aşağılanmış ve hakir kılınmış (sâğir) anlamında da olur. Buradaki maksat: Maymunların suretine dönüşme ile birlikte kovulmuş ve aşağılanmış kimseler olmayı [kendinizde toplayın] demektir. «Gıradeh» (قردة), «kûnû» (كُونُوا) fiilinin haberidir. «Hâsiîn» (خاسئين) ise ikinci bir haberdir; «gıradeh» kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha açıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَجَعَلْناها } “Biz bunu kıldık” kavlindeki zamirin ve { لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Hem önündekilere hem arkasındakilere” kavlindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir: Cezaya, ümmete, kasabaya, maymunlara veya balıklara [döndüğü] söylenmiştir; birincisi daha açıktır. Nekâl (النَّكَالُ); caydırma ve cezalandırmadır. Nikl (النِّكْلُ) ise prangadır; çünkü sahibine engel olur. Hayvanın gemine de engel olduğu için «nikl» denir. Mev'ıza (الْمَوْعِظَةُ) ise öğüt alma ve caymadan türemiştir. Va'z (الْوَعْظُ); korkutmaktır. Halîl şöyle demiştir:
الْوَعْظُ التَّذْكِيرُ بِالْخَيْرِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الطُّورُ: الْجَبَلُ الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ التَّوْرَاةُ، وَكَانَ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَسْفَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الطُّورُ مَا أَنْبَتَ مِنَ الْجِبَالِ، وَمَا لَمْ يُنْبِتْ فَلَيْسَ بِطُورٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ قال: أي بجد. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ قَالَ: اقْرَءُوا مَا فِي التَّوْرَاةِ وَاعْمَلُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قَالَ: لَعَلَّكُمْ تَنْزِعُونَ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عنه قال:
Va'z, hayrı hatırlatmaktır. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tûr, üzerine Tevrat'ın indirildiği dağdır; İsrailoğulları ise onun altındaydı.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tûr, dağlardan bitki bitirenidir; bitki bitirmeyen ise Tûr değildir.» İbn Cerîr ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun” kavli hakkında: «Yani ciddiyetle» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “Ve içindekini hatırlayın” kavli hakkında: «Tevrat'takileri okuyun ve onunla amel edin» dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırsınız” kavli hakkında: «Umulur ki üzerinde bulunduğunuz durumdan vazgeçersiniz» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ أي عرفتم الَّذِينَ اعْتَدَوْا يَقُولُ: اجْتَرَءُوا فِي السَّبْتِ بِصَيْدِ السَّمَكِ، فَمَسَخَهُمُ اللَّهُ قِرَدَةً بِمَعْصِيَتِهِمْ، وَلَمْ يَعِشْ مَسِيخٌ قَطُّ فَوْقَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَلَمْ يَأْكُلْ وَلَمْ يَشْرَبْ وَلَمْ يَنْسِلْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: الْقِرَدَةُ وَالْخَنَازِيرُ مِنْ نَسْلِ الَّذِينَ مُسِخُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: انْقَطَعَ ذَلِكَ النَّسْلُ.
«{ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ } yani bildiniz/tanıdınız { الَّذِينَ اعْتَدَوْا } şöyle buyurmaktadır: Cumartesi günü balık avlayarak cüret gösterdiler. Allah da günahları sebebiyle onları maymunlara dönüştürdü. Dönüştürülen hiçbir kimse (mesîh) asla üç günden fazla yaşamaz; ne yer ne içer ne de ürer.» İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Maymunlar ve domuzlar, dönüştürülenlerin neslindendir.» İbnü'l-Münzir Hasan'dan: «O nesil kesilmiştir» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مُسِخَتْ قُلُوبُهُمْ وَلَمْ يُمْسَخُوا قِرَدَةً، وَإِنَّمَا هُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onların kalpleri mesh edildi (dönüştürüldü), [bizzat] maymunlara dönüştürülmediler. Bu, ancak Allah'ın darbettiği (verdiği) bir misaldir
لَهُمْ كَقَوْلِهِ: كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ:
onlar için, tıpkı O'nun şu kavli gibi: { كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } “Ciltlerle kitap taşıyan eşeğin hâli gibidir”. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, bu ayet hakkında Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
أُحِلَّتْ لَهُمُ الْحِيتَانُ وَحُرِّمَتْ عَلَيْهِمْ يَوْمَ السَّبْتِ لِيَعْلَمَ مَنْ يُطِيعُهُ مِمَّنْ يَعْصِيهِ فَكَانَ فِيهِمْ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ، وَذَكَرَ نَحْوَ مَا قَدَّمْنَاهُ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: صَارَ شَبَابُ الْقَوْمِ قِرَدَةً، وَالْمَشْيَخَةُ صَارُوا خَنَازِيرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خاسِئِينَ قَالَ: ذَلِيلِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: خاسِئِينَ قَالَ: صَاغِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها مِنَ الْقُرَى وَما خَلْفَها مِنَ الْقُرَى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فَجَعَلْناها يَعْنِي الْحِيتَانَ نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي عَمِلُوا قَبْلُ وَبَعْدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فَجَعَلْناها قَالَ:
«Kimin kendisine itaat edeceğini ve kimin isyan edeceğini bilmek (ortaya çıkarmak) için balıklar onlara [diğer günlerde] helal, cumartesi günü ise haram kılındı. Aralarında üç grup vardı...» ve müfessirlerden daha önce aktardığımızın bir benzerini zikretti. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kavmin gençleri maymun, yaşlıları ise domuz oldu.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { خاسِئِينَ } “Aşağılık olarak” kavli hakkında: «Zelil olarak» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { خاسِئِينَ } kavli hakkında: «Hakir olarak» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etmiştir]: { فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها } «yani çevresindeki köylere», { وَما خَلْفَها } «arkasındaki köylere ibret verici bir ceza», { وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } «kıyamet gününe kadar onlardan sonra gelecek takvâ sahiplerine bir öğüt [kıldık]». İbn Cerîr ondan [şöyle rivayet etmiştir]: { فَجَعَلْناها } «yani balıkları», { نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } «öncesinde ve sonrasında işledikleri günahlara karşı ibretlik bir ceza [kıldık]». İbn Cerîr ondan { فَجَعَلْناها } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
جَعَلْنَا تِلْكَ الْعُقُوبَةَ وَهِيَ الْمِسْخَةُ نَكالًا عُقُوبَةً لِما بَيْنَ يَدَيْها يَقُولُ: لِيَحْذَرَ مَنْ بَعْدَهُمْ عُقُوبَتِي وَما خَلْفَها يَقُولُ: لِلَّذِينِ كَانُوا معهم وَمَوْعِظَةً قال: تذكرة وعبرة للمتقين.
«Biz o cezayı -ki o sûret değiştirme (mesh) olayıdır- ibretlik bir ceza ({ نَكالًا }) kıldık. { لِما بَيْنَ يَدَيْها } şöyle buyurmaktadır: Onlardan sonrakiler benim cezalandırmamdan sakınsınlar diye; { وَما خَلْفَها } şöyle buyurmaktadır: Onlarla beraber olanlar için. { وَمَوْعِظَةً } hakkında ise: Takvâ sahipleri için bir hatırlatma ve ibrettir, dedi.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٧ الى ٧١]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 67-71]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٦٧) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا فارِضٌ وَلا بِكْرٌ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ (٦٨) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا مَا لَوْنُها قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها تَسُرُّ النَّاظِرِينَ (٦٩) قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ (٧٠) قالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّها بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيها قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ (٧١) } “Hani Mûsâ kavmine: «Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor» demişti. Onlar da: «Bizimle alay mı ediyorsun?» dediler. Mûsâ: «Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım» dedi. Onlar: «Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize açıklasın» dediler. Mûsâ: «O diyor ki: O, ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası bir sığırdır. Haydi size emredileni yapın» dedi. Onlar: «Bizim için Rabbine dua et de renginin ne olduğunu bize açıklasın» dediler. Mûsâ: «O diyor ki: O, bakanların içini açan sapsarı bir sığırdır» dedi. Onlar: «Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize benzer geldi. Biz, Allah dilerse elbette doğruyu bulanlardan oluruz» dediler. Mûsâ: «O diyor ki: O, boyunduruk altına alınmamış, ne yeri süren ne de ekini sulayan, kusursuz ve alacasız bir sığırdır» dedi. «İşte şimdi gerçeği getirdin» dediler ve neredeyse yapmayacakları halde onu kestiler.”
قِيلَ: إِنَّ قِصَّةَ ذَبْحِ الْبَقَرَةِ الْمَذْكُورَةَ هُنَا مُقَدَّمٌ فِي التِّلَاوَةِ وَمُؤَخَّرٌ فِي الْمَعْنَى عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: قَتَلْتُمْ مُقَدَّمًا فِي النُّزُولِ، وَيَكُونَ الْأَمْرُ بِالذَّبْحِ مُؤَخَّرًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْتِيبُ نُزُولِهَا عَلَى حَسَبِ تِلَاوَتِهَا، فَكَأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُمْ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ حَتَّى ذبحوها، ثم وقع ما وَقَعَ مِنْ أَمْرِ الْقَتْلِ فَأُمِرُوا أَنْ يَضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا هَذَا عَلَى فَرْضِ أَنَّ الْوَاوَ تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّهَا لِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ مِنْ دُونِ تَرْتِيبٍ وَلَا مَعِيَّةٍ، وَسَيَأْتِي فِي قِصَّةِ الْقَتْلِ تَمَامُ الْكَلَامِ، وَالْبَقَرَةُ: اسْمٌ لِلْأُنْثَى، وَيُقَالُ لِلذَّكَرِ: ثَوْرٌ وَقِيلَ إِنَّهَا تُطْلَقُ عَلَيْهِمَا، وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَقْرِ وَهُوَ الشَّقُّ لِأَنَّهَا تَشُقُّ الْأَرْضَ بِالْحَرْثِ، قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْبَقَرُ اسْمُ جِنْسٍ، وَجَمْعُهُ بَاقِرٌ. وَقَدْ قَرَأَ عِكْرِمَةُ ويحيى بن يعمر: إنّ الباقر تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَقَوْلُهُ: هُزُواً الْهُزُوُ هُنَا:
Burada zikredilen sığır kesme kıssasının tilavette önde, mana bakımından ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً } “Hani bir cana kıymıştınız” kavlinden sonra olduğu söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: «cana kıymıştınız» kavlinin nüzulde önde, kesme emrinin ise sonra olması caiz olduğu gibi, iniş sırasının tilavet sırasına göre olması da caizdir. Sanki Allah onlara sığırı kesmelerini emretmiş, onlar da onu kesmişler, sonra öldürme olayı gerçekleşmiş ve maktule onun bir parçasıyla vurmaları emredilmiştir. Bu, «vav» harfinin tertip (sıra) gerektirdiği varsayımına göredir. Oysa Arapça dil bilgisinde yerleştiği üzere o, sıralama ve beraberlik olmaksızın sadece mutlak cem' (birlikte toplama) içindir. Öldürme kıssasında sözün tamamı gelecektir. el-Bakara (الْبَقَرَةُ), dişinin adıdır. Erkeğine «sevr» (boğa/öküz) denir. Her ikisine de ıtlak olunduğu söylenmiştir. Aslı «bakr» (الْبَقْرُ) kökünden olup yarmak demektir; zira toprağı çift sürerek yarar. Ezherî şöyle demiştir: el-Bakar (الْبَقَرُ) cins ismidir, çoğulu «bâkır»dır (بَاقِرٌ). İkrime ve Yahyâ b. Ya'mer: «İnne'l-bâkıra teşâbehe aleynâ» şeklinde okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { هُزُواً } buyruğu; buradaki hüzüv (الْهُزُوُ):
اللَّعِبُ وَالسُّخْرِيَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَإِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ أَهْلُ الْجَهْلِ لِأَنَّهُ نَوْعٌ مِنَ الْعَبَثِ الَّذِي لَا يَفْعَلُهُ الْعُقَلَاءُ، وَلِهَذَا أَجَابَهُمْ مُوسَى بِالِاسْتِعَاذَةِ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْجَهْلِ. وَقَوْلُهُ: قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ هَذَا نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ تَعَنُّتِهِمُ الْمَأْلُوفَةِ، فَقَدْ كَانُوا يَسْلُكُونَ هَذِهِ الْمَسَالِكَ فِي غَالِبِ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَوْ تَرَكُوا التعنت وَالْأَسْئِلَةَ الْمُتَكَلَّفَةَ لَأَجْزَأَهُمْ ذَبْحُ بِقَرَةٍ مِنْ عَرَضِ الْبَقَرِ، وَلَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَالْفَارِضُ: الْمُسِنَّةُ،
Oyun ve alaydır; tefsiri daha önce geçmişti. Bunu ancak cahil kimseler yapar; zira bu, akıl sahiplerinin yapmayacağı bir tür abestir. Bundan dolayı Mûsâ onlara, cehaletten Allah Teâlâ'ya sığınarak cevap vermiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: «Bizim için Rabbine dua et dediler» kavli; onların alışılmış inatlaşma ve dikbaşlılık türlerinden bir türdür. Zira Allah'ın kendilerine emrettiği şeylerin çoğunda bu yollara başvuruyorlardı. Eğer inatlaşmayı ve külfetli soruları bıraksalardı, herhangi bir sığırı kesmeleri kendilerine yeterli gelirdi. Fakat onlar işi yokuşa sürdüler (zorlaştırdılar), Allah da onların işini zorlaştırdı; nitekim beyanı gelecektir. el-Fârıd (الْفَارِضُ); yaşlı olandır,
وَمَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ الْوَاسِعُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَكَأَنَّهَا سُمِّيَتْ فَارِضًا لِأَنَّهَا فَرَضَتْ سِنَّهَا: أَيْ قَطَعَتْهَا وَبَلَغَتْ آخِرَهَا.
ve dildeki anlamı geniştir. el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: Sanki fârıd (فَارِض) diye isimlendirilmesi, yaşını kesip tamamlamasından (faradat sinnehâ), yani yaşının sonuna ulaşmış olmasındandır.
انْتَهَى. وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الْقَدِيمِ: فَارِضٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
[Keşşâf'ın sözü] bitti. Eski/kadim olan şeye de fârıd (فَارِض) denir. Recez şairinin şu sözü bundandır:
يَا رَبِّ ذِي ضغن عليّ فارض ... له قروء كقروء الْحَائِضِ
«Yâ Rabbi, bana karşı eski (fârıd) bir kini olan nice kimse var ki, / [kininin] hayızlı kadının periyotları gibi devreleri vardır.»
أَيْ قَدِيمٌ وَقِيلَ الْفَارِضُ: الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ بُطُونًا كَثِيرَةً فَيَتَّسِعُ جَوْفُهَا. وَالْبِكْرُ: الصَّغِيرَةُ الَّتِي لَمْ تَحْمَلْ، وَتُطْلَقُ فِي إِنَاثِ الْبَهَائِمِ وَبَنِي آدَمَ عَلَى مَا لَمْ يَفْتَحِلْهُ الْفَحْلُ، وَتُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الْأَوَّلِ مِنَ الْأَوْلَادِ، وَمِنْهُ قول الراجز:
Yani eskidir. el-Fârıd'ın (الْفَارِضُ); çok kez doğum yapmış ve bu sebeple karnı genişlemiş olan [dişi sığır] olduğu da söylenmiştir. el-Bikr (الْبِكْرُ); gebe kalmamış küçük/körpe olandır. Hayvanların dişilerinde ve insanoğlunda erkekle çiftleşmemiş olanlar için kullanılır. Ayrıca çocukların ilki (ilk doğan) için de kullanılır. Recez şairinin şu sözü bundandır:
يا بكر بكرين ويا خلب الْكَبِدِ ... أَصْبَحْتَ مِنِّي كَذِرِاعٍ مِنْ عَضُدِ
«Ey iki ilkin ilki ve ey ciğerparem! / Benim için pazudaki ön kol gibi oldun.»
وَالْعَوَانُ: الْمُتَوَسِّطَةُ بَيْنَ سِنِيِّ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ، وَهِيَ الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ بَطْنًا أَوْ بَطْنَيْنِ وَيُقَالُ هِيَ الَّتِي قَدْ وَلَدَتْ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: بَيْنَ ذلِكَ إِلَى الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ، وَهُمَا وَإِنْ كَانَتَا مُؤَنَّثَتَيْنِ فَقَدْ أُشِيرَ إِلَيْهِمَا بِمَا هُوَ لِلْمُذَكَّرِ عَلَى تَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، كَأَنَّهُ قَالَ: بَيْنَ ذَلِكَ الْمَذْكُورِ وَجَازَ دُخُولُ بَيْنَ الْمُقْتَضِيَةِ لشيئين [على المفرد] لِأَنَّ الْمَذْكُورَ مُتَعَدِّدٌ. وَقَوْلُهُ: فَافْعَلُوا تَجْدِيدٌ لِلْأَمْرِ، وَتَأْكِيدٌ لَهُ، وَزَجْرٌ لَهُمْ عَنِ التَّعَنُّتِ، فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ ذَلِكَ وَلَا نَجَعَ فِيهِمْ، بَلْ رَجَعُوا إِلَى طَبِيعَتِهِمْ، وَعَادُوا إِلَى مَكْرِهِمْ وَاسْتَمَرُّوا عَلَى عادتهم المألوفة، ف قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ. وَاللَّوْنُ: وَاحِدُ الْأَلْوَانِ، وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ جَمِيعُهَا صَفْرَاءَ. قَالَ بَعْضُهُمْ: حَتَّى قَرْنُهَا وَظِلْفُهَا. وَقَالَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّهَا كَانَتْ صَفْرَاءَ الْقَرْنِ وَالظِّلْفِ فَقَطْ، وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَالْمُرَادُ بِالصُّفْرَةِ هُنَا الصُّفْرَةُ الْمَعْرُوفَةُ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ صَفْرَاءَ مَعْنَاهُ سَوْدَاءُ، وَهَذَا مِنْ بِدَعِ التَّفَاسِيرِ وَمُنْكَرَاتِهَا، وَلَيْتَ شِعْرِي كَيْفَ يَصْدُقُ عَلَى اللَّوْنِ الْأَسْوَدِ الَّذِي هُوَ أَقْبَحُ الْأَلْوَانِ أَنَّهُ يَسُرُّ النَّاظِرِينَ، وَكَيْفَ يَصِحُّ وَصْفُهُ بِالْفُقُوعِ الَّذِي يَعْلَمُ كُلُّ مَنْ يَعْرِفُ لُغَةَ الْعَرَبِ أَنَّهُ لَا يَجْرِي عَلَى الْأَسْوَدِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي وَصْفِ الْأَسْوَدِ: حَالِكٌ وَحَلْكُوكٌ وَدَجُوجِيٌّ وَغِرْبِيبٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ:
Avân (الْعَوَانُ); çok yaşlı (fârız) ile genç/doğurmamış (bikr) yaşları arasındaki orta yaşlıdır. O, bir veya iki batın doğurmuş olandır; defalarca doğurmuş olan olduğu da söylenir. { بَيْنَ ذلِكَ } “Bunun arasında” kavlindeki işaret, fârız ve bikre yöneliktir. Bu ikisi müennes olmalarına rağmen, zikredilen manası kastedilerek müzekker zamirle işaret edilmiştir; sanki «bu zikredilenlerin arasında» demiştir. İki şeyi gerektiren «beyne» kelimesinin [müfrede] dâhil olması caizdir; çünkü zikredilen şey birden fazladır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَافْعَلُوا } “Artık yapın” kavli, emrin yenilenmesi, pekiştirilmesi ve onların inatçılıktan menedilmesidir. Fakat bu onlara fayda vermedi ve tesir etmedi; aksine tabiatlarına döndüler, hilelerine geri geldiler ve alışageldikleri âdetlerini sürdürerek: { قالُوا ادْعُ لَنا رَبَّكَ } “Bizim için Rabbine dua et dediler”. Levn (اللَّوْنُ); renklerin tekilidir. Müfessirlerin cumhuruna göre sığırın bütünü sarı renkteydi. Bazıları: «Hatta boynuzu ve tırnağı bile» demiştir. Hasan ve Saîd b. Cübeyr ise: «Sadece boynuzu ve tırnağı sarıydı» demişlerdir ki bu, zahire aykırıdır. Buradaki sarılıktan maksat, bilinen sarılıktır. Hasan'dan «safrâ» (صَفْرَاءَ) kelimesinin «kara/siyah» anlamına geldiği rivayet edilmiştir ki bu, tefsirlerin bidatlerinden ve münkerlerinden biridir. Renklerin en çirkini olan siyah renk hakkında «bakanların içini açar» denmesi ve her Arap dilini bilenin siyaha hiçbir şekilde kullanılmadığını bildiği «fukû'» (parlak sarılık) ile nitelenmesi nasıl doğru olabilir, bilmem ki! Zira Araplar siyahı nitelerken «hâlik», «halkûk», «decûciyy» ve «ğırbîb» derler. Kisâî şöyle demiştir:
يُقَالُ فَقَعَ لَوْنُهَا يَفْقَعُ فُقُوعًا: إِذَا خَلَصَتْ صُفْرَتُهُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْفُقُوعُ أَشَدُّ مَا يَكُونُ مِنَ الصُّفْرَةِ وَأَنْصَعُهُ. وَمَعْنَى تَسُرُّ النَّاظِرِينَ تُدْخِلُ عَلَيْهِمُ السُّرُورَ إِذَا نَظَرُوا إِلَيْهَا إِعْجَابًا بِهَا وَاسْتِحْسَانًا لِلَوْنِهَا. قَالَ وَهْبٌ: كَانَتْ كَأَنَّ شُعَاعَ الشَّمْسِ يَخْرُجُ مِنْ جِلْدِهَا، ثُمَّ لَمْ يَنْزِعُوا عَنْ غِوَايَتِهِمْ وَلَا ارْعَوَوْا مِنْ سَفَهِهِمْ وَجَهْلِهِمْ، بَلْ عَادُوا إِلَى تَعَنُّتِهِمْ فقال: ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا أَيْ أَنَّ جِنْسَ الْبَقَرِ يَتَشَابَهُ عَلَيْهِمْ لِكَثْرَةِ مَا يَتَّصِفُ مِنْهَا بِالْعَوَانِ الصَّفْرَاءِ الْفَاقِعَةِ، وَوَعَدُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ بِالِاهْتِدَاءِ إِلَى مَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ، وَالِامْتِثَالِ لِمَا أُمِرُوا به. لا ذَلُولٌ الَّتِي لَمْ يُذَلِّلْهَا الْعَمَلُ: أَيْ هِيَ غَيْرُ مُذَلَّلَةٍ بِالْعَمَلِ وَلَا رَيِّضَةٍ بِهِ.
Sarılığı katışıksız ve saf olduğunda: «Feka'a levnühâ yefka'u fukû'an» (فَقَعَ لَوْنُهَا يَفْقَعُ فُقُوعًا) denir. el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: Fukû' (الْفُقُوعُ), sarılığın en şiddetlisi ve en parlağıdır. { تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } “Bakanların içini açar” ifadesinin anlamı ise: Ona hayran kalmaları ve rengini güzel bulmaları sebebiyle baktıklarında onlara sevinç vermesidir. Vehb şöyle demiştir: «Sanki derisinden güneş ışığı çıkıyordu.» Sonra onlar sapıklıklarından vazgeçmediler, beyinsizlik ve cehaletlerinden geri durmadılar; aksine inatlaşmalarına geri dönerek: { ادْعُ لَنا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنا ما هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Bizim için Rabbine dua et de onun ne olduğunu bize iyice açıklasın; çünkü sığırlar bize benzer geldi” dediler. Yani orta yaşlı, parlak sarı vasfını taşıyanların çokluğu sebebiyle sığır cinsi kendilerine birbirine benzer geldi. Onlara gösterdiği şeye hidayet bulacaklarına ve kendilerine emredileni yerine getireceklerine dair kendiliklerinden söz verdiler. { لا ذَلُولٌ } “Boyunduruk altına alınmamış”; işin uysallaştırmadığı hayvandır, yani işle boyun eğdirilmemiş ve alıştırılmamıştır.
وَقَوْلُهُ: تُثِيرُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الصِّفَةِ لِبَقَرَةٍ: أَيْ هِيَ بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ مُثِيرَةٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ لِأَنَّهُ وَصْفٌ لَهَا: أَيْ لَيْسَتْ مِنَ النَّوَاضِحِ الَّتِي يُسْنَى عَلَيْهَا لِسَقْيِ الزُّرُوعِ، وَحَرْفُ النَّفْيِ الْآخَرُ تَوْكِيدٌ لِلْأَوَّلِ: أَيْ هِيَ بَقَرَةٌ غَيْرُ مُذَلَّلَةٍ بِالْحَرْثِ وَلَا بِالنَّضْحِ، وَلِهَذَا قَالَ الْحَسَنُ: كَانَتِ البقرة
Cenâb-ı Hakk'ın: { تُثِيرُ } “Toprağı süren” kavli, bakara (inek) kelimesinin sıfatı olarak ref konumundadır; yani o, [yeri] süren uysal bir inek değildir. Aynı şekilde O'nun: { وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } “Ekini de sulamaz” kavli de ona ait bir vasıf olduğu için ref mahallindedir; yani o, ekinleri sulamak için kendisinden su çekilen hayvanlardan (nevâzıh) değildir. İkinci nefy (olumsuzluk) edatı ise birincisinin tekididir; yani o, ne tarla sürmekle ne de su çekmekle boyunduruk altına alınmış bir inektir. Bundan dolayı Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Bu inek...
وَحْشِيَّةً. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ قَوْلَهُ: تُثِيرُ فِعْلٌ مُسْتَأْنَفٌ. وَالْمَعْنَى: إِيجَابُ الْحَرْثِ لَهَا وَالنَّضْحِ بِهَا. وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ مُثِيرَةً سَاقِيَةً لَكَانَتْ مُذَلَّلَةً رَيِّضَةً، وَقَدْ نَفَى اللَّهُ ذَلِكَ عَنْهَا. وَقَوْلُهُ: مُسَلَّمَةٌ مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أوصاف البقرة، ويجوز أن يكون مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هِيَ مُسَلَّمَةٌ. وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا صِفَةٌ، وَالْمُسَلَّمَةُ: هِيَ الَّتِي لَا عَيْبَ فِيهَا وَقِيلَ مُسَلَّمَةٌ مِنَ الْعَمَلِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ نَفَى ذَلِكَ عَنْهَا، وَالتَّأْسِيسُ خَيْرٌ مِنَ التَّأْكِيدِ، وَالْإِفَادَةُ أَوْلَى مِنَ الْإِعَادَةِ. وَالشِّيَةُ أَصْلُهَا وَشِيَةٌ، حُذِفَتِ الْوَاوُ كَمَا حُذِفَتْ مِنْ يَشِي، وَأَصْلُهُ يَوْشِي، وَنَظِيرُهُ الزِّنَةُ وَالْعِدَةُ وَالصِّلَةُ، وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنْ وَشِيَ الثَّوْبُ: إِذَا نُسِجَ عَلَى لَوْنَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، وَثَوْرٌ مُوَشًّى: فِي وجهه وقوائمه سواد. وَالْمُرَادُ أَنَّ هَذِهِ الْبَقَرَةَ خَالِصَةُ الصُّفْرَةِ لَيْسَ فِي جِسْمِهَا لَمْعَةٌ مِنْ لَوْنٍ آخَرَ. فَلَمَّا سَمِعُوا هَذِهِ الْأَوْصَافَ الَّتِي لَا يَبْقَى بَعْدَهَا رَيْبٌ وَلَا يُخَالِجُ سَامِعَهَا شَكٌّ، وَلَا تَحْتَمِلُ الشَّرِكَةَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، أَقْصَرُوا مِنْ غِوَايَتِهِمْ، وانتبهوا من رقدتهم وعرفوا بمقدار مَا أَوْقَعَهُمْ فِيهِ تَعَنُّتُهُمْ مِنَ التَّضْيِيقِ عَلَيْهِمْ قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ أَيْ أَوْضَحْتَ لَنَا الْوَصْفَ، وَبَيَّنْتَ لَنَا الْحَقِيقَةَ الَّتِي يَجِبُ الْوُقُوفُ عندها، فحصلوا على تِلْكَ الْبَقَرَةَ الْمَوْصُوفَةَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ فَذَبَحُوها وَامْتَثَلُوا الْأَمْرَ الَّذِي كَانَ يُسْرًا فَعَسَّرُوهُ، وَكَانَ وَاسِعًا فَضَيَّقُوهُ وَما كادُوا يَفْعَلُونَ مَا أُمِرُوا بِهِ لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ التَّثَبُّطِ وَالتَّعَنُّتِ وَعَدَمِ الْمُبَادَرَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ مَظِنَّةً لِلِاسْتِبْعَادِ، وَمَحَلًّا لِلْمَجِيءِ بِعِبَارَةٍ مُشْعِرَةٍ بِالتَّثَبُّطِ الْكَائِنِ مِنْهُمْ، وَقِيلَ إِنَّهُمْ مَا كَادُوا يَفْعَلُونَ لِعَدَمِ وِجْدَانِ الْبَقَرَةِ الْمُتَّصِفَةِ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ، وَقِيلَ لِارْتِفَاعِ ثَمَنِهَا، وَقِيلَ لِخَوْفِ انْكِشَافِ أَمْرِ الْمَقْتُولِ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَالْأُصُولِيِّينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى جَوَازِ النَّسْخِ قَبْلَ إِمْكَانِ الْفِعْلِ.
yabani idi.» Bir topluluk ise Cenâb-ı Hakk'ın: { تُثِيرُ } kavlinin müste'nef (yeni bir başlangıç) fiili olduğunu ve manasının onunla tarla sürülüp su taşındığını ispatlamak olduğunu söylemiştir. Ancak birinci görüş daha racihtir; çünkü eğer yeri süren ve sulayan olsaydı boyunduruk altına alınmış ve eğitilmiş olurdu, halbuki Allah Teâlâ bunu ondan nefyetmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مُسَلَّمَةٌ } “Kusursuz” buyruğu, sığırın sıfatlarından biri olarak merfûdur; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olması da caizdir: Yani «hiye müsellemetün» (o kusursuzdur) demektir. Cümle sıfat olarak merfû konumdadır. Müselleme (المُسَلَّمَةُ); içinde hiçbir ayıp/kusur bulunmayandır. İşten salim kılınmış (çalıştırılmamış) olduğu da söylenmiştir; fakat bu zayıftır, çünkü Allah Teâlâ bunu zaten ondan nefyetmiştir. Yeni bir mana tesis etmek (te'sis), pekiştirmekten (te'kid) daha hayırlıdır ve yeni bir fayda sağlamak (ifâde), tekrarlamaktan (iâde) daha evladır. Şiye (الشِّيَةُ) kelimesinin aslı «veşyetün»dür (وَشْيَةٌ); «yeşî» (يَشِي) fiilinden vav harfi hazfedildiği gibi -ki aslı «yevşî»dir (يَوْشِي)- bundan da vav hazfedilmiştir. «Zinetün», «ıdetün» ve «sılatün» kelimeleri de bunun benzeridir. Bu da «kumaş iki farklı renkle dokunduğu zaman» kullanılan «veşye's-sevb» (وَشِيَ الثَّوْبُ) tabirinden alınmıştır. Yüzünde ve ayaklarında siyahlık bulunan boğaya «sevrun müveşşen» (ثَوْرٌ مُوَشًّى) denir. Buradaki maksat, bu sığırın tamamen saf sarı olup vücudunda başka renkten hiçbir leke bulunmamasıdır. Artık arkasından hiçbir şüphe kalmayan, işitenin aklına tereddüt getirmeyen ve hiçbir şekilde ortaklık kabul etmeyen bu vasıfları işittiklerinde sapkınlıklarından vazgeçtiler, uykularından uyandılar ve dikbaşlılıklarının kendilerini ne derece bir darlığa soktuğunu anladılar. { قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } “«İşte şimdi gerçeği getirdin» dediler”; yani vasfı bize açıkladın ve yanında durulması gereken hakikati bize beyan ettin [dediler]. Bu vasıflarla nitelenen o sığırı bulup { فَذَبَحُوها } “Onu kestiler” ve kolay olan fakat zorlaştırdıkları, geniş olan fakat daralttıkları emri yerine getirdiler. Ağırdan almaları, inatlaşmaları ve hemen işe girişmemeleri sebebiyle kendilerine emredileni { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Neredeyse yapmayacaklardı”. Bu durum, [işi yapmalarının] uzak görülmesine bir zemin ve onlardan kaynaklanan bu ağırdan almayı hissettiren bir ifadenin gelmesine uygun bir yer olmuştur. Bu vasıfları taşıyan sığırı bulamadıkları için neredeyse yapmayacakları da söylenmiştir; fiyatının yüksekliğinden dolayı olduğu veya maktulün durumunun ortaya çıkmasından korktukları için olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha racihtir. Müfessirlerden ve usulcülerden bir grup bu ayeti, fiili işleme imkânı doğmadan önce neshin caiz olduğuna delil getirmişlerdir.
وَلَيْسَ ذَلِكَ عِنْدِي بِصَحِيحٍ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَوْصَافَ الْمَزِيدَةَ بِسَبَبِ تَكَرُّرِ السُّؤَالِ هِيَ مِنْ بَابِ التَّقْيِيدِ لِلْمَأْمُورِ بِهِ لَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ، وَبَيْنَ الْبَابَيْنِ بَوْنٌ بَعِيدٌ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ. الثَّانِي: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ لَا مِنْ بَابِ التَّقْيِيدِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى مَا قَالُوهُ، فَإِنَّهُ قَدْ كَانَ يُمْكِنُهُمْ بَعْدَ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ أَنْ يَعْمِدُوا إِلَى بَقَرَةٍ مِنْ عَرَضِ الْبَقَرِ فَيَذْبَحُوهَا، ثُمَّ كَذَلِكَ بَعْدَ الْوَصْفِ بِكَوْنِهَا جَامِعَةً بَيْنَ الْوَصْفِ بِالْعَوَانِ وَالصَّفْرَاءِ، وَلَا دليل يدل على هَذِهِ الْمُحَاوَرَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مُوسَى ﵇ وَاقِعَةٌ فِي لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ، بَلِ الظَّاهِرُ أَنَّ هذه الأسئلة المتعنتة كانوا يتواطؤون عَلَيْهَا، وَيُدِيرُونَ الرَّأْيَ بَيْنَهُمْ فِي أَمْرِهَا ثُمَّ يُورِدُونَهَا، وَأَقَلُّ الْأَحْوَالِ الِاحْتِمَالُ الْقَادِحُ فِي الِاسْتِدْلَالِ.
Bu bana göre iki yönden sahih değildir: Birincisi: Sorunun tekrarlanması sebebiyle eklenen bu vasıflar nesh kabilinden değil, emredilen şeyin takyidi (sınırlandırılması) kabilindendir. Usûl ilminde kararlaştırıldığı üzere bu iki bâb arasında pek büyük bir fark vardır. İkincisi: Bunun takyid değil de nesh kabilinden olduğunu kabul etsek bile, onların söylediklerine bunda bir delil olmazdı; çünkü birinci emirden sonra herhangi bir sığırı hedef alıp kesmeleri pekâlâ mümkündü. Yine aynı şekilde hem orta yaşlı hem sarı olma vasfını bir arada bulundurması nitelendirildikten sonra da durum böyleydi. Onlarla Mûsâ aleyhisselâm arasındaki bu konuşmanın tek bir anda vuku bulduğuna dair hiçbir delil yoktur; bilakis zahir olan şudur ki onlar bu inatçı sorular üzerinde anlaşıyorlar, aralarında görüş alışverişinde bulunuyorlar, sonra da bunları ileri sürüyorlardı. En azından bu durum, istidlali (delil getirmeyi) zedeleyen bir ihtimaldir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَقِيمًا لَا يُولَدُ لَهُ وَكَانَ لَهُ مَالٌ كَثِيرٌ، وَكَانَ ابْنُ أَخِيهِ وَارِثَهُ، فَقَتَلَهُ ثُمَّ احْتَمَلَهُ لَيْلًا فَوَضَعَهُ عَلَى بَابِ رَجُلٍ مِنْهُمْ، ثُمَّ أَصْبَحَ يَدَّعِيهِ عَلَيْهِمْ حَتَّى تَسَلَّحُوا، وَرَكِبَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، فَقَالَ ذُو الرَّأْيِ مِنْهُمْ: عَلَامَ يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَهَذَا رَسُولُ اللَّهِ فِيكُمْ؟ فَأَتَوْا مُوسَى فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Abîde es-Selmânî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İsrailoğullarından çocuğu olmayan kısır bir adam vardı ve çok malı bulunuyordu. Yeğeni onun vârisiydi; adamı öldürdü, sonra geceleyin onu taşıyıp onlardan bir adamın kapısına bıraktı. Sabah olunca da onu o kişilere isnat edip hak iddia etti, hatta silahlandılar ve birbirlerine karşı harekete geçtiler. İçlerinden akıl sahibi olanlar: «Aramızda Allah'ın elçisi varken ne diye birbirinizi öldürüyorsunuz?» dediler. Mûsâ'ya gelip durumu ona anlattılar. Mûsâ da şöyle dedi:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً الآية، قال: فَلَوْ لَمْ يَعْتَرِضُوا لَأَجْزَأَتْ عَنْهُمْ أَدْنَى بَقَرَةٍ، وَلَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا فَشُدِّدَ عَلَيْهِمْ حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى الْبَقَرَةِ الَّتِي أُمِرُوا بِذَبْحِهَا، فَوَجَدُوهَا عِنْدَ رَجُلٍ لَيْسَ لَهُ بَقَرَةٌ غَيْرُهَا، فَقَالَ: وَاللَّهِ
«{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً } “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” ayeti... [Râvi] dedi ki: Eğer itiraz etmeselerdi, en sıradan bir sığır bile onlara yeterdi. Fakat onlar zorlaştırdılar, onlara da zorlaştırıldı; nihayet kesilmesi emredilen sığıra kadar geldiler. Onu, kendisinden başka sığırı olmayan bir adamın yanında buldular. Adam: «Vallahi
لَا أَنْقُصُهَا مِنْ مَلْءِ جِلْدِهَا ذَهَبًا، فَأَخَذُوهَا بِمَلْءِ جِلْدِهَا ذَهَبًا، فَذَبَحُوهَا فَضَرَبُوهُ بِبَعْضِهَا، فَقَامَ، فَقَالُوا:
derisi dolusu altından aşağısına vermem» dedi. Onu derisi dolusu altına aldılar, sonra kestiler ve onun bir parçasıyla [maktule] vurdular. Adam ayağa kalktı. [İnsanlar]:
مَنْ قَتَلَكَ؟ فَقَالَ: هَذَا، لِابْنِ أَخِيهِ، ثُمَّ مَالَ مَيِّتًا، فَلَمْ يُعْطَ مِنْ مَالِهِ شَيْئًا، وَلَمْ يُورَّثْ قَاتِلٌ بَعْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ «مَنْ عَاشَ بَعْدَ الْمَوْتِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْقَتِيلَ وُجِدَ بَيْنَ قَرْيَتَيْنِ وَأَنَّ الْبَقَرَةَ كَانَتْ لِرَجُلٍ كَانَ يَبِرُّ أَبَاهُ فَاشْتَرَوْهَا بِوَزْنِهَا ذَهَبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ نَحْوًا مِنْ ذَلِكَ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ.
«Seni kim öldürdü?» dediler. O da yeğenini kastederek: «Şu!» dedi, sonra ölü olarak yere yığıldı. Bunun üzerine [katil yeğene] adamın malından hiçbir şey verilmedi ve ondan sonra hiçbir katil [maktulüne] mirasçı kılınmadı. İbn Ebî'd-Dünyâ, Men Âşe Ba'de'l-Mevt adlı kitabında İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Maktul iki köy arasında bulunmuş ve sığır da babasına çok iyi davranan bir adama ait olup onu ağırlığınca altın karşılığında satın almışlardı. İbn Cerîr de ondan buna benzer bir rivayette bulunmuş, ancak sığır hakkında geçen kısmı zikretmemiştir.
وَقَدْ رُوِيَ فِي هَذَا قَصَصٌ مُخْتَلِفَةٌ لَا يَتَعَلَّقُ بِهَا كَثِيرُ فَائِدَةٍ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
Bu hususta pek fazla faydası olmayan farklı kıssalar da rivayet edilmiştir. Bezzâr, Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:
«إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلُ لَوْ أَخَذُوا أَدْنَى بَقَرَةٍ لَأَجْزَأَهُمْ أَوْ لَأَجْزَأَتْ عَنْهُمْ» وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْلَا أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ مَا أُعْطَوْا أَبَدًا، وَلَوْ أَنَّهُمُ اعْتَرَضُوا بَقَرَةً مِنَ الْبَقَرِ فَذَبَحُوهَا لَأَجْزَأَتْ عَنْهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ شَدَّدُوا فَشَدَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ» وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ يَرْفَعُهُ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ يَرْفَعُهُ أَيْضًا، وَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ مُرْسَلَةٌ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْفَارِضُ: الْهَرِمَةُ، وَالْبِكْرُ: الصَّغِيرَةُ، وَالْعَوَانُ: النِّصْفُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ قَالَ: بَيْنَ الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ، وَهِيَ أَقْوَى مَا يَكُونُ وَأَحْسَنُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها قَالَ: شَدِيدَةُ الصُّفْرَةِ تَكَادُ مِنْ صُفْرَتِهَا تَبْيَضُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: صَفْراءُ قَالَ: صَفْرَاءُ الظِّلْفِ فاقِعٌ لَوْنُها قَالَ: صافي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فاقِعٌ لَوْنُها أَيْ صَافٍ تَسُرُّ النَّاظِرِينَ أَيْ تُعْجِبُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها قَالَ: سَوْدَاءُ شَدِيدَةُ السَّوَادِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ:
«Eğer İsrailoğulları en sıradan bir sığırı alsalardı kendilerine yeterdi.» İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Eğer İsrailoğulları { وَإِنَّا إِنْ شاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ } “Biz, Allah dilerse elbette doğruyu bulanlardan oluruz” demeselerdi, [o sığır] onlara ebediyen verilmezdi. Eğer sığırlardan herhangi bir sığırı hedef alıp kesselerdi kendilerine yeterdi; fakat onlar zorlaştırdılar, Allah da onların işini zorlaştırdı.» Firyâbî, Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırarak bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr de İbn Cüreyc'den merfû olarak rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den de merfû olarak rivayet etmiştir; bu üç rivayet mürseldir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan da bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Fârıd: Yaşlı olandır; bikr: Küçük/körpe olandır; avân ise: Orta yaşlı olandır.» Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } “İkisi arası bir sığırdır” kavli hakkında: «Küçük ile büyük arasındadır; hayvanın en güçlü ve en güzel olduğu haldir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } “Sapsarı bir sığırdır” kavli hakkında da: «Sarılığı o kadar şiddetlidir ki sarılığından neredeyse beyaz görünecektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den Cenâb-ı Hakk'ın: { صَفْراءُ } kavli hakkında: «Tırnağı sarıdır», { فاقِعٌ لَوْنُها } hakkında da: «Saf/berraktır» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: «{ فاقِعٌ لَوْنُها } yani saf/berrak, { تَسُرُّ النَّاظِرِينَ } yani hayran bırakır» dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasan'dan Cenâb-ı Hakk'ın: { صَفْراءُ فاقِعٌ لَوْنُها } kavli hakkında: «Kapkara, simsiyah olandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın:
لَا ذَلُولٌ أَيْ لَمْ يَذِلَّهَا الْعَمَلُ تُثِيرُ الْأَرْضَ يَعْنِي ليس بِذَلُولٍ فَتُثِيرُ الْأَرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ يَقُولُ: وَلَا تَعْمَلُ فِي الْحَرْثِ مُسَلَّمَةٌ قَالَ: مِنَ الْعُيُوبِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَقَالَ: لَا شِيَةَ فِيها لَا بَيَاضَ فِيهَا وَلَا سَوَادَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مُسَلَّمَةٌ لَا عَوَارَ فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: قالُوا: الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ قَالُوا: الْآنَ بَيَّنْتَ لَنَا: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كادُوا يَفْعَلُونَ لِغَلَاءِ ثَمَنِهَا.
«{ لَا ذَلُولٌ } yani işin boyun eğdirmediği, { تُثِيرُ الْأَرْضَ } yani boyunduruk altına alınmamış ki yeri sürsün, { وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ } şöyle buyurmaktadır: Ekin sürmede de çalışmaz, { مُسَلَّمَةٌ } hakkında ise: Ayıplardan ve kusurlardan uzaktır, dedi.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Mücâhid: «{ لَا شِيَةَ فِيها } Onda ne beyazlık ne de siyahlık vardır» demiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: «{ مُسَلَّمَةٌ } onda hiçbir kusur yoktur» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: «{ قالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ } Şimdi bize açıkladın, dediler. { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } Onu kestiler, neredeyse yapmayacaklardı» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b'dan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } kavli hakkında: «Fiyatının pahalılığından dolayı [neredeyse yapmayacaklardı]» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٢ الى ٧٤]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 72-74]
وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤)
{ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٧٢) فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَيُرِيكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٧٣) ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَإِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٧٤) } “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz. Hâlbuki Allah, gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı. Biz de: «Ona o sığırın bir parçasıyla vurun» dedik. İşte Allah ölüleri böyle diriltir ve akledesiniz diye size ayetlerini gösterir. Bundan sonra kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi, hatta daha da katı oldu. Çünkü öyle taşlar vardır ki içinden nehirler kaynar; öylesi vardır ki yarılır da bağrından su fışkırır; öylesi de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.”
قَدْ تَقَدَّمَ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي قِصَّةِ ذَبْحِ البقرة، فيكون تقدير الكلام: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ فَقَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً إِلَى آخَرِ الْقِصَّةِ، وَبَعْدَهَا: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها
Sığırın kesilmesi kıssasında zikrettiklerimiz daha önce geçmişti. Buna göre sözün takdiri: «Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında birbirinizle çekişmiştiniz. Hâlbuki Allah, gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı; bunun üzerine Mûsâ kavmine: “Allah size bir sığır kesmenizi emrediyor” dedi...» kıssanın sonuna kadar; bundan sonra da: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها }
الْآيَةَ. وَقَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: اعْلَمْ أَنَّ وُقُوعَ الْقَتْلِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا لِأَمْرِهِ تَعَالَى بِالذَّبْحِ، فَأَمَّا الْإِخْبَارُ عَنْ وُقُوعِ ذَلِكَ الْقَتْلِ، وَعَنْ أَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يُضْرَبَ الْقَتِيلُ بِبَعْضِ تِلْكَ الْبَقَرَةِ فَلَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ قِصَّةِ الْبَقَرَةِ، فَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْقِصَّةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَقَدِّمَةً فِي التِّلَاوَةِ عَلَى الْأُولَى خَطَأٌ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي نَفْسِهَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ مُتَقَدِّمَةً عَلَى الْأُولَى فِي الْوُجُودِ، فَأَمَّا التَّقَدُّمُ فِي الذِّكْرِ فَغَيْرُ وَاجِبٌ لِأَنَّهُ تَارَةً يُقَدَّمُ ذِكْرُ السَّبَبِ عَلَى ذِكْرِ الْحُكْمِ، وَأُخْرَى عَلَى الْعَكْسِ مِنْ ذَلِكَ، فَكَأَنَّهُمْ لَمَّا وَقَعَتْ لَهُمْ تِلْكَ الْوَاقِعَةُ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِذَبْحِ الْبَقَرَةِ، فَلَمَّا ذَبَحُوهَا قَالَ: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا مِنْ قَبْلُ، وَنَسَبَ الْقَتْلَ إِلَيْهِمْ بِكَوْنِ الْقَاتِلِ مِنْهُمْ، وَأَصْلُ ادَّارَأْتُمْ تَدَارَأْتُمْ، ثُمَّ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ، وَلَمَّا كَانَ الِابْتِدَاءُ بِالْمُدْغَمِ السَّاكِنِ لَا يَجُوزُ زَادُوا أَلِفَ الْوَصْلِ وَمَعْنَى ادَّارَأْتُمْ: اخْتَلَفْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ، لِأَنَّ الْمُتَنَازِعِينَ يَدْرَأُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا:
ayetidir. Râzî tefsirinde şöyle demiştir: «Bil ki öldürme olayının vuku bulması, Allah Teâlâ'nın kesme emrinden önce olmak zorundadır. Fakat o öldürme olayının vuku bulduğunun ve maktule o sığırın bir parçasıyla vurulması gerektiğinin haber verilmesine gelince; bunun sığır kıssasının haber verilmesinden önce olması vacip değildir. Dolayısıyla “Bu kıssanın tilavette öncekinden önde olması gerekir” diyenin sözü hatalıdır; çünkü bu kıssa bizatihi varlıkta öncekinden önde olmak zorundadır. Ancak zikirde önde gelmesi vacip değildir; çünkü bazen sebebin zikri hükmün zikrinden öne alınır, bazen de bunun tersi yapılır. Sanki onların başına bu olay gelince Allah onlara sığırı kesmelerini emretti, onlar onu kesince de: “Hani daha önce bir cana kıymıştınız” dedi.» Katil onların içinden olduğu için öldürme fiilini onlara nispet etti. İddâre'tüm (ادَّارَأْتُمْ) kelimesinin aslı «tedâre'tüm»dür (تَدَارَأْتُمْ), sonra te harfi dâl harfine idgam edildi. İdgam edilen sakin harfle başlamak caiz olmayınca vasıl elifi ziyade ettiler. İddâre'tüm'ün (ادَّارَأْتُمْ) anlamı: İhtilaf ettiniz ve çekiştiniz demektir; çünkü çekişenler birbirini defeder (yedre'u):
أَيْ يَدْفَعُهُ، وَمَعْنَى مُخْرِجٌ مُظْهِرٌ: أَيْ مَا كَتَمْتُمْ بَيْنَكُمْ مِنْ أَمْرِ الْقَتْلِ فَاللَّهُ مُظْهِرُهُ لِعِبَادِهِ وَمُبَيِّنُهُ لَهُمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْكَلَامِ: أَيْ فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا فَقُلْنَا. وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْبَعْضِ الَّذِي أُمِرُوا بِأَنْ يَضْرِبُوا الْقَتِيلَ بِهِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى ذَلِكَ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْقَوْلِ بِغَيْرِ عِلْمٍ، وَيَكْفِينَا أَنْ نَقُولَ: أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِأَنْ يَضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا، فَأَيَّ بَعْضٍ ضَرَبُوا بِهِ فَقَدْ فَعَلُوا مَا أُمِرُوا بِهِ، وَمَا زَادَ عَلَى هَذَا فَهُوَ مِنْ فُضُولِ الْعِلْمِ إِذَا لَمْ يَرِدْ بِهِ بُرْهَانٌ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
Yani iter/uzaklaştırır. Muhrîc (مُخْرِجٌ) kelimesinin manası, izhar eden/açığa çıkarandır: Yani kendi aranızda gizlediğiniz öldürme işini Allah kullarına açığa çıkaracak ve bunu onlara beyan edecektir. Bu cümle, kelâmın parçaları arasında bir itiraziyye (ara) cümlesidir: Yani «onun hakkında çekiştiniz de biz dedik ki...» demektir. Maktule vurulması emredilen parçanın tayini hususunda ihtilaf edilmiştir; ilimsizce söz söyleme mahzuru taşımasıyla birlikte buna bir ihtiyaç da yoktur. Bizim için: «Allah onlara maktule sığırın bir parçasıyla vurmalarını emretti; hangi parçasıyla vurmuşlarsa kendilerine emredilen şeyi yapmış oldular» dememiz yeterlidir. Buna yapılan ilaveler ise hakkında kesin delil bulunmadıkça gereksiz (fuzûlî) bilgilerdendir. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى }
فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها
ifadesinde hazif vardır; takdiri şöyledir: «{ فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “Biz de: Ona o sığırın bir parçasıyla vurun dedik”
فأحياه الله كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى
[vurdular] ve Allah onu diriltti. { كَذلِكَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى } “İşte Allah ölüleri böyle diriltir”
أَيْ إِحْيَاءٌ كَمِثْلِ هَذَا الْإِحْيَاءِ. وَيُرِيكُمْ آياتِهِ
yani bu diriltme gibi bir diriltmeyle [diriltir]. { وَيُرِيكُمْ آياتِهِ } “Ve size ayetlerini gösterir”
أَيْ عَلَامَاتِهِ وَدَلَائِلَهُ الدَّالَّةَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَهَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِمَنْ حَضَرَ الْقِصَّةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِلْمَوْجُودِينَ عِنْدَ نُزُولِ الْقُرْآنِ. وَالْقَسْوَةُ: الصَّلَابَةُ وَالْيُبْسُ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ خُلُوِّهَا مِنَ الْإِنَابَةِ وَالْإِذْعَانِ لِآيَاتِ اللَّهِ مَعَ وُجُودِ مَا يَقْتَضِي خِلَافَ هَذِهِ الْقَسْوَةِ مِنْ إِحْيَاءِ الْقَتِيلِ وَتَكَلُّمِهِ وَتَعْيِينِهِ لِقَاتِلِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ الْمُوجِبَةِ لِلِينِ الْقُلُوبِ وَرِقَّتِهَا. قِيلَ: أَوْ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً بِمَعْنَى الْوَاوِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: آثِماً أَوْ كَفُوراً وَقِيلَ هِيَ بِمَعْنَى بَلْ، وَعَلَى أَنَّ «أَوْ» عَلَى أَصْلِهَا أَوْ بِمَعْنَى الْوَاوِ، فَالْعَطْفُ عَلَى قَوْلِهِ: كَالْحِجارَةِ أَيْ هَذِهِ الْقُلُوبُ هِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ هِيَ أَشَدُّ قَسْوَةً مِنْهَا، فَشَبِّهُوهَا بِأَيِّ الْأَمْرَيْنِ شِئْتُمْ فَإِنَّكُمْ مُصِيبُونَ فِي هَذَا التَّشْبِيهِ. وَقَدْ أَجَابَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ وُقُوعِ «أَوْ» هَاهُنَا مَعَ كَوْنِهَا للترديد- وهو لَا يَلِيقُ لِعَلَّامِ الْغُيُوبِ- بِثَمَانِيَةِ أَوْجُهٍ. وَإِنَّمَا توصل إلى أفعل التفضيل بأشدّ مَعَ كَوْنِهِ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ وَأَقْسَى مِنَ الْحِجَارَةِ، لِكَوْنِهِ أَبْيَنَ وَأَدَلَّ عَلَى فَرْطِ الْقَسْوَةِ، كَمَا قَالَهُ فِي الْكَشَّافِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «أَوْ أَشَدَّ» بِنَصْبِ الدَّالِ، وَكَأَنَّهُ عَطَفَهُ عَلَى الْحِجَارَةِ، فَيَكُونُ أَشَدُّ مَجْرُورًا بِالْفَتْحَةِ. وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ إِلَى آخِرِهِ، قَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ بَيَانٌ لِفَضْلِ قُلُوبِهِمْ عَلَى الْحِجَارَةِ فِي شِدَّةِ الْقَسْوَةِ وَتَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ:
yani O'nun kemâl-i kudretine delâlet eden alâmetlerini ve delillerini [gösterir]. Bunun kıssada hazır bulunanlara bir hitap olması muhtemel olduğu gibi, Kur'an'ın inişi esnasında mevcut olanlara bir hitap olması da muhtemeldir. Kasvet (الْقَسْوَةُ); katılık ve kuruluktur. Öldürülenin diriltilmesi, konuşması ve katilini bizzat tayin etmesi gibi bu katılığı gidermeyi gerektiren unsurlar mevcut olmasına rağmen, kalplerin Allah'ın ayetlerine yönelmekten ve boyun eğmekten yoksun oluşunu ifade eder. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Bundan sonra” kavlindeki işaret, kalplerin yumuşamasını ve incelmesini gerektiren daha önceki ayetleredir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Yahut daha da katı” kavlindeki «ev» (أَوْ) edatının, Cenâb-ı Hakk'ın: { آثِماً أَوْ كَفُوراً } “Günahkâra veya nanköre” kavlinde olduğu gibi «vav» manasında olduğu söylenmiştir; «bel» (bilakis) manasında olduğu da söylenmiştir. «Ev» edatının kendi asıl manasında veya «vav» manasında olmasına göre atıf, { كَالْحِجارَةِ } “Taş gibi” kavli üzerinedir; yani bu kalpler taş gibidir yahut ondan daha da katıdır; dolayısıyla bu iki durumdan dilediğinize benzetin, zira siz bu benzetmede isabet etmiş olursunuz [demektir]. Râzî tefsirinde, tereddüt ifade etmesi sebebiyle -ki bu gaybları hakkıyla bilen Allah'a yakışmaz- buradaki «ev» edatının vuku buluşuna sekiz vecihle cevap vermiştir. İsmi tafdîl kipine «ve aksâ mine'l-hicârah» (ve taştan daha katı) denilmesi caizken «bi-eşedd» ile ulaşılması, el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere, katılığın aşırılığını daha açık ve daha kuvvetli biçimde göstermek içindir. A'meş dâl harfinin fethasıyla «ev eşedde» (أَوْ أَشَدَّ) şeklinde okumuştur; sanki onu «el-hicârah» kelimesine atfetmiştir, bu takdirde «eşedd» fetha ile mecrur olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } “Taşlardan öylesi vardır ki...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı hakkında el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: «Bu, onların kalplerinin katılığın şiddetinde taşlardan daha ileri olduğunu açıklamakta ve Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlini pekiştirmektedir:
أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً انْتَهَى. وَفِيهِ أَنَّ مَجِيءَ الْبَيَانِ بِالْوَاوِ غَيْرُ مَعْرُوفٍ وَلَا مَأْلُوفٍ، وَالْأَوْلَى جَعْلُ مَا بَعْدَ الْوَاوِ تَذْيِيلًا أَوْ حَالًا. التَّفَجُّرُ: التَّفَتُّحُ، وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ. وَأَصْلُ يَشَّقَّقُ يَتَشَقَّقُ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الشين،
{ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Yahut daha katı” [ifadesine dair nakil] bitti. Bunda, beyânın (açıklamanın) vâv harfi ile gelmesinin ne bilinen ne de alışılmış bir durum olduğu [eleştirisi] yer almaktadır. En uygun olanı, vâv harfinden sonrasının bir tezyîl (pekiştirme/tamamlama) yahut hâl kabul edilmesidir. Tefeccür (التَّفَجُّرُ); yarılıp açılmak (et-tefettuh) demektir ve bunun tefsiri daha önce geçmişti. Yeşşakkaku (يَشَّقَّقُ) kelimesinin aslı «yeteşakkaku» (يَتَشَقَّقُ) olup tâ harfi şîn harfine idğam edilmiştir.
وَقَدْ قَرَأَ الْأَعْمَشُ يَتَشَقَّقُ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُصَرِّفٍ يَنْشَقُّ بِالنُّونِ، وَالشَّقُّ: وَاحِدُ الشُّقُوقِ، وَهُوَ يَكُونُ بِالطُّولِ أَوْ بِالْعَرْضِ، بِخِلَافِ الِانْفِجَارِ، فَهُوَ الِانْفِتَاحُ مِنْ مَوْضِعٍ وَاحِدٍ مَعَ اتِّسَاعِ الْخَرْقِ. وَالْمُرَادُ:
A'meş aslına uygun olarak «yeteşakkaku» (يَتَشَقَّقُ) şeklinde okumuştur. İbn Musarrif ise nûn harfi ile «yenşakku» (يَنْشَقُّ) şeklinde okumuştur. Şakk (الشَّقُّ), yarıkların (şukûk) tekilidir; boyuna veya enine olur. İnficâr (patlayıp fışkırma) ise bunun aksine, yarığın genişlemesiyle birlikte tek bir yerden açılmadır. Buradaki maksat:
أَنَّ الْمَاءَ يَخْرُجُ مِنَ الْحِجَارَةِ مِنْ مَوَاضِعِ الِانْفِجَارِ وَالِانْشِقَاقِ، وَمِنَ الْحِجَارَةِ مَا يَهْبِطُ: أَيْ يَنْحَطُّ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ فِيهِ إِلَى أَسْفَلَ مِنْهُ مِنَ الْخَشْيَةِ لِلَّهِ الَّتِي تُدَاخِلُهُ وَتَحِلُّ بِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْهُبُوطَ مَجَازٌ عَنِ الْخُشُوعِ مِنْهَا، وَالتَّوَاضُعِ الْكَائِنِ فِيهَا انْقِيَادًا لِلَّهِ ﷿، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَقَدْ حَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ فِرْقَةٍ: أَنَّ الْخَشْيَةَ لِلْحِجَارَةِ مُسْتَعَارَةٌ كَمَا اسْتُعِيرَتِ الْإِرَادَةُ لِلْجِدَارِ ، وَكَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:
Su, taşlardan fışkırma ve yarılma yerlerinden çıkar. Taşlardan öylesi de vardır ki düşer; yani içine giren ve kendisine yerleşen Allah korkusundan dolayı bulunduğu yerden daha aşağıya yuvarlanır. Taşların yuvarlanmasının, onlardaki huşûdan ve Aziz ve Celil olan Allah'a boyun eğerek gösterdikleri tevazudan mecaz olduğu da söylenmiştir. Bu, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli gibidir: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, elbette onu Allah korkusundan baş eğmiş, parça parça olmuş görürdün”. İbn Cerîr bir fırkadan, duvara irade isnat edilmesi mecaz olduğu gibi taşlar için de korkunun mecaz olduğunu ve şairin şöyle dediğini nakletmiştir:
لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُورُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ
«Zübeyr'in haberi gelince boyun eğdi / Medine'nin surları ve saygıyla eğilen dağlar.»
وَذَكَرَ الْجَاحِظُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْها رَاجِعٌ إِلَى الْقُلُوبِ لَا إِلَى الْحِجَارَةِ، وَهُوَ فَاسِدٌ، فَإِنَّ الْغَرَضَ مِنْ سِيَاقِ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ قُلُوبَ هَؤُلَاءِ بَلَغَتْ فِي الْقَسْوَةِ وَفَرْطِ الْيُبْسِ الْمُوجِبَيْنِ لِعَدَمِ قَبُولِ الْحَقِّ وَالتَّأَثُّرِ لِلْمَوَاعِظِ إِلَى مَكَانٍ لَمْ تَبْلُغْ إِلَيْهِ الْحِجَارَةُ، الَّتِي هِيَ أَشَدُّ الْأَجْسَامِ صَلَابَةً وَأَعْظَمُهَا صَلَادَةً، فَإِنَّهَا ترجع إلى نوع من اللين، وهي تَفَجُّرُهَا بِالْمَاءِ وَتَشَقُّقُهَا عَنْهُ وَقَبُولُهَا لِمَا تُوجِبُهُ الْخَشْيَةُ لِلَّهِ مِنَ الْخُشُوعِ وَالِانْقِيَادِ بِخِلَافِ تِلْكَ الْقُلُوبِ. وَفِي قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ مِنَ التَّهْدِيدِ وَتَشْدِيدِ الْوَعِيدِ مَا لَا يَخْفَى، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ إِذَا كَانَ عَالِمًا بِمَا يَعْمَلُونَهُ مُطَّلِعًا عَلَيْهِ غَيْرَ غَافِلٍ عَنْهُ كَانَ لِمُجَازَاتِهِمْ بِالْمِرْصَادِ.
Câhız, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّ مِنْها } “Şüphesiz onlardan öyleleri vardır ki” kavlindeki zamirin taşlara değil kalplere raci olduğunu zikretmiştir; ancak bu batıldır. Zira bu sözün sevk ediliş gayesi; hakkı kabul etmemeyi ve öğütlerden etkilenmemeyi gerektiren katılık ve aşırı kurulukta bu kimselerin kalplerinin, cisimlerin en serti ve en katısı olan taşların dahi ulaşmadığı bir noktaya ulaştığını açıkça ortaya koymaktır. Zira taşlar bir tür yumuşaklığa döner; bu da onların su fışkırtması, sudan ötürü yarılması ve o kalplerin aksine, Allah korkusunun gerektirdiği huşû ve itaati kabul etmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir” kavlinde ise gizli kalmayacak bir tehdit ve şiddetli bir azap ihtarı vardır; zira Allah azze ve celle onların yaptıklarını bilen, her şeylerine vâkıf olan ve onlardan gafil olmayan olunca, kendilerini cezalandırmak için elbette gözetlemektedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قوله: وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ قَالَ: اخْتَلَفْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ قَالَ: مَا تُغَيِّبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ قَالَ: مَا عَمِلَ رَجُلٌ حَسَنَةً فِي سَبْعَةِ أَبْيَاتٍ إِلَّا أَظْهَرَهَا اللَّهُ، وَمَا عَمِلَ رِجْلٌ سَيِّئَةً فِي سَبْعَةِ أَبْيَاتٍ إِلَّا أظهرها، وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ: وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ أَنَّ رَجُلًا عَمِلَ عَمَلًا فِي صَخْرَةٍ صَمَّاءَ لَا بَابَ لَهَا وَلَا كُوَّةَ خَرَجَ عَمَلُهُ إِلَى النَّاسِ كَائِنًا مَا كَانَ» وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ كَانَتْ لَهُ سَرِيرَةٌ صَالِحَةٌ أَوْ سَيِّئَةٌ أَظْهَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْهَا رِدَاءً يُعْرَفُ بِهِ» وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا بِنَحْوِهِ مِنْ قَوْلِ عُثْمَانَ قَالَ: وَالْمَوْقُوفُ أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا حَدِيثًا طَوِيلًا فِي هَذَا الْمَعْنَى، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ يُلْبِسُ كُلَّ عَامِلٍ عَمَلَهُ حَتَّى يَتَحَدَّثَ بِهِ النَّاسُ وَيَزِيدُونَ، وَلَوْ عَمِلَهُ فِي جَوْفِ بَيْتٍ إِلَى سَبْعِينَ بَيْتًا عَلَى كُلِّ بَيْتٍ بَابٌ مِنْ حَدِيدٍ، وَفِي إِسْنَادِهِ ضَعْفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَيْضًا مَرْفُوعًا:
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ } “Hani bir cana kıymıştınız da onun hakkında çekişmiştiniz” kavli hakkında: «Onun hakkında ihtilaf ettiniz», { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı” kavli hakkında da: «Gizlediğiniz şeyi [açığa çıkaracaktı]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Müseyyeb b. Râfi'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bir adam iç içe yedi ev içinde bir iyilik yapsa Allah onu mutlaka açığa çıkarır; bir adam iç içe yedi ev içinde bir kötülük yapsa Allah onu mutlaka açığa çıkarır. Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması ise: { وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Hâlbuki Allah gizlemekte olduğunuz şeyi açığa çıkaracaktı” ayetidir.» Ahmed ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Saîd'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Eğer bir adam kapısı ve penceresi olmayan som bir kayanın içinde bir amel işlese, ne olursa olsun ameli mutlaka insanlara açığa çıkar.» Beyhakî, Osman'ın hadisinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kimin iyi veya kötü bir gizlisi olursa, Allah onun üzerinden kendisiyle tanınacağı bir örtüyü mutlaka açığa çıkarır.» Beyhakî bunu Osman'ın kendi sözü olarak da benzer şekilde rivayet etmiş ve: «Mevkuf olanı daha sahihtir» demiştir. Ebû'ş-Şeyh ve Beyhakî, Enes'ten merfû olarak bu manada uzun bir hadis rivayet etmişlerdir. Manası şudur: «Allah her amel edene amelini giydirir, öyle ki insanlar bunu konuşurlar ve artırırlar; hatta onu her birinin demir kapısı olan iç içe yetmiş evin içinde işlemiş olsa bile.» İsnadında zayıflık vardır. İbn Adiy de Enes'in hadisinden merfû olarak şöyle rivayet etmiştir:
«إِنَّ اللَّهَ مُرْدٍ كُلَّ امْرِئٍ رِدَاءَ عَمَلِهِ» . وَلِجَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ كَلِمَاتٌ تُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها
«Şüphesiz ki Allah, her insana amelinin örtüsünü giydiricidir.» Sahabe ve tâbiînden bir topluluğun da bu manayı ifade eden sözleri vardır. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها } “Bunun üzerine dedik ki: 'Ona (öldürülen kişiye) o [ineğin] bir parçasıyla vurun!'” kavli hakkında,
قال: ضرب
şöyle dediğini [rivayet etmiştir]: «[Ona] vuruldu
بِالْعَظْمِ الَّذِي يَلِي الْغُضْرُوفَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُمْ ضَرَبُوهُ بِفَخِذِهَا. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: ضُرِبَ بِالْبِضْعَةِ الَّتِي بَيْنَ الْكَتِفَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قِصَّةً طَوِيلَةً فِي ذِكْرِ الْبَقَرَةِ وَصَاحِبِهَا لَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهَا، وَقَدِ اسْتَوْفَاهَا فِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ قَالَ: مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاهُمُ اللَّهُ مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى وَمِنْ بَعْدِ مَا أَرَاهُمْ مِنْ أَمْرِ الْقَتِيلِ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ثُمَّ عَذَرَ اللَّهُ الْحِجَارَةَ وَلَمْ يَعْذِرْ شَقِيَّ بَنِي آدَمَ فَقَالَ: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: أي مِنَ الْحِجَارَةِ لَأَلْيَنَ مِنْ قُلُوبِكُمْ عَمَّا تُدْعَوْنَ إِلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الْحَجَرَ لَيَقَعُ عَلَى الْأَرْضِ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ مَا استطاعوه، وإنّه ليهبط من خشية الله.
kemikle vuruldu.» Abd b. Humeyd, Katâde'den onların ona [ineğin] buduyla vurduklarını rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İkrime'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «İki kürek kemiği arasındaki et parçasıyla vuruldu.» Abd b. Humeyd ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten inek ve sahibi hakkında uzun bir kıssa rivayet etmişlerdir ki bunu zikrederek sözü uzatmaya gerek yoktur; ed-Dürrü'l-Mensûr'da bu eksiksiz olarak aktarılmıştır. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Sonra bunun ardından kalpleriniz katılaştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah'ın onlara ölüleri diriltmesini göstermesinden ve öldürülen kişinin durumunu göstermesinden sonra [katılaştı]. { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Artık o (kalpler), taşlar gibi yahut daha da katıdır.” Sonra Allah taşları mazur gördü de Âdemoğlunun bedbahtını mazur görmedi ve: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ } “Çünkü öyle taşlar vardır ki ondan nehirler fışkırır” buyurdu.» —ayetin sonuna kadar—. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yani [bazı] taşlar, çağrıldığınız hakka karşı sizin kalplerinizden daha yumuşaktır.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Taş yere düşer; şayet insanların bir topluluğu onun üzerine toplansalar onu [yerinden oynatmaya] güç yetiremezler, hâlbuki o Allah korkusundan yuvarlanıp düşer.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 75-77]
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)
{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra onu akılları kestikten sonra bile bile tahrif ederlerdi. (75) İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler; birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: 'Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirsinler diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?' derler. (76) Bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir? (77)”
وقوله: أَفَتَطْمَعُونَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ فِيهِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ، كَأَنَّهُ آيَسَهُمْ مِنْ إِيمَانِ هَذِهِ الْفِرْقَةِ مِنَ الْيَهُودِ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَتَطْمَعُونَ } “Şimdi siz umuyor musunuz?” kavlindeki bu soru, inkâr (kınama/reddetme) anlamı taşımaktadır; sanki onları Yahudilerin bu fırkasının iman etmesinden ümitsizliğe düşürmüştür.
وَالْخِطَابُ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أوله ولهم. ويُؤْمِنُوا لَكُمْ أَيْ لِأَجْلِكُمْ، أَوْ عَلَى تَضْمِينِ آمَنَ مَعْنَى اسْتَجَابَ: أَيْ أَتَطْمَعُونَ أَنْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ. وَالْفَرِيقُ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لفظه. وكَلامَ اللَّهِ أَيِ التَّوْرَاةَ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ سَمِعُوا خِطَابَ اللَّهِ لِمُوسَى حِينَ كَلَّمَهُ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ الْفَرِيقُ هُمُ السَبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: «كَلِمَ اللَّهِ» . وَالْمُرَادُ مِنَ التَّحْرِيفِ أَنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى مَا سَمِعُوهُ مِنَ التَّوْرَاةِ، فَجَعَلُوا حَلَالَهُ حَرَامًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِمَّا فِيهِ مُوَافَقَةٌ لِأَهْوَائِهِمْ، كَتَحْرِيفِهِمْ صِفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِسْقَاطِ الْحُدُودِ عَنْ أَشْرَافِهِمْ، أَوْ سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ لِمُوسَى فَزَادُوا فِيهِ وَنَقَصُوا، وَهَذَا إِخْبَارٌ عَنْ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَإِنْكَارٌ عَلَى مَنْ طَمِعَ فِي إِيمَانِهِمْ وَحَالُهُمْ هَذِهِ الْحَالُ: أَيْ وَلَهُمْ سَلَفٌ حَرَّفُوا كَلَامَ اللَّهِ وَغَيَّرُوا شَرَائِعَهُ وَهُمْ مُقْتَدُونَ بِهِمْ مُتَّبِعُونَ سَبِيلَهُمْ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا فَهِمُوهُ بِعُقُولِهِمْ مَعَ كَوْنِهِمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي فَعَلُوهُ تَحْرِيفٌ مُخَالِفٌ لِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ تَبْلِيغِ شَرَائِعِهِ كَمَا هِيَ، فَهُمْ وَقَعُوا فِي الْمَعْصِيَةِ عَالِمِينَ بِهَا، وَذَلِكَ أَشَدُّ لِعُقُوبَتِهِمْ وَأَبْيَنُ لِضَلَالِهِمْ. وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا يَعْنِي أَنَّ الْمُنَافِقِينَ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ أَيْ إِذَا خَلَا الَّذِينَ لَمْ يُنَافِقُوا بِالْمُنَافِقِينَ قَالُوا لَهُمْ عَاتِبِينَ عَلَيْهِمْ أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أَيْ حكم عليكم من العذاب، وذلك أن ناسا مِنَ الْيَهُودِ أَسْلَمُوا ثُمَّ نَافَقُوا، فَكَانُوا يُحَدِّثُونَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِمَا عُذِّبَ بِهِ آبَاؤُهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ مَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ،
Hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabınadır; ya da hem ona hem de onlaradır. { يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Size inanacaklarını” ifadesi, «sizin hatırınız için» demektir veya «âmene» fiilinin «istecâbe» (icabet etti) anlamını içermesine göredir; yani «onların size icabet edeceklerini mi umuyorsunuz?» manasındadır. «el-Ferîk» (فريق) kelimesi, kendi lafzından tekili olmayan bir isimdir (topluluk ismidir). { كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamı” ifadesi Tevrat demektir. Denildi ki: Onlar, Allah'ın Mûsâ ile konuştuğu esnada ona olan hitabını işitmişlerdi; bu takdirde o fırka, Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişidir. A'meş bu ifadeyi: «كَكَلِمَ اللَّهِ» şeklinde okumuştur. Tahriften maksat, Tevrat'tan işittikleri şeylere kasten yönelip onun helalini haram kılmaları veya hevalarına uygun olan benzeri değişiklikleri yapmalarıdır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını tahrif etmeleri ve eşraflarından had cezalarını düşürmeleri böyledir. Yahut Allah'ın Mûsâ'ya olan kelamını işitip onda artırma ve eksiltme yapmalarıdır. Bu [ayet], onların küfürde ısrar edişlerini bir haber verme ve bu halde bulunurlarken onların iman etmelerini uman kimselere yönelik bir inkârdır (kınamadır): Yani onların, Allah'ın kelamını tahrif eden ve şeriatlarını değiştiren geçmişleri vardır; bunlar da onlara uymakta ve onların yolunu takip etmektedirler. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ } “Onu akılları kestikten sonra” kavlinin anlamı; yaptıkları bu işin tahrif olduğunu, şeriatlarını olduğu gibi tebliğ etmeleri hususunda Allah'ın kendilerine emrettiği şeye aykırı düştüğünü bilmeleriyle birlikte onu akıllarıyla anladıktan sonra demektir. Böylece onlar günahı bilerek işlemişlerdir; bu ise cezalandırılmaları için daha şiddetli, sapıklıkları için daha açıktır. { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlerle karşılaştıklarında” kavli, münafıkların iman edenlerle karşılaştıklarında { قالُوا آمَنَّا } “'İman ettik' derler” demektir. { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise” yani münafık olmayanlar münafıklarla baş başa kaldıklarında, onları kınayarak şöyle derler: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyor musunuz?” yani azap olarak aleyhinize hükmettiği şeyi [mi anlatıyorsunuz?]. Zira Yahudilerden birtakım insanlar Müslüman olmuş, sonra münafıklık yapmışlardı; Araplardan olan müminlere atalarının ne ile azap gördüğünü anlatıyorlardı. Denildi ki: Maksat, Tevrat'ta Muhammed'in sıfatına dair Allah'ın kendilerine açtığı (bildirdiği) hususlardır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى خَلَا. وَالْفَتْحُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ، وَالْفَتَّاحُ: الْقَاضِي بِلُغَةِ الْيَمَنِ، وَالْفَتْحُ: النَّصْرُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَوْلُهُ: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَمِنَ الْأَوَّلِ ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ أَيِ الْحَاكِمِينَ، وَيَكُونُ الْفَتْحُ بِمَعْنَى الْفَرْقِ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ، وَالْمُحَاجَّةُ: إِبْرَازُ الْحُجَّةِ، أَيْ لَا تُخْبِرُوهُمْ بِمَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ فَيَكُونُ ذَلِكَ حُجَّةً لَهُمْ عَلَيْكُمْ فَيَقُولُونَ: نَحْنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْكُمْ وَأَحَقُّ بِالْخَيْرِ مِنْهُ. وَالْحُجَّةُ، الْكَلَامُ الْمُسْتَقِيمُ، وَحَاجَجْتُ فُلَانًا فَحَجَجْتُهُ أَيْ غَلَبْتُهُ بِالْحُجَّةِ. أَفَلا تَعْقِلُونَ مَا فِيهِ الضَّرَرُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا التَّحَدُّثِ الْوَاقِعِ مِنْكُمْ لَهُمْ. ثُمَّ وَبَّخَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْإِسْرَارِ وَأَنْوَاعِ الْإِعْلَانِ، وَمِنْ ذَلِكَ إِسْرَارُهُمُ الْكُفْرَ وَإِعْلَانُهُمُ الْإِيمَانَ.
«Halâ» (خلا) kelimesinin manası daha önce geçmişti. Araplarda el-feth (الفتح): yargı ve hükümdür. Yemen lügatinde el-fettâh (الفتاح): hâkim (kadı) demektir. el-Feth aynı zamanda zafer (yardım) manasına gelir; nitekim Yüce Allah'ın: { يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlere karşı zafer diliyorlardı” ve: { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer fetih (zafer) istiyorsanız, işte size fetih geldi” kavilleri bu kabildendir. Birinci [hüküm] manasından olanlar ise: { ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ } “Sonra aramızda hak ile hükmeder” ve { وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” [ayetleridir], yani hükmedenlerin [en hayırlısısın]. Feth, iki şeyin arasını ayırmak manasına da gelir. el-Muhâcce (المحاجة): delili ortaya koymaktır; yani «Allah'ın aleyhinize hükmettiği azabı onlara haber vermeyin ki bu, onların size karşı bir delili olmasın ve böylece: 'Biz Allah katında sizden daha üstünüz ve O'ndan gelecek hayra daha layığız' demesinler» demektir. el-Hücce (الحجة), dosdoğru sözdür. «Falanca ile hüccetleştim de ona hüccet getirdim (hacectühû)» demek, delille ona galip geldim demektir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç akıl etmiyor musunuz?”, onlara yönelik olarak sizden sadır olan bu anlatışta aleyhinize ne zarar olduğunu [akıl etmiyor musunuz?] demektir. Sonra Allah sübhânehu onları azarladı: { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Bilmiyorlar mı ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?”; yani gizlemenin ve açığa vurmanın her türlüsünü bilir, küfrü gizleyip imanı açığa vurmaları da buna dâhildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ثُمَّ قَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُؤْيِسُهُمْ مِنْهُمْ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ وَلَيْسَ قَوْلُهُ: يَسْمَعُونَ التَّوْرَاةَ كُلُّهُمْ قَدْ سَمِعَهَا، وَلَكِنَّهُمُ الَّذِينَ سَأَلُوا مُوسَى رُؤْيَةَ رَبِّهِمْ، فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ الْآيَةَ. قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ كانوا يسمعون كلام الله يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا سَمِعُوهُ وَوَعَوْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ الْآيَةَ، قَالَ: الَّذِينَ يُحَرِّفُونَهُ وَالَّذِينَ يَكْتُبُونَهُ هُمُ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ، وَالَّذِينَ نَبَذُوا كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ هَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ يَهُودُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ قَالَ: هِيَ التَّوْرَاةُ حَرَّفُوهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا: آمَنَّا أَيْ: بِصَاحِبِكُمْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَكِنَّهُ إِلَيْكُمْ خَاصَّةً وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قَالُوا: لَا تُحَدِّثُوا الْعَرَبَ بِهَذَا فَقَدْ كُنْتُمْ تَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَكَانَ مِنْهُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَيْ تُقِرُّونَ بِأَنَّهُ نَبِيٌّ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّهُ قَدْ أُخِذَ عَلَيْكُمُ الْمِيثَاقُ بِاتِّبَاعِهِ، وَهُوَ يُخْبِرُهُمْ أَنَّهُ النَّبِيُّ الَّذِي كَانَ يُنْتَظَرُ، وَنَجِدُ فِي كِتَابِنَا: اجْحَدُوهُ وَلَا تُقِرُّوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْيَهُودِ وَقَوْلُهُ: بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ يَعْنِي بِمَا أَكْرَمَكُمْ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي نَاسٍ مِنَ الْيَهُودِ آمَنُوا ثُمَّ نَافَقُوا، وَكَانُوا يُحَدِّثُونَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعَرَبِ بِمَا عُذِّبُوا بِهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْعَذَابِ لِتَقُولُوا نَحْنُ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْكُمْ وَأَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْكُمْ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَدْخُلَنَّ عَلَيْنَا قَصَبَةَ الْمَدِينَةِ إِلَّا مُؤْمِنٌ، فَكَانَ الْيَهُودُ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ فَيَدْخُلُونَ وَيَرْجِعُونَ إِلَى قَوْمِهِمْ بِالْأَخْبَارِ، وَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَقُولُونَ لَهُمْ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ كَذَا وَكَذَا؟» فَيَقُولُونَ: نَعَمْ، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ قالُوا: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ، وَرَوَى عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَامَ لِقَوْمِ قُرَيْظَةَ تَحْتَ حُصُونِهِمْ فَقَالَ: يَا إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ وَيَا عَبَدَةَ الطَّاغُوتِ، فَقَالُوا: مَنْ أَخْبَرَ هَذَا الْأَمْرَ مُحَمَّدًا؟ مَا خَرَجَ هَذَا الْأَمْرُ إِلَّا مِنْكُمْ أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ» أي بما حكم الله ليكون
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Sonra Allah, Peygamberine ve beraberindeki müminlere onları [Yahudilerden] ümitsizliğe düşürerek: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirlerdi...” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: O'nun “işitirlerdi” sözü, onların hepsinin Tevrat'ı işittiği anlamına gelmez; bilakis onlar, Mûsâ'dan Rablerini görmeyi isteyen ve bu sebeple kendilerini yıldırım çarpan kimselerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Onlar Yahudilerdir; Allah'ın kelamını işitirler, onu işitip kavradıktan sonra tahrif ederlerdi (değiştirirlerdi).» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Onu tahrif edenler ve onu [kendi elleriyle] yazanlar, onların âlimleridir. Allah'ın kitabını arkalarına atanlar da işte bunların hepsi Yahudilerdir.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını işitirlerdi” ifadesi hakkında: «O Tevrat'tır; onu tahrif ettiler» dediğini nakletmiştir. İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında: «İman ettik» derler” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Yani “Arkadaşınız olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [iman ettik], fakat o yalnızca size mahsustur” [derler]. { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise” şöyle derler: “Bunu Araplara anlatmayın; zira siz [daha önce] onunla onlara karşı fetih/zafer diliyordunuz ve o da onlardandı. { لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } «Rabbinizin huzurunda bunu size karşı delil getirsinler diye mi?» Yani siz onun bir peygamber olduğunu ikrar ediyorsunuz; oysa ona tabi olmanız konusunda sizden kesin söz (misak) alındığını ve onun beklenen peygamber olduğunu onlara haber verdiğini biliyorsunuz. Biz ise kitabımızda buluyoruz ki: Onu inkâr edin ve onu ikrar etmeyin (kabul etmeyin)!”» İbn Cerîr ondan [İbn Abbâs'tan] bu ayetin Yahudilerin münafıkları hakkında indiğini ve O'nun: { بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığı şeyleri” sözünün de “Allah'ın size ikram ettiği şeyleri” manasına geldiğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayet, iman edip sonra nifaka düşen Yahudilerden bir grup hakkında indi. Onlar, Arap müminlere [geçmişte] ne ile azap olunduklarını anlatıyorlardı. Bunun üzerine birbirlerine şöyle dediler: «“Biz Allah'a sizden daha sevimliyiz ve Allah katında sizden daha üstünüz” demeniz için mi Allah'ın size [hükmettiği] azabı onlara anlatıyorsunuz?» İbn Cerîr, İbn Zeyd'den ayetin iniş sebebine dair şunu nakletmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Medine kalesine/merkezine yanımıza mümin olandan başkası kesinlikle girmesin!» buyurmuştu. Yahudiler de iman etmiş gibi görünüp içeri giriyor ve kavimlerine haberlerle dönüyorlardı. Müminler onlara: «Allah Tevrat'ta şöyle şöyle buyurmadı mı?» diyorlar, onlar da: «Evet» diyorlardı. Kavimlerine döndüklerinde ise [diğer Yahudiler onlara]: «{ أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığını (bildirdiğini) onlara anlatıyor musunuz?...”» dediler. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den ayetin iniş sebebi hakkında şunu rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kurayza kavmine karşı kalelerinin altında durdu ve: «Ey maymunların ve domuzların kardeşleri ve ey tâğûta tapanlar!» buyurdu. Bunun üzerine [Yahudiler]: «Bu durumu Muhammed'e kim haber verdi? Bu haber kesinlikle sizden başkasından çıkmadı! { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açtığı (hükmettiği) şeyi onlara mı anlatıyorsunuz?”» dediler.» Yani Allah'ın hükmettiği şeyi; tâ ki
لَهُمْ حُجَّةً عَلَيْكُمْ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ السَّبَبَ فِي نُزُولِ الْآيَةِ: «أنّ امرأة من اليهود أصابت فاحشة، فجاؤوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ يَبْتَغُونَ مِنْهُ الْحُكْمَ رَجَاءَ الرُّخْصَةِ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَالِمَهُمْ وَهُوَ ابْنُ صُورِيَا فَقَالَ لَهُ: احْكُمْ ... قَالَ: فَجَبَوْهُ، وَالتَّجْبِيَةُ: يَحْمِلُونَهُ عَلَى حِمَارٍ وَيَجْعَلُونَ وَجْهَهُ إِلَى ذَنَبِ الْحِمَارِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَبِحُكْمِ اللَّهِ حَكَمْتَ؟ قَالَ: لَا، وَلَكِنَّ نِسَاءَنَا كُنَّ حِسَانًا فَأَسْرَعَ فِيهِنَّ رِجَالُنَا فَغَيَّرْنَا الْحُكْمَ، وَفِيهِ نَزَلَ: وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْآيَةَ» وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا: آمَنَّا فَصَانَعُوهُمْ بِذَلِكَ لِيَرْضَوْا عَنْهُمْ وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ نَهَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَنْ يُحَدِّثُوا بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَبَيَّنَ لَهُمْ فِي كِتَابِهِ مِنْ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنَعَتِهِ وَنُبُوَّتِهِ وَقَالُوا: إِنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ احْتَجُّوا بِذَلِكَ عَلَيْكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ قَالَ: مَا يُعْلِنُونَ مِنْ أَمْرِهِمْ وَكَلَامِهِمْ إِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا، وَمَا يُسِرُّونَ إِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ مِنْ كُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَتَكْذِيبِهِمْ بِهِ وَهُمْ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ يَعْنِي مِنْ كُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَلِكَذِبِهِمْ، وَمَا يُعْلِنُونَ حِينَ قَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ آمَنَّا، وَقَدْ قَالَ بِمِثْلِ هذا جماعة من السلف.
onların aleyhinizde bir delili olsun. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet etmiştir: «Yahudilerden bir kadın çirkin bir hayasızlık (zina) yapmıştı. Bir ruhsat umuduyla hüküm istemek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların âlimini —ki o İbn Sûriyâ idi— çağırdı ve ona: 'Hükmet!' buyurdu. [İbn Sûriyâ]: 'Onu teşhir edin (tecbiye yapın)' dedi. Tecbiye: Onu bir eşeğe bindirip yüzünü eşeğin kuyruğuna doğru çevirmeleridir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ın hükmüyle mi hükmettin?' buyurdu. O da: 'Hayır, fakat kadınlarımız güzeldi, erkeklerimiz de onlara rağbet gösteriyordu; biz de hükmü değiştirdik' dedi. Bunun üzerine: { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise” ayeti indi.» Abd b. Humeyd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا } “İman edenlerle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler” kavli hakkında: «Kendilerinden hoşnut olsunlar diye onlara böyle yaranmaya çalışırlardı. { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise” Allah'ın kendilerine açtığı (bildirdiği) ve Kitabı'nda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna, vasfına ve peygamberliğine dair açıkladığı hususları anlatmaktan birbirlerini nehyederler ve: 'Siz bunu yaparsanız Rabbinizin katında bunu sizin aleyhinize delil getirirler; { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç akıl erdirmiyor musunuz?”' derlerdi. { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir?” kavli hakkında da şöyle demiştir: 'Açığa vurdukları şey; iman edenlerle karşılaştıklarında sergiledikleri tavırları ve sözleridir. Gizledikleri şey ise; baş başa kaldıklarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleri ve onu yanlarında yazılı buldukları hâlde yalanlamalarıdır.'» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir?” kavli hakkında: «Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr edişlerini ve yalanlarını; açığa vurdukları şey ise müminlere 'İman ettik' dedikleri zamanki sözleridir» dediğini rivayet etmiştir. Selef-i salihinden bir topluluk da bunun benzerini söylemiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٨ الى ٨٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 78-82]
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)
{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢) } “İçlerinden bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. (78) Artık elleriyle Kitab'ı yazıp sonra onu az bir bedel karşılığında satmak için: 'Bu, Allah katındandır' diyenlerin vay haline! Ellerinin yazdıklarından ötürü vay başlarına geleceğe! Kazandıklarından ötürü vay başlarına geleceğe! (79) Dediler ki: 'Bize ateş, sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız —ki Allah sözünden asla dönmez— yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?' (80) Hayır, kim bir kötülük işler ve günahı kendisini kuşatırsa, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (81) İman edip salih ameller işleyenler ise cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (82)”
قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ أَيْ مِنَ الْيَهُودِ. وَالْأُمِّيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى الْأُمَّةِ الْأُمِّيَّةِ الَّتِي هِيَ عَلَى أَصْلِ وِلَادَتِهَا مِنْ أُمَّهَاتِهَا لَمْ تَتَعَلَّمِ الْكِتَابَةَ وَلَا تُحْسِنُ الْقِرَاءَةَ لِلْمَكْتُوبِ، وَمِنْهُ حَدِيثُ «إِنَّا أُمَّةٌ أمية لا تكتب ولا تحسب» وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّمَا قِيلَ لَهُمْ أُمِّيُّونَ لِنُزُولِ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ كَأَنَّهُمْ نُسِبُوا إِلَى أُمِّ الْكِتَابِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَمِنْهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَقِيلَ: هم نصارى العرب وقيل: هم قوم كانوا أهل كتاب فرفع كتابهم لذنوب ارتكبوها وَقِيلَ: هُمُ الْمَجُوسُ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ وَالرَّاجِحُ الْأَوَّلُ. وَمَعْنَى لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ أَنَّهُ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ إِلَّا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْأَمَانِيِّ الَّتِي يَتَمَنَّوْنَهَا وَيُعَلِّلُونَ بِهَا أَنْفُسَهُمْ. وَالْأَمَانِيُّ: جَمْعُ أُمْنِيَّةٍ وَهِيَ مَا يَتَمَنَّاهُ الْإِنْسَانُ لِنَفْسِهِ، فَهَؤُلَاءِ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِالْكِتَابِ الَّذِي هُوَ التَّوْرَاةُ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ من كونهم لا يكتبون ولا يقرءون المكتوب، والاستثناء منقطع: أي لكن الأمانيّ ثابتة لهم مِنْ كَوْنِهِمْ مَغْفُورًا لَهُمْ بِمَا يَدَّعُونَهُ لِأَنْفُسِهِمْ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، أَوْ بِمَا لَهُمْ مِنَ السَّلَفِ الصَّالِحِ فِي اعْتِقَادِهِمْ وَقِيلَ الْأَمَانِيُّ الْأَكَاذِيبُ كَمَا سَيَأْتِي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ عثمان بن
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمِنْهُمْ } “İçlerinden bir kısmı da” kavli, «Yahudilerden» demektir. Ümmî (الأمي), analarından doğdukları asli hâl üzere kalıp yazı yazmayı öğrenmemiş ve yazılı olanı okumayı beceremeyen ümmî millete nispet edilmiştir; «Biz ümmî bir ümmetiz; ne yazarız ne de hesap yaparız» hadisi de bu kabildendir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Onlara, kendilerine Kitap indiği için ümmîler denmiştir; sanki Ümmü'l-Kitâb'a nispet edilmişlerdir, dolayısıyla [ayet]: 'Onlardan Ehl-i Kitap olanlar da vardır' demiş gibidir.» Denildi ki: Onlar Arapların Hristiyanlarıdır; denildi ki: Onlar Ehl-i Kitap olan bir kavimdi, işledikleri günahlar sebebiyle kitapları kaldırıldı; denildi ki: Onlar Mecûsîlerdir; bundan başka şeyler de söylenmiştir. Tercih edilen görüş ise birincisidir. { لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ } “Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntuları bilirler” kavlinin manası; arzuladıkları ve nefislerini kendisiyle avuttukları kuruntulardan başka Kitab'a dair hiçbir bilgilerinin olmamasıdır. el-Emânî (الأماني), ümniyye (أمنية) kelimesinin çoğuludur; o da insanın kendisi için arzuladığı şeydir. Dolayısıyla bunlar, yazı yazmadıkları ve yazılı olanı okumadıkları için Tevrat olan Kitab'ı bilmezler. İstisna münkati'dir (kesintilidir): Yani lakin kendileri için iddia ettikleri salih amellerden yahut kendi inançlarına göre sahip oldukları salih geçmişlerden ötürü bağışlanmış olduklarına dair kuruntular onlar için sabittir. Denildi ki: el-Emânî (الأماني) yalanlar demektir; nitekim İbn Abbâs'tan bu gelecektir. Osman b.
عَفَّانَ: مَا تَمَنَّيْتُ مُنْذُ أَسْلَمْتُ: أَيْ مَا كَذَبْتُ، حَكَاهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقِيلَ: الْأَمَانِيُّ: التِّلَاوَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ أَيْ إِذَا تَلَا أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي تِلَاوَتِهِ، أَيْ لَا عِلْمَ لَهُمْ إِلَّا مُجَرَّدُ التِّلَاوَةِ مِنْ دُونِ تَفَهُّمٍ وَتَدَبُّرٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ:
[Osman b.] Affân'ın: «Müslüman olduğumdan beri temennî etmedim (yalan söylemedim)» sözüdür; bunu ondan Kurtubî tefsirinde nakletmiştir. Denildi ki: el-Emânî (الأماني), tilavet (okuma) demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Ancak [bir şeyi] arzulayıp okuduğunda, şeytan onun okumasına [bir vesvese] atıvermiştir” kavli de bu kabildendir; yani okuduğu zaman şeytan onun okumasına [bir şey] katmıştır. Yani anlamadan ve üzerinde düşünmeden sırf okumaktan başka bir bilgileri yoktur. Ka'b b. Mâlik'in şu sözü de bu manadadır:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ ... وَآخِرَهُ لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ
«Gecenin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ), ... Gecenin sonunda ise mukadder ecellerle karşılaştı.»
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ آخِرَ لَيْلَةٍ ... تَمَنِّي دَاوُدَ الزَّبُورَ عَلَى رُسْلِ
«Gecenin sonunda Allah'ın Kitabı'nı okudu, ... Dâvûd'un Zebûr'u tane tane okuduğu gibi.»
وَقِيلَ: الْأَمَانِيُّ: التَّقْدِيرُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: يُقَالُ: مُنِّيَ لَهُ: أَيْ قُدِّرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Denildi ki: el-Emânî (الأماني), takdir etmektir (zihinde tasarlamaktır). Cevherî şöyle demiştir: «مُنِّيَ لَهُ» yani ona takdir edildi denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
لَا تَأْمَنَنَّ وَإِنْ أَمْسَيْتَ فِي حَرَمٍ ... حَتَّى تُلَاقِيَ مَا يُمَنِّي لَكَ الْمَانِي
«Harem içinde akşama ersensen bile asla güvende hissetme, ... Tâ ki takdir edenin senin için takdir ettiği şeyle karşılaşıncaya dek.»
أَيْ يُقَدِّرُ لَكَ الْمُقَدِّرُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالِاشْتِقَاقُ مِنْ مُنِّيَ إِذَا قُدِّرَ، لِأَنَّ الْمُتَمَنِّيَ يُقَدِّرُ فِي نَفْسِهِ ويجوّز ما يتمناه، وكذلك المختلق والقارئ يقدران كلمة كذا بعد كذا. انتهى. وَإِنْ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ نَافِيَةٌ: أَيْ مَا هُمْ، وَالظَّنُّ: هُوَ التَّرَدُّدُ الرَّاجِحُ بَيْنَ طَرَفَيِ الِاعْتِقَادِ الْغَيْرِ الْجَازِمِ، كَذَا فِي الْقَامُوسِ، أَيْ مَا هُمْ إِلَّا يَتَرَدَّدُونَ بِغَيْرِ جَزْمٍ وَلَا يَقِينٍ وَقِيلَ: الظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْكَذِبِ وَقِيلَ: هُوَ مُجَرَّدُ الْحَدْسِ. لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَهْلَ الْعِلْمِ مِنْهُمْ بِأَنَّهُمْ غَيْرُ عَامِلِينَ بَلْ يُحَرِّفُونَ كَلَامَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ، ذَكَرَ أَهْلَ الْجَهْلِ منهم بأنهم يتكلمون عَلَى الْأَمَانِيِّ وَيَعْتَمِدُونَ عَلَى الظَّنِّ الَّذِي لَا يَقِفُونَ مِنْ تَقْلِيدِهِمْ عَلَى غَيْرِهِ وَلَا يَظْفَرُونَ بِسِوَاهُ. وَالْوَيْلُ: الْهَلَاكُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَصْلُ فِي الْوَيْلِ وَيْ: أَيْ حُزْنٌ، كَمَا تَقُولُ: وَيْ لِفُلَانٍ:
Yani takdir eden sana takdir edinceye kadar. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «Türetilişi, takdir edildiği zaman söylenen 'müniye' (مُنِيَ) kelimesindendir; çünkü temennî eden kişi, nefsinde takdir eder ve arzuladığı şeyi mümkün görür. Aynı şekilde uyduran ve okuyan kişi de filan kelimeden sonra filan kelimeyi [zihninde] takdir eder.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Onlar sadece zanda bulunurlar” kavlindeki «in» (إِنْ) nefiy (olumsuzluk) edatıdır; yani «onlar değildir» demektir. Zan (الظن): Kesin olmayan inancın iki tarafı arasında ağır basan tereddüttür; el-Kâmûs'ta böyledir. Yani onlar kesinlik ve yakin olmaksızın yalnızca tereddüt ederler. Denildi ki: Buradaki zan, yalan manasındadır; denildi ki: O, sırf tahmindir. Allah sübhânehu, onların ilim ehlini gereğince amel etmeyip aksine akılları kestikten ve bildikten sonra Allah'ın kelamını tahrif eden kimseler olarak zikredince, cahil olanlarını da kuruntulara dayalı konuşan ve taklitlerinden başka hiçbir şeye vâkıf olamadıkları ve başkasını elde edemedikleri zanna bel bağlayan kimseler olarak zikretti. el-Veyl (الويل), helak demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Veyl'in aslı «vey» (وَيْ) lafzıdır; yani hüzündür; nitekim «falancaya vey olsun» dersin,
أَيْ حُزْنٌ لَهُ، فَوَصَلَتْهُ الْعَرَبُ بِاللَّامِ، قَالَ الْخَلِيلُ: وَلَمْ نَسْمَعْ عَلَى بِنَائِهِ إِلَّا وَيْحَ، وَوَيْسَ، ووَيْهَ، وَوَيْكَ، وَوَيْبَ، وَكُلُّهُ مُتَقَارِبٌ فِي الْمَعْنَى، وَقَدْ فَرَّقَ بَيْنَهَا قَوْمٌ وَهِيَ مَصَادِرُ لَمْ يَنْطِقِ الْعَرَبُ بِأَفْعَالِهَا، وَجَازَ الِابْتِدَاءُ به وإن كان نكرة لأن فِيهِ مَعْنَى الدُّعَاءِ. وَالْكِتَابَةُ مَعْرُوفَةٌ، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ الْمُحَرَّفَ وَلَا يُبَيِّنُونَ وَلَا يُنْكِرُونَهُ عَلَى فَاعِلِهِ. وَقَوْلُهُ: بِأَيْدِيهِمْ تَأْكِيدٌ لِأَنَّ الْكِتَابَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا بِالْيَدِ فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ قوله: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ وقال ابن السراج: هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ أَنَّهُ مِنْ تِلْقَائِهِمْ دُونَ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِمْ. وَفِيهِ أَنَّهُ قَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مِنْ تِلْقَائِهِمْ قَوْلُهُ: يَكْتُبُونَ الْكِتابَ فَإِسْنَادُ الْكِتَابَةِ إِلَيْهِمْ يُفِيدُ ذَلِكَ. وَالِاشْتِرَاءُ: الِاسْتِبْدَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ، وَوَصَفَهُ بِالْقِلَّةِ لِكَوْنِهِ فَانِيًا لَا ثَوَابَ فِيهِ، أَوْ لِكَوْنِهِ حَرَامًا لَا تَحِلُّ بِهِ الْبَرَكَةُ، فَهَؤُلَاءِ الْكَتَبَةُ لَمْ يَكْتَفُوا بِالتَّحْرِيفِ وَلَا بِالْكِتَابَةِ لِذَلِكَ الْمُحَرَّفِ حَتَّى نَادَوْا فِي الْمَحَافِلِ بِأَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، لينالوا بهذه المعاصي المتكرّرة هذا الغرض النَّزِيرَ وَالْعِوَضَ الْحَقِيرَ. وَقَوْلُهُ: مِمَّا يَكْسِبُونَ قِيلَ: مِنَ الرِّشَا وَنَحْوِهَا وَقِيلَ: مِنَ الْمَعَاصِي، وَكَرَّرَ الْوَيْلَ تَغْلِيظًا عَلَيْهِمْ وَتَعْظِيمًا لِفِعْلِهِمْ وَهَتْكًا لِأَسْتَارِهِمْ وَقالُوا أَيِ الْيَهُودُ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ الْآيَةَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً الْإِنْكَارُ عَلَيْهِمْ لِمَا صَدَرَ مِنْهُمْ مِنْ هَذِهِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةِ أَنَّهَا لَنْ تَمَسَّهُمُ النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً: أَيْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَكُمْ مَعَ اللَّهِ عَهْدٌ بِهَذَا، وَلَا أَسْلَفْتُمْ من الأعمال الصالحة ما يصدق هذه
Yani ona bir hüzün [ve helak] olsun! Araplar bu kelimeyi lâm (ل) harfi cerri ile birleştirmişlerdir. Halîl şöyle demiştir: «Onun kalıbında ancak veyha (وَيْحَ), veyse (وَيْسَ), veyhe (وَيْهَ), veyke (وَيْكَ) ve veybe (وَيْبَ) kelimelerini işittik.» Bunların hepsi anlam bakımından birbirine yakındır. Bir zümre ise aralarında fark gözetmiştir. Bunlar, Arapların fiillerini kullanmadığı masdarlardır. Dua anlamı taşıdığı için [veyl kelimesi] nekire (belirsiz) olmasına rağmen onunla [cümleye mübteda olarak] başlanması caiz olmuştur. Kitâbet (yazma) bilinen bir şeydir; buradaki maksat, onların tahrif edilmiş kitabı yazmaları, bunu açıklamamaları ve bunu yapana da karşı çıkmamalarıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِأَيْدِيهِمْ } “kendi elleriyle” kavli pekiştirme (tekit) içindir; çünkü yazma eylemi ancak elle olur. Dolayısıyla bu, O'nun: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş [yoktur ki]...” ve: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla söylerler” kavli gibidir. İbnu's-Serrâc şöyle demiştir: «Bu ifade, kendilerine indirilmiş olmaksızın kendi taraflarından [uydurulmuş] olduğuna dair bir kinayedir.» Buna karşılık, { يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } “Kitab'ı yazarlar” kavlinin de bunun onların kendiliklerinden olduğuna zaten delalet ettiği söylenmiştir; zira yazma eyleminin onlara isnat edilmesi bunu ifade eder. İştirâ (satın alma), istibdâl (değiş tokuş etme) demektir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. [Elde edilen bedelin] 'az' olarak nitelendirilmesi, fani olup içinde hiçbir sevabın bulunmayışından yahut haram olup ona bereketin dokunmayışındandır. Nitekim bu yazıcılar ne tahrif etmekle ne de o tahrif edilmiş olanı yazmakla yetinmeyip, bir de topluluklar içinde bunun Allah katından olduğunu ilan ettiler; ta ki tekrarlanan bu günahlar sebebiyle bu pek az gayeye ve değersiz menfaate ulaşsınlar. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِمَّا يَكْسِبُونَ } “kazandıklarından ötürü” kavli hakkında; 'rüşvet ve benzeri şeylerden' denildiği gibi, 'günahlardan ötürü' de denilmiştir. [Allah], onlara karşı cezayı ağırlaştırmak, fiillerinin vehametini vurgulamak ve gizli hallerini ifşa etmek maksadıyla 'veyl' (yazıklar olsun) kelimesini tekrarlamıştır. { وَقالُوا } “Ve dediler ki” yani Yahudiler; { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Ateş bize asla dokunmayacaktır...” ayet[i]. Bu ayetin nüzul sebebi hakkında ileride açıklanacağı üzere ihtilaf edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “De ki: Allah katından bir söz mü aldınız?” kavlinden maksat; kendilerinden sâdır olan 'ateşin kendilerine ancak sayılı birkaç gün dokunacağı' şeklindeki bu batıl iddialarından ötürü onları kınamaktır (inkâr). Yani: Bu hususta Allah katında önceden verilmiş bir sözünüz olmadığı gibi, bu...
الدَّعْوَى حَتَّى يَتَعَيَّنَ الْوَفَاءُ بِذَلِكَ وَعَدَمُ إِخْلَافِ الْعَهْدِ: أَيْ إِنِ اتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَ «أَمْ» إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُعَادِلَةً بِمَعْنَى أَيُّ الْأَمْرَيْنِ كَائِنٌ عَلَى سَبِيلِ التَّقْرِيرِ، لِأَنَّ الْعِلْمَ وَاقِعٌ بِكَوْنِ أَحَدِهِمَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُنْقَطِعَةً. انْتَهَى، وَهَذَا تَوْبِيخٌ لَهُمْ شَدِيدٌ.
salih amelleri de önceden işlemiş değilsiniz ki buna vefa gösterilmesi ve sözden dönülmemesi kesinleşsin: Yani şayet Allah katından bir söz almışsanız, Allah sözünden asla dönmez; { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «'Em' (أم) edatı ya ikrar ettirme yoluyla 'iki durumdan hangisi geçerlidir?' anlamında muâdiledir (denkleştiricidir); zira ikisinden birinin gerçekleştiğine dair bilgi sabittir; ya da münkati' (kesintili) olması câizdir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu, onlara yönelik çok şiddetli bir azarlamadır.
قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: الْعَهْدُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يَجْرِي مَجْرَى الْوَعْدِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ خَبَرُهُ سُبْحَانَهُ عَهْدًا لِأَنَّ خَبَرَهُ أَوْكَدُ مِنَ الْعُهُودِ الْمُؤَكَّدَةِ. وَقَوْلُهُ: بَلى إِثْبَاتٌ بَعْدَ النَّفْيِ: أَيْ بَلَى تَمَسُّكُمْ لَا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ مِنْ كَوْنِهِ أَيَّامًا مَعْدُودَةً. وَالسَّيِّئَةُ: الْمُرَادُ بِهَا الْجِنْسُ هُنَا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ ثُمَّ أَوْضَحَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مُجَرَّدَ كَسْبِ السَّيِّئَةِ لَا يُوجِبُ الْخُلُودَ فِي النَّارِ، بَلْ لَا بُدَّ أن تكون سيئته مُحِيطَةً بِهِ قِيلَ هِيَ الشِّرْكُ وَقِيلَ الْكَبِيرَةُ. وَتَفْسِيرُهَا بِالشِّرْكِ أَوْلَى لِمَا ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ تَوَاتُرًا مِنْ خُرُوجِ عُصَاةِ الْمُوَحِّدِينَ مِنَ النَّارِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ كَوْنُهَا نَازِلَةً فِي الْيَهُودِ وَإِنْ كَانَ الِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Râzî tefsirinde şöyle demiştir: «Bu makamdaki ahit (söz), vaat yerindedir. Allah sübhânehu'nun haberine ahit denilmesi, O'nun haberinin pekiştirilmiş sözleşmelerden daha kuvvetli olmasındandır.» Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلى } “Hayır (bilakis)” kavli, olumsuzluktan sonra bir ispattır: Yani bilakis ateş size dokunacaktır; sizin zikrettiğiniz sayılı birkaç gün olma şekliyle değil. Seyyie (kötülük) lafzından maksat burada cins isimdir; Cenâb-ı Hakk'ın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” ve: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavilleri de böyledir. Sonra Allah sübhânehu, sırf kötülük işlemenin cehennemde ebedî kalmayı gerektirmediğini, bilakis kötülüğünün kendisini çepeçevre kuşatmış olmasının şart olduğunu açıkladı. Denildi ki: O şirk'tir; denildi ki: Büyük günahtır. Onu şirk ile tefsir etmek daha evladır; zira tevhid ehli günahkârların cehennemden çıkacağına dair sünnette mütevatir rivayetler sabittir. Hükmün sebebin hususiliğine değil de lafzın umumiliğine göre verilmesine rağmen, ayetin Yahudiler hakkında inmiş olması da bunu desteklemektedir.
وقد قرأ نافع (خطيئاته) بِالْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْإِفْرَادِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْخُلُودِ.
Nâfi', { خَطِيئَاتُهُ } şeklinde çoğul olarak okumuş; diğer kıraat imamları ise tekil olarak okumuşlardır. Ebedî kalmanın (hulûd) tefsiri daha önce geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ قَالَ:
İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } “İçlerinden bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لَا يَدْرُونَ مَا فِيهِ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ قَالَ: وَهُمْ يَجْحَدُونَ نُبُوَّتَكَ بِالظَّنِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ:
«Onun içinde ne olduğunu bilmezler. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Ve onlar sadece zanda bulunurlar” kavli hakkında da: 'Onlar senin peygamberliğini sırf zan ile inkâr ediyorlar' dedi.» İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
الْأُمِّيُّونَ قَوْمٌ لَمْ يُصَدِّقُوا رَسُولًا أَرْسَلَهُ اللَّهُ، وَلَا كِتَابًا أَنْزَلَهُ اللَّهُ فَكَتَبُوا كِتَابًا بِأَيْدِيهِمْ، ثُمَّ قَالُوا لِقَوْمٍ سَفَلَةٍ جُهَّالٍ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَدْ أَخْبَرَ أَنَّهُمْ يَكْتُبُونَ بِأَيْدِيهِمْ، ثُمَّ سَمَّاهُمْ أُمِّيِّينَ لِجُحُودِهِمْ كُتُبَ اللَّهِ وَرُسُلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ النَّخَعِيِّ قَالَ: مِنْهُمْ مَنْ لَا يُحْسِنُ أَنْ يَكْتُبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَمانِيَّ قَالَ: الْأَحَادِيثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهَا الكذب. وكذا روى مثله عبد ابن حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَزَادَ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ قَالَ: إِلَّا يَكْذِبُونَ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ وَالْحَاكِمُ فِي مُسْتَدْرَكِهِ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «وَيْلٌ:
«Ümmîler; Allah'ın gönderdiği hiçbir elçiyi ve Allah'ın indirdiği hiçbir kitabı tasdik etmeyen bir kavimdir. Kendi elleriyle bir kitap yazdılar, sonra ayak takımı cahil bir kavme: 'Bu, Allah katındandır' dediler. [Cenâb-ı Hak] onların elleriyle yazdıklarını haber vermiş, sonra Allah'ın kitaplarını ve elçilerini inkâr etmeleri sebebiyle onları ümmîler diye isimlendirmiştir.» İbn Cerîr, Nehaî'den: «Onlardan yazı yazmayı beceremeyen kimsedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا أَمانِيَّ } “Ancak birtakım kuruntuları [bilirler]” kavli hakkında: «Sözlerdir (uydurmalardır)» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan bunun «yalan» olduğunu rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd de Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “Ve onlar sadece zanda bulunurlar” kavli hakkında: «Sadece yalan söylerler» dedi. Nesâî ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } “Artık Kitab'ı yazanların vay haline!” kavli hakkında: «Ehl-i Kitap hakkında indi» dediğini rivayet etmiştir. Ahmed, Tirmizî, Sahih'inde İbn Hibbân ve Müstedrek'inde Hâkim —ve sahih olduğunu belirterek— Ebû Saîd'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Veyl:
وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَهْوِي فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ قَعْرَهُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ عُثْمَانَ مَرْفُوعًا قَالَ: «الْوَيْلُ: جَبَلٌ فِي النَّارِ» وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ مَرْفُوعًا أَنَّهُ حَجَرٌ فِي النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ قَالَ: هُمْ أَحْبَارُ الْيَهُودِ، وَجَدُوا صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ مَكْتُوبَةً فِي التَّوْرَاةِ أَكْحَلَ أَعْيَنَ رَبْعَةً جَعْدَ الشَّعَرِ حَسَنَ الْوَجْهِ، فَلَمَّا وَجَدُوهُ فِي التَّوْرَاةِ مَحَوْهُ حَسَدًا وَبَغْيًا، فَأَتَاهُمْ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالُوا: تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ نَبِيًّا أُمِّيًّا؟ فَقَالُوا: نَعَمْ نَجِدُهُ طَوِيلًا أَزْرَقَ سِبْطَ الشَّعَرِ، فَأَنْكَرَتْ قُرَيْشٌ وَقَالُوا: لَيْسَ هَذَا مِنَّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ثَمَناً قَلِيلًا قَالَ: عَرَضًا مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا فَوَيْلٌ لَهُمْ قَالَ: فَالْعَذَابُ عَلَيْهِمْ مِنَ الَّذِي كَتَبُوا بِأَيْدِيهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْكَذِبِ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ يقول: مما يأكلون به، النَّاسِ السَّفَلَةِ وَغَيْرِهِمْ. وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ آثَارًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ أَنَّهُمْ كَرِهُوا بَيْعَ الْمَصَاحِفِ مُسْتَدِلِّينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى ذَلِكَ، ثُمَّ ذَكَرَ آثَارًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ جَوَّزُوا ذَلِكَ وَلَمْ يَكْرَهُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ
Cehennemde bir vadidir ki kâfir onun dibine ulaşmadan önce kırk yıl boyunca oraya yuvarlanır.» İbn Cerîr, Osman'ın hadisinden merfû olarak: «Veyl, cehennemde bir dağdır» dediğini rivayet etmiştir. Bezzâr ve İbn Merdûye, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın hadisinden merfû olarak onun cehennemde bir kaya olduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } “Artık Kitab'ı yazanların vay haline!” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onlar Yahudi hahamlarıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını Tevrat'ta sürmeli gözlü, iri gözlü, orta boylu, dalgalı saçlı ve güzel yüzlü olarak yazılmış buldular. Onu Tevrat'ta bulunca haset ve azgınlık ederek sildiler. Kureyş'ten bir grup onlara gelip: 'Tevrat'ta ümmî bir peygamber buluyor musunuz?' dediler. Onlar da: 'Evet, onu uzun boylu, gök gözlü ve düz saçlı buluyoruz' dediler. Kureyş bunu kabul etmedi ve: 'Bu bizden değildir' dediler.» İbn Cerîr ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { ثَمَناً قَلِيلاً } “Az bir bedel” kavli hakkında: «Dünya metaından bir metadır» dediğini; { فَوَيْلٌ لَهُمْ } “Vay onların haline!” kavli hakkında: «O yalandan elleriyle yazdıkları şeyden ötürü azap onlaradır; { وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarından ötürü vay başlarına geleceğe!” kavli hakkında da: Ayak takımından ve başkalarından onun sebebiyle yedikleri şeyden ötürü [azap onlaradır] demektedir» dediğini rivayet etmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi, Selef'ten bir topluluğun bu ayeti delil getirerek Mushaf satışını kerih gördüklerine dair rivayetleri zikretmiştir; hâlbuki ayette buna delalet yoktur. Sonra onlardan bir topluluğun buna cevaz verdiklerini ve kerih görmediklerini belirten rivayetleri zikretmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir,
أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَقُولُونَ مُدَّةُ الدُّنْيَا سَبْعَةُ آلَافِ سَنَةٍ، وَإِنَّمَا نُعَذَّبُ بِكُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا يَوْمًا وَاحِدًا فِي النَّارِ، وَإِنَّمَا هِيَ سَبْعَةُ أَيَّامٍ مَعْدُودَةٍ، ثُمَّ يَنْقَطِعُ الْعَذَابُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَقالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: وَجَدَ أَهْلُ الْكِتَابِ مَسِيرَةَ مَا بَيْنَ طَرَفَيْ جَهَنَّمَ مَسِيرَةَ أَرْبَعِينَ فَقَالُوا: لن يعذب أَهْلُ النَّارِ إِلَّا قَدْرَ أَرْبَعِينَ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُلْجِمُوا فِي النَّارِ فَسَارُوا فِيهَا حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى سَقَرَ، وَفِيهَا شَجَرَةُ الزَّقُّومِ إِلَى آخِرِ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ الْمَعْدُودَةِ، فَقَالَ لَهُمْ خَزَنَةُ النَّارِ: يَا أَعْدَاءَ اللَّهِ! زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ لَنْ تُعَذَّبُوا فِي النَّارِ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً، فَقَدِ انْقَضَى الْعَدَدُ وَبَقِيَ الْأَبَدُ، فَيَؤْخُذُونَ فِي الصُّعُودِ يُرْهَقُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَرْبَعِينَ لَيْلَةً مُدَّةَ عِبَادَةِ الْعِجْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Vâhidî, İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmişlerdir: Yahudiler: «Dünyanın müddeti yedi bin yıldır; biz dünya günlerinden her bin yıla karşılık ateşte sadece bir gün azap göreceğiz. Bu da yalnızca sayılı yedi gündür, sonra azap kesilecektir» diyorlardı. Bunun üzerine Allah bu hususta: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Dediler ki: 'Bize ateş asla dokunmayacaktır'” ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ehl-i Kitap, cehennemin iki ucu arasının kırk [yıllık] bir mesafe olduğunu buldu ve: 'Ateş ehli sadece kırk gün kadar azap görecektir' dediler. Kıyamet günü olunca ateşte gemlenip orada yürütülürler; nihayet Sakar'a ulaşırlar. Orada sayılı günlerin son gününe kadar Zakkum ağacı vardır. Cehennemin bekçileri onlara: 'Ey Allah'ın düşmanları! Ateşte sadece sayılı birkaç gün azap göreceğinizi iddia ediyordunuz; işte sayı bitti, ebediyet ise kaldı!' derler. Bunun üzerine yüzüstü süründürülerek dik bir yokuşa (Suûd dağına) sürülürler.» İbn Cerîr ondan Yahudilerin: «Buzağıya tapma süresi olan kırk geceden başka bize ateş asla dokunmayacaktır» dediklerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
اجْتَمَعَتْ يَهُودُ يَوْمًا فَخَاصَمُوا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ أَرْبَعِينَ يَوْمًا. ثُمَّ يَخْلُفُنَا فِيهَا نَاسٌ، وَأَشَارُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَرَدَّ يَدَيْهِ عَلَى رَأْسِهِ: «كَذَبْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ خَالِدُونَ مُخَلَّدُونَ فِيهَا، لَا نَخْلُفُكُمْ فِيهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَبَدًا. فَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَالدَّارِمِيُّ وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَ الْيَهُودَ فِي خَيْبَرَ: مَنْ أَهْلُ النَّارِ؟ فَقَالُوا: نَكُونُ فِيهَا يَسِيرًا، ثُمَّ تَخْلُفُونَا فِيهَا، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اخسئوا، والله لا نخلقكم فِيهَا أَبَدًا» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً أَيْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ بِذَلِكَ أَنَّهُ كَمَا تَقُولُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ فَسَّرَ الْعَهْدَ هُنَا بِأَنَّهُمْ قَالُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، لَمْ يشركوا به ولم يكفروا. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ قَالَ: قَالَ الْقَوْمُ: الْكَذِبَ وَالْبَاطِلَ.
«Yahudiler bir gün toplandı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştılar. Dediler ki: 'Bize ateş sayılı günlerden —yani kırk günden— başka asla dokunmayacaktır. Sonra orada yerimize birtakım insanlar geçecektir.' Bu sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına işaret ettiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki elini başına götürerek şöyle buyurdu: 'Yalan söylediniz! Bilakis siz orada ebedî kalıcılarsınız, ebediyen bırakılacaksınız; inşallah biz orada asla sizin yerinize geçmeyiz.' İşte onlar hakkında şu: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Dediler ki: 'Bize ateş asla dokunmayacaktır'” ayeti indi.» İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Buhârî, Dârimî ve Nesâî, Ebû Hureyre'nin hadisinden şunu rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'de Yahudilere: 'Cehennem ehli kimdir?' diye sordu. Onlar: 'Biz orada az bir süre kalacağız, sonra orada yerimize siz geçeceksiniz' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: 'Yıkılın oradan! Allah'a yemin olsun ki biz orada asla sizin yerinize geçmeyeceğiz.'» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “De ki: 'Allah katından bir söz mü aldınız?'” kavli hakkında: «Yani söylediğiniz gibi olduğuna dair Allah'tan kesin bir ahit mi [aldınız?]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan onun buradaki ahdi: «'Lâ ilâhe illallâh' deyip O'na şirk koşmamaları ve inkâr etmemeleri» şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” kavli hakkında: «O kavim yalan ve batıl söylemiştir» dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً قَالَ: الشِّرْكُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ قَالَ: أَحَاطَ بِهِ شِرْكُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً أَيْ مَنْ عَمِلَ مِثْلَ أَعْمَالِكُمْ وَكَفَرَ بِمِثْلِ مَا كَفَرْتُمْ حَتَّى يُحِيطَ كُفْرُهُ بِمَا لَهُ مِنْ حَسَنَةٍ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَيْ مَنْ آمَنَ بِمَا كَفَرْتُمْ بِهِ وَعَمِلَ بِمَا تَرَكْتُمْ مِنْ دِينِهِ فَلَهُمُ الْجَنَّةُ خَالِدِينَ فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: (وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ) قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Hayır, kim bir kötülük işlerse” kavli hakkında: «Şirktir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid, İkrime ve Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Ve günahı kendisini kuşatırsa” kavli hakkında: «Şirki onu kuşatmıştır» dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “Hayır, kim bir kötülük işlerse” kavli hakkında: «Yani kim sizin amelleriniz gibi amel eder ve sizin inkâr ettiğiniz gibi inkâr eder de nihayet küfrü sahip olduğu iyilikleri kuşatırsa; { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler ise” yani kim sizin inkâr ettiğinize iman eder ve O'nun dininden terk ettiğiniz şeylerle amel ederse, içinde ebedî kalacakları cennet onlarındır» şeklinde rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “Ve günahı kendisini kuşatırsa” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
هِيَ الْكَبِيرَةُ الْمُوجِبَةُ لِأَهْلِهَا النَّارَ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَا وَعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ فَهُوَ الْخَطِيئَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وابن جرير عن الربيع بن خثيم قَالَ: هُوَ الَّذِي يَمُوتُ عَلَى خَطِيئَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَتُوبَ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الأعمش.
«O, sahipleri için cehennemi gerektiren büyük günahtır.» Vekî' ve İbn Cerîr, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah'ın üzerine cehennemi vadettiği her şey, işte o 'hatîe'dir (büyük günahtır).» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Rebî' b. Huseym'den: «O, tövbe etmeden önce günahı üzere ölen kimsedir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, A'meş'ten de bunun benzerini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٣ الى ٨٦]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 83-86]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “Hani İsrailoğullarından: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın ve zekâtı verin' diye kesin söz almıştık. Sonra siz, pek azınız müstesna, yüz çevirerek döndünüz. (83) Hani sizden: 'Birbirinizin kanını dökmeyin, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayın' diye kesin söz almıştık; sonra siz de bunu ikrar etmiş ve şahitlik etmiştiniz. (84) Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir fırkayı yurtlarından çıkarıyor, günah ve düşmanlıkla onların aleyhine yardımlaşıyorsunuz. Size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onları [yurtlarından] çıkarmanız size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? İçinizden bunu yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. (85) İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez. (86)”
قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمِيثَاقِ الْمَأْخُوذِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقَالَ مَكِّيٌّ: إِنَّ الْمِيثَاقَ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُنَا هُوَ:
İsrailoğullarından alınan mîsâkın tefsiri daha önce geçmişti. Mekkî şöyle demiştir: «Burada Allah'ın onlardan aldığı mîsâk:
مَا أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي حَيَاتِهِمْ عَلَى أَلْسُنِ أَنْبِيَائِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَعِبَادَةُ اللَّهِ: إِثْبَاتُ تَوْحِيدِهِ، وَتَصْدِيقُ رُسُلِهِ، وَالْعَمَلُ بِمَا أَنْزَلَ فِي كُتُبِهِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّ قَوْلَهُ: لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ هُوَ جَوَابُ قَسَمٍ، وَالْمَعْنَى، اسْتَحْلَفْنَاهُمْ: وَاللَّهِ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ، وَقِيلَ: هُوَ إِخْبَارٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ: لَا تَعْبُدُوا عَلَى النَّهْيِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا مَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَقُولُوا وَأَقِيمُوا وَآتُوا وَقَالَ قُطْرُبٌ وَالْمُبَرِّدُ: إِنَّ قَوْلَهُ: لَا تَعْبُدُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ: أَيْ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ مُوَحِّدِينَ أَوْ غَيْرَ مُعَانِدِينَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا إِنَّمَا يَتَّجِهُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ يَعْبُدُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَجَمَاعَةٌ: إِنَّ مَعْنَاهُ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ بِأَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وَبِأَنْ تُحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ، وَبِأَنْ لَا تَسْفِكُوا الدِّمَاءَ: ثُمَّ حُذِفَ أَنْ فَارْتَفَعَ الْفِعْلُ لِزَوَالِهَا. قَالَ الْمُبَرِّدُ: هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّ كُلَّ مَا أُضْمِرَ فِي الْعَرَبِيَّةِ فَهُوَ يَعْمَلُ عَمَلَهُ مُظْهَرًا. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَيْسَ بِخَطَأٍ بَلْ هُمَا وَجْهَانِ صَحِيحَانِ وَعَلَيْهِمَا أَنْشَدَ:
Allah'ın, peygamberlerinin diliyle onların hayatlarında kendilerinden aldığı ahittir; o da: { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin' kavlidir.» Allah'a kulluk: O'nun tevhidini ikrar etmek, peygamberlerini tasdik etmek ve kitaplarında indirdiği hükümlerle amel etmektir. Sîbeveyh şöyle demiştir: { لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } kavli bir yeminin cevabıdır; manası: «Onlara yemin ettirdik: Vallahi Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz» demektir. Denildi ki: O, emir manasında bir haberdir; Übeyy ve İbn Mes'ûd'un nehiy kalıbında: «لَا تَعْبُدُوا» şeklindeki kıraati buna delalet etmektedir. Ayrıca onun üzerine atfedilen: { وَقُولُوا } “Söyleyin”, { وَأَقِيمُوا } “Kılın” ve { وَآتُوا } “Verin” buyrukları da buna delildir. Kutrub ve Müberred şöyle demiştir: { لَا تَعْبُدُونَ } kavli bir hâl cümlesidir; yani: «Onlar muvahhidler olarak veya inatlaşmayan kimseler olarak mîsâklarını aldık» demektir. Kurtubî şöyle demiştir: «Bu [hâl görüşü], ancak İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî'nin yâ ile okudukları «يَعْبُدُونَ» kıraatine göre uygun düşer.» Ferrâ, Zeccâc ve bir topluluk şöyle demiştir: «Bunun manası: 'Allah'tan başkasına kulluk etmemeniz, ana babaya iyilik yapmanız ve kan dökmemeniz şartıyla mîsâkınızı aldık' demektir; sonra 'en' (أن) edatı hazfedilmiş, zevali sebebiyle de fiil merfû olmuştur.» Müberred: «Bu hatalıdır; çünkü Arapçada takdir edilen (gizlenen) her edat, açıkça zikredilmiş gibi amel eder» demiştir. Kurtubî ise: «Hatalı değildir, bilakis ikisi de sahih iki vecihtir ve bunların üzerine şu beyit inşad edilmiştir» demiştir:
أَلَا أَيَهَذَا الزَّاجِرِي أَحْضُرَ الْوَغَى ... وَأَنْ أَشْهَدَ اللَّذَّاتِ هَلْ أَنْتَ مُخْلِدِي
«Ey savaşa katılmamdan ve lezzetlere şahit olmamdan beni alıkoyan kişi! Sen beni ebedî mi kılacaksın?»
بِالنَّصْبِ لِقَوْلِهِ أَحْضُرَ وَبِالرَّفْعِ. وَالْإِحْسَانُ إِلَى الْوَالِدَيْنِ: مُعَاشَرَتُهُمَا بِالْمَعْرُوفِ وَالتَّوَاضُعُ لَهُمَا وَامْتِثَالُ أَمْرِهِمَا، وَسَائِرُ مَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَى الْوَلَدِ لِوَالِدَيْهِ مِنَ الْحُقُوقِ. وَالْقُرْبَى: مَصْدَرٌ كَالرُّجْعَى وَالْعُقْبَى، هُمُ الْقَرَابَةُ- وَالْإِحْسَانُ بهم: صِلَتُهُمْ وَالْقِيَامُ بِمَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ بِحَسَبِ الطَّاقَةِ وَبِقَدْرِ مَا تَبْلُغُ إِلَيْهِ الْقُدْرَةُ.
«Ahdura» (أَحْضُرَ) kavlinin nasbı ve ref'i iledir. Ana babaya iyilik (ihsan): Onlarla maruf üzere geçinmek, onlara karşı mütevazı olmak, emirlerine itaat etmek ve Allah'ın evlada ana babası için farz kıldığı sair hakları yerine getirmektir. el-Kurbâ (الْقُرْبَى): Ruc'â (رجعى) ve ukbâ (عقبى) gibi bir mastardır; onlar akrabalardır. Onlara ihsan: Sıla-i rahimde bulunmak ve güç nispetinde, kudretin yettiği ölçüde ihtiyaç duydukları şeyleri karşılamaktır.
وَالْيَتَامَى: جَمْعُ يَتِيمٍ، وَالْيَتِيمُ فِي بَنِي آدَمَ: مَنْ فَقَدَ أبوه. وفي سائر الحيوانات: من فقدت أُمَّهُ. وَأَصْلُهُ الِانْفِرَادُ- يُقَالُ: صَبِيٌّ يَتِيمٌ: أَيْ مُنْفَرِدٌ مِنْ أَبِيهِ. وَالْمَسَاكِينُ: جَمْعُ مِسْكِينٍ، وَهُوَ مَنْ أَسْكَنَتْهُ الْحَاجَةُ وَذَلَّلَتْهُ، وَهُوَ أَشَدُّ فَقْرًا مِنَ الْفَقِيرِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ اللُّغَةِ وَكَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الْفَقِيرَ أَسْوَأُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ. وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ لِهَذَا الْبَحْثِ أَدِلَّةً مُسْتَوْفَاةً فِي مَوَاطِنِهَا. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً أَيْ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا حَسَنًا، فَهُوَ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَهُوَ مَصْدَرٌ كَبُشْرَى. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: حُسْناً بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالسِّينِ. وَكَذَلِكَ قَرَأَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، مِثْلُ الْبُخْلِ وَالْبَخَلِ، وَالرُّشْدِ وَالرَّشَدِ وَحَكَى الْأَخْفَشُ أَيْضًا حُسْنَى بِغَيْرِ تَنْوِينٍ عَلَى فُعْلَى.
el-Yetâmâ (الْيَتَامَى), yetim (يتيم) kelimesinin çoğuludur. Âdemoğullarında yetim: Babasını kaybedendir; diğer hayvanlarda ise annesini kaybedendir. Aslı 'tek başına kalmak' demektir; «صَبِيٌّ يَتِيمٌ» (yetim çocuk) denir, yani babasından yalnız kalmış demektir. el-Mesâkîn (الْمَسَاكِين), miskin (مسكين) kelimesinin çoğuludur; o da ihtiyacın hareketsiz kıldığı ve zelil düşürdüğü kimsedir. Çoğu dil âlimine ve fıkıh ehlinin çoğuna göre o, fakirden daha şiddetli yoksuldur. Şâfiî'den ise fakirin durumunun miskinden daha kötü olduğu rivayet edilmiştir. İlim ehli bu inceleme için kendi yerlerinde etraflıca deliller zikretmişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin” kavlinin manası; onlara güzel bir söz söyleyin demektir. Dolayısıyla o, hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır ve bu [lafız] büşrâ (بُشْرَى) gibi bir mastardır. Hamza ve Kisâî, hâ ve sîn harflerinin fethasıyla «حَسَنًا» şeklinde okumuşlardır; Zeyd b. Sâbit ve İbn Mes'ûd da böyle okumuştur. Ahfeş şöyle demiştir: «İkisi de buhl (بُخْل) ve bahal (بَخَل), rüşd (رُشْد) ve raşed (رَشَد) gibi aynı manadadır.» Ahfeş ayrıca tenvinsiz olarak «fu'lâ» (فُعْلَى) vezninde «حُسْنَى» kıraatini de nakletmiştir.
قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا لَا يَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، لَا يُقَالُ مِنْ هَذَا شَيْءٌ إِلَّا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ، نَحْوَ الْفُضْلَى وَالْكُبْرَى وَالْحُسْنَى
Nehhâs şöyle demiştir: «Bu, Arapçada câiz değildir; bundan hiçbir şey elif-lâm takısı olmaksızın kullanılmaz; el-fudlâ (الفضلى), el-kübrâ (الكبرى) ve el-hüsnâ (الحسنى) gibi.»
وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ حُسُنًا بِضَمَّتَيْنِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ الَّذِي أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ لَا يَخْتَصُّ بِنَوْعٍ مُعَيَّنٍ، بَلْ كُلُّ مَا صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ حَسَنٌ شَرْعًا كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ هَذَا الْأَمْرُ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ هُوَ كَلِمَةُ التَّوْحِيدِ، وَقِيلَ: الصِّدْقُ، وَقِيلَ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، وَهُوَ خِطَابٌ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، فَالْمُرَادُ الصَّلَاةُ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَهَا، وَالزَّكَاةُ الَّتِي كَانُوا يُخْرِجُونَهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَزَكَاتُهُمْ هِيَ الَّتِي كَانُوا يَضَعُونَهَا فَتَنْزِلُ النَّارُ عَلَى مَا يُقْبَلُ، وَلَا تَنْزِلُ عَلَى مَا لَا يُقْبَلُ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ قِيلَ: الْخِطَابُ لِلْحَاضِرِينَ مِنْهُمْ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُمْ مِثْلُ سَلَفِهِمْ فِي ذَلِكَ، وَفِيهِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مَنْصُوبٌ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَمِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، وَالْإِعْرَاضُ وَالتَّوَلِّي بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقِيلَ: التَّوَلِّي بِالْجِسْمِ، وَالْإِعْرَاضُ بِالْقَلْبِ. وَقَوْلُهُ: لَا تَسْفِكُونَ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي: لَا تَعْبُدُونَ، وَقَدْ سَبَقَ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ بِضَمِّ الْفَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ بضم التاء وَتَشْدِيدِ الْفَاءِ وَفَتْحِ السِّينِ. وَالسَّفْكُ: الصَّبُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُ ذَلِكَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ. وَالدَّارُ: الْمَنْزِلُ الَّذِي فِيهِ أَبْنِيَةُ الْمُقَامِ، بِخِلَافِ مَنْزِلِ الِارْتِحَالِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: كُلُّ مَوْضِعٍ حَلَّهُ قَوْمٌ فَهُوَ دَارٌ لَهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ أَبْنِيَةٌ وَقِيلَ سُمِّيَتْ دَارًا لِدَوْرِهَا عَلَى سُكَّانِهَا، كَمَا يُسَمَّى الْحَائِطُ حَائِطًا لِإِحَاطَتِهِ عَلَى مَا يَحْوِيهِ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ مِنَ الْإِقْرَارِ: أَيْ حَصَلَ مِنْكُمُ الِاعْتِرَافُ بِهَذَا الْمِيثَاقِ الْمَأْخُوذِ عَلَيْكُمْ فِي حَالِ شَهَادَتِكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ بِذَلِكَ قِيلَ: الشَّهَادَةُ هُنَا بِالْقُلُوبِ وَقِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى الْحُضُورِ. أَيْ أَنَّكُمُ الْآنَ تَشْهَدُونَ عَلَى أَسْلَافِكُمْ بِذَلِكَ، وَكَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ أَخَذَ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ لَا يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَلَا يَنْفِيَهِ وَلَا يَسْتَرِقَّهُ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ أَيْ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ الْمُشَاهَدُونَ الْحَاضِرُونَ تُخَالِفُونَ مَا أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فِي التَّوْرَاةِ فَتَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَقِيلَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَعْنِي وَيُمْكِنُ أن يقال: منصوب بالذم أو الاختصاص: أذمّ أو أخص. وقال القتبي: إِنَّ التَّقْدِيرَ يَا هَؤُلَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: هَذَا خَطَأٌ عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ لَا يَجُوزُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَؤُلَاءِ بِمَعْنَى الَّذِينَ، أَيْ ثُمَّ أَنْتُمُ الذين تقتلون. وقيل: هؤلاء مبتدأ وأنتم: خَبَرٌ مُقَدَّمٌ، وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: (تُقَتِّلُونَ) مُشَدَّدًا، فَمَنْ جَعَلَ قَوْلَهُ: أَنْتُمْ هؤُلاءِ مُبْتَدَأً وَخَبَرًا جَعَلَ قَوْلَهَ: تَقْتُلُونَ بَيَانًا لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: أَنْتُمْ هؤُلاءِ أَنَّهُمْ عَلَى حَالَةٍ كَحَالَةِ أَسْلَافِهِمْ مِنْ نَقْضِ الْمِيثَاقِ. وَمَنْ جَعَلَ هَؤُلَاءِ مُنَادًى أَوْ مَنْصُوبًا بِمَا ذَكَرْنَا جَعَلَ الْخَبَرَ تَقْتُلُونَ وَمَا بَعْدَهُ. وَقَوْلُهُ: تَظَّاهَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَأَصْلُهُ تَتَظَاهَرُونَ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الظَّاءِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا فِي الْمَخْرَجِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَهْلِ مَكَّةَ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: تَظاهَرُونَ مُخَفَّفًا بِحَذْفِ التَّاءِ الثَّانِيَةِ، لِدَلَالَةِ الْأُولَى عَلَيْهَا.
Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür. Îsâ b. Ömer iki zamme ile «حُسُنًا» şeklinde okumuştur. Zahir olan şudur ki: Allah'ın kendilerine emrettiği bu söz muayyen bir türe has değildir; bilakis şer'an güzel olduğuna hükmedilen her şey, bu emrin kapsamına giren hususlardandır. Denildi ki: O, kelime-i tevhiddir; denildi ki: Doğruluktur; denildi ki: İyiliği emredip kötülükten nehyetmektir; bundan başka şeyler de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Namazı kılın ve zekâtı verin” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. Bu, İsrailoğullarına bir hitaptır; dolayısıyla kastedilen, onların kıldıkları namaz ve verdikleri zekâttır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Onların zekâtı, [bir yere] koydukları, kabul edilenin üzerine ateşin indiği, kabul edilmeyenin üzerine ise inmediği şeydi.» Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra döndünüz” kavli hakkında denildi ki: Hitap, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem asrında hazır bulunanlaradır; çünkü onlar da bu hususta geçmişleri gibidirler. Bunda gâibden muhataba iltifat sanatı vardır. { إِلَّا قَلِيلاً } “Pek azınız müstesna” kavli, istisna üzere mansubdur; Abdullah b. Selâm ve arkadaşları bunlardandır. { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “Yüz çevirerek” kavli, hâl konumunda mansubdur. Yüz çevirme (i'râd) ve dönüp gitme (tevellî) aynı manadadır; denildi ki: Tevellî bedenle, i'râd ise kalple olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا تَسْفِكُونَ } “Dökmeyin” kavlindeki durum, { لَا تَعْبُدُونَ } kavlindeki durum gibidir ve daha önce geçmişti. Talha b. Musarrif ve Şuayb b. Ebî Hamza fâ harfinin zammesiyle [tesfukûne] okumuşlardır ki bu bir lügattir. Ebû Nehîk ise tâ harfinin zammesi, fâ harfinin şeddesi ve sîn harfinin fethasıyla [tüseffikûne] okumuştur. es-Sefk (السفك), dökmektir; daha önce geçmişti. Kastedilen, bazılarının bazısına bunu yapmamasıdır. ed-Dâr (الدار): Göç konağının aksine, içinde ikamet binaları bulunan yurttur (meskendir). Halîl şöyle demiştir: «Bir kavmin konakladığı her yer, içinde binalar olmasa bile onlar için bir dâr'dır (yurttur).» Denildi ki: Duvarın, kuşattığı şeyleri çevrelemesinden dolayı «hâit» (çevreleyen) diye isimlendirilmesi gibi, yurt da sakinlerini çepeçevre sarmasından dolayı «dâr» (dönen/kuşatan) diye isimlendirilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz” kavli, ikrardan gelir: Yani siz kendi aleyhinize buna şahitlik eder bir hâldeyken, üzerinize alınan bu mîsâkı itiraf etmeniz vuku buldu. Denildi ki: Buradaki şahitlik kalplerledir; denildi ki: O, hazır bulunmak manasındadır. Yani siz şimdi geçmişlerinizin aleyhine buna şahitlik ediyorsunuz. Allah sübhânehu Tevrat'ta İsrailoğullarından bazılarının bazılarını öldürmemesini, sürmemesini ve köleleştirmemesini kesin söz olarak almıştı. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki” kavli; yani sizler, gözle görülen ve hazır bulunan bu kimseler, Allah'ın Tevrat'ta üzerinize aldığı ahde muhalefet edip { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “birbirinizi öldürüyorsunuz” —ayetin sonuna kadar— demektir. Denildi ki: «Hâülâi» (هؤلاء), «a'nî» (yani/kastediyorum) takdiriyle mansubdur. Kınama veya tahsis yoluyla: «Kınıyorum» veya «özelliyorum» takdiriyle mansub olduğu da söylenebilir. Kutebî ise: «Takdiri 'yâ hâülâi' (ey bunlar) şeklindedir» demiştir. Nehhâs: «Bu, Sîbeveyh'in görüşüne göre hatalıdır, câiz olmaz» demiştir. Zeccâc: «'Hâülâi', 'ellezîne' (o kimseler ki) manasındadır; yani sonra sizler öldüren kimselersiniz» demiştir. Denildi ki: «Hâülâi» mübtedadır, «entüm» ise öne geçmiş haberdir. Zührî şeddeli olarak { تُقَتِّلُونَ } şeklinde okumuştur. O'nun { أَنْتُمْ هؤُلاءِ } kavlini mübteda ve haber kılan kimse, { تَقْتُلُونَ } kavlini beyan kılmıştır; çünkü { أَنْتُمْ هؤُلاءِ } kavlinin anlamı, onların mîsâkı bozma hususunda geçmişlerinin durumu gibi bir durum üzere olduklarıdır. «Hâülâi» lafzını münâdâ veya zikrettiğimiz üzere mansub kılan kimse ise haberi { تَقْتُلُونَ } ve sonrasındaki kısım yapmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { تَظَّاهَرُونَ } kavli şeddelidir; aslı «tetazâharûne» (تتظاهرون) olup, mahreç yakınlığından ötürü tâ harfi zâ harfine idgam edilmiştir; bu, Mekke ehlinin kıraatidir. Kûfe ehli ise birincisinin delalet etmesinden ötürü ikinci tâ harfini hazfederek şeddesiz { تَظاهَرُونَ } şeklinde okumuşlardır.
وَأَصِلُ الْمُظَاهَرَةِ: الْمُعَاوَنَةُ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الظَّهْرِ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يُقَوِّي بَعْضًا فَيَكُونُ لَهُ كَالظَّهْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
el-Muzâharat (المظاهرة) kelimesinin aslı: Yardımlaşmaktır; sırt (ez-zahr) kelimesinden türetilmiştir, çünkü bazısı bazısını kuvvetlendirir ve onun için sırt gibi olur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
تَظَاهَرْتُمْ مِنْ كُلِّ أَوْبٍ وَوِجْهَةٍ ... عَلَى وَاحِدٍ لَا زِلْتُمْ قِرْنَ وَاحِدِ
«Tek bir kişiye karşı her bir yönden ve taraftan yardımlaştınız (tezâhartüm); dilerim tek bir kişinin dengi olarak kalırsınız!»
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً وقوله: وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ .
Nitekim Yüce Allah'ın: { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً } “Kâfir ise Rabbine karşı [şeytana] arka çıkandır” kavli ile: { وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ } “Bunların ardından melekler de [ona] yardımcıdır” kavli bu kabildendir.
وأُسارى حَالٌ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يَقُولُ: مَا صَارَ فِي أَيْدِيهِمْ فَهُوَ أُسَارَى، وما جاء مستأسرا
{ أُسَارَى } [kelimesi] hâldir (durum bildirir). Ebû Ubeyd şöyle dedi: Ebû Amr şöyle derdi: “Onların ellerine [esir olarak] geçenler ‘usârâ’dır (أُسَارَى); kendi isteğiyle teslim olup gelen ise...”
فَهُوَ الْأَسْرَى. وَلَا يَعْرِفُ أَهْلُ اللُّغَةِ مَا قَالَ أَبُو عَمْرٍو. وَإِنَّمَا هَذَا كَمَا تَقُولُ سَكَارَى وَسَكْرَى. وَقَدْ قَرَأَ حَمْزَةُ أَسْرَى. وَقَرَأَ الباقون أُسارى والأسرى جمع أسير كالقتلى جَمْعُ قَتِيلٍ وَالْجَرْحَى جَمْعُ جَرِيحٍ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَا يَجُوزُ أُسَارَى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ: أُسَارَى كَمَا يُقَالُ: سُكَارَى. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: يُقَالُ فِي جَمْعِ أَسِيرٍ أَسْرَى وَأُسَارَى انْتَهَى. فَالْعَجَبُ مِنْ أَبِي حَاتِمٍ حَيْثُ يُنْكِرُ مَا ثَبَتَ فِي التَّنْزِيلِ. وَقَرَأَ بِهِ الْجُمْهُورُ، وَالْأَسِيرُ مُشْتَقٌّ مِنَ السَّيْرِ، وَهُوَ الْقَيْدُ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ الْمَحْمَلُ، فَسُمِّيَ أَسِيرًا لِأَنَّهُ يُشَدُّ وَثَاقُهُ، والعرب تقول:
'esrâ'dır (الْأَسْرَى)» derdi. Dil ehli ise Ebû Amr'ın bu söylediğini bilmemektedir. Bu, ancak «sekârâ» (سَكَارَى) ve «sekrâ» (سَكْرَى) demen gibidir. Hamza { أَسْرَى } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise { أُسارى } şeklinde okumuşlardır. el-Esrâ (الْأَسْرَى), katlâ'nın (الْقَتْلَى) katîl'in (قَتِيل) çoğulu ve cerhâ'nın (الْجَرْحَى) cerîh'in (جَرِيح) çoğulu olması gibi esîr'in (أَسِير) çoğuludur. Ebû Hâtim: «'Üsârâ' câiz değildir» demiştir. Zeccâc: «'Sükârâ' denildiği gibi 'üsârâ' da denir» demiştir. İbn Fâris ise: «Esîr'in çoğulunda hem esrâ hem de üsârâ denir» demiştir. İbn Fâris'in sözü bitti. Ebû Hâtim'in Kur'an'da sabit olan ve cumhurun okuduğu bir şeyi inkâr etmesi gerçekten şaşılacak şeydir! el-Esîr (الْأَسِير), deve semerinin bağlandığı bağ olan «es-seyr» (السَّيْر) kelimesinden türetilmiştir; bağı sıkıca bağlandığı için ona esir denilmiştir. Araplar şöyle der:
قد أسر قتبه: أَيْ شَدَّهُ، ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ أَخِيذٍ أَسِيرًا وَإِنْ لَمْ يُؤْخَذْ. وَقَوْلُهُ: تُفادُوهُمْ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَنَافِعٍ وَالْكِسَائِيِّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ تَفْدُوهُمْ. وَالْفِدَاءُ: هُوَ مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْأَسِيرِ لِيَفُكَّ بِهِ أَسْرَهُ، يُقَالُ فَدَاهُ وَفَادَاهُ: إِذَا أَعْطَاهُ فِدَاءَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
«قَدْ أَسَرَ قَتَبَهُ» yani semerini bağladı. Daha sonra yakalanmasa bile her tutsağa esir denilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { تُفادُوهُمْ } “Fidyelerini verip kurtarırsınız” kavli şartın cevabıdır; bu, Hamza, Nâfi' ve Kisâî'nin kıraatidir. Diğerleri ise { تَفْدُوهُمْ } şeklinde okumuşlardır. el-Fidâ (الْفِدَاء): Esaretten kurtulması için esirden alınan bedeldir; fidyesini verdiği zaman «فَدَاهُ» ve «فَادَاهُ» denir. Şair şöyle demiştir:
قِفِي فَادِي أَسِيرَكِ إِنَّ قَوْمِي ... وَقَوْمَكِ مَا أَرَى لَهُمُ اجْتِمَاعَا
«Dur da esirinin fidyesini ver! Zira benim kavmimle ... Senin kavminin bir araya geleceğini hiç sanmıyorum.»
وَقَوْلُهُ: وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ الضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ، وقيل: مبهم تفسيره الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهُ، وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ عِمَادٌ، وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِأَنَّ الْعِمَادَ لَا يكون في أوّل الكلام. وإِخْراجُهُمْ مُرْتَفِعٌ بِقَوْلِهِ: مُحَرَّمٌ سَادٌّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَقِيلَ بل مرتفع بالابتداء ومحرّم خَبَرُهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ أَخَذَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَرْبَعَةَ عُهُودٍ: تَرْكُ الْقَتْلِ، وَتَرْكُ الْإِخْرَاجِ، وَتَرْكُ الْمُظَاهَرَةِ، وَفِدَاءُ أَسْرَاهُمْ فَأَعْرَضُوا عَنْ كُلِّ مَا أُمِرُوا بِهِ إِلَّا الْفِدَاءَ، فَوَبَّخَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ. وَالْخِزْيُ: الْهَوَانُ. قَالَ الجوهري: وخزي بِالْكَسْرِ يَخْزَى خِزْيًا: إِذَا ذَلَّ وَهَانَ، وَقَدْ وَقَعَ هَذَا الْجَزَاءُ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ بِهِ الْمَلَاعِينَ الْيَهُودَ مُوَفَّرًا، فَصَارُوا فِي خِزْيٍ عَظِيمٍ بِمَا أُلْصِقَ بِهِمْ مِنَ الذُّلِّ وَالْمَهَانَةِ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ وَالْجَلَاءِ، وَإِنَّمَا رَدَّهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ لِأَنَّهُمْ جَاءُوا بِذَنْبٍ شَدِيدٍ وَمَعْصِيَةٍ فَظِيعَةٍ. وَقَدْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ يرودن بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَكَذَلِكَ تَفْسِيرُ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا وَقَوْلُهُ: فَلا يُخَفَّفُ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ الْيَهُودَ لَا يَزَالُونَ فِي عَذَابٍ مُوَفَّرٍ لَازِمٍ لَهُمْ بِالْجِزْيَةِ وَالصَّغَارِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَهَانَةِ، فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ ذَلِكَ أَبْدًا مَا دَامُوا، وَلَا يُوجَدُ لَهُمْ نَاصِرٌ يَدْفَعُ عَنْهُمْ، وَلَا يَثْبُتُ لَهُمْ نَصْرٌ فِي أَنْفُسِهِمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ } “Hâlbuki onları [yurtlarından] çıkarmanız size haram kılınmıştı” kavlindeki zamir şan zamiridir; denildi ki: Mübhemdir, tefsiri kendisinden sonraki cümledir. Ferrâ bu zamirin fasıl zamiri (imâd) olduğunu iddia etmiş; ancak imâdın kelamın başında bulunamayacağı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. { إِخْراجُهُمْ } lafzı, { مُحَرَّمٌ } kavliyle merfû olup haberin yerine geçmiştir; denildi ki: Bilakis mübteda olarak merfûdur, «muharremün» de onun haberidir. Müfessirler şöyle demiştir: Allah sübhânehu İsrailoğullarından dört ahit almıştı: Öldürmeyi terk etmek, yurtlarından çıkarmayı terk etmek, düşmanlıkta yardımlaşmayı terk etmek ve esirlerinin fidyesini verip kurtarmak. Onlar ise fidye hariç kendilerine emredilen her şeyden yüz çevirdiler. Bunun üzerine Allah onları: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” kavliyle azarladı. el-Hizy (الْخِزْيُ): Horluk ve aşağılanmadır. Cevherî şöyle demiştir: Kesra ile «خَزِيَ يَخْزَى خِزْيًا» (zelil ve hor oldu) denir. Allah'ın lanetli Yahudilere vadettiği bu ceza eksiksiz olarak gerçekleşti; böylece öldürülme, esir edilme, cizyeye bağlanma ve sürgün edilme ile üzerlerine yapışan zillet ve hakaret sebebiyle büyük bir rezillik içine düştüler. Kıyamet gününde ise Allah onları azabın en şiddetlisine uğrattı; çünkü onlar pek ağır bir günah ve pek çirkin bir isyan ortaya koymuşlardı. Cumhur yâ ile { يُرَدُّونَ } şeklinde okumuştur. Hasan ise hitap olarak tâ ile [türaddûne] okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir” kavlinin tefsiri ve aynı şekilde: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } “İşte onlar satın alan kimselerdir” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. O'nun: { فَلا يُخَفَّفُ } “Hafifletilmez” kavli; Yahudilerin cizye, horluk, zillet ve aşağılanma ile kendilerine lâzım gelen katıksız bir azap içinde sürekli kalacaklarına dair Allah sübhânehu'dan bir haberdir. Dolayısıyla var oldukları müddetçe bu azap onlardan asla hafifletilmeyecek, kendilerini savunacak bir yardımcı bulunmayacak ve düşmanlarına karşı bizzat kendileri için bir zafer de sabit olmayacaktır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ قَالَ: يُؤَنِّبُهُمْ، أَيْ مِيثَاقَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً قَالَ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً قَالَ: يَعْنِي النَّاسَ كُلَّهُمْ، وَمِثْلَهُ رَوَى عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ قَالَ: أَيْ تَرَكْتُمْ ذَلِكَ كُلَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَاهُ أَعْرَضْتُمْ عَنْ طَاعَتِي إلا قليلا منكم وهم الذي اخْتَرْتُهُمْ لِطَاعَتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ لَا يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ لَا يُخْرِجُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا مِنَ الدِّيَارِ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ بِهَذَا الْمِيثَاقِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ وَأَنْتُمْ شهود.
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Hani İsrailoğullarından kesin söz almıştık” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onları azarlamaktadır; yani sizin mîsâkınızı [almıştık].» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında: «İyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmektir» dediğini rivayet etmiştir. Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ali'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “İnsanlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında: «Bütün insanları kastetmektedir» dediğini rivayet etmiştir; Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Atâ'dan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra döndünüz” kavli hakkında: «Yani bunların hepsini terk ettiniz» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Manası: Bana itaatten yüz çevirdiniz; { إِلَّا قَلِيلاً مِنْكُمْ } 'pek azınız müstesna' ki onlar itaatim için seçtiğim kimselerdir.» İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } “Birbirinizin kanını dökmeyin” kavli hakkında: «Bazınız bazınızı öldürmesin»; { وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “Birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayın” kavli hakkında: «Bazınız bazınızı yurtlarından çıkarmasın»; { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz” kavli hakkında: «Bu mîsâkı [ikrar ettiniz]»; { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ve şahitlik etmiştiniz” kavli hakkında da: «Ve sizler şahitlerdiniz» dediğini rivayet etmiştir.