وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤)
Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra siz onun ardından, kendinize zulmederek buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. (51) Sonra şükredesiniz diye bunun ardından sizi affetmiştik. (52) Hani doğru yolu bulasınız diye Mûsâ'ya Kitab'ı ve Furkân'ı vermiştik. (53) Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratanınıza tövbe edin de nefislerinizi öldürün! Bu, Yaratanınız katında sizin için daha hayırlıdır' demişti. Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. (54)
قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: وَعَدْنَا بِغَيْرِ أَلْفٍ، وَرَجَّحَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَنْكَرَ واعَدْنا قَالَ: لِأَنَّ الْمُوَاعَدَةَ إِنَّمَا تَكُونُ مِنَ الْبَشَرِ، فَأَمَّا مِنَ اللَّهِ فَإِنَّمَا هُوَ التفرّد بالوعد، على هذا ما وجدنا القرآن كقوله: وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وقوله: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَمِثْلِهِ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ وَمَكِّيٌّ: وَإِنَّمَا قَالُوا هَكَذَا نَظَرًا إِلَى أَصْلِ الْمُفَاعَلَةِ أَنَّهَا تُفِيدُ الِاشْتِرَاكَ فِي أَصْلِ الْفِعْلِ، وَتَكُونُ مِنْ كُلِّ واحد من المتواعدين ونحوهما، لكنها قَدْ تَأْتِي لِلْوَاحِدِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: دَاوَيْتُ الْعَلِيلَ، وَعَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَطَارَقْتُ النَّعْلَ، وَذَلِكَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: واعَدْنا قَالَ النَّحَّاسُ: وَهِيَ أَجْوَدُ وَأَحْسَنُ وَلَيْسَ قوله: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ هَذَا فِي شَيْءٍ، لِأَنَّ وَاعَدْنَا مُوسَى إِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ الْمُوَافَاةِ، وَلَيْسَ هُوَ مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ فِي شَيْءٍ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِكَ: مَوْعِدُكَ يَوْمَ الْجُمْعَةَ، وَمَوْعِدُكَ مَوْضِعَ كَذَا وَالْفَصِيحُ فِي هَذَا أَنْ يُقَالَ وَاعَدْتُهُ.
Ebû Amr, elifsiz olarak { وَعَدْنَا } şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde bu kıraati tercih etmiş ve { واعَدْنا } kıraatini reddederek şöyle demiştir: 'Çünkü karşılıklı sözleşme (muâade) ancak insanlar arasında olur; Allah'tan olan ise yalnızca tek taraflı vaaddir (va'd). Nitekim Kur'an'da bulduğumuz da: { وَعَدَكُمُ اللَّهُ وَعْدَ الْحَقِّ } “[Şeytan:] 'Allah size hak bir vaadde bulundu...'” ve: { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ } “Hani Allah size iki topluluktan birini vaadediyordu” ve benzeri ayetlerde olduğu gibi bu şekildedir.' Ebû Hâtim ve Mekkî ise şöyle demiştir: Onlar bu görüşü sadece müfâale (مُفَاعَلَة) kalıbının fiilin aslında ortaklık ifade ettiği, dolayısıyla karşılıklı sözleşen iki tarafın her birinden sadır olduğu kuralına dayanarak söylemişlerdir. Oysa bu kalıp Arap kelamında bazen tek taraflı fiil için de gelir; nitekim 'Hastayı tedavi ettim' (دَاوَيْتُ الْعَلِيلَ), 'Hırsızı cezalandırdım' (عَاقَبْتُ اللِّصَّ) ve 'Ayakkabıyı tabanladım/tamir ettim' (طَارَقْتُ النَّعْلَ) sözlerinde olduğu gibi. Bu durum Arapların kelamında çokça mevcuttur. Çoğunluk (cumhur) ise ayeti { واعَدْنا } şeklinde okumuştur. Nehhâs şöyle demiştir: 'Bu kıraat daha üstün ve daha güzeldir. { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlere vaadetti” kavli bununla hiçbir şekilde aynı bâbtan değildir. Çünkü { وَاعَدْنَا مُوسَى } ifadesi randevulaşma/belirlenen vakitte buluşma (muvâfât) bâbındandır; vaad (müjde) ve vaîd (tehdit) ile hiçbir ilgisi yoktur. Bu ifade ancak senin, 'Buluşma vaktin cuma günüdür' ve 'Buluşma vaktin falan yerdir' demen kabilindendir. Bu konuda fasih olan da 'Onunla sözleştim/randevulaştım' (وَاعَدْتُهُ) denilmesidir.'
قَالَ الزَّجَّاجُ: وَاعَدْنَا بِالْأَلِفِ هَاهُنَا جَيِّدٌ، لِأَنَّ الطَّاعَةَ فِي الْقَبُولِ بِمَنْزِلَةِ الْمُوَاعَدَةِ، فَمِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَعْدٌ، وَمِنْ مُوسَى قَبُولٌ. قَوْلُهُ: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ تَمَامُ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، وَهِيَ عِنْدَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ ذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، وَإِنَّمَا خَصَّ اللَّيَالِيَ بِالذِّكْرِ دُونَ الْأَيَّامِ لِأَنَّ اللَّيْلَةَ أَسْبَقُ مِنَ الْيَوْمِ فَهِيَ قَبْلَهُ فِي الرُّتْبَةِ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ أَيْ جَعَلْتُمُ الْعِجْلَ إِلَهًا مِنْ بَعْدِهِ: أَيْ مِنْ بَعْدِ مُضِيِّ مُوسَى إِلَى الطُّورِ. وَقَدْ ذَكَرَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُمْ عَدُّوا عِشْرِينَ يَوْمًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً. وَقَالُوا: قَدِ اخْتَلَفَ مَوْعِدُهُ فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ، وَهَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ مِنْهُمْ، فَقَدْ كَانُوا يَسْلُكُونَ طَرَائِقَ مِنَ التَّعَنُّتِ خَارِجَةً عَنْ قَوَانِينِ الْعَقْلِ مُخَالِفَةً لِمَا يُخَاطَبُونَ بِهِ بَلْ وَيُشَاهِدُونَهُ بِأَبْصَارِهِمْ، فَلَا يُقَالُ كَيْفَ تَعُدُّونَ الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِيَ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ، وَقَدْ صَرَّحَ لهم في الوعد
Zeccâc şöyle demiştir: Burada elif ile { وَاعَدْنَا } [şeklindeki kıraat] güzeldir; zira kabuldeki itaat, karşılıklı sözleşme (muâade) mesabesindedir. Dolayısıyla Allah Sübhânehû'dan bir vaad, Mûsâ'dan ise bir kabul gerçekleşmiştir. [Allah Teâlâ'nın] { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “kırk gece” buyruğuna gelince; Zeccâc: "[İfadenin] takdiri, kırk gecenin tamamlanmasıdır" demiştir. Çoğu müfessire göre bu [süre], Zilkade ayı ile Zilhicce'den on gündür. Gündüzler anılmayıp özellikle gecelerin zikredilmesi, gecenin gündüzden önce gelmesi ve mertebe bakımından ondan önde olması sebebiyledir. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “Sonra buzağıyı [ilah] edindiniz” buyruğunun anlamı; yani buzağıyı ilah edindiniz demektir. { مِنْ بَعْدِهِ } “onun ardından” [ifadesi ise]; yani Mûsâ'nın Tûr'a gitmesinin ardından demektir. Bazı müfessirler, onların yirmi gündüz ve yirmi gece saydıklarını zikretmişlerdir. Onlar: "Onun vadesi şaştı/geçti" diyerek buzağıyı [ilah] edindiler. Onlardan böylesi [bir tavır] uzak bir ihtimal değildir; zira onlar akıl kurallarının dışına çıkan, kendilerine hitap edilen şeylere ve hatta gözleriyle bizzat müşahede ettiklerine aykırı düşen inatçılık ve taşkınlık yollarına giriyorlardı. Dolayısıyla vadde kendilerine açıkça bildirilmişken...
بِأَنَّهَا أَرْبَعُونَ لَيْلَةً، وَإِنَّمَا سَمَّاهُمْ ظَالِمِينَ لِأَنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِاللَّهِ وَخَالَفُوا مَوْعِدَ نَبِيِّهِمْ ﵇، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ مِنْ بَعْدِ عِبَادَتِكُمُ الْعِجْلَ، وَسُمِّيَ الْعِجْلُ عِجْلًا لِاسْتِعْجَالِهِمْ عِبَادَتَهُ كَذَا قِيلَ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ لِأَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ هَذَا الِاسْمَ عَلَى وَلَدِ الْبَقَرِ. وَقَدْ كَانَ جَعَلَهُ لَهُمُ السَّامِرِيُّ عَلَى صُورَةِ الْعِجْلِ. وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أَيْ لِكَيْ تَشْكُرُوا مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنَ الْعَفْوِ عَنْ ذَنْبِكُمُ الْعَظِيمِ الَّذِي وَقَعْتُمْ فِيهِ. وَأَصْلُ الشُّكْرِ فِي اللُّغَةِ: الظُّهُورُ مِنْ قَوْلِهِمْ: دَابَّةٌ شَكُورٌ إِذَا ظَهَرَ عَلَيْهَا مِنَ السِّمَنِ فَوْقَ مَا تُعْطَى مِنَ الْعَلَفِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الشُّكْرُ: الثَّنَاءُ عَلَى الْمُحْسِنِ بِمَا أَوْلَاكَ مِنَ الْمَعْرُوفِ، يُقَالُ شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ، وَبِاللَّامِ أَفْصَحُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ، وَالشُّكْرَانُ خِلَافُ الْكُفْرَانِ. وَالْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ بِالْإِجْمَاعِ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْفُرْقَانِ وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَقُطْرُبٌ: الْمَعْنَى آتَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ وَمُحَمَّدًا الْفَرْقَانَ. وَقَدْ قِيلَ إِنَّ هَذَا غَلَطٌ أَوْقَعَهُمَا فِيهِ أَنَّ الْفَرْقَانَ مختص بالقرآن وليس كذلك، فقد قال تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْفُرْقَانَ هُوَ الْكِتَابُ أُعِيدَ ذِكْرُهُ تَأْكِيدًا. وَحُكِيَ نَحْوُهُ عَنِ الْفَرَّاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
bunun kırk gece olduğu açıkça belirtilmişken, 'Gece ve gündüzleri nasıl bu şekilde saydınız?' denilemez. Allah'a şirk koştukları ve peygamberleri -aleyhisselâm-'ın randevusuna muhalefet ettikleri için onlara 'zalimler' demiştir. Cümle [Arapça dilbilgisinde] hâl konumunda nasb mahallindedir. { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } kavli, yani: Buzağıya tapmanızın ardından demektir. Buzağıya aceleyle ona tapmaya yöneldikleri için 'Icl' (عِجْل) dendiği söylenmişse de bu bir şey ifade etmez; çünkü Araplar bu ismi sığır yavrusu için kullanırlar. Sâmirî de bunu onlar için bir buzağı şeklinde yapmıştı. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } kavli ise; içine düştüğünüz o büyük günahınızın affedilmesi hususunda Allah'ın size lütfettiği nimete şükredesiniz diyedir. Şükür kelimesinin lügatteki aslı açığa çıkmaktır (zuhûr); nitekim Arapların 'Dâbbetün şekûr' (دَابَّةٌ شَكُورٌ) sözü, bir binek hayvanının kendisine verilen yemden daha fazla semizlik sergilemesi durumunda söylenir. Cevherî şöyle demiştir: 'Şükür; sana yaptığı iyilik sebebiyle ihsan sahibini övmektir.' 'Ona şükrettim' anlamında (شَكَرْتُهُ) ve (شَكَرْتُ لَهُ) denir; lâm ile kullanımı daha fasihtir. Anlamı daha önce geçmişti. Şükran (شُكْرَان) ise küfranın (nankörlüğün) zıddıdır. Kitap (el-Kitâb); müfessirlerin icmasıyla Tevrat'tır. Furkân (el-Furkân) konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Ferrâ ve Kutrub şöyle demiştir: 'Mana; Mûsâ'ya Tevrat'ı, Muhammed'e de Furkân'ı verdik demektir.' Bunun, Furkân'ın sadece Kur'an'a has olduğu zannından kaynaklanan bir hata olduğu söylenmiştir; zira öyle değildir, nitekim Yüce Allah: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ } “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkân'ı verdik” buyurmuştur. Zeccâc ise: 'Furkân, bizzat Kitap'tır; tekit amacıyla yeniden zikredilmiştir' demiştir. Benzer bir görüş Ferrâ'dan da nakledilmiştir. Antere'nin şu beyti de bu kabildendir:
حُيِّيتَ مِنْ طَلَلٍ تَقَادَمَ عَهْدُهُ ... أَقْوَى وَأَقْفَرَ بَعْدَ أُمِّ الْهَيْثَمِ
Selam olsun o eski kalıntıya ki zamanı çok geride kalmış... Ümmü'l-Heysem'den sonra ıssızlaşmış ve bomboş kalmıştır.
وَقِيلَ: إِنَّ الْوَاوَ صِلَةٌ، وَالْمَعْنَى آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ الْفَرْقَانَ، وَالْوَاوُ قَدْ تُزَادُ فِي النُّعُوتِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Vâv harfinin sıla (fazlalık/bağlaç) olduğu ve mananın 'Mûsâ'ya Furkân olan Kitab'ı verdik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Vâv harfi sıfatlar arasına fazladan getirilebilir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ ... وَلَيْثِ الْكَتِيبَةِ فِي الْمُزْدَحَمِ
O ulu hükümdara, o cömert lidere... Ve savaş meydanındaki o birlik aslanına doğru.
وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الْمُنَزَّلَ جَامِعٌ بَيْنَ كَوْنِهِ كِتَابًا وَفَارِقًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ: الْفَرْقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ، أَنْجَى هَؤُلَاءِ وَأَغْرَقَ هَؤُلَاءِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْفُرْقَانُ: انْفِرَاقُ الْبَحْرِ وَقِيلَ: الْفُرْقَانُ: الْفَرَجُ مِنَ الْكَرْبِ وَقِيلَ: إِنَّهُ الْحُجَّةُ وَالْبَيَانُ بِالْآيَاتِ الَّتِي أَعْطَاهُ اللَّهُ مِنَ الْعَصَا وَالْيَدِ وَغَيْرِهِمَا، وَهَذَا أَوْلَى وَأَرْجَحُ، وَيَكُونُ الْعَطْفُ عَلَى بَابِهِ كَأَنَّهُ قَالَ: آتَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ وَالْآيَاتِ الَّتِي أَرْسَلْنَاهُ بِهَا مُعْجِزَةً لَهُ. قَوْلُهُ: يَا قَوْمِ الْقَوْمُ يُطْلَقُ تَارَةً عَلَى الرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Mananın; indirilen o vahyin hem kitap olma özelliğini hem de hak ile batılı ayırt etme özelliğini kendisinde topladığı şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sonra iyilik eden kimseye [nimetimizi] tamamlamak ve her şeyi açıklamak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik”. Furkân'ın; onlar ile Firavun kavminin arasını ayırmak olup bunları kurtarması ve onları boğması olduğu da söylenmiştir. İbn Zeyd: 'Furkân, denizin yarılmasıdır' demiştir. Furkân'ın; sıkıntıdan kurtuluş (ferec) olduğu da söylenmiştir. Furkân'ın; Allah'ın Mûsâ'ya verdiği âsâ, yed-i beyzâ ve diğer mucize ayetlerle ortaya konan hüccet ve beyan olduğu da söylenmiştir ki en evla ve en racih olan görüş budur. Bu takdirde atıf kendi asıl kaidesi üzere kalır; sanki şöyle buyrulmuştur: 'Mûsâ'ya Tevrat'ı ve onu peygamber olarak gönderdiğimiz mucize ayetleri verdik.' { يَا قَوْمِ } kavline gelince; 'Kavim' (قَوْم) kelimesi bazen kadınlar hariç sadece erkekler için kullanılır. Züheyr'in şu beyti bu kabildendir:
وَمَا أَدْرِي وَسَوْفَ إِخَالُ أَدْرِي ... أَقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أَمْ نِسَاءُ
Bilemiyorum -ki yakında bileceğimi sanıyorum-... Hısn ailesi erkekler topluluğu mudur yoksa kadınlar mı?
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ ، ثم قال: وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ ، ومنه: وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَرَادَ الرِّجَالَ، وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الْجَمِيعِ كَقَوْلِهِ تعالى: إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ وَالْمُرَادُ هُنَا بِالْقَوْمِ عَبَدَةُ الْعِجْلِ. وَالْبَارِئُ: الْخَالِقُ، وقيل إن البارئ هو المبدع المحدث، والخالق هو المقدّر الناقل من حال إلى حال، وفي ذكر الْبَارِئَ هُنَا إِشَارَةٌ إِلَى عَظِيمِ جُرْمِهِمْ: أَيْ فَتُوبُوا إِلَى الَّذِي خَلَقَكُمْ وَقَدْ عَبَدْتُمْ مَعَهُ غَيْرَهُ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَتُوبُوا لِلسَّبَبِيَّةِ: أَيْ لِتَسَبُّبِ التَّوْبَةِ عَنِ الظُّلْمِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا لِلتَّعْقِيبِ: أَيِ اجْعَلُوا الْقَتْلَ مُتَعَقِّبًا لِلتَّوْبَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ عَبَدَةِ الْعِجْلِ بِأَنْ يَقْتُلَ نَفْسَهُ بِيَدِهِ قِيلَ: قَامُوا صَفَّيْنِ وَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَقِيلَ: وَقَفَ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ وَدَخَلَ الَّذِينَ
Buna Yüce Allah'ın şu kavli de dâhildir: { لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ } “Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin”; ardından şöyle buyurmuştur: { وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ } “Kadınlar da [başka] kadınlarla [alay etmesinler]”. Yine şu ayet de bundandır: { وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ } “Lût'u da [gönderdik], hani kavmine şöyle demişti...”; burada erkekleri kastetmiştir. Bazen ise Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi hepsine (kadın-erkek bütününe) birden ıtlak olunur (kullanılır): { إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ } “Şüphesiz biz Nûh'u kavmine gönderdik”. Burada "kavim" ile kastedilenler ise buzağıya tapanlardır. el-Bâri' (الْبَارِئ), el-Hâlık (yaratan) demektir. el-Bâri'nin, örneksiz ve yoktan var eden (el-mübdi', el-muhdis); el-Hâlık'ın ise takdir eden ve bir halden diğer bir hale geçiren olduğu da söylenmiştir. Burada el-Bâri' isminin zikredilmesinde onların cürmünün büyüklüğüne bir işaret vardır; yani "O'nunla birlikte başkasına tapmış olduğunuz halde, sizi yaratan zata tövbe edin" demektir. { فَتُوبُوا } kavlindeki fâ (ف) sebebiye içindir; yani tövbenin zulüm sebebiyle gerekmesidir. { فَاقْتُلُوا } kavlindeki [fâ] ise takibiyye içindir; yani "öldürmeyi tövbenin hemen ardından getirin" demektir. Kurtubî şöyle demiştir: "Buzağıya tapanlardan her birine kendi canına bizzat kendi eliyle kıymasının emredilmediği hususunda icma etmişlerdir. İki saf halinde durup birbirlerini öldürdükleri söylenmiştir. Buzağıya tapanların durduğu ve [buzağıya]...
لَمْ يَعْبُدُوهُ عَلَيْهِمْ بِالسِّلَاحِ فَقَتَلُوهُمْ. وَقَوْلُهُ: فَتابَ عَلَيْكُمْ قِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ أَيْ فَقَتَلْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ: أَيْ عَلَى الْبَاقِينَ مِنْكُمْ. وَقِيلَ هُوَ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٌ كَأَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ فَعَلْتُمْ فَقَدْ تَابَ عَلَيْكُمْ.
tapmayanların silahlarla onların üzerine yürüyüp onları öldürdükleri de söylenmiştir.' { فَتابَ عَلَيْكُمْ } kavli hakkında: Kelamda bir hazif olduğu, yani 'Siz de nefislerinizi öldürdünüz, bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu', yani geriye kalanlarınızın tövbesini kabul etti şeklinde olduğu söylenmiştir. Bunun mahzuf bir şartın cevabı olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer bunu yaparsanız şüphesiz O tövbenizi kabul etmiştir.'
وَأَمَّا مَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ مِنْ أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا مِنَ اللَّهِ لَهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ:
el-Keşşâf sahibinin, bunun iltifat yoluyla Allah'tan onlara bir hitap olmasının caiz olduğunu söyleyerek takdirin şöyle olacağını belirtmesine gelince:
فَفَعَلْتُمْ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ مُوسَى فَتَابَ عَلَيْكُمْ بَارِئكُمْ، فَهُوَ بِعِيدٌ جِدًّا كَمَا لَا يَخْفَى. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: أَرْبَعِينَ لَيْلَةً قَالَ: ذَا الْقَعْدَةِ وَعَشْرًا مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ قَالَ: مِنْ بَعْدِ مَا اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ قَالَ: الْكِتَابُ هُوَ الْفُرْقَانُ، فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْفُرْقَانُ جِمَاعُ اسْمِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ وَالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ:
'Böylece Mûsâ'nın size emrettiği şeyi yaptınız da Yaratanınız tövbenizi kabul buyurdu.' Bu yorum, gizli kalmayacağı üzere son derece uzaktır. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } kavli hakkında: 'Zilkade ve Zilhicce'den on gün' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr yine ondan { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } kavli hakkında: 'Buzağıyı [ilah] edinmenizden sonra' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ } kavli hakkında: 'Kitap, Furkân'ın ta kendisidir; hak ile batılın arasını ayırmıştır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Furkân; Tevrat, İncil, Zebur ve Kur'an'ın ortak adıdır.' İbn Cerîr yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
أَمَرَ مُوسَى قَوْمَهُ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ، وَاخْتَبَأَ الَّذِينَ عَكَفُوا عَلَى الْعِجْلِ فَجَلَسُوا، وَقَامَ الَّذِينَ لَمْ يَعْكُفُوا عَلَى الْعِجْلِ فَأَخَذُوا الْخَنَاجِرَ بِأَيْدِيهِمْ وَأَصَابَتْهُمْ ظُلْمَةٌ شَدِيدَةٌ، فَجَعَلَ يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَانْجَلَتِ الظُّلْمَةُ عَنْهُمْ عَنْ سَبْعِينَ أَلْفَ قَتِيلٍ، كُلُّ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ كَانَتْ لَهُ تَوْبَةٌ، وَكُلُّ مَنْ بَقِيَ كَانَتْ لَهُ تَوْبَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالُوا لِمُوسَى مَا تَوْبَتُنَا؟ قَالَ: يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، فَأَخَذُوا السَّكَاكِينَ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَقْتُلُ أَخَاهُ وَأَبَاهُ وَابْنَهُ لَا يُبَالِي مَنْ قَتَلَ، حَتَّى قُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ أَلْفًا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى: مُرْهُمْ فَلْيَرْفَعُوا أَيْدِيَهُمْ، وَقَدْ غُفِرَ لِمَنْ قُتِلَ وَتِيبَ عَلَى مَنْ بَقِيَ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوًا مِمَّا سَبَقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلى بارِئِكُمْ قَالَ: خَالِقِكُمْ.
'Mûsâ, Rabbinin emriyle kavmine nefislerini öldürmelerini emretti. Buzağıya tapanlar gizlenip oturdular; buzağıya tapmayanlar ise ellerine hançerleri alarak kalktılar. Üzerlerine koyu bir karanlık çöktü ve birbirlerini öldürmeye başladılar. Karanlık üzerlerinden açıldığında yetmiş bin ölü vardı. Onlardan öldürülen herkes için bir tövbe olmuş, hayatta kalan herkes için de bir tövbe olmuştu.' İbn Ebî Hâtim, Ali'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Mûsâ'ya: Bizim tövbemiz nedir? dediler. O: 'Birbirinizi öldürmenizdir' dedi. Bunun üzerine bıçakları aldılar; adam kim olduğuna aldırmaksızın kardeşini, babasını ve oğlunu öldürmeye başladı. Nihayet onlardan yetmiş bin kişi öldürüldü. Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: 'Onlara emret, ellerini kaldırsınlar; öldürülen bağışlandı, geride kalanın da tövbesi kabul edildi' diye vahyetti.' Abd b. Humeyd Katâde'den; Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr ise Zührî'den daha önce geçen rivayetlerin benzerini tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den { إِلى بارِئِكُمْ } kavli hakkında: 'Yaratanınıza' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 55-57]
وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧)
Hani: 'Ey Mûsâ! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz de gözleriniz göre göre sizi yıldırım çarpmıştı. (55) Sonra şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi diriltmiştik. (56) Bulutu üzerinize gölgelik kılmış, size kudret helvası ile bıldırcın indirmiştik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [demiştik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat yalnızca kendi kendilerine zulmediyorlardı. (57)
قَوْلُهُ: وَإِذْ قُلْتُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، وَظَاهِرُ السِّيَاقِ أَنَّ الْقَائِلِينَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ هُمْ قَوْمُ مُوسَى، وَقِيلَ: هُمُ السَبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا سَمِعُوا كَلَامَ اللَّهِ قَالُوا له بَعْدَ ذَلِكَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ، ثُمَّ دَعَا مُوسَى رَبَّهُ فَأَحْيَاهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى هُنَا: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ وَسَيَأْتِي ذَلِكَ فِي الْأَعْرَافِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَالْجَهْرَةُ: الْمُعَايَنَةُ، وَأَصْلُهَا الظُّهُورُ، وَمِنْهُ الْجَهْرُ بِالْقِرَاءَةِ وَالْمُجَاهَرَةُ بِالْمَعَاصِي وَرَأَيْتُ الْأَمْرَ جَهْرَةً وَجِهَارًا، أَيْ غَيْرَ مُسْتَتِرٍ بِشَيْءٍ، وَهِيَ مَصْدَرٌ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْحَالِ.
{ وَإِذْ قُلْتُمْ } kavli; kendisinden önceki cümleye matuftur. Siyakın zahiri, bu sözü söyleyenlerin Mûsâ'nın kavmi olduğunu göstermektedir. Bunların, Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişi olduğu da söylenmiştir; zira onlar Allah'ın kelamını işitince bundan sonra ona bu sözü söylediler. Bunun üzerine Allah üzerlerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı; sonra Mûsâ Rabbine dua etti, O da burada: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” buyurduğu gibi onları diriltti. Bu husus inşâallahu Teâlâ A'râf Suresi'nde gelecektir. Cehreh (الْجَهْرَةُ); bizzat gözle görmek/müşahede etmektir. Aslı zuhur/açığa çıkmaktır; nitekim sesli kıraat yapmaya (el-cehr bi'l-kırâe), günahları açıkça işlemeye (el-mücâhere bi'l-meâsî) ve 'Bir işi apaçık, gizlenmemiş olarak gördüm' anlamında 'reaytü'l-emre cehraten ve cihâren' denmesi bundandır. Bu kelime hâl makamına geçmiş bir masdardır.
وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ جَهَرَةً بِفَتْحِ الْهَاءِ وَهِيَ لُغَتَانِ مِثْلُ زَهْرَةٍ وَزَهَرَةٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ جَمْعُ جَاهَرٍ. وَالصَّاعِقَةُ: قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا، وَقَرَأَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ: الصَّعْقَةُ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مُحَيْصِنٍ، وَالْمُرَادُ بِأَخْذِ الصَّاعِقَةِ إِصَابَتُهَا إِيَّاهُمْ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا النَّظَرِ الْكَائِنِ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ نَظَرُوا أَوَائِلَ الصَّاعِقَةِ النَّازِلَةِ بِهِمُ الْوَاقِعَةِ عَلَيْهِمْ لَا آخِرَهَا الَّذِي مَاتُوا عِنْدَهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالصَّاعِقَةِ
İbn Abbâs, he harfinin fethasıyla { جَهَرَةً } şeklinde okumuştur. Bu iki kullanım, 'Zehrah' (زَهْرَة) ve 'Zehareh' (زَهَرَة) gibi iki ayrı lehçedir. Bu kıraate göre kelimenin 'Câhir' (جَاهِر) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir. es-Sâika (الصَّاعِقَةُ) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Ömer, Osman ve Ali { الصَّعْقَةُ } şeklinde okumuşlardır; bu aynı zamanda İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Yıldırımın onları alıp yakalamasından (ahz) murat, kendilerine isabet etmesidir. { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } ifadesi [Arapça dilbilgisinde] hâl olarak nasb mahallindedir. Onlardan sadır olan bu 'bakış/görüş'ten murat; üzerlerine inip kendilerine isabet eden yıldırımın başlangıcını görmüş olmalarıdır; yoksa yanında öldükleri son anını değil. Sâika kelimesinden muradın
الْمَوْتُ، وَاسْتُدِلَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ وَلَا مُوجِبَ لِلْمَصِيرِ إِلَى هَذَا التَّفْسِيرِ، لِأَنَّ الْمَصْعُوقَ قَدْ يَمُوتُ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَدْ يُغْشَى عَلَيْهِ ثُمَّ يُفِيقُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ ومما يوجب بعد ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتِ الصَّاعِقَةُ عِبَارَةً عَنِ الْمَوْتِ لَمْ يَكُنْ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ كَبِيرُ مَعْنًى، بَلْ قَدْ يُقَالُ: إِنَّهُ لا يصح أن ينظروا الْمَوْتَ النَّازِلَ بِهِمْ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ نَظَرَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَثِّرَةِ لِلْمَوْتِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ الْإِحْيَاءُ لَهُمْ لِوُقُوعِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَأَصْلُ الْبَعْثِ: الْإِثَارَةُ لِلشَّيْءِ مِنْ مَحَلِّهِ، يُقَالُ: بَعَثْتُ النَّاقَةَ: أَيْ أَثَرْتُهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
ölüm olduğu da söylenmiş ve buna { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } “Sonra ölümünüzün ardından sizi dirilttik” kavli delil getirilmiştir. Ancak bu tefsire gitmeyi gerektiren bir durum yoktur; zira yıldırıma çarpılan kimse bu ayette olduğu gibi bazen ölebilir, bazen de Yüce Allah'ın: { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ } “Mûsâ baygın halde yere yığıldı. Ayılınca...” kavlinde olduğu gibi bayılır ve sonra ayılır. Bu yorumun uzak olmasını gerektiren hususlardan biri de { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } kavlidir; zira şayet sâika ölümden ibaret olsaydı bu cümlenin pek bir manası kalmazdı; hatta üzerlerine inen ölümü bizzat görmelerinin -ölüme sebep olan etkenleri görmeleri kastedilmedikçe- sahih olmayacağı bile söylenebilir. { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ } kavlinden murat; ölümden sonra vuku bulduğu için onları diriltmektir. Ba's (الْبَعْث) kelimesinin aslı: Bir şeyi bulunduğu yerden harekete geçirmektir/kaldırmaktır; 'Deveyi kaldırdım/harekete geçirdim' anlamında 'baastü'n-nâkate' (بَعَثْتُ النَّاقَةَ) denir. İmruu'l-Kays'ın şu beyti bu kabildendir:
وفتيان صِدْقٍ قَدْ بَعَثْتُ بِسُحْرَةٍ ... فَقَامُوا جَمِيعًا بَيْنَ عاث وَنَشْوَانِ
Seher vaktinde nice dürüst gençleri kaldırdım da... Hepsi perişan ve sarhoş hâlde doğruldular.
وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Ve Antere'nin şu sözü de:
وَصَحَابَةٍ شُمِّ الْأُنُوفِ بَعَثْتُهُمْ ... لَيْلًا وَقَدْ مَالَ الْكَرَى بِطِلَاهَا
Nice gururlu ve onurlu dostları geceleyin uyandırdım... Oysa uyku onların boyunlarını çoktan bükmüştü.
وَإِنَّمَا عُوقِبُوا بِأَخْذِ الصَّاعِقَةِ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ طَلَبُوا مَا لَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ بِهِ مِنْ رُؤْيَتِهِ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ ذَهَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَمَنْ تَابَعَهُمْ إِلَى إِنْكَارِ الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَذَهَبَ مَنْ عَدَاهُمْ إِلَى جَوَازِهَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَوُقُوعِهَا فِي الْآخِرَةِ. وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ بِأَنَّ الْعِبَادَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَهِيَ قَطْعِيَّةُ الدَّلَالَةِ لَا يَنْبَغِي لِمُنْصِفٍ أَنْ يَتَمَسَّكَ فِي مُقَابِلِهَا بِتِلْكَ الْقَوَاعِدِ الْكَلَامِيَّةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا قُدَمَاءُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَزَعَمُوا: أَنَّ الْعَقْلَ قَدْ حَكَمَ بِهَا دَعْوَى مَبْنِيَّةٍ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ، وَقَوَاعِدُ لَا يَغْتَرُّ بِهَا إِلَّا مَنْ لَمْ يَحْظَ مِنَ الْعِلْمِ النَّافِعِ بِنَصِيبٍ، وَسَيَأْتِيكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَيَانُ مَا تَمَسَّكُوا بِهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَكُلُّهَا خَارِجٌ عَنْ مَحَلِّ النِّزَاعِ بَعِيدٌ مِنْ مَوْضِعِ الْحُجَّةِ، وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ الْمَقَالِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. قَوْلُهُ: وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ أي جعلناه كَالظُّلَّةِ. وَالْغَمَامُ: جَمْعُ غَمَامَةٍ كَسَحَابَةٍ وَسَحَابٍ، قَالَهُ الأخفش. وقال الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ غَمَائِمُ. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ هَذَا جَرَى فِي التِّيهِ بَيْنَ مِصْرَ وَالشَّامِ لَمَّا امْتَنَعُوا مِنْ دُخُولِ مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ. وَالْمَنُّ: قِيلَ: هُوَ التَّرَّنْجَبِينُ. قَالَ النَّحَّاسُ:
Onların yıldırım çarpmasıyla cezalandırılmaları, dünyada Allah'ı görme hususunda O'nun izin vermediği bir şeyi talep etmelerinden dolayıdır. Mu'tezile ve onlara tabi olanlar, dünyada da ahirette de rü'yeti (Allah'ın görülmesini) inkâr etmeye gitmişlerdir. Onların dışındakiler ise dünyada ve ahirette rü'yetin caiz olduğuna, ahirette ise vuku bulacağına kail olmuşlardır. Kulların ahirette Rablerini göreceklerine dair sahih hadisler mütevatir olarak gelmiştir ve bunlar kesin delalet taşımaktadır; insaflı bir kimseye, bu rivayetlerin karşısında ilk dönem Mu'tezile'sinin getirdiği ve aklın gereği olduğunu iddia ettikleri kelamî kaidelere sarılmak yakışmaz. Bu iddia, çökmek üzere olan bir yarın kenarına kurulmuş bir iddiadır; faydalı ilimden nasibini alamamış kimseden başkası bu kaidelere aldanmaz. Kur'an'dan delil olarak tutundukları hususların beyanı inşâallahu Teâlâ sana gelecektir; onların hepsi de ihtilaf mahallinin dışında ve delil olma vasfından uzaktır. Bu meseledeki sözün yeri burası değildir. { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } kavli; yani onu üzerinize bir gölgelik gibi kıldık demektir. el-Gamâm (الْغَمَامُ); 'sehâbe' (سَحَابَة) ve 'sehâb' (سَحَاب) kelimelerinde olduğu gibi 'gamâme' (غَمَامَة) kelimesinin çoğuludur, bunu Ahfeş söylemiştir. Ferrâ ise: 'Gamâim' (غَمَائِم) şeklinde de caizdir demiştir. Müfessirler, bunun Tîh çölünde, Mısır ile Şam arasında, zorbaların şehrine girmekten kaçındıkları sırada meydana geldiğini zikretmişlerdir. el-Menn (الْمَنُّ) kelimesine gelince; onun kudret helvası (terenkebîn) olduğu söylenmiştir. Nehhâs şöyle demiştir:
هُوَ بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ النُّونِ، وَيُقَالُ: الطَّرَّنْجَبِينُ بِالطَّاءِ، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ طَلٌّ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى شَجَرٍ أَوْ حَجَرٍ، وَيَحْلُو وَيَنْعَقِدُ عَسَلًا، وَيَجِفُّ جَفَافَ الصَّمْغِ، ذُكِرَ مَعْنَاهُ فِي الْقَامُوسِ وَقِيلَ:
Râ harfinin şeddesi ve nûn harfinin sükûnu ile 'et-Terrencebîn'dir; tı harfiyle 'et-Tarrencebîn' de denir. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur. O, gökten ağaç veya taş üzerine inen, tatlılaşıp bal gibi koyulaşan ve zamk gibi kuruyan bir çiy tanesidir; anlamı el-Kâmûs'ta zikredilmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ الْمَنَّ الْعَسَلُ وَقِيلَ: شَرَابٌ حُلْوٌ وَقِيلَ: خُبْزُ الرُّقَاقِ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ يَعُمُّ جَمِيعَ مَا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ مِنْ غَيْرِ تَعَبٍ وَلَا زَرْعٍ وَمِنْهُ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّ الْكَمْأَةَ مِنَ الْمَنِّ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُوسَى» . وَقَدْ ثَبَتَ مِثْلُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ أَحْمَدَ وَالتِّرْمِذِيِّ، وَمِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ. وَالسَّلْوَى: قِيلَ هُوَ السُّمَانَى، كَحُبَارَى طَائِرٌ يَذْبَحُونَهُ فَيَأْكُلُونَهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: السَّلْوَى طَيْرٌ بِإِجْمَاعِ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَدْ غَلِطَ الْهُذَلِيُّ فَقَالَ:
Menn'in bal olduğu söylenmiştir; tatlı bir içecek olduğu söylenmiştir; yufka ekmeği olduğu söylenmiştir; Allah'ın kullarına zahmetsizce ve ekim yapmaksızın lütfettiği her şeyi kapsayan bir masdar olduğu da söylenmiştir. Nitekim Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde Ebû Saîd b. Zeyd'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadis de bu kabildendir: «Mantarmantarı (kem'e), Mûsâ'ya indirilen menn'dendir.» Benzer bir rivayet Ebû Hüreyre hadisinden Ahmed ve Tirmizî'de; Câbir, Ebû Saîd ve İbn Abbâs hadisinden ise Nesâî'de sabit olmuştur. es-Selvâ (السَّلْوَى) ise; hubârâ kuşu gibi bıldırcın (sümânâ) kuşu olduğu söylenmiştir; onu boğazlar ve yerlerdi. İbn Atiyye: 'Selvâ, müfessirlerin icmasıyla bir kuştur; Hüzellî yanılarak şöyle demiştir:'
وَقَاسَمَهُمَا بِاللَّهِ جَهْدًا لَأَنْتُمَا ... أَلَذُّ مِنَ السَّلْوَى إِذَا مَا نشورها
Allah'a var gücüyle yemin etti ki: Şüphesiz ikiniz... yayılıp açıldığında selvâdan daha tatlısınız.
ظَنَّ أَنَّ السَّلْوَى الْعَسَلُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: مَا ادَّعَاهُ مِنَ الْإِجْمَاعِ لَا يَصِحُّ. وَقَدْ قَالَ الْمُؤَرِّجُ أَحَدُ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ وَالتَّفْسِيرِ: إِنَّهُ الْعَسَلُ. وَاسْتَدَلَّ بِبَيْتِ الْهُذَلِيِّ، وَذَكَرَ أَنَّهُ كَذَلِكَ بِلُغَةِ كِنَانَةَ، وَأَنْشَدَ:
O, selvânın bal olduğunu sanmıştır. Kurtubî şöyle demiştir: 'Onun iddia ettiği icma sahih değildir. Lügat ve tefsir âlimlerinden biri olan Müerric, onun bal olduğunu söylemiş ve Hüzellî'nin beytiyle istidlal etmiştir; Kinâne lügatinde de böyle olduğunu zikrederek şu beyti okumuştur:'
لَوْ شَرِبْتُ السَّلْوَى مَا سَلَوْتُ ... ما بي غنى عَنْكِ وَإِنْ غَنِيتُ
Selvâyı içsem bile teselli bulup unutamam... Zengin olsam da sana olan muhtaçlığımdan kurtulamam.
وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالسَّلْوَى الْعَسَلُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: السَّلْوَى لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ مِثْلُ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَهُوَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ سَلْوَى. وَقَالَ الْخَلِيلُ: وَاحِدُهُ سَلْوَاةٌ، وَأَنْشَدَ:
Cevherî de: 'Selvâ, baldır' demiştir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Selvâ, hayır ve şer kelimeleri gibi kendi lafzından tekili olmayan bir isimdir; tekilinin de selvâ olması muhtemeldir.' Halîl ise: 'Tekili selvâedir (سَلْوَاةٌ)' demiş ve şu beyti okumuştur:
وَإِنِّي لَتَعْرُونِي لِذِكْرَاكِ سَلْوَةٌ ... كَمَا انْتَفَضَ السَّلْوَاةُ مَنْ سَلَكَهُ الْقَطْرُ
Seni anmaktan dolayı beni öyle bir titreme sarar ki... Tıpkı üzerine yağmur damlaları inen bıldırcının silkinmesi gibi.
وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّلْوَى وَاحِدَةٌ وَجَمْعُهُ سَلَاوَى. وَقَوْلُهُ: كُلُوا أَيْ قُلْنَا لَهُمْ كُلُوا، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْنَا: كُلُوا فَعَصَوْا وَلَمْ يُقَابِلُوا النِّعَمَ بِالشُّكْرِ فَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَمَا ظَلَمُونَا، فَحَذَفَ هَذَا لِدَلَالَةِ: وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ عَلَيْهِ، وَتَقْدِيمُ الْأَنْفُسِ هُنَا يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً قَالَ: عَلَانِيَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: هُمُ السَّبْعُونَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ قَالَ:
Kisâî ise: 'Selvâ tekildir, çoğulu selâvâdır (سَلَاوَى)' demiştir. { كُلُوا } kavli; yani onlara 'Yiyin' dedik demektir. Sözde bir hazif vardır ve takdiri şöyledir: 'Yiyin dedik; fakat onlar isyan ettiler ve nimetleri şükürle karşılamadılar; böylece kendilerine zulmettiler, bize zulmetmediler.' { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } ifadesinin buna delaleti sebebiyle bu kısım hazfedilmiştir. Burada nefislerin (el-enfüs) öne alınması ihtisas (sadece kendilerine ait kılma) ifade eder. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } kavli hakkında: 'Açıkça/ayan beyan' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar Mûsâ'nın seçtiği yetmiş kişiydi.' { فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } hakkında ise:
مَاتُوا ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ قَالَ: فَبُعِثُوا مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لِيَسْتَوْفُوا آجَالَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ قَالَ: غَمَامٌ أَبْرَدُ مِنْ هَذَا وَأَطْيَبُ، وَهُوَ الَّذِي يَأْتِي اللَّهُ فِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ الَّذِي جَاءَتْ فِيهِ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَكَانَ مَعَهُمْ فِي التِّيهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ قَالَ: كَانَ هَذَا الْغَمَامُ فِي الْبَرِّيَّةِ، ظَلَّلَ عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ مِنَ الشَّمْسِ، وَأَطْعَمَهُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى حِينَ بَرَزُوا إِلَى الْبَرِّيَّةِ، فَكَانَ الْمَنُّ يَسْقُطُ عَلَيْهِمْ فِي مَحَلَّتِهِمْ سُقُوطَ الثَّلْجِ أَشَدَّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ وَأَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ، يَسْقُطُ عَلَيْهِمْ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى طُلُوعِ الشمس، فيأخذ الرجل قدر ما يكفيه ليومه ذَلِكَ، فَإِنْ تَعَدَّى ذَلِكَ فَسَدَ مَا يَبْقَى عِنْدَهُ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ سَادِسِهِ يَوْمَ جُمُعَتِهِ أَخَذَ مَا يَكْفِيهِ لِيَوْمِ سَادِسِهِ وَيَوْمِ سَابِعِهِ فَبَقِيَ عِنْدَهُ، لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمَ عِيدٍ لَا يُشْخَصُ فِيهِ لِأَمْرِ الْمَعِيشَةِ وَلَا لِطُلْبَةِ شَيْءٍ، وَهَذَا كُلُّهُ فِي الْبَرِّيَّةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الْمَنُّ شَيْءٌ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِثْلُ الطَّلِّ، وَالسَّلْوَى طَيْرٌ أَكْبَرُ مِنَ الْعُصْفُورِ. وَأَخْرَجَ وكيع وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْمَنُّ صَمْغَةٌ، وَالسَّلْوَى طَائِرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالُوا يَا مُوسَى! كَيْفَ لَنَا بِمَا هَاهُنَا، أَيْنَ الطَّعَامُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ فَكَانَ يَسْقُطُ عَلَى الشَّجَرَةِ التَّرَّنْجَبِينُ. وَأَخْرَجُوا عَنْ وَهْبٍ أَنَّهُ سُئِلَ مَا الْمَنُّ؟ قَالَ: خُبْزُ الرُّقَاقِ مِثْلُ الذُّرَةِ أَوْ مِثْلُ النَّقِيِّ.
'Öldüler' dedi. { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } hakkında: 'Ecellerini tamamlasınlar diye ölümden sonra diriltildiler' dedi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ } kavli hakkında benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu buluttan daha serin ve daha güzel bir buluttu; Allah'ın kıyamet gününde içinde geleceği bulut ve Bedir gününde meleklerin içinde geldiği buluttur; Tîh sahrasında da onlarla beraberdi.' Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu bulut çölde idi; bulut onları güneşten koruyup gölgeledi. Çöle çıktıklarında onları kudret helvası ve bıldırcın ile rızıklandırdı. Kudret helvası konakladıkları yere kar yağar gibi üzerlerine yağardı; sütten daha beyaz ve baldan daha tatlıydı. Fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar üzerlerine yağar, kişi o gününe yetecek miktarı alırdı; şayet bu miktarı aşarsa yanında kalan bozulurdu. Nihayet altıncı gün yani cuma günü olunca hem altıncı gününe hem de yedinci gününe yetecek miktarı alırdı ve bozulmadan kalırdı; çünkü o gün bayram günüydü, o günde ne maişet işi için ne de bir şey aramak için dışarı çıkılmazdı. Bütün bunlar çölde cereyan etti.' Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Menn; Allah'ın çiy gibi üzerlerine indirdiği bir şeydir. Selvâ ise serçeden büyük bir kuştur.' Vekî', Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Menn bir zamktır, selvâ ise kuştur.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Dediler ki: Ey Mûsâ! Burada bizim hâlimiz ne olacak, yiyecek nerede? Bunun üzerine Allah üzerlerine kudret helvasını indirdi; ağaçların üzerine terenkebîn dökülüyordu.' Vehb'e: 'Menn nedir?' diye sorulduğu, onun da: 'Mısır unundan veya has undan yapılmış yufka ekmeği gibidir' dediği rivayet edilmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: الْمَنُّ شَرَابٌ كَانَ يُنَزَّلُ عليهم مثل العسل، فيمزجونه
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî‘ b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Menn, onlara bal gibi indirilen bir içecekti; onu karıştırırlardı
بِالْمَاءِ ثُمَّ يَشْرَبُونَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْمَنُّ يَنْزِلُ عَلَيْهِمْ بِاللَّيْلِ عَلَى الْأَشْجَارِ فَيَغْدُونَ إليه فيأكلون منه ما شاؤوا- وَالسَّلْوَى طَائِرٌ يُشْبِهُ السُّمَانَى كَانُوا يَأْكُلُونَ مِنْهُ ما شاؤوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي السَّلْوَى مِثْلَهُ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما ظَلَمُونا قَالَ نَحْنُ أَعَزُّ مِنْ أَنْ نُظْلَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ قال: يضرّون.
su ile karıştırır sonra içerlerdi.' İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Menn geceleyin ağaçların üzerine inerdi; sabahleyin erkenden ona gider ve diledikleri kadar ondan yerlerdi. Selvâ ise bıldırcına benzeyen bir kuştu; ondan diledikleri kadar yerlerdi.' İbn Cerîr de ondan benzerini tahriç etmiştir. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbîlerden bir topluluktan selvâ hakkında bunun benzerini rivayet etmiştir. Tâbiîn ve sonraki nesillerden bir cemaatten de bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَما ظَلَمُونا } kavli hakkında: 'Biz haksızlığa uğramaktan/zulmedilmekten çok daha yüceyiz' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } kavli hakkında: 'Zarar veriyorlardı' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 58-59]
وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩)
Hani: 'Şu şehre girin, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin; kapıdan secde ederek girin ve «Hıtta» (bağışlanma) deyin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız' demiştik. (58) Derken o zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de o zulmedenlerin üzerine, yoldan çıkıp fâsıklık etmelerine karşılık gökten feci bir azap indirdik. (59)
قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْقَرْيَةُ: هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ وَقِيلَ: إِنَّهَا أَرِيحَاءُ قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَقِيلَ:
Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: 'Karye (şehir); Beytü'l-Makdis'tir.' Beytü'l-Makdis köylerinden/kasabalarından biri olan Erihâ olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
مِنْ قُرَى الشام. وقوله: فَكُلُوا أمر إباحة- ورَغَداً كَثِيرًا وَاسِعًا، وَهُوَ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ أَكْلًا رَغَدًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَالْبَابُ الَّذِي أُمِرُوا بِدُخُولِهِ:
Şam köylerinden/kasabalarındandır. { فَكُلُوا } kavli mubahlık bildiren bir emirdir. { رَغَداً } bolca ve genişçe demektir; mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: Bol bol bir yiyişle (eklen ragaden) demektir; hâl makamında olması da caizdir, tefsiri daha önce geçmişti. Girmeleri emredilen kapı ise:
هُوَ بَابٌ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ يُعْرَفُ الْيَوْمَ بِبَابِ حِطَّةٍ وَقِيلَ هُوَ بَابُ الْقُبَّةِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي إِلَيْهَا مُوسَى وَبَنُو إِسْرَائِيلَ.
Beytü'l-Makdis'te bugün 'Hıtta Kapısı' diye bilinen bir kapıdır. Mûsâ ve İsrailoğullarının yönelerek namaz kıldıkları kubbenin (çadırın) kapısı olduğu da söylenmiştir.
وَالسُّجُودُ: قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ وَقِيلَ: هُوَ هُنَا الِانْحِنَاءُ وَقِيلَ: التَّوَاضُعُ وَالْخُضُوعُ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بأنه لو كان المراد السجود الْحَقِيقِيِّ الَّذِي هُوَ وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ لَامْتَنَعَ الدُّخُولُ الْمَأْمُورُ بِهِ، لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ الدُّخُولُ حَالَ السُّجُودِ الْحَقِيقِيِّ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُمْ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ عِنْدَ الِانْتِهَاءِ إِلَى الْبَابِ شُكْرًا لِلَّهِ وَتَوَاضُعًا.
Secde (es-Sücûd) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Burada eğilmek (inhinâ) olduğu söylenmiştir; tevazu ve tezellül (boyun bükmek) olduğu da söylenmiştir. Buna delil olarak şunu getirmişlerdir: Şayet alnın yere konması şeklindeki hakiki secde kastedilmiş olsaydı, emredilen giriş imkânsız olurdu; çünkü hakiki secde hâlindeyken [içeriye] girmek mümkün değildir. el-Keşşâf'ta ise: 'Allah'a şükür ve tevazu olsun diye kapıya vardıklarında secde etmekle emrolundular' denilmiştir.
وَاعْتَرَضَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي النَّهْرِ الْمَادِّ فَقَالَ: لَمْ يُؤْمَرُوا بِالسُّجُودِ، بَلْ هُوَ قَيْدٌ فِي وُقُوعِ الْمَأْمُورِ بِهِ وَهُوَ الدُّخُولُ، وَالْأَحْوَالُ نِسَبٌ تَقْيِيدِيَّةٌ، وَالْأَوَامِرُ نِسَبٌ إِسْنَادِيَّةٌ. انْتَهَى. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمُقَيَّدِ أَمْرٌ بِالْقَيْدِ، فَمَنْ قَالَ اخْرُجْ مُسْرِعًا فَهُوَ آمِرٌ بِالْخُرُوجِ عَلَى هَذِهِ الْهَيْئَةِ، فَلَوْ خَرَجَ غَيْرَ مُسْرِعٍ كَانَ عِنْدَ أَهْلِ اللِّسَانِ مُخَالِفًا لِلْأَمْرِ.
Ebû Hayyân en-Nehrü'l-Mâdd'da buna itiraz ederek şöyle demiştir: 'Secde ile emrolunmadılar; bilakis o, emredilen şeyin -ki o da giriştir- vuku bulmasında bir kayıttır. Hâller takyîdî nisbetlerdir, emirler ise isnâdî nisbetlerdir.' [Sözü bitti]. Buna şöyle cevap verilir: Kayıtlı olanın emredilmesi, kaydın da emredilmesidir. Nitekim 'Hızlıca çık!' diyen kimse bu heyet üzere çıkmayı emretmiş olur; şayet hızlı olmaksızın çıkarsa dil ehli nezdinde emre muhalefet etmiş sayılır.
وَلَا يُنَافِي هَذَا كَوْنُ الْأَحْوَالِ نِسَبًا تَقْيِيدِيَّةً، فَإِنَّ اتِّصَافَهَا بِكَوْنِهَا قُيُودًا مَأْمُورًا بِهَا هُوَ شَيْءٌ زَائِدٌ عَلَى مُجَرَّدِ التَّقْيِيدِ.
Bu durum, hâllerin takyîdî nisbetler olmasına da aykırı değildir; zira onların emredilmiş kayıtlar olma vasfını taşıması, sırf takyîdden öte zâid bir şeydir.
وَقَوْلُهُ: حِطَّةٌ بِالرَّفْعِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقُرِئَتْ حِطَّةٌ نَصْبًا عَلَى مَعْنَى احْطُطْ عَنَّا ذُنُوبَنَا حِطَّةً وَقِيلَ: مَعْنَاهَا الِاسْتِغْفَارُ، ومنه قول الشاعر:
{ حِطَّةٌ } kavli; cumhurun kıraatinde gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. Ahfeş: 'Günahlarımızı bizden bütünüyle dök/kaldır (uhtut annâ zünûbenâ hittaten) anlamında nasb ile { حِطَّةً } olarak da okunmuştur' demiştir. Bunun istiğfar anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim şairin şu sözü bu kabildendir:
فاز بالحطّة التي جعل الله ... بِهَا ذَنْبُ عَبْدِهِ مَغْفُورَا
O hıtta (bağışlanma) ile kurtuluşa erdi ki Allah... Onun sayesinde kulunun günahını bağışlanmış kıldı.
وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: حِطَّةٌ كَلِمَةٌ أُمِرُوا بِهَا وَلَوْ قَالُوهَا لَحُطَّتْ أَوْزَارُهُمْ. قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَقُولُوا مَا يَدُلُّ عَلَى التَّوْبَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّوْبَةَ صِفَةُ الْقَلْبِ فَلَا يَطَّلِعُ الْغَيْرُ عَلَيْهَا، وَإِذَا اشْتَهَرَ وَأُخِذَ بِالذَّنْبِ ثُمَّ تَابَ بَعْدَهُ لَزِمَهُ أَنْ يَحْكِيَ تَوْبَتَهُ لِمَنْ شَاهَدَ مِنْهُ الذَّنْبَ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِهِ. انْتَهَى، وَكَوْنُ التَّوْبَةِ لَا تُتِمُّ إِلَّا بِذَلِكَ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، بَلْ مُجَرَّدُ عَقْدِ الْقَلْبِ عَلَيْهَا يَكْفِي سَوَاءٌ اطَّلَعَ النَّاسُ عَلَى ذَنْبِهِ أَمْ لَا، وَرُبَّمَا
İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: 'Hıtta; söylemeleri emredilen bir kelimedir; şayet onu söyleselerdi günah yükleri indirilip dökülecekti.' Râzî tefsirinde şöyle demiştir: 'Onlara tövbeye delalet eden şeyi söylemelerini emretti. Zira tövbe kalbin bir vasfıdır, başkası ona muttali olamaz. Bir kimse günahla tanınıp günahından dolayı muaheze edilmiş ve ardından tövbe etmişse, günahına şahit olan kişiye tövbesini ikrar edip bildirmesi gerekir; zira tövbe ancak bununla tamam olur.' [Sözü bitti]. Oysa tövbenin ancak bununla tamam olacağına dair hiçbir delil yoktur; bilakis insanlar onun günahına muttali olsun veya olmasın kalbin o tövbe üzerine düğümlenmesi yeterlidir. Hatta bazen
كَانَ التَّكَتُّمُ بِالتَّوْبَةِ عَلَى وَجْهٍ لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّهُ ﷿ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ وَأَقْرَبَ إِلَى مَغْفِرَتِهِ. وَأَمَّا رَفْعُ مَا عِنْدَ النَّاسِ مِنَ اعْتِقَادِهِمْ بَقَاءَهُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَذَلِكَ بَابٌ آخَرُ. وَقَوْلُهُ: يُغْفَرْ لَكُمْ قَرَأَهُ نَافِعٌ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ الْمَضْمُومَةِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ الْمَضْمُومَةِ وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ وَهِيَ أَوْلَى. وَالْخَطَايَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ بِالْهَمْزِ، وَقَدْ تَكَلَّمَ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ فِي ذَلِكَ بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي كُتُبِ الصَّرْفِ. وَقَوْلُهُ: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ أَيْ نَزِيدُهُمْ إِحْسَانًا عَلَى إِحْسَانِهِمُ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَحْسَنَ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْإِحْسَانِ فَقَالَ: أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» وَقَوْلُهُ: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ قِيلَ: إِنَّهُمْ قَالُوا: حِنْطَةٌ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَالصَّوَابُ أَنَّهُمْ قَالُوا:
tövbenin Allah azze ve celle'den başkasının muttali olamayacağı şekilde gizli tutulması, Allah'a daha sevimli ve O'nun mağfiretine daha yakındır. İnsanların onun masiyet üzere kaldığına dair zihinlerindeki kanaati izale etmeye gelince, bu başka bir konudur. { يُغْفَرْ لَكُمْ } kavlini Nâfi, ötreli yâ ile; İbn Âmir ise ötreli tâ ile okumuştur; diğerleri ise nûn ile [{ نَغْفِرْ }] okumuşlardır ki en evla olanı budur. Hatâyâ (الْخَطَايَا), hemze ile hatîe (خَطِيئَة) kelimesinin çoğuludur; Arap dili âlimleri bu hususta sarf kitaplarında bilinen kurallarla açıklamalarda bulunmuşlardır. { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } kavli; yani geçmişteki ihsanlarının üzerine onlara daha fazla ihsan ve mükâfat vereceğiz demektir. Bu kelime ahsene (أَحْسَنَ) fiilinin ism-i fâilidir. Sahîh'te sabit olduğuna göre: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihsandan sorulduğunda şöyle buyurmuştur: Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.» { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } kavli hakkında: 'Hınta' (حِنْطَة - buğday) dedikleri söylenmiştir; başka şeyler de söylenmiştir. Doğru olan ise onların:
حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ، كَمَا سَيَأْتِي مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَوْلُهُ: فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هُوَ مِنْ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِنُكْتَةٍ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ، وَهِيَ هُنَا تَعْظِيمُ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ وَتَقْبِيحُ فِعْلِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak geleceği üzere 'Kıl içinde bir tane' (حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ) dedikleridir. { فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } kavli; beyân ilminde sabit olduğu üzere bir nükteye binaen zamir yerine zahir ismin konulması kabilindendir. Buradaki nükte ise onlara durumun vehametini büyütmek ve fiillerini çirkin göstermektir. Adiy b. Zeyd'in şu beyti de bu kabildendir:
لَا أَرَى الْمَوْتَ يَسْبِقُ الْمَوْتَ شَيْءٌ ... نَغَّصَ الْمَوْتُ ذَا الْغِنَى وَالْفَقِيرَا
Ölümün önüne geçecek hiçbir şey görmüyorum... Ölüm, zenginin de fakirin de tadını kaçırmıştır.
فَكَرَّرَ الْمَوْتَ فِي الْبَيْتِ ثَلَاثًا تَهْوِيلًا لِأَمْرِهِ وَتَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ. وَقَوْلُهُ: رِجْزاً بِكَسْرِ الرَّاءِ فِي قِرَاءَةِ الْجَمِيعِ إِلَّا ابْنَ مُحَيْصِنٍ فَإِنَّهُ قَرَأَ بِضَمِّ الرَّاءِ. وَالرِّجْزُ: الْعَذَابُ. وَالْفِسْقُ: قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ قَالَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: هِيَ أَرِيحَاءُ قَرْيَةٌ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْبابَ قَالَ: بَابٌ ضَيِّقٌ سُجَّداً قَالَ:
Şair beytinde korkunçluğunu ve vahametini hissettirmek ve şanını büyütmek için 'ölüm' kelimesini üç kez tekrar etmiştir. { رِجْزاً } kavli; İbn Muhaysın hariç bütün kıraat imamlarının kıraatinde râ harfinin kesrasıyla okunmuştur; o ise râ harfinin dammesiyle okumuştur. Ricz (الرِّجْزُ); azaptır. Fısk (الْفِسْقُ) kelimesinin tefsiri ise daha önce geçmişti. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } kavli hakkında: 'Beytü'l-Makdis'tir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den: 'O, Beytü'l-Makdis kasabalarından olan Erihâ'dır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan { ادْخُلُوا الْبابَ } kavli hakkında: 'Dar bir kapıdır' dediğini; { سُجَّداً } kavli hakkında:
رُكَّعًا. وَقَوْلُهُ: حِطَّةٌ قَالَ: مَغْفِرَةٌ، فَدَخَلُوا مِنْ قِبَلِ أَسْتَاهِهِمْ وَقَالُوا حِنْطَةٌ اسْتِهْزَاءً، قَالَ: فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْبَابُ هُوَ أَحَدُ أَبْوَابِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَهُوَ يُدْعَى بَابَ حِطَّةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قِيلَ لهم: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً فدخلوا مقنعي رؤوسهم وَقَالُوا حِنْطَةٌ: حَبَّةٌ حَمْرَاءُ فِيهَا شُعَيْرَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً قال: طأطئوا رؤوسكم وَقُولُوا حِطَّةٌ قَالَ: قُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قُولُوا: حِطَّةٌ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
'Rükû ederek' dediğini rivayet etmiştir. { حِطَّةٌ } kavli hakkında: 'Mağfirettir; fakat onlar arkaları üzerinde sürünerek girdiler ve alay ederek 'Hınta' (buğday) dediler. İşte bu durum Yüce Allah'ın: { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “Derken o zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler” kavlidir' dedi. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: 'Kapı, Beytü'l-Makdis kapılarından bir kapıdır ve ona Hıtta Kapısı denir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Kebîr'de Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlara { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Kapıdan secde ederek girin” denildi; onlar ise başlarını yukarı kaldırarak girdiler ve 'Hınta (buğday): İçinde kıl bulunan kırmızı bir dane' dediler.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } kavli hakkında: 'Başlarınızı eğin' dediğini; { وَقُولُوا حِطَّةٌ } kavli hakkında ise: 'Lâ ilâhe illallâh deyin' dediğini rivayet etmiştir. Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan { قُولُوا: حِطَّةٌ } kavli hakkında: 'Lâ ilâhe illallâh' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ الْبَابُ قِبَلَ الْقِبْلَةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «قِيلَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ، فَبَدَّلُوا فَدَخَلُوا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسْتَاهِهِمْ وَقَالُوا حَبَّةٌ فِي شَعْرَةٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «دَخَلُوا الْبَابَ الَّذِي أُمِرُوا أَنْ يَدْخُلُوا فِيهِ سُجَّدًا يَزْحَفُونَ عَلَى أَسَتَاهِهِمْ، وَهُمْ يَقُولُونَ حِنْطَةٌ فِي شُعَيْرَةٍ» ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ لِكَوْنِهِ فِي الصَّحِيحَيْنِ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ مَعَهُمَا مَنْ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ الْآخَرَ:
İbn Ebî Hâtim ondan: "Kapı kıble tarafındaydı" dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve başkaları Ebû Hüreyre'nin hadisinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İsrailoğullarına: 'Kapıdan secde ederek girin ve Hıtta deyin' denildi. Onlar ise [bunu] değiştirdiler ve arkaları üzerinde sürünerek girdiler ve: 'Kıl içinde bir dane' dediler.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre'den rivayet ettiler; ikisi şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Secde ederek girmeleri emredilen kapıdan arkaları üzerinde sürünerek girdiler ve: 'Arpa içinde buğday' diyorlardı.» Sahîhayn'da yer aldığı için birinci [rivayet] daha tercihe şayandır. Bu diğer hadisi rivayet edenler de onu ikisiyle beraber rivayet etmiştir:
أَعْنِي ابْنَ جَرِيرٍ وَابْنَ الْمُنْذِرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: إِنَّمَا مَثَلُنَا فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَسَفِينَةِ نُوحٍ وكباب
Yani İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'i [kastediyorum]. İbn Ebî Şeybe, Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bizim bu ümmetteki benzerimiz, ancak Nûh'un gemisi ve ... kapısı gibidir."
حِطَّةٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الرِّجْزِ يَعْنِي بِهِ الْعَذَابَ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَسَعْدِ بْنِ مَالِكٍ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ قَالُوا:
İsrailoğullarındaki Hıtta [kapısı gibidir]." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: "Allah'ın Kitabı'nda geçen her ricz (الرِّجْزِ) ile azap kastedilmektedir" dediğini rivayet etmiştir. Müslim ve başkaları, Üsâme b. Zeyd, Sa'd b. Mâlik ve Huzeyme b. Sâbit hadisinden şöyle dediklerini rivayet etmiştir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إنّ هَذَا الطَّاعُونَ رِجْزٌ وَبَقِيَّةُ عَذَابٍ عُذِّبَ بِهِ أُنَاسٌ مِنْ قَبْلِكُمْ، فَإِذَا كَانَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا مِنْهَا، وَإِذَا بَلَغَكُمْ أَنَّهُ بأرض فلا تدخلوها» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Şüphesiz bu veba bir ricz (azap) ve sizden önceki birtakım insanların kendisiyle azap edildiği bir azap kalıntısıdır. Bir yerde bulunduğunda ve siz de orada iseniz oradan çıkmayın; bir yerde olduğunu duyduğunuzda ise oraya girmeyin.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 60-61]
وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)
{ وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) } “Hani Mûsâ, kavmi için su istemişti de: «Asânı taşa vur!» demiştik. Bunun üzerine ondan on iki pınar fışkırdı. Her insan topluluğu su içeceği yeri bildi. «Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın!» Hani siz: «Ey Mûsâ! Tek bir yemeğe asla katlanamayacağız. Bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği şeylerden; sebzesinden, acurundan, buğdayından/sarımsağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın» demiştiniz. [Mûsâ da]: «Daha üstün olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre/Mısır'a inin, şüphesiz istediğiniz şeyler orada vardır» demişti. Onların üzerlerine aşağılık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmaları yüzündendi.”
الِاسْتِسْقَاءُ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ وَحَبْسِ الْمَطَرِ. وَمَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ: طَلَبُ السُّقْيَا. وَفِي الشَّرْعِ مَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي صِفَتِهِ مِنَ الصَّلَاةِ وَالدُّعَاءِ. وَالْحَجَرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَجَرًا مُعَيَّنًا فَتَكُونُ اللَّامُ لِلْعَهْدِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا يَكُونَ مُعَيَّنًا فَتَكُونُ لِلْجِنْسِ، وَهُوَ أَظْهَرُ فِي الْمُعْجِزَةِ وَأَقْوَى لِلْحُجَّةِ. وَقَوْلُهُ: فَانْفَجَرَتْ الْفَاءُ مُتَرَتِّبَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ فَضَرَبَ فَانْفَجَرَتْ، وَالِانْفِجَارُ: الِانْشِقَاقُ، وَانْفَجَرَ الْمَاءُ انْفِجَارًا: تَفتَّحَ، وَالْفُجْرَةُ:
İstiska (su isteme), ancak su bulunmadığında ve yağmur kesildiğinde olur. Lügatteki anlamı: Su verilmesini talep etmektir. Şeriatta ise: Namaz ve dua hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uygulamasından sâbit olan şeklidir. el-Hacer (taş) kelimesinin belirli bir taş olması muhtemeldir; bu durumda elif-lâm ahid içindir. Belirli olmaması da muhtemeldir; bu durumda ise cins içindir ki mucize olma açısından daha belirgin ve delil açısından daha güçlü olanı da budur. { فَانْفَجَرَتْ } kavlindeki fâ harfi, takdiri "vurdu ve [bunun üzerine] fışkırdı" şeklinde olan hazfedilmiş bir fiile terettüp etmektedir. İnficâr (الِانْفِجَارُ): Yarılmaktır. Suyun inficar etmesi (انْفَجَرَ الْمَاءُ انْفِجَارًا): Açılıp fışkırmasıdır. el-Fücre (الْفُجْرَةُ) ise:
مَوْضِعُ تَفَتُّحِ الْمَاءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلَا خِلَافَ أَنَّهُ كَانَ حَجَرًا مُرَبَّعًا يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ جِهَةِ ثَلَاثُ عُيُونٍ إِذَا ضَرَبَهُ مُوسَى سَالَتِ الْعُيُونُ، وَإِذَا اسْتَغْنَوْا عَنِ الْمَاءِ جَفَّتْ. وَالْمَشْرَبُ: مَوْضِعُ الشُّرْبِ وَقِيلَ هُوَ الْمَشْرُوبُ نَفْسُهُ.
Suyun fışkırdığı yerdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: "Onun dört köşeli bir taş olduğu, Mûsâ ona vurduğunda her bir tarafından üç pınar akıp fışkırdığı ve suya ihtiyaçları kalmadığında kuruduğu hususunda ihtilaf yoktur." Meşreb (الْمَشْرَبُ): İçme yeridir; bizzat içilen şey olduğu da söylenmiştir.
وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَشْرَبُ مِنْ كُلِّ عَيْنٍ قَوْمٌ مِنْهُمْ لَا يُشَارِكُهُمْ غَيْرُهُمْ. قِيلَ كَانَ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ مِنْ تِلْكَ الْعُيُونِ لَا يَتَعَدَّاهَا إِلَى غَيْرِهَا، وَالْأَسْبَاطُ ذُرِّيَّةُ الِاثْنَيْ عَشَرَ مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ. وَقَوْلُهُ: كُلُوا أَيْ قُلْنَا لَهُمْ: كُلُوا الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَاشْرَبُوا الْمَاءَ المتفجر من الحجر. وعثا يعثي عثيا، وعثي يَعْثُو عَثْوًا، وَعَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا، لُغَاتٌ:
Bunda, o pınarların her birinden onlardan bir grubun içtiğine, diğerlerinin onlara ortak olmadığına bir delil vardır. Her kabilenin o pınarlardan başkasına geçmeyeceği bir pınarı olduğu söylenmiştir. Esbât (الْأَسْبَاطُ): Ya'kûb'un on iki çocuğunun soyudur. { كُلُوا } kavli; yani onlara: "Kudret helvasını ve bıldırcın etini yiyin, taştan fışkıran suyu için" dedik [anlamındadır]. Asâ ye'sî asyen (عَثَا يَعْثِي عَثْيًا), asiye ya'sû asven (عَثِيَ يَعْثُو عَثْوًا) ve âse ye'îsü ayşen (عَاثَ يَعِيثُ عَيْثًا) farklı lehçeler olup:
بِمَعْنَى أَفْسَدَ. وَقَوْلُهُ: مُفْسِدِينَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ. قَالَ فِي القاموس: عثى كرمى، وسعى ورضي، عثيّا وعثيّا وَعَثَيَانًا، وَعَثَا يَعْثُو عَثْوًا: أَفْسَدَ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْعَثْيُ أَشَدُّ الْفَسَادِ. فَقِيلَ لَهُمْ: لَا تَمَادُوا فِي الْفَسَادِ فِي حَالِ فَسَادِكُمْ، لِأَنَّهُمْ كانوا متمادين فيه. انتهى. وقوله: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ تَضَجُّرٌ مِنْهُمْ بِمَا صَارُوا فِيهِ مِنَ النِّعْمَةِ وَالرِّزْقِ الطَّيِّبِ وَالْعَيْشِ الْمُسْتَلَذِّ، وَنُزُوعٌ إِلَى مَا أَلِفُوهُ قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ خُشُونَةِ الْعَيْشِ:
Bozgunculuk yaptı (أَفْسَدَ) anlamındadır. { مُفْسِدِينَ } kavli tekit edici bir hâldir (zarftır). el-Kāmûs'ta şöyle demiştir: Ramâ, se'â ve radiye gibi; asyen, usiyyen ve aseyânen şeklinde gelir; âse ya'sû asven: Bozgunculuk yaptı demektir. Keşşâf'ta şöyle demiştir: Asy (الْعَثْيُ), fesadın en şiddetlisidir. Onlara: "Fesat hâlinizdeyken fesatta aşırı gitmeyin" denilmiştir; çünkü onlar fesatta aşırı gitmekteydiler. [Keşşâf'tan iktibas] sona erdi. { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } kavli; içinde bulundukları nimetten, güzel rızıktan ve lezzetli hayattan bıkıp usanmalarını ve bundan önce alıştıkları kaba/sert yaşayışa meyletmelerini ifade eder:
إِنَّ الشَّقِيَّ بِالشَّقَاءِ مُولَعٌ ... لَا يَمْلِكُ الرَّدَّ لَهُ إِذَا أَتَى
Şüphesiz bahtsız kişi bahtsızlığa düşkündür ... Başına geldiğinde onu savuşturmaya gücü yetmez.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا مِنْهُمْ تَشَوُّقًا إِلَى مَا كَانُوا فِيهِ، وَنَظَرًا لِمَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنَ الْعِيشَةِ الرَّافِهَةِ، بَلْ هُوَ بَابٌ مِنْ تَعَنُّتِهِمْ، وَشُعْبَةٌ مِنْ شُعَبِ تَعَجْرُفِهِمْ كَمَا هُوَ دَأْبُهُمْ، وَهِجِّيرَاهُمْ فِي غَالِبِ مَا قُصَّ علينا من أخبارهم
Bunun onlardan, daha önce içinde bulundukları [duruma] bir özlem ve kavuştukları refah dolu yaşama [küçümseyici] bir bakış sebebiyle olmayıp; bilakis bize aktarılan haberlerinin çoğunda onların âdeti ve huyu olduğu üzere, inatçılıklarından bir kapı ve kibirlerinden bir şube olması da muhtemeldir.
وقال الحسن البصري: إنهم كانوا أهل كرّات وَأَبْصَالٍ وَأَعْدَاسٍ، فَنَزَعُوا إِلَى عِكْرِهِمْ: أَيْ أَصْلِهِمْ عِكْرِ السُّوءِ، وَاشْتَاقَتْ طِبَاعُهُمْ إِلَى مَا جَرَتْ عَلَيْهِ عَادَتُهُمْ فَقَالُوا: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ وَالْمُرَادُ بِالطَّعَامِ الْوَاحِدِ هُوَ: الْمَنُّ وَالسَّلْوَى، وَهَمَّا وَإِنْ كَانَا طَعَامَيْنِ لَكِنْ لَمَّا كَانُوا يَأْكُلُونَ أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ جَعَلُوهُمَا طَعَامًا وَاحِدًا.
Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: "Onlar pırasa, soğan ve mercimek ehli idiler; bu yüzden köklerine, yani kötü asıllarına meylettiler ve tabiatları alışageldikleri şeyleri arzuladı da: { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Tek bir yemeğe asla katlanamayacağız” dediler." Tek bir yemekten maksat: Kudret helvası ve bıldırcın etidir. Bunlar iki ayrı yemek olmalarına rağmen, birini diğeriyle beraber yedikleri için onları tek bir yemek saymışlardır.
وَقِيلَ: لِتَكَرُّرِهِمَا فِي كُلِّ يَوْمٍ وَعَدَمِ وُجُودِ غَيْرِهِمَا مَعَهُمَا وَلَا تَبْدِلَةَ بِهِمَا. وَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا تُنْبِتُ تُخْرِجُ.
Her gün tekrarlanması, yanlarında bunlardan başkasının bulunmaması ve bunların değişmemesi sebebiyle böyle denildiği de söylenmiştir. { مِمَّا تُنْبِتُ } kavlindeki min (مِنْ) edatı, tuhricu (تُخْرِجُ) fiiline bağlıdır.
قَالَ الْأَخْفَشُ: زَائِدَةٌ، وَخَالَفَهُ سِيبَوَيْهِ لِكَوْنِهَا لَا تُزَادُ فِي الْكَلَامِ الْمُوجِبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَإِنَّمَا دَعَا الْأَخْفَشُ إِلَى هَذَا لأنه لم يجد مفعولا ليخرج فَأَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ مَا مَفْعُولًا وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْمَفْعُولُ مَحْذُوفًا دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، أَيْ: تُخْرِجُ لَنَا مَأْكُولًا. وَقَوْلُهُ: مِنْ بَقْلِها بَدَلٌ مِنْ مَا بِإِعَادَةِ الْحَرْفِ، وَالْبَقْلُ: كُلُّ نَبَاتٍ لَيْسَ لَهُ سَاقٌ، وَالشَّجَرُ: مَا لَهُ سَاقٌ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْبَقْلُ مَا أَنْبَتَتْهُ الْأَرْضُ مِنَ الْخُضَرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ أَطَايِبُ الْبُقُولِ الَّتِي يَأْكُلُهَا النَّاسُ كَالنَّعْنَاعِ وَالْكَرَفْسِ وَالْكُرَّاثِ وَأَشْبَاهِهَا. انْتَهَى. وَالْقِثَّاءُ بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِهَا.
Ahfeş: "Zâidedir (fazlalıktır)" demiştir; Sîbeveyh ise olumlu kelâmda zâid olamayacağı gerekçesiyle ona muhalefet etmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: "Ahfeş'i buna sevk eden şey, tuhricu (يُخْرِجُ) fiili için bir mef'ûl (nesne) bulamamasıdır; bu yüzden mâ (مَا) kelimesini mef'ûl yapmak istemiştir. Evlâ olan ise, kelâmın akışının delalet ettiği üzere mef'ûlün mahzuf olmasıdır; yani: 'Bizim için yenilecek bir şey çıkarsın'." { مِنْ بَقْلِها } kavli, harf-i cerin tekrar edilmesiyle mâ (مَا) kelimesinden bedeldir. Bakl (الْبَقْلُ): Gövdesi olmayan her bitkidir; ağaç (الشَّجَرُ) ise gövdesi olandır. Keşşâf'ta şöyle demiştir: Bakl, yerin bitirdiği yeşilliklerdir; bununla insanların yediği nane, kereviz, pırasa ve benzeri nefis sebzeler kastedilmektedir. [Keşşâf'tan iktibas] sona erdi. el-Kıssâ' (الْقِثَّاءُ) kāf harfinin kesrası ve fethasıyla okunur.
وَالْأَوْلَى قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَالثَّانِيَةُ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ وَطَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ وَهُوَ مَعْرُوفٌ. وَالْفُومُ: قِيلَ هُوَ الثَّوْمُ، وَقَدْ قَرَأَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ بِالثَّاءِ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: الْفُومُ: الْحِنْطَةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، كَمَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ. وَقَدْ رَجَّحَ هَذَا ابْنُ النَّحَّاسِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْفُومُ الْحِنْطَةُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الزَّجَّاجُ والأخفش، وأنشد:
Birincisi cumhûrun kıraatidir. İkincisi ise Yahyâ b. Vessâb ve Talha b. Musarrif'in kıraatidir ve meşhurdur. el-Fûm (الْفُومُ): Sarımsak (الثَّوْمُ) olduğu söylenmiştir; nitekim İbn Mes'ûd onu se (ث) harfiyle okumuştur. İbn Abbâs'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. el-Fûm'un buğday (الْحِنْطَةُ) olduğu da söylenmiştir; Kurtubî'nin belirttiği gibi müfessirlerin çoğunun görüşü de budur. İbnü'n-Nehhâs da bunu tercih etmiştir. Cevherî: "el-Fûm, buğdaydır" demiştir. Bunu söyleyenler arasında Zeccâc ve Ahfeş de vardır ve şu beyti delil getirmiştir:
قد كنت أحسبني كأغنى واجد ... نزل الْمَدِينَةَ عَنْ زِرَاعَةِ فُومِ
Kendimi, buğday ziraatinden dolayı ... Medine'ye konaklayan en zengin varlıklı kişi gibi sayardım.
وَقَالَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْكِسَائِيُّ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
Kisâî ve Nadr b. Şümeyl ise birinci görüşü benimsemişlerdir. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bundandır:
كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ إِذْ ذَاكَ ظاهرة ... فيها الفراديس والفومان وَالْبَصَلُ
O vakit onların yurtları açıktaydı ... İçinde bahçeler, sarımsaklar ve soğan vardı.
أَيِ الثُّومُ، وَقَالَ حَسَّانُ:
Yani sarımsak. Hassân da şöyle demiştir:
وَأَنْتُمْ أُنَاسٌ لِئَامُ الْأُصُولِ ... طَعَامُكُمُ الْفُومُ وَالْحَوْقَلُ
Sizler soyları aşağılık insanlarsınız ... Yemeğiniz sarımsak ve yabani soğandır.
يَعْنِي الثُّومَ وَالْبَصَلَ وَقِيلَ الْفُومُ: السُّنْبُلَةُ وَقِيلَ الْحِمَّصُ، وَقِيلَ الْفُومُ كُلُّ حَبٍّ يُخْبَزُ. وَالْعَدَسُ وَالْبَصَلُ مَعْرُوفَانِ. وَالِاسْتِبْدَالُ: وَضْعُ الشَّيْءِ مَوْضِعَ الْآخَرِ وأَدْنى قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ الدُّنُوِّ: أَيِ الْقُرْبِ وَالْمُرَادُ: أَتَضَعُونَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي هِيَ دُونَ مَوْضِعِ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى اللَّذَيْنِ هُمَا خَيْرٌ مِنْهَا مِنْ جِهَةِ الِاسْتِلْذَاذِ وَالْوُصُولِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِغَيْرِ وَاسِطَةِ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ، وَالْحِلُّ الَّذِي لَا تَطْرُقُهُ الشُّبْهَةُ وَعَدَمُ الْكُلْفَةِ بِالسَّعْيِ لَهُ وَالتَّعَبِ فِي تَحْصِيلِهِ، وَقَوْلُهُ: اهْبِطُوا مِصْراً أَيِ انْزِلُوا، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْهُبُوطِ. وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّ اللَّهَ أَذِنَ لَهُمْ بِدُخُولِ مِصْرَ وَقِيلَ: إِنَّ الْأَمْرَ لِلتَّعْجِيزِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي التِّيهِ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً ، وصرف مصر هنا مع اجتمع العلمية والتأنيث لأنه ثلاثي ساكن في الْوَسَطِ، وَهُوَ يَجُوزُ صَرْفُهُ مَعَ حُصُولِ السَّبَبَيْنِ، وَبِهِ قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: إِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ، وَقَالَا: إِنَّهُ لَا عَلَمِيَّةَ هُنَا لِأَنَّهُ أَرَادَ مِصْرًا مِنَ الْأَمْصَارِ، وَلَمْ يُرِدِ الْمَدِينَةَ الْمَعْرُوفَةَ وَهُوَ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وقرأ الحسن وأبان ابن تَغْلِبَ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ بِتَرْكِ التَّنْوِينِ، وَهُوَ كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ. وَمَعْنَى ضرب الذلة
Yani sarımsak ve soğandır. el-Fûm (الْفُومُ) kelimesinin buğday başağı olduğu da söylenmiştir, nohut olduğu da söylenmiştir. Ekmek yapılan her tahıla da fûm dendiği söylenmiştir. Mercimek ve soğan ise bilinmektedir. el-İstibdâl (الِاسْتِبْدَالُ) bir şeyi diğerinin yerine koymaktır. Ednâ (أَدْنى) hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu kelime yakınlık anlamına gelen dünûv (دُنُوّ) kökünden türemiştir. Kastedilen şudur: Lezzetli oluşu, Allah katından yaratılmışlardan hiçbirinin aracılığı olmaksızın gelişi, şüphe bulaşmayan helalliği ve onu elde etmek için çaba sarf etme ile yorulma külfetinin bulunmaması yönünden daha hayırlı olan kudret helvası ve bıldırcın etinin yerine, [mertebece] daha aşağı olan bu şeyleri mi koyuyorsunuz? { اهْبِطُوا مِصْراً } “[Bir] şehre inin / Mısır'a inin” ifadesi ise "ininiz" demektir; iniş (hubût) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. Bunun zahiri, Allah'ın onların Mısır'a girmelerine izin verdiğidir. [Bu] emrin ta'ciz (aciz bırakma) için olduğu da söylenmiştir; zira onlar Tîh çölündeydiler. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً } “İster taş olun ister demir”. Alem (özel isim) olma ve müenneslik (dişillik) bir arada bulunmasına rağmen burada "Mısır" kelimesinin munsarif kılınması (tenvin alması), ortası sakin üç harfli bir kelime olmasındandır. Bu iki illet bulunsa dahi böyle bir kelimenin munsarif olması caizdir; Ahfeş ve Kisâî bu görüştedir. Halîl ve Sîbeveyh ise bunun caiz olmadığını söylemiş ve şöyle demişlerdir: Burada özel isimlik yoktur; zira bilinen şehir değil, şehirlerden herhangi bir şehir kastedilmiştir. Fakat bu [görüş], zahire aykırıdır. Hasan, Ebân b. Tağlib ve Talha b. Musarrif [bu kelimeyi] tenvinsiz okumuşlardır; Übeyy ve İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir. Zilletin vurulması (darb-ı zillet)...
وَالْمَسْكَنَةِ إِلْزَامُهُمْ بِذَلِكَ وَالْقَضَاءُ بِهِ عَلَيْهِمْ قَضَاءً مُسْتَمِرًّا لَا يُفَارِقُهُمْ وَلَا يَنْفَصِلُ عَنْهُمْ، مَعَ دَلَالَتِهِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِمُ اشْتِمَالَ الْقِبَابِ عَلَى مَنْ فِيهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ يهجو جريرا:
ve meskenetin (yoksulluğun) anlamı; onların bunlara mahkûm edilmesi ve kubbenin içindekileri kuşattığı gibi bunun da onları kuşattığına delalet edecek şekilde kendilerinden asla ayrılmayacak ve kopmayacak sürekli bir hükümle aleyhlerine hükmedilmesidir. Ferazdak'ın Cerîr'i hicvederken söylediği şu söz de bundandır:
ضربت عليك العنكبوت بنسجها ... وَقَضَى عَلَيْكَ بِهِ الْكِتَابُ الْمُنْزَلُ
Örümcek ağıyla senin üzerine [aşağılık çadırını] kurdu ... İndirilen Kitap da senin aleyhine bununla hükmetti.
وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْهِجَاءِ بَلِيغٌ، كَمَا أَنَّهُ إِذَا اسْتُعْمِلَ فِي الْمَدِيحِ كَانَ فِي مَنْزِلَةٍ رَفِيعَةٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu beliğ bir hiciv çeşididir; nitekim övgüde kullanıldığında da yüce bir mertebede olur. Şairin şu sözü de bundandır:
إِنَّ الْمُرُوءَةَ وَالشَّجَاعَةَ وَالنَّدَى ... فِي قُبَّةٍ ضُرِبَتْ عَلَى ابْنِ الْحَشْرَجِ
Şüphesiz mürüvvet, cesaret ve cömertlik ... İbnü'l-Haşrec'in üzerine kurulmuş bir kubbe içindedir.
وَهَذَا الْخَبَرُ الَّذِي أَخْبَرَنَا اللَّهُ بِهِ هُوَ مَعْلُومٌ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ، فَإِنَّ الْيَهُودَ أَقْمَاهُمُ اللَّهُ أَذَلُّ الْفِرَقِ وَأَشُدُّهُمْ مَسْكَنَةً وَأَكْثَرُهُمْ تَصَاغُرًا، لَمْ يَنْتَظِمْ لهم جمع ولا خفقت على رؤوسهم رَايَةٌ، وَلَا ثَبَتَتْ لَهُمْ وِلَايَةٌ، بَلْ مَا زَالُوا عَبِيدَ الْعَصَى فِي كُلِّ زَمَنٍ، وَطَرُوقَةَ كُلِّ فَحْلٍ فِي كُلِّ عَصْرٍ، وَمَنْ تَمَسَّكَ منهم بنصيب من المال وإن بلغ فِي الْكَثْرَةِ أَيَّ مَبْلَغٍ، فَهُوَ مُتَظَاهِرٌ بِالْفَقْرِ مُتَرَدٍّ بِأَثْوَابِ الْمَسْكَنَةِ، لِيَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ أَطْمَاعَ الطَّامِعِينَ فِي مَالِهِ، إِمَّا بِحَقٍّ كَتَوْفِيرِ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْجِزْيَةِ، أَوْ بِبَاطِلٍ كَمَا يَفْعَلُهُ كثير من الظلمة من التجري عَلَى اللَّهِ بِظُلْمِ مَنْ لَا يَسْتَطِيعُ الدَّفْعَ عن نفسه. ومعنى: باؤُ رَجَعُوا، يُقَالُ بَاءَ بِكَذَا، أَيْ رَجَعَ بِهِ، وَبَاءَ إِلَى الْمَبَاءَةِ: أَيْ رَجَعَ إِلَى الْمَنْزِلِ، وَالْبَوَاءُ: الرُّجُوعُ، وَيُقَالُ: هُمْ فِي هَذَا الْأَمْرِ بَوَاءٌ: أَيْ سَوَاءٌ: يَرْجِعُونَ فِيهِ إِلَى مَعْنًى وَاحِدٍ، وَبَاءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ: إِذَا كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يَقْبَلَ بِهِ لِمُسَاوَاتِهِ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشاعر:
Allah'ın bize bildirdiği bu haber bütün zamanlarda bilinen bir gerçektir; zira Yahudiler -Allah onları kahretsin- fırkaların en zelili, yoksulluk ve çaresizlik bakımından en şiddetlisi ve en çok küçülenidir. Ne bir birlik kurabilmişler, ne başları üzerinde bir sancak dalgalanmış, ne de onlar için bir hâkimiyet sâbit olmuştur. Bilakis her devirde sopanın kölesi ve her çağda her güç sahibinin çiğnediği kimseler olmuşlardır. Onlardan çok miktarda mala sahip olan kimse bile malına göz dikenlerin tamahını kendisinden savuşturmak için -ister cizye borcunu eksiksiz ödemek gibi haklı bir yolla olsun, isterse zalimlerin çoğunun kendini savunamayan kimseye zulmederek Allah'a karşı cüretkârlık göstermesi gibi batıl bir yolla olsun- fakirlik gösterisinde bulunur ve yoksulluk elbiselerine bürünür. Bâû (باؤُ) kelimesinin anlamı: Döndüler demektir. 'Falanca şeyle döndü' anlamında «بَاءَ بِكَذَا» denir. «بَاءَ إِلَى الْمَبَاءَةِ» yani evine döndü demektir. el-Bevâ' (الْبَوَاءُ): Dönmektir. «هُمْ فِي هَذَا الْأَمْرِ بَوَاءٌ» yani 'onlar bu işte eşittirler, aynı anlama dönerler' demektir. «بَاءَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ» ise bir kimse denkliğinden dolayı onunla denk tutulmaya layık görüldüğünde kullanılır. Şairin şu sözü de bundandır:
ألا تنتهي عنّا ملوك وتتّقي ... محارمنا لا يبوؤ الدَّمُ بِالدَّمِ
Hükümdarlar bizden el çekip dokunulmazlıklarımızdan sakınmayacaklar mı? ... Kan kana denk tutulmaz.
وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ أَنَّهُمْ رَجَعُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ، أَوْ صَارُوا أَحِقَّاءَ بِغَضَبِهِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْغَضَبِ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ الذِّلَّةِ وَمَا بَعْدَهُ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَقَتْلِهِمْ لِأَنْبِيَائِهِ بِغَيْرِ حَقٍّ يَحِقُّ عَلَيْهِمُ اتِّبَاعُهُ وَالْعَمَلُ بِهِ، وَلَمْ يَخْرُجْ هَذَا مَخْرَجَ التَّقْيِيدِ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّهُ لَا يَكُونُ قَتْلُ الْأَنْبِيَاءِ بِحَقٍّ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ لِمَكَانِ الْعِصْمَةِ، بَلِ الْمُرَادُ نَعْيُ هَذَا الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ وَتَعْظِيمُهُ، وَأَنَّهُ ظُلْمٌ بَحْتٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
Âyetteki murad ise: Allah'tan bir gazap ile döndüler ya da O'nun gazabına müstahak oldular demektir. Gazap kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. { ذلِكَ } kavlindeki işaret, Allah'ı inkâr etmeleri ve tâbi olup amel etmeleri gereken hiçbir haklı gerekçe olmaksızın peygamberlerini öldürmeleri sebebiyle zillet ve sonrasına dair daha önce geçen konuyadır. Bu ifade, 'İsmet (günahsızlık) sıfatından ötürü peygamberlerin hiçbir durumda haklı yere öldürülmesi söz konusu olamaz' denilecek şekilde bir kayıt anlamı taşımaz; bilakis murad, bu işi kınamak, vahametini belirtmek ve işin aslında katıksız bir zulüm olduğunu bildirmektir. Şöyle de denilebilir:
إِنَّهُ لَيْسَ بِحَقٍّ فِي اعْتِقَادِهِمُ الْبَاطِلِ، لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ لَمْ يُعَارِضُوهُمْ فِي مَالٍ وَلَا جَاهٍ، بَلْ أَرْشَدُوهُمْ إِلَى مَصَالِحِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، كَمَا كَانَ مِنْ شَعْيَا وَزَكَرِيَّا ويحيى، فإنهم قتلوهم وهم يعملون وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّهُمْ ظَالِمُونَ. وَتَكْرِيرُ الْإِشَارَةِ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَتَعْظِيمِ الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ وَتَهْوِيلِهِ، وَمَجْمُوعُ مَا بَعْدَ الْإِشَارَةِ الْأُولَى وَالْإِشَارَةِ الثَّانِيَةِ هُوَ السَّبَبُ لِضَرْبِ الذِّلَّةِ وَمَا بَعْدَهُ، وَقِيلَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ الثَّانِيَةُ إِلَى الْكُفْرِ وَالْقَتْلِ، فَيَكُونُ مَا بَعْدَهَا سَبَبًا لِلسَّبَبِ وَهُوَ بِعِيدٌ جِدًّا. وَالِاعْتِدَاءُ: تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي كُلِّ شَيْءٍ.
Onların batıl inançlarına göre de bir hak değildir; çünkü peygamberler -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- onlarla ne mal ne de makam konusunda çekişmiş, bilakis İşaya, Zekeriyyâ ve Yahyâ'da olduğu gibi onları din ve dünya maslahatlarına irşad etmişlerdir. Onlar ise kendilerinin zalim olduklarını bilerek ve inanarak onları öldürmüşlerdir. İşaretin tekrarlanması, tekid etmek, durumun vehametini ve korkunçluğunu göstermek içindir. Birinci ve ikinci işaretten sonra gelenlerin toplamı, zilletin vurulmasının ve sonrasının sebebidir. İkinci işaretin küfür ve öldürmeye yönelik olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; bu durumda ondan sonrası sebebin sebebi olur ki bu oldukça uzak bir ihtimaldir. İ'tidâ (الِاعْتِدَاءُ): Her şeyde haddi aşmaktır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ قَالَ ذَلِكَ فِي التِّيهِ، ضَرَبَ لَهُمْ مُوسَى الْحَجَرَ فَصَارَ فِيهَا اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا مِنْ مَاءٍ، لِكُلِّ سِبْطٍ مِنْهُمْ عَيْنٌ يَشْرَبُونَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جُوَيْبِرٍ نَحْوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ } “Hani Mûsâ kavmi için su istemişti” kavli hakkında: "Bu, Tîh çölündeydi. Mûsâ onlar için taşa vurdu da ondan, her kabilenin kendisinden içtiği on iki su pınarı oluştu" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde ve Mücâhid'den; İbn Ebî Hâtim de Cüveybir'den buna benzer rivayetler nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şu kavli hakkında:
وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ قَالَ: لَا تَسْعَوْا فِي الْأَرْضِ فَسَادًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: يَعْنِي وَلَا تَمْشُوا بِالْمَعَاصِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
{ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ } kavli hakkında: "Yeryüzünde fesat peşinde koşmayın" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten: "Yani günahlarla [yeryüzünde] yürümeyin" dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لَا تَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ قَالَ: الْمَنُّ وَالسَّلْوَى اسْتَبْدَلُوا بِهِ الْبَقْلَ وَمَا حَكَى مَعَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَفُومِها قَالَ: الْخُبْزُ، وَفِي لَفْظٍ: الْبُرُّ، وَفِي لَفْظٍ: الْحِنْطَةُ.
"Yeryüzünde bozguncular olarak dolaşmayın." Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ } “Tek bir yemeğe asla katlanamayacağız” kavli hakkında: "Kudret helvası ve bıldırcın etiydi; onun yerine sebzeyi ve beraberinde zikredilenleri istediler" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَفُومِها } kavli hakkında: "Ekmektir" dediğini; bir lafızda: "Buğdaydır", diğer bir lafızda ise: "Hıntadır (buğdaydır)" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْفُومُ: الثَّوْمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَثُومِهَا وَرَوَى ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: قِرَاءَتِي قِرَاءَةُ زَيْدٍ، وَأَنَا آخُذُ بِبِضْعَةَ عَشَرَ حَرْفًا مِنْ قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ هَذَا أَحَدُهَا مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَثُومِهَا.
İbn Ebî Hâtim ondan: "el-Fûm, sarımsaktır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Rebî' b. Enes'ten de benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'un { وَثُومِهَا } şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Benim kıraatim Zeyd'in kıraatidir; ancak ben İbn Mes'ûd'un kıraatinden on küsur harfi alırım ki { مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَثُومِهَا } [kıraati] bunlardan biridir."
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي هُوَ أَدْنى قَالَ: أَرْدَأُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: اهْبِطُوا مِصْراً قَالَ مِصْرًا مِنَ الْأَمْصَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: أَنَّهُ مِصْرُ فِرْعَوْنَ.
İbn Cerîr, Mücâhid'den { الَّذِي هُوَ أَدْنى } “Daha aşağı olanı” kavli hakkında: "Daha kalitesiz/bayağı olanı" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre/Mısır'a inin” kavli hakkında: "Şehirlerden bir şehre" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den: "O Firavun'un Mısır'ıdır" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ الْأَعْمَشِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ قَالَ: هُمْ أَصْحَابُ الْجِزْيَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ قَالَ: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ، أَيْ يُعْطُونَ الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ:
İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî, A'meş'ten buna benzer bir rivayet nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerlerine aşağılık damgası vuruldu” kavli hakkında: "Onlar cizye ehlidir" dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde ve Hasan'dan şöyle dediklerini rivayet etmiştir: "Onların üzerlerine zillet ve meskenet vuruldu; yani boyun eğerek kendi elleriyle cizye verirler." İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
الْمَسْكَنَةُ: الْفَاقَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ قَالَ: اسْتَحَقُّوا الْغَضَبَ مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قوله: وَباؤُ قال: انقلبوا. وأخرج أبو داود والطيالسي وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الْيَوْمِ تَقْتُلُ ثَلَاثَمِائَةِ نَبِيٍّ ثُمَّ يُقِيمُونَ سُوقَ بَقْلِهِمْ فِي آخِرِ النهار.
"Meskenet: Yoksulluk ve muhtaçlıktır." İbn Cerîr, Dahhâk'tan { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazaba uğradılar” kavli hakkında: "Allah'tan gelen gazabı hak ettiler" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَباؤُ } kavli hakkında: "Döndüler" dediğini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İsrailoğulları bir günde üç yüz peygamberi öldürür, sonra günün sonunda sebze pazarlarını kurarlardı."
[سورة البقرة (٢) : آية ٦٢]
[Bakara Suresi (2), Âyet 62]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) } “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden de kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Rableri katında onların mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.”
قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ آمَنُوا: الْمُنَافِقُونَ، بِدَلَالَةِ جَعْلِهِمْ مُقْتَرِنِينَ بِالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ، أَيْ آمَنُوا فِي الظَّاهِرِ. وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ صَدَّقُوا النَّبِيَّ ﷺ وَصَارُوا مِنْ جُمْلَةِ أَتْبَاعِهِ، وَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ أَنَّ حَالَ هَذِهِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَحَالَ مَنْ قَبْلَهَا مِنْ سَائِرِ الْمِلَلِ يَرْجِعُ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا اسْتَحَقَّ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَجْرِ، وَمَنْ فَاتَهُ ذَلِكَ فَاتَهُ الْخَيْرُ كُلُّهُ وَالْأَجْرُ دِقُّهُ وَجِلُّهُ. وَالْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ هَاهُنَا هُوَ مَا بَيَّنَهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ قَوْلِهِ لَمَّا سَأَلَهُ جِبْرِيلُ عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ: «أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ» وَلَا يَتَّصِفُ بِهَذَا الْإِيمَانِ إِلَّا مَنْ دَخَلَ فِي الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَمَنْ لَمْ يؤمن بمحمد ﷺ وَلَا بِالْقُرْآنِ فَلَيْسَ بِمُؤْمِنٍ، وَمَنْ آمَنَ بِهِمَا صَارَ مُسْلِمًا مُؤْمِنًا وَلَمْ يَبْقَ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَا مَجُوسِيًّا. وَقَوْلُهُ: هادُوا مَعْنَاهُ صَارُوا يَهُودًا، قِيلَ هُوَ نِسْبَةٌ لَهُمْ إِلَى يَهُوذَا بْنِ يَعْقُوبَ، بِالذَّالِ الْمُعْجَمَةِ فَقَلَبَتْهَا الْعَرَبُ دَالًا مُهْمَلَةً وَقِيلَ: مَعْنَى هَادُوا: تَابُوا لِتَوْبَتِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İman edenlerle kastedilenlerin, Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîlerle birlikte zikredilmeleri delaletiyle münafıklar olduğu, yani zâhiren iman ettikleri söylenmiştir. Evlâ olan ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik eden ve onun tâbileri arasına girenlerin kastedildiğini söylemektir. Sanki Yüce Allah, bu İslâm milletinin durumu ile kendisinden önceki diğer din mensuplarının durumunun tek bir esasa dayandığını beyan etmek istemiştir ki o da: Onlardan her kim Allah'a ve ahiret gününe iman edip salih amel işlerse, Allah'ın zikrettiği mükâfatı hak eder; kim de bunu kaçırırsa bütün hayrı ve mükâfatın azını da çoğunu da kaçırmış olur. Buradaki imandan maksat, Cibrîl kendisine imanı sorduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in beyan buyurduğu şu sözüdür: «Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve hayrıyla şerriyle kadere inanmandır.» İslâm milletine giren kimseden başkası bu imanla nitelenemez; dolayısıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'ân'a inanmayan kimse mümin değildir. Bu ikisine iman eden kimse ise Müslüman ve mümin olur; artık ne Yahudi ne Hristiyan ne de Mecusi kalır. { هادُوا } kavlinin anlamı: Yahudi oldular demektir. Bunun, noktalı zâl ile Ya'kûb'un oğlu Yehûzâ'ya nispet olduğu, Arapların zâl harfini noktasız dâl harfine çevirdiği söylenmiştir. { هادُوا } kelimesinin buzağıya tapmaktan tevbe etmeleri sebebiyle "tevbe ettiler" anlamına geldiği de söylenmiştir; Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır:
إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ أَيْ تُبْنَا- وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَاهُ السُّكُونُ وَالْمُوَادَعَةُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ مَعْنَاهُ دَخَلَ فِي الْيَهُودِيَّةِ. وَالنَّصَارَى: قَالَ سِيبَوَيْهِ: مُفْرَدُهُ نَصْرَانُ وَنَصْرَانَةُ كَنَدْمَانَ وَنَدْمَانَةَ، وَأَنْشَدَ شَاهِدًا عَلَى ذَلِكَ قَوْلَ
{ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik” yani tövbe ettik [demektir]. Bir görüşe göre ise bunun anlamı sükûnet ve uzlaşmadır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Bunun anlamı Yahudiliğe girdi [demektir].” en-Nasârâ (Hristiyanlar) kelimesine gelince; Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Bunun tekili, nedmân ve nedmâne gibi nasrân ve nasrânedir.” Buna şahit olarak da [şu] şairin sözünü irad etmiştir:
الشاعر:
Şair:
تراه إذا دار العشا متحنّفا ... وَيُضْحِي لَدَيْهِ وَهُوَ نَصْرَانُ شَامِسُ
Akşam vakti girdiğinde onu Hanîf (Müslüman) görürsün ... Kuşluk vaktinde ise onun yanında koyu bir Hristiyan oluverir.
وَقَالَ الْآخَرُ:
Diğeri de şöyle demiştir:
فكلتاهما خرّت وأسجد رأسها ... كما أسجدت نَصْرَانَةٌ لَمْ تَحَنَّفِ
Her ikisi de yere kapandı ve başını secdeye koydu ... Hanîf olmayan bir Hristiyan kadının secde ettiği gibi.
قَالَ: وَلَكِنْ لَا يُسْتَعْمَلُ إِلَّا بِيَاءِ النَّسَبِ فَيُقَالُ: رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ وَامْرَأَةٌ نَصْرَانِيَّةٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: وَاحِدُ النَّصَارَى نَصْرِيٌّ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَنَصْرَانُ قَرْيَةٌ بِالشَّامِ تُنْسَبُ إِلَيْهَا النَّصَارَى، وَيُقَالُ نَاصِرَةُ، وَعَلَى هَذَا فَالْيَاءُ لِلنَّسَبِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ الْيَاءَ لِلْمُبَالَغَةِ كَالَّتِي فِي أحمريّ، سموا بذلك لأنهم نصروا المسيح.
[Sîbeveyh] şöyle demiştir: Fakat sadece nispet yâ'sı ile kullanılır; nitekim 'nasrânî bir adam' (رَجُلٌ نَصْرَانِيٌّ) ve 'nasrâniyye bir kadın' (امْرَأَةٌ نَصْرَانِيَّةٌ) denilir. Halîl: "Nasârâ'nın tekili nasrî'dir (نَصْرِيٌّ)" demiştir. Cevherî ise: "Nasrân, Şam'da bir köydür; Hristiyanlar oraya nispet edilir, Nâsıra da denir; buna göre yâ harfi nispet içindir" demiştir. Keşşâf'ta: Yâ harfinin 'ahmeriyy' kelimesindeki gibi mübalağa için olduğu, Mesîh'e yardım ettikleri (nasara) için bu şekilde isimlendirildikleri belirtilmiştir.
والصابئين: جمع صابئ، وَقِيلَ: صَابٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْقُرَّاءُ فَهَمَزُوهُ جَمِيعًا إِلَّا نَافِعًا، فَمَنْ هَمَزَهُ جَعَلَهُ مِنْ صَبَأَتِ النُّجُومُ: إِذَا طَلَعَتْ، وَصَبَأَتْ ثَنِيَّةُ الْغُلَامِ: إِذَا خَرَجَتْ. وَمَنْ لَمْ يَهْمِزْهُ جَعَلَهُ مِنْ صَبَا يَصْبُو:
es-Sâbiîn (الصَّابِئِينَ): Sâbi' (صَابِئ) kelimesinin çoğuludur; sâb (صَابٍ) da denilmiştir. Kıraat imamları bunda ihtilaf etmiş ve Nâfi' hariç hepsi hemzeli okumuştur. Onu hemzeli okuyan kişi; yıldızlar doğup çıktığında kullanılan «صَبَأَتِ النُّجُومُ» ve çocuğun ön dişi çıktığında kullanılan «صَبَأَتْ ثَنِيَّةُ الْغُلَامِ» kökünden kılmıştır. Hemzesiz okuyan kişi ise, meylettiği zaman kullanılan «صَبَا يَصْبُو» fiilinden kılmıştır:
إِذَا مَالَ وَالصَّابِئُ فِي اللُّغَةِ: مَنْ خَرَجَ وَمَالَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ، وَلِهَذَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِمَنْ أَسْلَمَ قَدْ صَبَأَ، وَسَمَّوْا هَذِهِ الْفِرْقَةَ صَابِئَةً، لِأَنَّهَا خَرَجَتْ مِنْ دِينِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَعَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ. وَقَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَمَا بَعْدَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْإِيمَانِ، وَيَكُونُ خَبَرُ إِنَّ قَوْلَهُ: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ قَوْلُهُ: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ وَهُمَا جَمِيعًا خَبَرُ إِنَّ، وَالْعَائِدُ مُقَدَّرٌ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى: أَيْ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ لِتَضَمُّنِ الْمُبْتَدَأِ مَعْنَى الشَّرْطِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَلْمَانَ قال: سألت النبيّ عَنْ أَهْلِ دِينٍ كُنْتُ مَعَهُمْ فَذَكَرْتُ مِنْ صَلَاتِهِمْ وَعِبَادَتِهِمْ، فَنَزَلَتْ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْوَاحِدِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي ذِكْرِ السَّبَبِ بِنَحْوِ مَا سَبَقَ، وَحَكَى قِصَّةً طَوِيلَةً. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ هَذَا: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ عَلِيٍّ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ الْيَهُودَ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قال: نحن أعلم من أين سميت اليهودية؟ مِنْ كَلِمَةِ مُوسَى ﵇: إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ وَلِمَ تَسَمَّتِ النَّصَارَى بِالنَّصْرَانِيَّةِ؟ مِنْ كَلِمَةِ عيسى ﵇: كُونُوا أَنْصارَ اللَّهِ وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ نَحْوَهُ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: إِنَّمَا تَسَمَّوْا نَصَارَى بِقَرْيَةٍ يُقَالُ لَهَا نَاصِرَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ فِي طَبَقَاتِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَتِ النَّصَارَى لِأَنَّ قَرْيَةَ عِيسَى كَانَتْ تُسَمَّى نَاصِرَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الصَّابِئُونَ: فِرْقَةٌ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالْمَجُوسِ لَيْسَ لَهُمْ دِينٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْهُ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَقَدْ رُوِيَ فِي تَفْسِيرِ الصَّابِئِينَ غَيْرُ هَذَا.
...meylettiği zaman [kullanılan «صَبَا يَصْبُو» kökünden kılmıştır]. Sözlükte sâbi' (الصَّابِئُ); bir dinden çıkıp başka bir dine meyleden kimsedir. Bu sebeple Araplar, Müslüman olan kimseye «قَدْ صَبَأَ» (dininden döndü/meyletti) derlerdi. Bu fırkaya da Yahudilik ve Hristiyanlık dininden çıkıp meleklere taptıkları için Sâbiîler adı verilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a iman ederse” sözü, { الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler” ve sonrasından bedel olarak nasb mahallindedir. İmanın anlamı daha önce geçmişti. Bu durumda { إِنَّ } edatının haberi { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “Onların mükâfatları vardır” sözü olur. Cenâb-ı Hakk'ın { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } sözünün, haberi { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } sözü olan bir mübteda (özne) olarak ref mahallinde bulunması da caizdir; bu ikisi birlikte { إِنَّ } edatının haberidir. Âid (bağlantı zamiri) birinci cümlede takdir edilmiştir; yani «onlardan kim iman ederse» (مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ) takdirindedir. Mübteda şart anlamı içerdiği için habere fâ (فَ) harfi dahil olmuştur. Yüce Allah'ın { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” sözünün tefsiri daha önce geçmişti. İbn Ebî Hâtim, Selmân'dan [radıyallâhu anh] şöyle rivayet etmiştir: Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] vaktiyle aralarında bulunduğum bir din ehlinden sordum; onların namazlarından ve ibadetlerinden bahsettim. Bunun üzerine { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler...” ayeti nazil oldu. Vâhidî de Mücâhid'den buna benzer bir rivayet tahric etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, nüzul sebebi hakkında Süddî'den daha önce geçene benzer bir rivayet nakletmiş ve o uzun bir kıssa anlatmıştır. Ebû Dâvûd en-Nâsih ve'l-mensûh'ta, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ise İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Bunun ardından Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, [bu din] ondan asla kabul edilmeyecek ve o ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır” [ayetini] indirdi.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den [radıyallâhu anh] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yahudilere bu ad, yalnızca onların: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz Sana yöneldik” demelerinden dolayı verilmiştir.' İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Biz Yahudiliğin adını nereden aldığını en iyi bilenleriz; [o da] Mûsâ'nın [aleyhisselâm] şu sözündendir: { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz Sana yöneldik”. Hristiyanlar niçin Nasrâniyye adını almıştır? Îsâ'nın [aleyhisselâm] şu sözündendir: { كُونُوا أَنْصارَ اللَّهِ } “Allah'ın yardımcıları olun”.' Ebü'ş-Şeyh de ondan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: 'Onlar, kendilerine Nâsıra denilen bir köyden dolayı Nasârâ (Hristiyanlar) olarak adlandırılmışlardır.' İbn Sa'd et-Tabakât'ında ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Nasârâ (Hristiyanlar), Îsâ'nın köyünün adı Nâsıra olduğu için böyle adlandırılmıştır.' Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Sâbiîler; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîler arasında bir fırkadır; kendilerine ait bir dinleri yoktur.' Abdurrezzâk onun kanalıyla İbn Abbâs'ın da [radıyallâhu anhümâ] buna benzer söylediğini rivayet etmiştir. Sâbiîlerin tefsirinde bundan başkası da rivayet edilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 63-66]
وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٦٣) ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٤) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (٦٥) فَجَعَلْناها نَكالاً لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٦٦) } “Hani sizden kesin söz almış ve Tûr Dağı'nı üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve içindekini hatırlayın ki sakınasınız.» Bundan sonra yine yüz çevirdiniz. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz. Andolsun, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz. Biz de onlara: «Aşağılık maymunlar olun!» dedik. Biz bunu, hem önündekilere hem arkasındakilere ibret verici bir ceza ve takvâ sahipleri için bir öğüt kıldık.”