وَقَوْلُهُ أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ إِنَّمَا جَاءَ بِهِ مفردا، لم يَقُلْ كَافِرِينَ حَتَّى يُطَابِقَ مَا قَبْلَهُ لِأَنَّهُ وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ مُفْرَدُ اللَّفْظِ، مُتَعَدِّدُ الْمَعْنَى نَحْوَ فَرِيقٍ أَوْ فَوْجٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَى الْفِعْلِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ. وَقَدْ يَكُونُ مِنْ بَابِ قَوْلِهِمْ: هُوَ أَظْرَفُ الْفِتْيَانِ وَأَجْمَلُهُ، كَمَا حَكَى ذَلِكَ سِيبَوَيْهِ، فَيَكُونُ هَذَا الْمُفْرَدُ قَائِمًا مَقَامَ الجمع وإنما قال أوّل مع أنه تَقَدَّمَهُمْ إِلَى الْكُفْرِ بِهِ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، لِأَنَّ الْمُرَادَ أَوَّلُ كَافِرٍ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُمُ الْعَارِفُونَ بِمَا يَجِبُ لِلْأَنْبِيَاءِ، وَمَا يَلْزَمُ مِنَ التَّصْدِيقِ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ عَائِدٌ إِلَى النبي ﷺ:
Yüce Allah'ın { أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “[ve] onu ilk inkâr eden” kavlinde bu ifadenin tekil gelip, öncesiyle uyumlu olması için 'kâfirîn' (çoğul) denilmemesi; lafzı tekil, manası çoğul olan 'ferîk' (grup) veya 'fevc' (kafile) gibi mahzuf bir mevsufun sıfatı olmasındandır. Ahfeş ve Ferrâ şöyle demişlerdir: «Bu ifade fiil manasına hamledilmiştir; zira mana 'ilk inkâr eden kimse' demektir.» Bu durum, Sîbeveyh'in naklettiği şu söz kabilinden de olabilir: 'O, gençlerin en zarifi ve en güzelidir (ve ecmelehû).' Böylece bu tekil lafız çoğulun yerine geçmiş olur. Kendilerinden önce Kureyş kâfirleri onu inkâr ettiği halde burada 'ilk' denilmesi ise; muradın Ehl-i Kitap içinden 'onu ilk inkâr eden' olmasındandır. Çünkü peygamberler için neyin vacip olduğunu ve tasdikin gerekliliğini bilenler onlardır. { بِهِ } “onu” ifadesindeki zamir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmektedir:
أَيْ لَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهَذَا النَّبِيِّ مَعَ كَوْنِكُمْ قَدْ وَجَدْتُمُوهُ مَكْتُوبًا عِنْدَكُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، مُبَشَّرًا بِهِ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَيْكُمْ. وَقَدْ حَكَى الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَا وَقَفَ عَلَيْهِ مِنَ البشارات برسول الله ﷺ فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ، وَقِيلَ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: بِما أَنْزَلْتُ وَقِيلَ عَائِدٌ إِلَى التَّوْرَاةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: لِما مَعَكُمْ وَقَوْلُهُ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي أَيْ بِأَوَامِرِي وَنَوَاهِيَّ ثَمَناً قَلِيلًا أَيْ عَيْشًا نَزْرًا وَرِئَاسَةً لَا خَطَرَ لَهَا. جَعَلَ مَا اعْتَاضُوهُ ثَمَنًا، وَأَوْقَعَ الِاشْتِرَاءَ عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ الثَّمَنُ هُوَ الْمُشْتَرَى بِهِ، لِأَنَّ الِاشْتِرَاءَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِبْدَالِ: أَيْ لَا تَسْتَبْدِلُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا، وَكَثِيرًا مَا يَقَعُ مِثْلُ هَذَا فِي كَلَامِهِمْ.
Yani Tevrat ve İncil'de yanınızda yazılı bulduğunuz ve üzerinize indirilen kitaplarda müjdelenen bu peygamberi ilk inkâr eden siz olmayın. Râzî tefsirinde bu yerde, geçmiş kitaplarda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında rastladığı müjdeleri aktarmıştır. Zamirin, { بِما أَنْزَلْتُ } “indirdiğime” kavlinin delalet ettiği Kur'an'a râci olduğu da söylenmiştir. { لِما مَعَكُمْ } “yanınızdakini” kavlinin delalet ettiği Tevrat'a râci olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي } “Âyetlerimi... satmayın” yani emirlerimi ve yasaklarımı [satmayın], { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir değere” yani değersiz bir dünyalık ve ehemmiyetsiz bir makam karşılığında [değişmeyin] buyruğudur. Karşılığında aldıkları şeyi 'semen' (bedel) kılmış ve bedel kendisiyle satın alınan şey olduğu halde satın alma fiilini onun üzerine düşürmüştür; çünkü buradaki satın alma (iştirâ), tebdil/değişme manasında istiare edilmiştir. Yani 'Âyetlerimi az bir bedele değişmeyin' demektir. Onların (Arapların) kelamında bu tür kullanımlara çokça rastlanır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تعالى: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى، وَمِنْ إِطْلَاقِ اسْمِ الثَّمَنِ عَلَى نَيْلِ عَرَضٍ مِنْ أَعْرَاضِ الدُّنْيَا قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Buna dair açıklamayı Yüce Allah'ın: { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “hidayete karşılık sapıklığı satın almışlardır” kavlinin tefsirinde daha önce sunmuştuk. Dünyalık geçici bir menfaate ulaşmaya 'semen' (fiyat/bedel) isminin verilmesine dair şairin şu sözü misaldir:
إِنْ كُنْتَ حاولت ذنبا أو ظفرت به ... فَمَا أَصَبْتَ بِتَرْكِ الْحَجِّ مِنْ ثَمَنِ
Bir günaha yeltendiysen yahut ona nail olduysan... / Haccı terk etmekle hiçbir bedel (kazanç) elde edemedin.
وَهَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ خِطَابًا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ وَنَهْيًا لَهُمْ، فَهِيَ مُتَنَاوِلَةٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ بِفَحْوَى الْخِطَابِ أَوْ بِلَحْنِهِ، فَمَنْ أَخَذَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رِشْوَةً عَلَى إِبْطَالِ حَقٍّ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، أَوْ إِثْبَاتِ بَاطِلٍ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ، أَوِ امْتَنَعَ مِنْ تَعْلِيمِ مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَكَتَمَ الْبَيَانَ الَّذِي أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُ بِهِ، فَقَدِ اشْتَرَى بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا. وَقَوْلُهُ: وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا. وَاللَّبْسُ: الْخَلْطُ، يُقَالُ لَبَسْتُ عَلَيْهِ الْأَمْرَ أُلْبِسُهُ: إِذَا خَلَطْتُ حَقَّهُ بِبَاطِلِهِ وَوَاضِحَهِ بِمُشْكِلِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ قَالَتِ الْخَنْسَاءُ:
Bu ayet İsrâiloğullarına bir hitap ve onlara yönelik bir yasaklama olsa da, hitabın manası (fehva'l-hitap) yahut delaleti (lahnü'l-hitap) yoluyla bu ümmeti de kapsamaktadır. Müslümanlardan kim Allah'ın emrettiği bir hakkı iptal etmek veya Allah'ın yasakladığı bir batılı geçerli kılmak için rüşvet alırsa yahut Allah'ın kendisine öğrettiği şeyi öğretmekten kaçınır ve Allah'ın kendisinden açıklanmasına dair kesin söz aldığı hususu gizlerse, şüphesiz o kimse Allah'ın ayetlerini az bir fiyata satmış olur. Yüce Allah'ın: { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “ve yalnızca benden sakının” kavlindeki açıklama, az önce geçen Yüce Allah'ın: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “ve yalnızca benden korkun” kavlindeki açıklama gibidir. Lebs (اللَّبْسُ): Karıştırmaktır. Bir kimseye işin hakkını batılıyla, açığını kapalı olanıyla karıştırdığın zaman: 'İşi ona karıştırdım (Lebestü aleyhi'l-emra)' denir. Yüce Allah: { وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } “onları yine düşürdükleri kuşkuya düşürürdük” buyurmuştur. Hansâ şöyle demiştir:
تَرَى الْجَلِيسَ يَقُولُ الْحَقَّ تَحْسَبُهُ ... رُشْدًا وَهَيْهَاتَ فَانْظُرْ مَا بِهِ الْتَبَسَا
Meclistekinin doğruyu söylediğini görür, onu doğru yolda sanırsın... / Heyhat! Neyi neye karıştırdığına bir bak!
صَدِّقْ مَقَالَتَهُ وَاحْذَرْ عَدَاوَتَهُ ... وَالْبَسْ عَلَيْهِ أُمُورًا مِثْلَ ما لبسا
Sözünü doğrula ve düşmanlığından sakın... / Onun karıştırdığı gibi sen de ona işleri karıştır.
وقال العجّاج:
Accâc da şöyle demiştir:
لمّا لبسن الحقّ بالتجنّي ... غنين فَاسْتَبْدَلْنَ زَيْدًا مِنِّي
Hakkı iftira ile karıştırdıklarında... / Zenginleştiler de bana bedel Zeyd'i tercih ettiler.
وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Antere'nin şu sözü de bu kabildendir:
وَكَتِيبَةٍ لَبِسْتُهَا بِكَتِيبَةٍ ... حَتَّى إِذَا الْتَبَسَتْ نَفَضْتُ لَهَا يَدِي
Nice bölüğü bir bölükle birbirine kattım... / İyice karıştıklarında ise onlardan elimi çektim.
وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ التَّغْطِيَةِ: أَيْ لَا تُغَطُّوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْجَعْدِيِّ:
Bunun örtmek manasından alındığı da söylenmiştir: Yani hakkı batıl ile örtmeyin demektir. Ca'dî'nin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا مَا الضَّجِيعُ ثَنَى جِيدَهَا ... تَثَنَّتْ عَلَيْهِ فكانت لباسا
Yatak arkadaşı onun boynunu büktüğü zaman... / Üzerine kıvrılır da [ona] bir elbise olurdu.
وقول الأخطل:
Ahtal'ın şu sözü de böyledir:
وقد لبست لهذا الْأَمْرَ أَعْصُرَهُ ... حَتَّى تَجَلَّلَ رَأْسِي الشَّيْبُ فَاشْتَعَلَا
Ben bu iş uğruna nice devirler elbiseler kuşandım... / Nihayet başımı aklar bürüdü de tutuştu.
وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْبَاطِلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الزَّائِلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
Birinci görüş daha uygundur. Arapların dilinde batıl (الْبَاطِلُ): Yok olup giden şeydir. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:
أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ
Bilin ki Allah'tan başka her şey batıldır (yok olucudur).
وَبَطَلَ الشَّيْءُ يَبْطُلُ بُطُولًا وَبُطْلًانًا، وَأَبْطَلَهُ غَيْرُهُ. وَيُقَالُ ذَهَبَ دَمُهُ بَطَلًا: أَيْ هَدْرًا، وَالْبَاطِلُ:
Bir şey boşa gittiğinde 'batale'ş-şey'u yebtulu butûlen ve butlânen' denir; başkası onu boşa çıkardığında ise 'ebtalahû gayruhû' denir. Kanı heba olup gittiğinde 'zehebe demuhû batelen' denir. Batıl:
الشَّيْطَانُ وَسُمِّيَ الشُّجَاعُ بَطَلًا لِأَنَّهُ يُبْطِلُ شَجَاعَةَ صَاحِبِهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا خِلَافُ الْحَقِّ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالْبَاطِلِ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ صِلَةً وَأَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِعَانَةِ ذَكَرَ مَعْنَاهُ فِي الْكَشَّافِ، وَرَجَّحَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ الثَّانِيَ. وَقَوْلُهُ:
Şeytandır. Cesur kimseye de hasmının cesaretini boşa çıkardığı için 'batal' (kahraman) adı verilmiştir. Buradaki batıldan murat ise hakkın zıddıdır. { بِالْباطِلِ } kavlindeki bâ harfinin sıla (harf-i cer) olması da istiane (vasıta) için olması da muhtemeldir; el-Keşşâf sahibi bu manayı zikretmiş, Râzî ise tefsirinde ikinci ihtimali tercih etmiştir. Yüce Allah'ın:
وَتَكْتُمُوا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ حُكْمِ النَّهْيِ أَوْ مَنْصُوبًا بِإِضْمَارِ أَنَّ، وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ اللَّبْسِ وَالْكَتْمِ مَنْهِيًّا عَنْهُ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَمِنْ هَذَا يَلُوحُ رُجْحَانُ دُخُولِهِ تَحْتَ حُكْمِ النَّهْيِ، وَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَا يَجُوزُ فِعْلُهُ عَلَى انْفِرَادِهِ، وَالْمُرَادُ النَّهْيُ عَنْ كَتْمِ حُجَجِ اللَّهِ الَّتِي أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ تَبْلِيغَهَا وَأَخَذَ عَلَيْهِمْ بَيَانَهَا، وَمَنْ فَسَّرَ اللَّبْسَ أَوِ الْكِتْمَانَ بِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ، وَمَعْنًى خَاصٍّ فَلَمْ يُصِبْ إِنْ أَرَادَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ دُونَ غَيْرِهِ، لَا إِنْ أَرَادَ أَنَّهُ مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَفِيهِ أَنَّ كُفْرَهُمْ كُفْرُ عِنَادٍ لَا كُفْرُ جَهْلٍ، وَذَلِكَ أَغْلَظُ لِلذَّنْبِ وَأَوْجَبُ لِلْعُقُوبَةِ، وَهَذَا التَّقْيِيدُ لَا يُفِيدُ جَوَازَ اللَّبْسِ وَالْكِتْمَانِ مَعَ الْجَهْلِ، لِأَنَّ الْجَاهِلَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُقْدِمَ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى يَعْلَمَ بِحُكْمِهِ، خُصُوصًا فِي أُمُورِ الدِّينِ، فَإِنَّ التَّكَلُّمَ فِيهَا وَالتَّصَدِّي لِلْإِصْدَارِ وَالْإِيرَادِ فِي أَبْوَابِهَا إِنَّمَا أَذِنَ اللَّهُ بِهِ لِمَنْ كَانَ رَأْسًا فِي الْعِلْمِ فَرْدًا فِي الْفَهْمِ، وَمَا لِلْجُهَّالِ وَالدُّخُولِ فِيمَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِمْ وَالْقُعُودِ فِي غَيْرِ مَقَاعِدِهِمْ؟! وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ قَالَ لِلْأَحْبَارِ مِنَ الْيَهُودِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ أَيْ بَلَائِي عِنْدَكُمْ وَعِنْدَ آبَائِكُمْ، لَمَّا كَانَ نَجَّاهُمْ بِهِ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي الَّذِي أَخَذْتُ فِي أَعْنَاقِكُمْ لِلنَّبِيِّ ﷺ إِذَا جَاءَكُمْ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ أُنْجِزْ لَكُمْ مَا وَعَدْتُكُمْ عَلَيْهِ بِتَصْدِيقِهِ وَاتِّبَاعِهِ بِوَضْعِ مَا كَانَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْإِصْرِ وَالْأَغْلَالِ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ أَنْ أُنْزِلَ بِكُمْ مَا أَنْزَلْتُ بِمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنْ آبَائِكُمْ مِنَ النَّقِمَاتِ وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَعِنْدَكُمْ فِيهِ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَيْسَ عِنْدَ غَيْرِكُمْ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ لَا تَكْتُمُوا مَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْمَعْرِفَةِ بِرَسُولِي وَبِمَا جَاءَكُمْ بِهِ وَأَنْتُمْ تَجِدُونَهُ عِنْدَكُمْ فِيمَا تَعْلَمُونَ مِنَ الْكُتُبِ الَّتِي بِأَيْدِيكُمْ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قوله أَوْفُوا بِعَهْدِي يقول: ما أمرتكم به من طاعتي ونهيتكم عنه من معصيتي في النبي ﷺ وغيره أُوفِ بِعَهْدِكُمْ يَقُولُ: أَرْضَ عَنْكُمْ وَأُدْخِلْكُمُ الْجَنَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ المنذر
{ وَتَكْتُمُوا } “[ve] gizlemeyin” kavlinin, nehiy (yasaklama) hükmüne dâhil olması da gizli bir 'en' (أَنْ) ile mansub olması da caizdir. Birinci ihtimale göre hem [hakkı batıla] karıştırmanın hem de [hakkı] gizlemenin her biri ayrı ayrı yasaklanmış olur; ikinci ihtimale göre ise yasaklanan şey bu iki fiilin bir arada yapılmasıdır. Buradan hareketle, bu ifadenin nehiy hükmü altına dâhil olmasının ve her ikisini ayrı ayrı işlemenin de caiz olmadığının tercihe şayan olduğu anlaşılmaktadır. Buradaki murat, tebliğ etmelerini farz kıldığı ve beyan etmelerine dair kendilerinden söz aldığı Allah'ın delillerini gizlemekten nehyetmektir. Karıştırmayı veya gizlemeyi belirli bir şeyle ve özel bir anlamla tefsir eden kimse, şayet bununla başkası değil sadece o kastedilmiştir demek istediyse isabet etmemiştir; ancak onun da bu kapsama giren şeylerden biri olduğunu kastetmişse bunda bir beis yoktur. Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bildiğiniz halde” kavli hâl cümlesidir. Bu ifadede, onların inkârlarının cehalet inkârı değil, inat ve bile bile inkâr olduğuna işaret vardır; bu ise günahı daha ağır ve cezayı daha gerekli kılar. Bu kayıt, cehaletle birlikte hakkı karıştırmanın ve gizlemenin caiz olduğu anlamına gelmez. Zira cahil kimsenin, hükmünü bilinceye kadar hiçbir şeye girişmemesi gerekir; bilhassa din işlerinde bu böyledir. Çünkü din hususunda konuşmaya ve onun meselelerinde hüküm verip görüş serdetmeye Allah, ancak ilimde önder ve anlayışta eşsiz olan kimselere izin vermiştir. Cahillerin kendi hadleri olmayan işlere karışıp kendilerine ait olmayan makamlara oturmakla ne işleri olabilir?! İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrâiloğulları!” kavli hakkında şöyle demiştir: [Allah] yahudi hahamlarına hitaben: { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” yani firavun ve kavminden onları kurtardığı vakit sizdeki ve atalarınızdaki lütfumu hatırlayın; { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “ve bana verdiğiniz söze vefa gösterin” yani size geldiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için sizin boynunuza yüklediğim ahde vefa gösterin; { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “ki ben de size verdiğim söze vefa göstereyim” yani onu tasdik edip ona uymanız karşılığında üzerinizdeki ağır yükleri ve bağları kaldırmak suretiyle vadettiğim şeyi size tastamam yerine getireyim; { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “ve yalnızca benden korkun” yani sizden önceki atalarınızın başına indirdiğim cezaları sizin de başınıza indirmemden korkun; { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin ve onu inkâr edenlerin ilki siz olmayın” zira bu hususta sizin yanınızda başkalarında olmayan bir ilim vardır; { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “ve bile bile hakkı gizlemeyin” yani elinizde bulunan kitaplardan bildikleriniz arasında yer alan Rasûlüm ve onun size getirdiği şeyler hakkındaki bilginizi gizlemeyin [buyurmuştur]. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in yine İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { أَوْفُوا بِعَهْدِي } “bana verdiğiniz sözü tutun” kavli hakkında: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve diğer konularda size emrettiğim itaati yerine getirin ve yasakladığım isyandan sakının», { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “ben de size olan ahdimi yerine getireyim” kavli hakkında da: «Sizden razı olup sizi cennete koyayım» dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir...
عن مجاهد في قوله: أَوْفُوا بِعَهْدِي قَالَ: هُوَ الْمِيثَاقُ الَّذِي أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لآية وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:
Mücâhid'den Yüce Allah'ın: { أَوْفُوا بِعَهْدِي } “bana verdiğiniz sözü tutun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O, Mâide sûresinde onlardan aldığı: { لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah İsrâiloğullarından söz almıştı” ayetindeki misaktır.» Abd b. Humeyd, Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
أَوْفُوا لِي بِمَا افْتَرَضْتُ عَلَيْكُمْ أُوفِ لَكُمْ بِمَا وَعَدْتُكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ.
«Size farz kıldığım şeylerde bana vefa gösterin ki, ben de size vadettiğim şeyleri yerine getireyim.» Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan da benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عن أبي العالية قَوْلِهِ: إِيَّايَ فَارْهَبُونِ قَالَ: فَاخْشَوْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ قَالَ: الْقُرْآنُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ قَالَ: التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ.
İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den Yüce Allah'ın: { إِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “ve yalnızca benden korkun” kavli hakkında: «Benden sakının» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cüreyc, Mücâhid'den Yüce Allah'ın: { وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ } “indirdiğime inanın” kavli hakkında: «Kur'an'dır», { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “yanınızdakini doğrulayıcı olarak” kavli hakkında ise: «Tevrat ve İncil'dir» dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ جَرِيرٍ فِي قَوْلِهِ: أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ قَالَ: بِالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُ يَا مَعْشَرَ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ عَلَى مُحَمَّدٍ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ، لِأَنَّهُمْ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ أَيْ أَوَّلَ مَنْ كَفَرَ بِمُحَمَّدٍ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي يَقُولُ: لَا تَأْخُذُوا عَلَيْهِ أَجْرًا، قَالَ: وَهُوَ مَكْتُوبٌ عِنْدَهُمْ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ: يَا ابْنَ آدَمَ عَلِّمْ مَجَّانًا كَمَا عُلِّمْتَ مَجَّانًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: لَا تَأْخُذْ عَلَى مَا عَلَّمْتَ أَجْرًا، إِنَّمَا أَجْرُ الْعُلَمَاءِ وَالْحُكَمَاءِ وَالْحُلَمَاءِ عَلَى اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ قَالَ: لَا تَخْلِطُوا الصِّدْقَ بِالْكَذِبِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ قَالَ: لَا تَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَلْبِسُوا الْآيَةَ، قَالَ: لَا تَلْبَسُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِالْإِسْلَامِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ قَالَ: كَتَمُوا مُحَمَّدًا وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: الْحَقُّ: التَّوْرَاةُ، وَالْبَاطِلُ: الذي كتبوه بأيديهم.
İbn Cüreyc, İbn Cerîr'den Yüce Allah'ın: { أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “onu ilk inkâr eden” kavli hakkında: «Kur'an'ı» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Şöyle buyurmaktadır: Ey Ehl-i Kitap topluluğu! Yanınızdakini doğrulayıcı olarak Muhammed'e indirdiğime inanın; çünkü onlar onu Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı bulmaktadırlar. { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “onu ilk inkâr eden siz olmayın” yani Muhammed'i ilk inkâr eden kimse olmayın. { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي } “Âyetlerimi... satmayın” yani ona karşılık ücret almayın demektir.» Şöyle demiştir: «İlk Kitap'ta onların yanında şöyle yazılıdır: Ey Âdemoğlu! Sana karşılıksız öğretildiği gibi sen de karşılıksız öğret.» Ebû'ş-Şeyh ondan şöyle rivayet etmiştir: «Öğrettiğin şey karşılığında ücret alma; âlimlerin, hekîmlerin ve halîm kimselerin ecri ancak Allah'a aittir.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Hakkı batılla karıştırmayın” kavli hakkında: «Doğruyu yalanla karıştırmayın», { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “ve hakkı gizlemeyin” kavli hakkında ise: «Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğunu bildiğiniz halde hakkı gizlemeyin» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den Yüce Allah'ın: { وَلا تَلْبِسُوا } “karıştırmayın” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yahudiliği ve Hıristiyanlığı İslâm ile karıştırmayın.» { وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ } “ve hakkı gizlemeyin” kavli hakkında da şöyle demiştir: «Onlar Muhammed'i, Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı bularak onun Allah'ın elçisi olduğunu bildikleri halde gizlediler.» İbn Cerîr, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hak: Tevrat'tır; batıl ise: Kendi elleriyle yazdıkları şeydir.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٦]
[Bakara Sûresi (2), Âyetler 43-46]
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦) } “Namazı kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin. (43) Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz? (44) Sabır ve namazla [Allah'tan] yardım dileyin. Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına çok ağır gelir. (45) Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilenlerdir. (46)”
قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَاشْتِقَاقِهَا، وَالْمُرَادُ هُنَا الصَّلَاةُ الْمَعْهُودَةُ، وَهِيَ صَلَاةُ الْمُسْلِمِينَ، عَلَى أَنَّ التَّعْرِيفَ لِلْعَهْدِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْجِنْسِ، وَمِثْلُهَا الزَّكَاةُ. وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ، يُقَالُ آتَيْتُهُ: أَيْ أَعْطَيْتُهُ. والزكاة مأخوذة من الزكاء، وَهُوَ النَّمَاءُ، زَكَا الشَّيْءُ: إِذَا نَمَا وَزَادَ، وَرَجُلٌ زَكِيٌّ: أَيْ زَائِدُ الْخَيْرِ وَسُمِّيَ إِخْرَاجُ جُزْءٍ مِنَ الْمَالِ زَكَاةً: أَيْ زِيَادَةً مَعَ أَنَّهُ نَقْصٌ مِنْهُ، لِأَنَّهَا تُكْثِرُ بَرَكَتَهُ بِذَلِكَ، أَوْ تُكْثِرُ أَجْرَ صَاحِبِهِ وَقِيلَ: الزَّكَاةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ التَّطْهِيرِ، كَمَا يُقَالُ: زَكَا فُلَانٌ: أَيْ طَهُرَ.
Namazın ikame edilmesinin tefsiri ve türeyişi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Buradaki murad bilinen namazdır ki o da Müslümanların namazıdır; zira belirlilik takısı ahid içindir, cins için olması da caizdir. Zekât da böyledir. Îtâ (الْإِيتَاءُ): Vermektir; 'ona verdim' manasında 'âteytühû' denir. Zekât kelimesi zekâ (الزَّكَاةُ) kökünden alınmadır; o da artmak/büyümektir. Bir şey artıp çoğaldığında 'zekâ'ş-şey'u' denir. Hayrı bol adama 'racülün zekiyyün' denir. Malın bir kısmının çıkarılıp verilmesine, ondan bir eksilme olduğu halde zekât yani artış adı verilmesi; onun vasıtasıyla malın bereketinin çoğalması yahut sahibinin ecrinin artması sebebiyledir. Zekâtın arınma (tathîr) kökünden alındığı da söylenmiştir; nitekim 'falan kimse arındı/temizlendi' manasında 'zekâ fulânün' denir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَالْحَجَّ وَالصَّوْمَ وَنَحْوَهَا قَدْ نَقَلَهَا الشَّرْعُ إِلَى مَعَانٍ شَرْعِيَّةٍ هِيَ الْمُرَادَةُ بِمَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْهَا. وَقَدْ تَكَلَّمَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى ذَلِكَ بِمَا لَا يَتَّسِعُ الْمَقَامُ لِبَسْطِهِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمُرَادِ بِالزَّكَاةِ هُنَا، فَقِيلَ: الْمُرَادُ الْمَفْرُوضَةُ لِاقْتِرَانِهَا بِالصَّلَاةِ، وَقِيلَ صَدَقَةُ الْفِطْرِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. وَالرُّكُوعُ فِي اللُّغَةِ: الِانْحِنَاءُ، وَكُلُّ مُنْحَنٍ رَاكِعٌ، قَالَ لَبِيدٌ:
Görünen o ki şeriat namaz, zekât, hac, oruç ve benzeri kavramları şer'î anlamlara nakletmiştir ve Kitap ile Sünnet'te zikredilen bu kavramlardan murat edilen de bu anlamlardır. İlim ehli bu konuyu burada genişçe açıklamaya yer kalmayacak derecede ele almıştır. İlim ehli buradaki zekâttan ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Namazla birlikte zikredildiği için farz olan zekâtın kastedildiği söylenmiştir; fıtır sadakasının kastedildiği de söylenmiştir. Zahir olan ise bundan daha genel bir anlamın murat edildiğidir. Rükû (الرُّكُوعُ) lügatte: Eğilmektir, her eğilen kimse rükû edendir. Lebîd şöyle demiştir:
أُخَبِّرُ أَخْبَارَ الْقُرُونِ الَّتِي مَضَتْ ... أَدِبُّ كَأَنِّي كُلَّمَا قُمْتُ رَاكِعُ
Geçip gitmiş asırların haberlerini veririm; / Sanki her ayağa kalktığımda rükû ediyormuş gibi [iki büklüm] yavaşça yürürüm.
وَقِيلَ الِانْحِنَاءُ يَعُمُّ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ، وَيُسْتَعَارُ الرُّكُوعُ أَيْضًا لِلِانْحِطَاطِ فِي الْمَنْزِلَةِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Eğilmenin hem rükûu hem secdeyi kapsadığı da söylenmiştir. Rükû konumu/mertebesi alçalmak manasında da istiare yoluyla kullanılır. Şair şöyle demiştir:
لَا تُهِينَ الْفَقِيرَ عَلَّكَ أَنْ ... تَرْكَعَ يَوْمًا وَالدَّهْرُ قَدْ رَفَعَهْ
Fakiri hor görme, olur ki bir gün sen / Eğilir (alçalır)ken zaman onu yüceltmiş olur.
وَإِنَّمَا خَصَّ الرُّكُوعَ بِالذِّكْرِ هُنَا، لِأَنَّ الْيَهُودَ لَا رُكُوعَ فِي صَلَاتِهِمْ وَقِيلَ: لِكَوْنِهِ كَانَ ثَقِيلًا عَلَى أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ أَرَادَ بِالرُّكُوعِ جَمِيعَ أَرْكَانِ الصَّلَاةِ. وَالرُّكُوعُ الشَّرْعِيُّ: هُوَ أَنْ يَنْحَنِيَ الرَّجُلُ وَيَمُدَّ ظَهْرَهُ وَعُنُقَهُ وَيَفْتَحَ أَصَابِعَ يَدَيْهِ وَيَقْبِضَ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ذَاكِرًا بِالذِّكْرِ الْمَشْرُوعِ. وَقَوْلُهُ: مَعَ الرَّاكِعِينَ فِيهِ الْإِرْشَادُ إِلَى شُهُودِ الْجَمَاعَةِ وَالْخُرُوجِ إِلَى الْمَسَاجِدِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ أَوْجَبَ حُضُورَ الْجَمَاعَةِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى خِلَافٍ بَيْنَهُمْ فِي كَوْنِ ذَلِكَ عَيْنًا أَوْ كِفَايَةً وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ مُرَغَّبٌ فِيهَا وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَهُوَ الْحَقُّ لِلْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الثَّابِتَةِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، مِنْ أَنَّ صَلَاةَ الْجَمَاعَةِ تَفْضُلُ صَلَاةَ الْفَرْدِ بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً أَوْ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ: الَّذِي يُصَلِّي مَعَ الْإِمَامِ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي يُصَلِّي وَحْدَهُ ثُمَّ يَنَامُ. وَالْبَحْثُ طَوِيلُ الذُّيُولِ، كَثِيرُ النُّقُولِ. وَالْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ لِلِاسْتِفْهَامِ مَعَ التَّوْبِيخِ لِلْمُخَاطَبِينَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ تَوْبِيخَهُمْ عَلَى نَفْسِ الْأَمْرِ بِالْبِرِّ فَإِنَّهُ فِعْلٌ حَسَنٌ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ، بَلْ بِسَبَبِ تَرْكِ فِعْلِ الْبِرِّ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ مَعَ التَّطَهُّرِ بِتَزْكِيَةِ النَّفْسِ وَالْقِيَامِ فِي مَقَامِ دُعَاةِ الْخَلْقِ إِلَى الْحَقِّ إِيهَامًا لِلنَّاسِ وَتَلْبِيسًا عَلَيْهِمْ، كَمَا قَالَ أَبُو الْعَتَاهِيَةِ:
Burada rükûun özellikle zikredilmesi, Yahudilerin namazında rükû bulunmamasındandır. Câhiliye ehline ağır gelmesinden ötürü olduğu da söylenmiştir; rükû ile namazın bütün rükünlerini kastettiği de söylenmiştir. Şer'î rükû ise: Kişinin eğilip sırtını ve boynunu düz tutması, parmaklarını açıp dizlerini kavraması, sonra rükû halinde mutmain olup meşru zikri yapmasıdır. Yüce Allah'ın: { مَعَ الرَّاكِعِينَ } “rükû edenlerle birlikte” kavlinde cemaate katılmaya ve mescitlere çıkmaya bir teşvik vardır. Bu hususta Sahîhayn ve diğer eserlerde sabit olmuş bilinen sahih hadisler vârit olmuştur. Bazı ilim ehli, farz-ı ayn mı yoksa farz-ı kifâye mi olduğu hususundaki ihtilaflarıyla birlikte cemaate katılmayı vacip kılmıştır. Cumhur ise bunun vacip değil, teşvik edilmiş müekked bir sünnet olduğu görüşüne varmıştır; sahabeden bir topluluktan cemaat namazının münferit namazdan yirmi beş veya yirmi yedi derece daha üstün olduğuna dair sabit olan sahih hadislerden ötürü hak olan görüş de budur. Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «İmamla kılan kimse, tek başına kılıp sonra uyuyan kimseden daha faziletlidir.» Bu konudaki inceleme hayli uzundur ve nakilleri çoktur. Yüce Allah'ın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip... mi?” kavlindeki hemze, muhatapları kınama (tevbih) içeren bir soru içindir. Buradaki murat, güzel ve mendup bir fiil olan bizzat iyiliği emretmelerini kınamak değildir; aksine insanları yanıltmak ve hakkı batıla bulamak gayesiyle kendini tezkiye edip temiz göstererek hakka çağıranlar makamında durduğu halde { وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “kendinizi unutuyor musunuz” kavlinden anlaşıldığı üzere iyiliği bizzat yapmayı terk etmelerinden ötürüdür. Nitekim Ebu'l-Atâhiye şöyle demiştir:
وَصَفْتَ التُّقَى حَتَّى كَأَنَّكَ ذُو تُقَى ... وَرِيحُ الْخَطَايَا مِنْ ثيابك تسطع
Takvayı öyle bir vasfettin ki sanki takva sahibisin... / Oysa günahların kokusu elbiselerinden buram buram tütüyor.
وَالْبِرُّ: الطَّاعَةُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَالْبِرُّ: سَعَةُ الْخَيْرِ وَالْمَعْرُوفِ، وَالْبِرُّ: الصِّدْقُ، وَالْبِرُّ: وَلَدُ الثَّعْلَبِ، وَالْبِرُّ: سَوْقُ الْغَنَمِ، وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الطَّاعَةِ قَوْلُ الشاعر:
Birr (الْبِرُّ): İtaat ve salih ameldir. Birr: Hayır ve iyiliğin genişliğidir. Birr: Doğruluktur. Birr: Tilki yavrusudur. Birr: Koyunları gütmektir. İtaat manasında kullanılışına şairin şu sözü misaldir:
لا همّ رَبِّ أَنْ يَكُونُوا دُونَكَا ... يَبَرُّكَ النَّاسُ وَيَفْجُرُونَكَا
Rabbim, onlar senden gayrısının olmasına asla aldırmazlar... / İnsanlar sana itaat de ederler, isyan da ederler.
أَيْ يُطِيعُونَكَ وَيَعْصُونَكَ. وَالنِّسْيَانُ بِكَسْرِ النُّونِ هُوَ هُنَا بِمَعْنَى التَّرْكِ: أَيْ وَتَتْرُكُونَ أَنْفُسَكُمْ، وَفِي الْأَصْلِ خِلَافُ الذِّكْرِ وَالْحِفْظِ: أَيْ زَوَالُ الصُّورَةِ الَّتِي كَانَتْ مَحْفُوظَةً عَنِ الْمُدْرِكَةِ وَالْحَافِظَةِ. وَالنَّفْسُ: الرُّوحُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها يُرِيدُ الْأَرْوَاحَ. وَقَالَ أَبُو خِرَاشٍ:
Yani sana itaat ederler ve sana isyan ederler. Nûn harfinin kesresiyle nisyan (النِّسْيَانُ) burada terk etmek manasındadır: Yani 've kendinizi terk ediyorsunuz' demektir. Aslında ise hatırlamanın ve ezberin zıddıdır: Yani ezberlenmiş olan sûretin idrak ve hafıza kuvvetinden silinip gitmesidir. Nefis (النَّفْسُ): Ruhtur; Yüce Allah'ın: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها } “Allah, canları ölümleri anında alır” kavli bu kabildendir ki bununla ruhları kastetmektedir. Ebû Hırâş şöyle demiştir:
نَجَا سَالِمٌ والنفس منه بشدقه ... ولم ينج إلا جفن سيف ومئزرا
Sâlim kurtuldu ama canı ağzına gelmişti... / Yanında kılıcının kınından ve peştamalından başka bir şey kurtulmadı.
وَالنَّفْسُ أَيْضًا: الدَّمُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: سَالَتْ نَفْسُهُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Nefis aynı zamanda kandır; nitekim 'kanı aktı' manasında: 'Sâlet nefsühû' denir. Şair şöyle demiştir:
تَسِيلُ عَلَى حَدِّ السُّيُوفِ نُفُوسُنَا ... وليست على غير الظّبات تسيل
Bizim canlarımız (kanlarımız) kılıçların keskin ağzı üzerine akar... / Kılıç uçlarından başkası üzerine akmaz.
وَالنَّفْسُ: الْجَسَدُ، وَمِنْهُ:
Nefis bedendir; şu beyit de bundandır:
نُبِّئْتُ أَنَّ بَنِي سُحَيْمٍ أَدْخَلُوا ... أَبْيَاتَهُمْ تَأَمُورَ نَفْسِ الْمُنْذِرِ
Bana haber verildi ki Sühaymoğulları evlerine sokmuşlar... / Münzir'in cesedini/bedenini.
وَالتَّأَمُورُ: الْبَدَنُ.
Te'mûr (التَّأَمُورُ): Bedendir.
وَقَوْلُهُ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَعْظَمِ تَقْرِيعٍ وَأَشَدِّ تَوْبِيخٍ وَأَبْلَغِ تَبْكِيتٍ: أَيْ كَيْفَ تَتْرُكُونَ الْبِرَّ الَّذِي تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِهِ وَأَنْتُمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْعَارِفِينَ بِقُبْحِ هَذَا الْفِعْلِ وَشِدَّةِ الْوَعِيدِ عَلَيْهِ، كَمَا تَرَوْنَهُ في الكتاب الذي تتلونه والآيات التي تقرؤونها مِنَ التَّوْرَاةِ. وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ، وَهِيَ الْمُرَادُ هُنَا وأصلها الاتباع، يقال: تلوته: إذا تبعته وَسُمِّيَ الْقَارِئُ تَالِيًا وَالْقِرَاءَةُ تِلَاوَةً لِأَنَّهُ يُتْبِعُ بَعْضَ الْكَلَامِ بِبَعْضٍ، عَلَى النَّسَقِ الَّذِي هُوَ عليه. قوله أَفَلا تَعْقِلُونَ اسْتِفْهَامٌ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَالتَّقْرِيعِ لَهُمْ، وَهُوَ أَشَدُّ مِنَ الْأَوَّلِ وَأَشَدُّ، وَأَشَدُّ مَا قَرَّعَ اللَّهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مَنْ يَأْمُرُ بِالْخَيْرِ وَلَا يَفْعَلُهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ هُمْ غَيْرُ عَامِلِينَ بِالْعِلْمِ، فَاسْتَنْكَرَ عَلَيْهِمْ أَوَّلًا أَمْرَهُمْ لِلنَّاسِ بِالْبِرِّ مَعَ نِسْيَانِ أَنْفُسِهِمْ فِي ذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي قَامُوا بِهِ فِي الْمَجَامِعِ وَنَادَوْا بِهِ فِي الْمَجَالِسِ إِيهَامًا لِلنَّاسِ بِأَنَّهُمْ مُبَلِّغُونَ عَنِ اللَّهِ مَا تَحَمَّلُوهُ مِنْ حُجَجِهِ، وَمُبَيِّنُونَ لِعِبَادِهِ مَا أَمَرَهُمْ بِبَيَانِهِ، وَمُوَصِّلُونَ إِلَى خَلْقِهِ مَا اسْتَوْدَعَهُمْ وَائْتَمَنَهُمْ عَلَيْهِ، وَهُمْ أَتْرَكُ النَّاسِ لِذَلِكَ وَأَبْعَدُهُمْ مِنْ نَفْعِهِ وَأَزْهَدُهُمْ فِيهِ، ثُمَّ رَبَطَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ بِجُمْلَةٍ أُخْرَى جَعَلَهَا مُبَيِّنَةً لِحَالِهِمْ وَكَاشِفَةً لِعَوَارِهِمْ وَهَاتِكَةً لِأَسْتَارِهِمْ، وَهِيَ أَنَّهُمْ فَعَلُوا هَذِهِ الْفِعْلَةَ الشَّنِيعَةَ وَالْخَصْلَةَ الْفَظِيعَةَ عَلَى عِلْمٍ مِنْهُمْ وَمَعْرِفَةٍ بِالْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ وَمُلَازَمَةٍ لِتِلَاوَتِهِ، وَهُمْ فِي ذَلِكَ كَمَا قَالَ الْمَعَرِّيُّ:
Yüce Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ } “Siz Kitab'ı okuduğunuz halde” kavli, en büyük azarlamayı, en şiddetli kınamayı ve en tesirli susturmayı içeren bir hâl cümlesidir: Yani insanlara emrettiğiniz iyiliği, bu fiilin çirkinliğini ve buna yönelik şiddetli tehdidi bildiğiniz halde nasıl terk ediyorsunuz; nitekim okuduğunuz Kitap'ta ve Tevrat'tan okuyageldiğiniz ayetlerde bunu bizzat görüyorsunuz! Tilavet (التِّلَاوَةُ): Okumaktır ve burada kastedilen de budur; aslı ise tabi olmaktır. Bir şeye uyup arkasından gittiğinde 'televtühû' denir. Okuyana 'tâlî', okumaya da 'tilavet' adı verilmesi, sözün bir kısmını diğerinin ardı sıra kendi diziliş düzeni üzere peş peşe getirmesindendir. Yüce Allah'ın: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” kavli onları inkâr ve azarlama ifade eden bir sorudur; bu ise ilkinden daha şiddetli ve daha ağırdır. Allah'ın bu makamda en şiddetle azarladığı kimseler, hayrı emredip kendisi yapmayan, ilmiyle amel etmeyen âlimlerdir. Önce topluluklarda dile getirdikleri ve meclislerde haykırdıkları o işte kendilerini unutarak insanlara iyiliği emretmelerini, Allah'tan yüklendikleri hüccetleri tebliğ ediyorlarmış, O'nun kullarına açıklanmasını emrettiği şeyleri açıklıyorlarmış ve kendilerine tevdi edip emanet ettiği şeyleri yaratılmışlarına ulaştırıyorlarmış gibi insanlara izlenim vermelerini; oysa kendilerinin bunu en çok terk eden, faydasından en uzak duran ve ona karşı en isteksiz kimseler olduklarını kınamıştır. Sonra bu cümleyi, onların halini açıklayan, kusurlarını ortaya döken ve örtülerini yırtan başka bir cümleye bağlamıştır ki o da şudur: Onlar bu çirkin fiili ve iğrenç hasleti bile bile, kendilerine indirilen Kitab'ı bilerek ve onu sürekli okudukları halde yapmışlardır. Onlar bu hususta Maarrî'nin dediği gibidirler:
وَإِنَّمَا حَمَلَ التَّوْرَاةَ قَارِئُهَا ... كَسْبَ الْفَوَائِدِ لَا حُبَّ التِّلَاوَاتِ
Tevrat'ı okuyan kimse onu ancak... / Menfaatler elde etmek için yüklendi, okuma sevgisinden değil.
ثُمَّ انْتَقَلَ مَعَهُمْ مِنْ تَقْرِيعٍ إِلَى تَقْرِيعٍ، وَمِنْ تَوْبِيخٍ إِلَى تَوْبِيخٍ فَقَالَ: إِنَّكُمْ لَوْ لَمْ تَكُونُوا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَحَمَلَةِ الْحُجَّةِ وَأَهْلِ الدِّرَاسَةِ لِكُتِبِ اللَّهِ، لَكَانَ مُجَرَّدُ كَوْنِكُمْ مِمَّنْ يَعْقِلُ حَائِلًا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ ذَلِكَ ذَائِدًا لَكُمْ عَنْهُ زَاجِرًا لَكُمْ مِنْهُ، فَكَيْفَ أَهْمَلْتُمْ مَا يَقْتَضِيهِ الْعَقْلُ بَعْدَ إِهْمَالِكُمْ لِمَا يُوجِبُهُ الْعِلْمُ. وَالْعَقْلُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ: الْمَنْعُ، وَمِنْهُ عِقَالُ الْبَعِيرِ، لِأَنَّهُ يَمْنَعُهُ عَنِ الْحَرَكَةِ، وَمِنْهُ الْعَقْلُ فِي الدِّيَةِ لِأَنَّهُ يَمْنَعُ وَلِيَّ الْمَقْتُولِ عَنْ قَتْلِ الْجَانِي. وَالْعَقْلُ نَقِيضُ الْجَهْلِ وَيَصِحُّ تَفْسِيرُ مَا فِي الْآيَةِ هُنَا بِمَا هُوَ أَصْلُ مَعْنَى الْعَقْلِ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ: أَيْ أَفَلَا تَمْنَعُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ مُوَاقَعَةِ هَذِهِ الْحَالِ الْمُزْرِيَةِ، وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْآيَةِ: أَفَلَا تَنْظُرُونَ بِعُقُولِكُمُ الَّتِي رَزَقَكُمُ اللَّهُ إِيَّاهَا حَيْثُ لَمْ تَنْتَفِعُوا بِمَا لَدَيْكُمْ مِنَ الْعِلْمِ. وَقَوْلُهُ: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ الصَّبْرُ فِي اللُّغَةِ: الْحَبْسُ، وَصَبَرْتُ نَفْسِي عَلَى الشَّيْءِ:
Sonra onlarla bir azarlamadan diğer azarlamaya, bir kınamadan diğer kınamaya geçerek şöyle buyurmuştur: Şayet siz ilim ehlinden, delil taşıyıcılarından ve Allah'ın kitaplarını okuyanlardan olmasaydınız bile, sırf akıl sahibi kimselerden oluşunuz sizinle bu [çirkin hal] arasında bir engel olur, sizi ondan meneder ve sizi bundan vazgeçirirdi. O halde ilmin gerektirdiğini terk ettikten sonra aklın gerektirdiğini nasıl ihmal ettiniz? Akıl (الْعَقْلُ) kelimesinin asıl lügat manası: Menetmektir. Deveyi hareketten menettiği için 'ıkâlü'l-baîr' (deve kösteği) tabiri bundandır; öldürülenin velisini katili öldürmekten alıkoyduğu için diyetteki 'akl' kelimesi de bundandır. Akıl cehaletin zıddıdır. Ayetteki ifadeyi lügat ehli katındaki aklın asıl manasıyla tefsir etmek sahihtir: Yani 'Kendinizi bu aşağılık duruma düşmekten menetmiyor musunuz?' demektir. Ayetin manasının: 'Elinizdeki ilimden faydalanmadığınıza göre, Allah'ın size bahşettiği akıllarınızla bakmıyor musunuz?' olması da sahihtir. Yüce Allah'ın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ } “Sabırla yardım dileyin” kavlinde sabır lügatte: Tutmak/hapsetmektir. Kendimi bir şeyden alıkoyduğumda 'sabertü nefsî ale'ş-şey'i':
حَبَسْتُهَا. وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:
Onu hapsettim/tuttum demektir. Antere'nin şu sözü de bundandır:
فَصَبَرَتْ عَارِفَةً لِذَلِكَ حُرَّةً ... تَرْسُو إِذَا نَفْسُ الْجَبَانِ تَطَلَّعُ
Korkakların nefsi kaçmaya meylettiği zaman sebat eden... / Soylu ve bunu bilen bir nefsi sabırla dizginledim.
وَالْمُرَادُ هُنَا: اسْتَعِينُوا بِحَبْسِ أَنْفُسِكُمْ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَقَصْرِهَا عَلَى الطَّاعَاتِ عَلَى دَفْعِ مَا يَرِدُ عَلَيْكُمْ مِنَ الْمَكْرُوهَاتِ، وَقِيلَ: الصَّبْرُ هُنَا هُوَ خَاصٌّ بِالصَّبْرِ عَلَى تَكَالِيفِ الصَّلَاةِ. وَاسْتَدَلَّ هَذَا الْقَائِلُ بِقَوْلِهِ تعالى:
Buradaki murat: Başınıza gelen hoşlanılmadık durumları savuşturmada nefislerinizi şehvetlerden alıkoymak ve onları taatlere hasretmek suretiyle yardım dileyin demektir. Buradaki sabrın özellikle namazın külfetlerine sabretmek olduğu da söylenmiştir. Bu görüşü savunan kimse Yüce Allah'ın şu kavlini delil getirmiştir:
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها وَلَيْسَ فِي هَذَا الصَّبْرِ الْخَاصِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ ما ينفي ما تفيده الألف واللام
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “Ailene namazı emret ve kendin de onda sabırla sebat et!” Bu ayete özgü olan bu özel sabırda, elif-lâmın ifade ettiği şeyi nefyedecek bir durum yoktur
الدَّاخِلَةُ عَلَى الصَّبْرِ مِنَ الشُّمُولِ، كَمَا أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ هُنَا جَمِيعُ مَا تَصْدُقُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ الشَّرْعِيَّةُ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ فَرِيضَةٍ وَنَافِلَةٍ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي رُجُوعِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ فَقِيلَ إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الصَّلَاةِ وَإِنْ كَانَ الْمُتَقَدِّمُ هُوَ الصَّبْرَ وَالصَّلَاةَ فَقَدْ يَجُوزُ إِرْجَاعُ الضَّمِيرِ إِلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمَا. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِذَا كَانَ أَحَدُهُمَا دَاخِلًا تَحْتَ الْآخَرِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Sabır kelimesinin başına gelmesiyle ifade ettiği kapsayıcılığı nefyedecek bir durum yoktur; nitekim buradaki namazdan murat da farz olsun nafile olsun aralarında hiçbir fark bulunmaksızın şer'î namaz tabirinin doğru olduğu her şeydir. Müfessirler Yüce Allah'ın: { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Şüphesiz o çok ağır gelir” kavlindeki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Önceden geçen sabır ve namaz olduğu halde zamirin namaza râci olduğu söylenmiştir; nitekim daha önce zikredilen iki husustan birine zamirin döndürülmesi caizdir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Eğer mümin iseler, Allah ve Resûlü hoşnut edilmeye daha layıktır” kavlinde olduğu gibi; şayet ikisinden biri bir yönden diğerinin altına giriyorsa bu caizdir. Şairin şu sözü de bundandır:
إِنَّ شَرْخَ الشَّبَابِ وَالشَّعَرَ الْأَسْ ... وَدَ مَا لم يعاص كان جنونا
Şüphesiz gençliğin ilk çağı ve siyah saç... / Şayet [kendisine] karşı gelinmezse bir çılgınlık olur.
ولم يقل ما لم يعاصا بَلْ جَعَلَ الضَّمِيرَ رَاجِعًا إِلَى الشَّبَابِ، لِأَنَّ الشَّعْرَ الْأَسْوَدَ دَاخِلٌ فِيهِ وَقِيلَ إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الصَّلَاةِ مِنْ دُونِ اعْتِبَارِ دُخُولِ الصَّبْرِ تَحْتَهَا لِأَنَّ الصَّبْرَ هُوَ عَلَيْهَا، كَمَا قِيلَ سَابِقًا وَقِيلَ إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الصَّلَاةِ وَإِنْ كَانَ الصَّبْرُ مُرَادًا مَعَهَا، لَكِنْ لَمَّا كَانَتْ آكَدَ وَأَعَمَّ تَكْلِيفًا وَأَكْثَرَ ثَوَابًا كَانَتِ الْكِنَايَةُ بِالضَّمِيرِ عَنْهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَذَا قِيلَ: وَقِيلَ إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْأَشْيَاءِ الْمَكْنُوزَةِ، وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها فَأَرْجَعَ الضَّمِيرَ هُنَا إِلَى الْفِضَّةِ وَالتِّجَارَةِ لَمَّا كَانَتِ الْفِضَّةُ أَعَمَّ نَفْعًا وَأَكْثَرَ وُجُودًا، وَالتِّجَارَةُ هي الحاملة على الانقضاض، وَالْفَرْقُ بَيْنَ هَذَا الْوَجْهِ وَبَيْنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَنَّ الصَّبْرَ هُنَاكَ جُعِلَ دَاخِلًا تَحْتَ الصَّلَاةِ، وَهُنَا لَمْ يَكُنْ دَاخِلًا وَإِنْ كَانَ مُرَادًا وَقِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ الصَّبْرُ وَالصَّلَاةُ، وَلَكِنْ أَرْجَعَ الضَّمِيرَ إِلَى أَحَدِهِمَا اسْتِغْنَاءً بِهِ عَنِ الْآخَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Şair 'mâ lem yu'âsâ' (ikisine karşı gelinmezse) dememiş, aksine siyah saç da gençliğin içine dahil olduğu için zamiri gençliğe döndürmüştür. Daha önce belirtildiği gibi sabrın namaza sabretmek olması sebebiyle, sabrın namazın kapsamına girdiği kabul edilmeksizin zamirin doğrudan namaza râci olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise sabır da namazla birlikte murat edilmekle beraber; namaz daha tekitli, mükellefiyeti daha kapsamlı ve sevabı daha çok olduğu için zamirle kinaye olarak o kastedilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Altını ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar” kavli de böyledir. Bu şekilde de söylenmiştir. Zamirin biriktirilen/hazine kılınan şeylere râci olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar.” Gümüş daha yaygın faydaya ve daha çok mevcudiyete sahip olduğu, ticaret de dağılmaya sevk eden asıl sebep olduğu için burada zamir gümüşe ve ticarete döndürülmüştür. Bu vecih ile birinci vecih arasındaki fark şudur: Orada sabır namazın kapsamına dahil edilmişti; burada ise murat edilmekle birlikte dahil kılınmamıştır. Murat edilenin hem sabır hem namaz olduğu, fakat birine işaret edilerek diğerine ihtiyaç bırakılmaması amacıyla zamirin ikisinden birine döndürüldüğü de söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır:
وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً أَيِ ابْنَ مَرْيَمَ آيَةً وَأُمَّهُ آيَةً. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem oğlunu ve annesini bir mucize kıldık.” Yani Meryem oğlunu bir ayet (mucize), annesini de bir ayet [kıldık]. Şairin şu sözü de bundandır:
وَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّي وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ
Kimin konak yeri Medine'de akşamlamış olursa olsun... / Şüphesiz ben de Kayyâr da orada birer garibiz.
وَقَالَ آخَرُ:
Bir başkası da şöyle demiştir:
لِكُلِّ همّ من الهموم سعة ... والصّبح والمسي لَا فَلَاحَ مَعَهْ
Her tasa için bir genişlik/ferahlık vardır... / Sabah ve akşam [kederi] ile ise hiçbir kurtuluş yoktur.
وَقِيلَ رَجَعَ الضَّمِيرُ إِلَيْهِمَا بَعْدَ تَأْوِيلِهِمَا بِالْعِبَادَةِ وَقِيلَ رَجَعَ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ: وَاسْتَعِينُوا وَهُوَ الِاسْتِعَانَةُ وَقِيلَ رَجَعَ إِلَى جَمِيعِ الْأُمُورِ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا بنو إسرائيل. والكبيرة: الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا بَنُو إِسْرَائِيلَ. وَالْكَبِيرَةُ: الَّتِي يَكْبُرُ أَمْرُهَا وَيَتَعَاظَمُ شَأْنُهَا عَلَى حَامِلِهَا لِمَا يَجِدُهُ عِنْدَ تَحَمُّلِهَا وَالْقِيَامِ بِهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَمِنْهُ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ وَالْخَاشِعُ: هُوَ الْمُتَوَاضِعُ، وَالْخُشُوعُ: التَّوَاضُعُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالْخُشُوعُ: الْإِخْبَاتُ وَالتَّطَامُنُ، وَمِنْهُ الْخُشْعَةُ لِلرَّمْلَةِ الْمُتَطَامِنَةِ وَأَمَّا الْخُضُوعُ: فَاللِّينُ وَالِانْقِيَادُ، وَمِنْهُ خَضَعَتْ بِقَوْلِهَا: إِذَا لَيَّنَتْهُ. انْتَهَى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْخَاشِعُ الَّذِي يُرَى أَثَرُ الذُّلِّ وَالْخُشُوعِ عَلَيْهِ كَخُشُوعِ الدار بعد الإقواء ، وَمَكَانٌ خَاشِعٌ: لَا يُهْتَدَى إِلَيْهِ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ: أَيْ سَكَنَتْ، وَخَشَعَ بِبَصَرِهِ: إِذَا غَضَّهُ، وَالْخُشْعَةُ: قِطْعَةٌ مِنَ الْأَرْضِ رِخْوَةٌ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: سَأَلْتُ الْأَعْمَشَ عَنِ الْخُشُوعِ فَقَالَ: يَا ثَوْرِيُّ أنت تريد أن تكون إماما للناس
Bir görüşe göre zamir, 'ibadet' anlamı takdir edildikten sonra ikisine [sabır ve namaza] dönmektedir. Bir görüşe göre, { وَاسْتَعِينُوا } [ifadesinden] anlaşılan masdara yani istiâneye (yardım dilemeye) dönmektedir. Bir diğer görüşe göre ise İsrâiloğullarına yasaklanan bütün hususlara dönmektedir. Kebîre (كبيرة / ağır gelen) ise, onu yüklenen ve yerine getiren kimsenin çektiği meşakkat sebebiyle durumu ağırlaşan ve hali büyüyen şeydir. { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Müşriklere, kendilerini çağırdığın şey ağır geldi” [ayeti] de bu kabildendir. Hâşi' (الخاشع), mütevazı kimsedir; huşû (الخشوع) ise tevazudur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Huşû; ihbât (boyun eğmek) ve tatâmün (alçalmak/dinginleşmek) demektir. Alçakta kalan kuma el-huş'a (الخشعة) denilmesi bundandır. Hudû' (الخضوع) ise yumuşaklık ve inkıyaddır (boyun eğip bağlanmaktır). [Kadın için] sözünü yumuşattığı zaman خَضَعَتْ بِقَوْلِهَا (sözünü yumuşattı) denilmesi de bu köktendir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Hâşi', üzerinde zillet ve huşû eseri görülen kimsedir; nitekim evin ıssızlaşıp harabeye dönmesinden sonraki sönüklüğüne de evin huşûu denir. [Yine] 'Mekânun hâşi'un' (مَكَانٌ خَاشِعٌ) yol bulunamayan yer; 'haşe'ati'l-asvât' (خَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ) sesler dindi, yatıştı; 'haşea bi-basarihî' (خَشَعَ بِبَصَرِهِ) gözünü [yere] indirdi/sakındı demektir. el-Huş'a (الخشعة) ise arazinin gevşek ve yumuşak parçasıdır.' Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: el-A'meş'e huşûyu sordum, şöyle dedi: 'Ey Sevrî! Sen insanlara önder olmak istiyorsun
وَلَا تَعْرِفُ الْخُشُوعَ؟ لَيْسَ الْخُشُوعُ بِأَكْلِ الْخَشِنِ وَلُبْسِ الْخَشِنِ وَتُطَأْطِئُ الرَّأْسَ، لَكِنَّ الْخُشُوعَ أَنْ تَرَى الشَّرِيفَ وَالدَّنِيءَ فِي الْحَقِّ سَوَاءً، وَتَخْشَعَ لِلَّهِ فِي كُلِّ فَرْضٍ افْتُرِضَ عَلَيْكَ. انْتَهَى. وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ فِي بَيَانِ مَاهِيَّتِهِ: إِنَّهُ هَيْئَةٌ فِي النَّفْسِ يَظْهَرُ مِنْهَا فِي الْجَوَارِحِ سُكُونٌ وَتَوَاضُعٌ، وَاسْتَثْنَى سُبْحَانَهُ الْخَاشِعِينَ- مَعَ كَوْنِهِمْ بِاعْتِبَارِ اسْتِعْمَالِ جَوَارِحِهِمْ فِي الصَّلَاةِ، وَمُلَازَمَتِهِمْ لِوَظَائِفِ الْخُشُوعِ الَّذِي هُوَ رُوحُ الصلاة، وإتعابهم إِتْعَابًا عَظِيمًا فِي الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِلْحُضُورِ وَالْخُضُوعِ- لِأَنَّهُمْ لِمَا يَعْلَمُونَهُ مِنْ تَضَاعُفِ الْأَجْرِ وَتَوَفُّرِ الْجَزَاءِ وَالظَّفَرِ بِمَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ مِنْ عَظِيمِ الثَّوَابِ، تَسْهُلُ عَلَيْهِمْ تِلْكَ الْمَتَاعِبُ، وَيَتَذَلَّلُ لَهُمْ مَا يَرْتَكِبُونَهُ مِنَ الْمَصَاعِبِ، بَلْ يَصِيرُ ذَلِكَ لَذَّةً لَهُمْ خَالِصَةً وَرَاحَةً عِنْدِهِمْ مَحْضَةً، وَلِأَمْرٍ مَا هَانَ عَلَى قَوْمٍ مَا يُلَاقُونَهُ مِنْ حَرِّ السُّيُوفِ عِنْدَ تَصَادُمِ الصُّفُوفِ، وَكَانَتِ الْأُمْنِيَّةُ عِنْدَهُمْ طَعْمَ الْمَنِيَّةِ حَتَّى قَالَ قَائِلُهُمْ:
ama huşuyu bilmiyor musun? Huşu, kaba yemek, kaba giymek ve başını öne eğmek değildir. Fakat huşu; hak konusunda şerefli olanla aşağı olanı bir görmen ve sana farz kılınan her farzda Allah için huşu duymandır.' [Sözü] bitti. Bazı muhakkiklerin huşunun mahiyetini açıklarken söyledikleri şu söz ne kadar güzeldir: 'O, nefiste bulunan bir heyettir ki organlarda bir sükûnet ve tevazu olarak tezahür eder.' Yüce Allah -namazda organlarını kullanmaları, namazın ruhu olan huşu vazifelerine devam etmeleri ve huzur ile hudua sevk eden sebepleri yerine getirmede büyük bir yorgunluğa katlanmaları bakımından hâşiîn (huşu sahipleri) için de zorluk bulunmasına rağmen- onları istisna kılmıştır. Çünkü onlar; ecirlerin kat kat verileceğini, mükâfatın bol olacağını ve Allah'ın vadettiği o muazzam sevaba nail olunacağını bildikleri için bu meşakkatler kendilerine kolay gelir, göğüs gerdikleri zorluklar kendilerine hafifler; hatta bu durum onlar için katıksız bir lezzet ve saf bir huzur haline gelir. Nitekim birtakım kimselere, saflar çarpıştığı esnada kılıçların hararetine katlanmak tam da bu sebeple kolay gelmiş ve ölümün tadı onların nazarında bir arzu halini almıştır; hatta onlardan biri şöyle demiştir:
وَلَسْتُ أُبَالِي حِينَ أُقْتَلُ مُسْلِمًا ... عَلَى أَيِّ جَنْبٍ كَانَ فِي اللَّهِ مَصْرَعِي
Müslüman olarak öldürüldükten sonra gam yemem... / Allah uğrunda ölümümün hangi yanım üzere olduğuna!
وَالظَّنُّ هُنَا عِنْدَ الْجُمْهُورِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ وقوله:
Buradaki 'zan' (الظَّنُّ) cumhura göre yakin (kesin bilgi) anlamındadır. Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ } “Ben hesabımla karşılaşacağımı zaten biliyordum (yakinen inanmıştım)” ve şu kavli:
فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها وَمِنْهُ قَوْلُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:
{ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “Oraya düşeceklerini kesin olarak anladılar.” Dureyd b. es-Sımme'nin şu sözü de bundandır:
فَقُلْتُ لَهُمْ ظنّوا بألفي مدجّج ... سراتهم في الفارسيّ المسرّد
Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi yakin ile bilin... / Öncüleri Fars yapımı sıkı örülmüş zırhlar içindedir.
وَقِيلَ: إِنَّ الظَّنَّ فِي الْآيَةِ عَلَى بَابِهِ، وَيُضْمَرُ فِي الْكَلَامِ بِذُنُوبِهِمْ، فَكَأَنَّهُمْ تَوَقَّعُوا لِقَاءَهُ مُذْنِبِينَ، ذَكَرَهُ الْمَهْدَوِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَأَصْلُ الظَّنِّ: الشَّكُّ مَعَ الْمَيْلِ إِلَى أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ، وَقَدْ يَقَعُ مَوْقِعَ الْيَقِينِ فِي مَوَاضِعَ، مِنْهَا هذه الآية. ومعنى قوله: مُلاقُوا رَبِّهِمْ ملاقو جَزَائِهِ، وَالْمُفَاعَلَةُ هُنَا لَيْسَتْ عَلَى بَابِهَا، وَلَا أَرَى فِي حَمْلِهِ عَلَى أَصْلِ مَعْنَاهُ مِنْ دُونِ تَقْدِيرِ الْمُضَافِ بَأْسًا. وَفِي هَذَا مَعَ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ إِقْرَارٌ بِالْبَعْثِ وَمَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ فِي الْيَوْمِ الْآخِرِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
Ayetteki zannın kendi asıl manasında olduğu ve sözde 'günahları sebebiyle' [kaydının] takdir edildiği, sanki günahkârlar olarak O'na kavuşmayı bekledikleri/tahmin ettikleri de söylenmiştir. Bunu Mehdevî ve Mâverdî zikretmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Zannın aslı: İki taraftan birine meyil bulunmakla birlikte şüphe etmektir. Bu ayet de dahil olmak üzere bazı yerlerde yakin makamında yer alır. { مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Rablerine kavuşacaklarını” kavlinin anlamı: O'nun cezasına/mükâfatına kavuşacaklarını demektir. Buradaki müfâale (müşareket) kalıbı asıl manasında değildir. Muzâf takdiri yapmaksızın ifadeyi asıl manasına hamletmekte de bir beis görmüyorum. Bunda ve ardından gelen { وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “ve O'na döneceklerini” kavlinde, dirilişe ve Allah'ın ahiret gününde vadettiği şeylere bir ikrar vardır. İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den Yüce Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
وَارْكَعُوا قَالَ: صَلُّوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَيْضًا عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ قَالَ:
{ وَارْكَعُوا } “Rükû edin” kavli hakkında: 'Namaz kılın' dedi. İbn Ebî Hâtim yine Mukâtil'den { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” kavli hakkında rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:
أَمَرَهُمْ أَنْ يَرْكَعُوا مَعَ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ يَقُولُ: كُونُوا مِنْهُمْ وَمَعَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Onlara Muhammed'in ümmetiyle birlikte rükû etmelerini emretti; yani: 'Onlardan ve onlarla birlikte olun' buyurmaktadır. Abd b. Humeyd, Katâde'den Yüce Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ الْآيَةَ، قَالَ: أُولَئِكَ أَهْلُ الْكِتَابِ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِمَا فِيهِ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ وَالْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي يَهُودِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، كَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَقُولُ لِصِهْرِهِ وَلِذِي قَرَابَتِهِ وَلِمَنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ رَضَاعٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: اثْبُتْ عَلَى الدِّينِ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ وَمَا يَأْمُرُكَ بِهِ هَذَا الرَّجُلُ، يعنون محمدا ﷺ، فَإِنَّ أَمْرَهُ حَقٌّ، وَكَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِذَلِكَ وَلَا يَفْعَلُونَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ قَالَ: بِالدُّخُولِ فِي دِينِ مُحَمَّدٍ.
{ أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip...” ayeti hakkında şöyle dedi: 'Onlar Ehl-i Kitap idi; insanlara iyiliği emreder ve kendilerini unuturlardı; halbuki Kitab'ı okuyorlar ve içindekilerden istifade etmiyorlardı.' Sa'lebî ve Vâhidî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir, o şöyle dedi: 'Bu ayet Medine ehli olan Yahudiler hakkında indi. Onlardan bir adam damadına, akrabasına ve Müslümanlardan süt emzirdiği kimseye: 'Üzerinde bulunduğun dinde ve bu adamın -Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastediyorlardı- sana emrettiği şeyde sebat et; zira onun getirdiği haktır' derdi. İnsanlara bunu emrederler, kendileri ise yapmazlardı.' İbn Cerîr onun { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ } “İnsanlara iyiliği emredip...” kavli hakkında: 'Muhammed'in dinine girmeyi [emredip]' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: تَنْهَوْنَ النَّاسَ عَنِ الْكُفْرِ بِمَا عِنْدَكُمْ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالْعَهْدِ مِنَ التَّوْرَاةِ، وَأَنْتُمْ تَكْفُرُونَ بِمَا فِيهَا مِنْ عَهْدِي إِلَيْكُمْ فِي تَصْدِيقِ رُسُلِي؟ وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَا يَفْقَهُ الرَّجُلُ كُلَّ الْفِقْهِ حَتَّى يَمْقُتَ النَّاسَ فِي ذَاتِ اللَّهِ، ثُمَّ يَرْجِعَ إِلَى نَفْسِهِ فَيَكُونَ لَهَا أَشَدَّ مَقْتًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ
İbn İshak, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, [İbn Abbâs'tan] bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Elinizdeki peygamberlik ve Tevrat'taki ahit gereğince insanları inkârdan nehyediyorsunuz da peygamberlerimi tasdik etme hususunda Tevrat'ta size bildirdiğim ahdimi kendiniz inkâr mı ediyorsunuz?' Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Beyhakî, Ebü'd-Derdâ'dan bu ayet hakkında rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Kişi Allah zatında insanlara buğzetmedikçe, sonra da kendi nefsine dönüp ona daha şiddetli buğzetmedikçe tam manasıyla fakih (derin anlayış sahibi) olamaz.' Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Bezzâr, İbnü'l-Münzir,
وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ وَابْنُ حِبَّانَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي رِجَالًا تُقْرَضُ شِفَاهُهُمْ بِمَقَارِيضَ مِنْ نَارٍ، كُلَّمَا قُرِضَتْ رَجَعَتْ، فَقُلْتُ لِجِبْرِيلَ: مَنْ هَؤُلَاءِ؟
İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym el-Hilye'de, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve Beyhakî, Enes'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İsra gecesinde götürüldüğümde, dudakları ateşten makaslarla kesilen adamlar gördüm; kesildikçe eski haline dönüyordu. Cebrail'e: 'Bunlar kimdir?' diye sordum.
قَالَ: هَؤُلَاءِ خُطَبَاءُ مِنْ أُمَّتِكَ كَانُوا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَيَنْسَوْنَ أَنْفُسَهُمْ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا يَعْقِلُونَ» .
Dedi ki: 'Bunlar senin ümmetinin hatipleridir; insanlara iyiliği emreder ve kendilerini unuturlardı, halbuki Kitab'ı okuyorlardı; akıl etmiyorlar mıydı?'»
وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «يُجَاءُ بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ، فَتَنْدَلِقُ بِهِ أَقْتَابُهُ فَيَدُورُ بِهَا كَمَا يَدُورُ الْحِمَارُ بِرَحَاهُ، فَيُطِيفُ بِهِ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُونَ:
Sahîhayn'da Üsâme b. Zeyd'in hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kıyamet gününde adam getirilir ve cehenneme atılır; derken bağırsakları [karnından] dışarı fırlar ve değirmeni döndüren merkep gibi bağırsaklarının etrafında döner durur. Cehennem ehli onun etrafında toplanıp şöyle derler:
يَا فُلَانُ مَا لَكَ مَا أَصَابَكَ؟ أَلَمْ تَكُنْ تَأْمُرُنَا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَانَا عَنِ الْمُنْكَرِ؟ فَيَقُولُ: كُنْتُ آمُرُكُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا آتِيهِ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَآتِيهِ» وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ منها عن جابر مرفوعا عن الْخَطِيبِ وَابْنِ النَّجَّارِ، وَعَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ مَرْفُوعًا عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ وَالْخَطِيبِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ وَعِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ عَنْهُ مَوْقُوفًا، وَمَعْنَاهَا جَمِيعًا: أَنَّهُ يَطْلُعُ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَلَى قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ النار فيقولون لهم: بم دَخَلْتُمُ النَّارَ وَإِنَّمَا دَخَلْنَا الْجَنَّةَ بِتَعْلِيمِكُمْ؟ قَالُوا: إِنَّا كُنَّا نَأْمُرُكُمْ وَلَا نَفْعَلُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْخَطِيبُ فِي الِاقْتِضَاءِ، وَالْأَصْبِهَانِيُّ فِي التَّرْغِيبِ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنْ جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَثَلُ الْعَالِمِ الَّذِي يُعَلِّمُ النَّاسَ الْخَيْرَ وَلَا يَعْمَلُ بِهِ كَمَثَلِ السِّرَاجِ يُضِيءُ لِلنَّاسِ وَيُحْرِقُ نَفْسَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْخَطِيبُ فِي الِاقْتِضَاءِ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ قَانِعٍ فِي مُعْجَمِهِ، وَالْخَطِيبُ فِي الِاقْتِضَاءِ، عَنْ سُلَيْكٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: «وَيْلٌ لِلَّذِي لَا يَعْلَمُ مَرَّةً وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَعَلَّمَهُ، وَوَيْلٌ لِلَّذِي يَعْلَمُ وَلَا يَعْمَلُ سَبْعَ مَرَّاتٍ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ، وَمَا أَحْسَنَ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، قال: أو بلغت ذَلِكَ؟ قَالَ: أَرْجُو، قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَخْشَ أَنْ تَفْتَضِحَ بِثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَافْعَلْ، قَالَ: وَمَا هُنَّ؟ قَالَ: قَوْلُهُ ﷿: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ أَحْكَمْتَ هَذِهِ الْآيَةَ؟ قَالَ: لَا، قَالَ: فَالْحَرْفُ الثَّانِي، قَالَ: قَوْلُهُ تَعَالَى لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ- كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ أَحْكَمْتَ هَذِهِ الْآيَةَ؟ قَالَ: لَا، قَالَ: فَالْحَرْفُ الثالث، قال: قول العبد الصالح شعيب: ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ أَحْكَمْتَ هَذِهِ الْآيَةَ؟ قَالَ: لَا، قَالَ:
'Ey filan! Sana ne oldu, başına ne geldi? Bize iyiliği emredip bizi kötülükten nehyetmez miydin?' O da şöyle der: 'Ben size iyiliği emrederdim ama kendim yapmazdım; sizi kötülükten nehyederdim ama kendim onu işlerdim.'» Bu konuda Hatîb ve İbnü'n-Neccâr'ın Câbir'den merfû olarak rivayet ettiği hadisler de vardır. Velîd b. Ukbe'den merfû olarak Taberânî ve Hatîb zayıf bir senetle; Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ondan mevkuf olarak rivayet etmiştir. Hepsinin manası şudur: Cennet ehlinden bir grup, cehennem ehlinden bir gruba muttali olup onlara: 'Neden cehenneme girdiniz? Halbuki biz ancak sizin öğretmeniz sayesinde cennete girdik' derler. Onlar da: 'Biz size emrederdik fakat kendimiz yapmazdık' derler. Taberânî, Hatîb İktidâ'da ve İsbehânî Terğîb'de ceyyid bir senetle Cündeb b. Abdillâh'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «İnsanlara hayrı öğretip de kendisi onunla amel etmeyen âlimin misali; insanları aydınlatıp kendini yakan kandilin misali gibidir.» İbn Ebî Şeybe ve Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ondan benzerini rivayet etmiştir. Taberânî ve Hatîb İktidâ'da Ebû Berze'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Kâni' Mu'cem'inde ve Hatîb İktidâ'da Süleyk'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe ve Ahmed ez-Zühd'de Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Bilmediği halde amel etmeyene bir kere veyl olsun -Allah dileseydi ona öğretirdi-; bildiği halde amel etmeyene ise yedi kere veyl olsun!» Ahmed ez-Zühd'de Abdullah b. Mes'ûd'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu rivayet ne kadar güzeldir: Bir adam ona gelip: 'Ey İbn Abbâs! Ben iyiliği emredip kötülükten nehyetmek istiyorum' dedi. [İbn Abbâs]: 'O mertebeye ulaştın mı?' dedi. Adam: 'Umarım' dedi. İbn Abbâs: 'Eğer Allah'ın Kitabı'ndaki üç harfle (üç ayetle) rezil olmaktan korkmuyorsan yap' dedi. Adam: 'Onlar nelerdir?' dedi. İbn Abbâs şöyle dedi: 'Aziz ve Celil olan Allah'ın: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” kavlidir. Bu ayeti muhkem kıldın (gereğince amel ettin) mi?' Adam: 'Hayır' dedi. [İbn Abbâs]: 'İkinci harf ise Yüce Allah'ın: { لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ - كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” kavlidir. Bu ayeti muhkem kıldın mı?' dedi. Adam: 'Hayır' dedi. [İbn Abbâs]: 'Üçüncü harf ise salih kul Şuayb'ın şu kavlidir: { ما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } “Sizi nehyettiğim şeylerde size muhalefet etmek istemiyorum.” Bu ayeti muhkem kıldın mı?' dedi. Adam: 'Hayır' dedi. [Bunun üzerine İbn Abbâs]:
فَابْدَأْ بِنَفْسِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ قَالَ: إِنَّهُمَا مَعُونَتَانِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَعِينُوا بِهِمَا. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الصَّبْرِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الثَّوَابِ، وَالدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ: فَصَبْرٌ عَلَى الْمُصِيبَةِ، وَصَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ، وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ» . وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي مَدْحِ الصَّبْرِ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ وَالْجَزَاءِ لِلصَّابِرِينَ، وَلَمْ نَذْكُرْهَا هُنَا، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِخَاصَّةٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ، بَلْ هِيَ وَارِدَةٌ فِي مُطْلَقِ الصَّبْرِ. وَقَدْ ذَكَرَ السُّيُوطِيُّ فِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ هَاهُنَا مِنْهَا شَطْرًا صَالِحًا، وَفِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَى ذَلِكَ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ الْكَثِيرُ الطَّيِّبُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا حَزَبَهُ أَمْرٌ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ. وأخرج
[...Önce] kendinden başla!» Abd b. Humeyd, Yüce Allah'ın { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namaz ile [Allah'tan] yardım isteyin” buyruğu hakkında Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bunlar Allah'tan gelen iki yardımdır; o hâlde ikisinden de yardım isteyin." İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü's-Sabr'da, Ebü'ş-Şeyh es-Sevâb'da ve Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sabır üç çeşittir: Musibete karşı sabır, itaate [devamda] sabır ve günaha karşı sabır [günah işlememekte direnme].» Sabrın övülmesi, ona teşvik edilmesi ve sabredenlerin mükâfatı hakkında pek çok hadis rivayet edilmiştir. Ancak bu ayete has olmadıkları, bilakis mutlak anlamda sabır hakkında vârid oldukları için onları burada zikretmedik. Süyûtî, ed-Dürrü'l-Mensûr'da burada onlardan önemli bir kısmını zikretmiştir. Aziz Kitap'ta (Kur'an'da) da bunu övme ve buna teşvik etme hususunda pek çok güzel [ayet] bulunmaktadır. Ahmed, Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr'in Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş sıkıntıya soktuğunda (zor bir durumla karşılaştığında) hemen namaza sığınırdı. [Ve yine] rivayet etti...
أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ حِبَّانَ، عَنْ صُهَيْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «وكانوا: يَعْنِي الْأَنْبِيَاءَ، يَفْزَعُونَ إِذَا فَزِعُوا إِلَى الصَّلَاةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ مَرْفُوعًا نَحْوَ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ. وَأَخْرَجَ سعيد ابن مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ فِي مَسِيرٍ لَهُ، فَنُعِيَ إِلَيْهِ ابْنٌ لَهُ، فَنَزَلَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ اسْتَرْجَعَ فَقَالَ: فَعَلْنَا كَمَا أَمَرَنَا اللَّهُ فَقَالَ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ نَحْوَ ذَلِكَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ لَمَّا نُعِيَ إِلَيْهِ أَخُوهُ قُثَمُ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ قَالَ: لَثَقِيلَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ قَالَ: الْمُؤْمِنِينَ حَقًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ قَالَ: الْخَائِفِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قال: كل ظنّ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ يَقِينٌ. وَلَا يَتِمُّ هَذَا في مثل قوله ب إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً وقوله: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَعَلَّهُ يُرِيدُ الظَّنَّ الْمُتَعَلِّقَ بِأُمُورِ الْآخِرَةِ كَمَا رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مَا كَانَ مِنْ ظَنِّ الْآخِرَةِ فَهُوَ عِلْمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ قَالَ: يَسْتَيْقِنُونَ أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ إليه يوم القيامة.
Ahmed, Nesâî ve İbn Hibbân, Suheyb'den rivayet etmiştir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Onlar, yani peygamberler, bir korku ve telaşa düştüklerinde hemen namaza sığınırlardı.» İbn Ebî'd-Dünyâ ve İbn Asâkir, Ebü'd-Derdâ'dan Huzeyfe hadisinin benzerini merfû olarak rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o bir yolculukta iken oğlunun vefat haberi kendisine ulaştı; bunun üzerine binitinden inip iki rekât namaz kıldı, sonra istircâda bulundu (innâ lillâh dedi) ve: 'Allah'ın bize emrettiği gibi yaptık; zira O: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyurmuştur' dedi. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, kardeşi Kusem'in vefat haberi kendisine geldiğinde de ondan benzer bir rivayeti nakletmişlerdir. Sahabe ve tâbiînden bir cemaatten de bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'ten { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Şüphesiz o çok ağır gelir” kavli hakkında: 'Çok ağırdır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Ancak huşu duyanlar müstesna” kavli hakkında: 'Hakkıyla iman edenler' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den { إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Ancak huşu duyanlar müstesna” kavli hakkında: 'Korkanlar' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kur'an'daki her zan, yakindir.' Bu kural { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” ve { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” gibi ayetlerde geçerli olmaz. Belki de o, İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiği: 'Ahiret işlerine dair olan zanlar ilimdir (yakindir)' sözünde olduğu gibi ahiret işleriyle ilgili zannı kastetmektedir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den { وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Ve şüphesiz O'na döneceklerini” kavli hakkında: 'Kıyamet gününde O'na döneceklerini kesin olarak bilirler' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٧ الى ٥٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 47-50]
يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠)
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi cümle âleme üstün kıldığımı hatırlayın. (47) Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez. (48) Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık; size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. (49) Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve siz bakıp dururken Firavun hanedanını boğmuştuk. (50)”
قوله: يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ، وَإِنَّمَا كَرَّرَ ذَلِكَ سُبْحَانَهُ تَوْكِيدًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَتَحْذِيرًا لَهُمْ مِنْ ترك اتباع محمد ﷺ، ثُمَّ قَرَنَهُ بِالْوَعِيدِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا يَوْماً وَقَوْلُهُ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَفْعُولِ اذْكُرُوا: أَيِ اذْكُرُوا نِعْمَتِي وَتَفْضِيلِي لَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَالَمِينَ عَالَمُ زَمَانِهِمْ، وَقِيلَ: عَلَى جَمِيعِ الْعَالَمِينَ بِمَا جَعَلَ فِيهِمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ:
{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. Yüce Allah aleyhlerindeki hücceti tekit etmek ve onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmayı terk etmekten sakındırmak için bunu tekrarlamış; ardından { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden sakının” kavlindeki tehditle bunu birleştirmiştir. { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ } “ve sizi üstün kıldığımı” kavli ise { اذْكُرُوا } “hatırlayın” fiilinin mefulüne matuftur; yani: 'Nimetimi ve sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın' demektir. Âlemlerden muradın kendi zamanlarının âlemi olduğu söylenmiştir. İçlerinden peygamberler çıkarmak suretiyle bütün âlemlere [üstün kılındıkları] da söylenmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir:
عَلَى الْجَمِّ الْغَفِيرِ من الناس كقوله: بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ يُقَالُ: رَأَيْتُ عَالَمًا مِنَ النَّاسِ يُرَادُ الْكَثْرَةُ انْتَهَى.
{ بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ } “Âlemler için bereketli kıldığımız” kavlinde olduğu gibi insanlardan büyük bir topluluk üzerinedir; çokluk kastedilerek 'İnsanlardan bir âlem gördüm' denilir. [Keşşâf'tan aktarım] bitti.
قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ لَفْظَ الْعَالَمِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَلَمِ وَهُوَ الدَّلِيلُ، وَكُلُّ مَا كَانَ دَلِيلًا عَلَى اللَّهِ كَانَ عَلَمًا وَكَانَ مِنَ الْعَالَمِ. وَهَذَا تَحْقِيقُ قَوْلِ الْمُتَكَلِّمِينَ: الْعَالَمُ كُلُّ مَوْجُودٍ سِوَى اللَّهِ. وَعَلَى هَذَا لَا يُمْكِنُ تَخْصِيصُ لَفْظِ الْعَالَمِ بِبَعْضِ الْمُحْدَثَاتِ. انْتَهَى. وَأَقُولُ: هَذَا الِاعْتِرَاضُ سَاقِطٌ، أَمَّا أَوَّلًا فَدَعْوَى اشْتِقَاقِهِ مِنَ الْعَلَمِ لَا بُرْهَانَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا ثَانِيًا: فَلَوْ سَلَّمْنَا صِحَّةَ هَذَا الِاشْتِقَاقِ كَانَ الْمَعْنَى مَوْجُودًا بِمَا يَتَحَصَّلُ مَعَهُ مَفْهُومُ الدَّلِيلِ عَلَى اللَّهِ الَّذِي يَصِحُّ إِطْلَاقُ اسْمِ الْعَلَمِ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَائِنٌ فِي كُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْمَخْلُوقَاتِ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى الْخَالِقِ، وَغَايَتُهُ أَنَّ جَمْعَ الْعَالَمِ يَسْتَلْزِمُ أَنْ يَكُونُوا مُفَضَّلِينَ عَلَى أَفْرَادٍ كَثِيرَةٍ من المحدثات وأما أنهم مفضلون
Râzî tefsirinde şöyle demiştir: “Bu [görüş] zayıftır. Çünkü âlem lafzı, 'delil' anlamına gelen alem kelimesinden türetilmiştir. Allah'a delil olan her şey bir alemdir ve âlemdendir. Kelamcıların, 'Âlem, Allah'ın dışındaki her mevcuttur' sözünün tahkiki de budur. Buna göre âlem lafzını sonradan yaratılanların (muhdesât) bir kısmına tahsis etmek mümkün değildir.” [Râzî'nin sözü] bitti. Ben de derim ki: Bu itiraz tutarsızdır (düşmüştür). Birincisi; kelimenin alemden türediği iddiasının bir delili yoktur. İkincisi; bu türemenin doğruluğunu kabul etsek bile [kastedilen] mana, kendisiyle Allah'a delil olma mefhumunun hâsıl olduğu ve üzerine alem isminin verilmesi sahih olan şeyde zaten mevcuttur; bu da Yaratıcı'ya kendisiyle delil getirilen yaratılmışların her bir ferdinde bulunmaktadır. Bunun varacağı nihai nokta, çoğul olan âlem [kelimesinin], onların yaratılmışlardan pek çok ferde üstün kılınmış olmalarını gerektirmesidir. Fakat onların...
عَلَى كُلِّ الْمُحْدَثَاتِ فِي كُلِّ زَمَانٍ فَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يُفِيدُ هَذَا، وَلَا فِي اشْتِقَاقِهِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَأَمَّا مَنْ جَعَلَ الْعَالَمَ أَهْلَ الْعَصْرِ، فَغَايَتُهُ أَنْ يَكُونُوا مُفَضَّلِينَ عَلَى أَهْلِ عُصُورٍ لَا عَلَى أَهْلِ كُلِّ عَصْرٍ، فَلَا يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ تَفْضِيلَهُمْ عَلَى أَهْلِ الْعَصْرِ الَّذِينَ فِيهِمْ نَبِيُّنَا ﷺ، وَلَا عَلَى مَا بَعْدَهُ مِنَ الْعُصُورِ، وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ يَنْبَغِي اسْتِحْضَارُهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ وعند قوله: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ التَّعْرِيفَ فِي الْعَالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى شُمُولِهِ لِكُلِّ عَالَمٍ. قُلْتُ: لَوْ كَانَ الْأَمْرُ هَكَذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُسْتَلْزِمًا لِكَوْنِهِمْ أَفْضَلَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَنَحْوَهَا تَكُونُ مُخَصَّصَةً لِتِلْكَ الْآيَاتِ. وَقَوْلُهُ: وَاتَّقُوا يَوْماً أَمْرٌ مَعْنَاهُ الْوَعِيدُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى التَّقْوَى. وَالْمُرَادُ بِالْيَوْمِ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَيْ عَذَابُهُ. وَقَوْلُهُ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةً لِيَوْمٍ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ. قَالَ الْبَصْرِيُّونَ فِي هَذَا وَأَمْثَالِهِ تَقْدِيرُهُ فِيهِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هَذَا خَطَأٌ، بَلِ التَّقْدِيرُ: لَا تَجْزِيهِ. لِأَنَّ حَذْفَ الظَّرْفِ لَا يَجُوزُ، وَيَجُوزُ حَذْفُ الضَّمِيرِ وَحْدَهُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشِ وَالزَّجَّاجِ جَوَازُ الْأَمْرَيْنِ. وَمَعْنَى لَا تَجْزِي: لَا تَكْفِي وَتَقْضِي، يقال: جزى عَنِّي هَذَا الْأَمْرَ يَجْزِي: أَيْ قَضَى، وَاجْتَزَأْتُ بالشيء اجتزاء: أَيِ اكْتَفَيْتُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
bütün yaratılmışlara üstün kılınmış olmalarına gelince, lafızda bunu ifade eden bir şey olmadığı gibi iştikakında da buna delalet eden bir husus yoktur. Âlemi 'kendi çağının insanları' kılan kimseye göre ise varacağı netice, onların her çağın insanlarına değil birtakım çağların insanlarına üstün kılınmış olmalarıdır. Dolayısıyla bu durum onların Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu çağın insanlarına ve ondan sonraki çağlara üstün kılınmalarını gerektirmez. Bu tarz bir açıklama, Yüce Allah'ın: { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “İçinizden peygamberler çıkardığı, sizi hükümdarlar kıldığı ve âlemlerden hiçbirine vermediğini size verdiği vakti” kavli, { وَلَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلى عِلْمٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Andolsun biz onları bir ilim üzere âlemlere üstün kılıp seçtik” kavli ve { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ } “Şüphesiz Allah Âdem'i, Nûh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemlere üstün kılıp seçti” kavli tefsir edilirken de hatırda tutulmalıdır. Eğer: 'el-Âlemîn kelimesindeki harf-i tarif onun her âlemi kapsadığına delalet eder' denilirse, derim ki: Durum böyle olsa bile, Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” kavli sebebiyle bu durum onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden daha faziletli olmalarını gerektirmez; zira bu ayet ve benzerleri o ayetleri tahsis edici niteliktedir. Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden sakının” kavli, manası tehdit olan bir emirdir; takvanın manası daha önce geçmişti. Günden murat: Kıyamet günü, yani onun azabıdır. { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin bir başkası adına bir şey ödeyemeyeceği” cümlesi, mahallen mansup olup 'yevmen' kelimesinin sıfatıdır; [ona dönen] âid zamir ise mahzuftur. Basralılar bu ve benzeri yerlerde onun takdirinin 'fîhi' (içinde) olduğunu söylemişlerdir. Kisâî ise şöyle demiştir: 'Bu hatalıdır; bilakis takdiri 'lâ teczîhi'dir. Zira zarfın hazfedilmesi caiz değildir, sadece zamirin tek başına hazfedilmesi caizdir.' Sîbeveyh, Ahfeş ve Zeccâc'dan her iki durumun da caiz olduğu rivayet edilmiştir. 'Lâ teczî'nin manası: Yetmez ve ifa etmez/ödemez demektir. 'Cezâ annî hâze'l-emru yeczî' yani 'ifâ etti/ödedi', 'ecteze'tü bi'ş-şey'i ictizâen' yani 'yetindim' denir. Şairin şu sözü bundandır:
فَإِنَّ الْغَدْرَ فِي الْأَقْوَامِ عَارٌ ... وَإِنَّ الْحُرَّ يُجْزَى بِالْكُرَاعِ
Kavimler arasında hıyanet bir utançtır... / Hür kimseye ise [diyet olarak] paça kemiği bile yeter.
وَالْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ لَا تَقْضِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا تَكْفِي عَنْهَا، وَمَعْنَى التَّنْكِيرِ التَّحْقِيرُ: أَيْ شَيْئًا يَسِيرًا حَقِيرًا، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ أَوْ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ جَزَاءً حَقِيرًا، وَالشَّفَاعَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الشَّفْعِ وَهُوَ الِاثْنَانِ، تَقُولُ اسْتَشْفَعْتُهُ: أَيْ سَأَلْتُهُ أَنْ يَشْفَعَ لِي: أَيْ يَضُمَّ جَاهَهُ إِلَى جَاهِكَ عِنْدَ الْمَشْفُوعِ إِلَيْهِ لِيَصِلَ النَّفْعُ إلى المشفوع له، وسميت الشفعة شفعة: لِأَنَّكَ تَضُمُّ مِلْكَ شَرِيكِكَ إِلَى مِلْكِكَ. وَقَدْ قرأ ابن كثير وأبو عمرو: تقبل بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ لِأَنَّ الشَّفَاعَةَ مُؤَنَّثَةٌ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الشَّفِيعِ.
Murat edilen şudur: O gün hiçbir nefis başka bir nefis adına bir şeyi ödeyemez ve ona yetmez. Nekre oluşun manası tahkirdir (azımsamadır): Yani önemsiz ve değersiz bir şey demektir. Bu kelime meful olarak veya mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansuptur; yani 'önemsiz bir ödeme/ceza' demektir. Şefaat (الشَّفَاعَةُ), 'şef'' (çift/iki) kelimesinden alınmıştır; 'İsteşfa'tühû' denir ki 'Ondan bana şefaatçi olmasını istedim', yani şefaat olunana faydanın ulaşması için şefaat dilenilen kimse katında kendi makamını senin makamına eklemesini [istedim] demektir. Şüf'a (şuf'a hakkı) da ortağının mülkünü kendi mülküne kattığın için bu isimle adlandırılmıştır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, şefaat müennes olduğu için fiili üstten iki noktalı te ile { تُقْبَلُ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise şefî' (şefaatçi) manasında olduğu için alttan iki noktalı ye ile { يُقْبَلُ } şeklinde okumuşlardır.
قَالَ الْأَخْفَشُ: الْأَحْسَنُ التَّذْكِيرِ. وَضَمِيرُ مِنْهَا يَرْجِعُ إِلَى النَّفْسِ الْمَذْكُورَةِ ثَانِيًا أَيْ إِنْ جَاءَتْ بِشَفَاعَةِ شَفِيعٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى النَّفْسِ الْمَذْكُورَةِ أَوَلًا: أَيْ إِذَا شَفَعَتْ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهَا. وَالْعَدْلُ بفتح العين: الفداء، وبكسرها: المثل. يقال عدل وَعَدِيلٌ، لِلَّذِي مَاثَلَ فِي الْوَزْنِ وَالْقَدْرِ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ: أَنَّ فِي الْعَرَبِ مَنْ يَكْسِرُ الْعَيْنَ فِي مَعْنَى الْفِدْيَةِ. وَالنَّصْرُ: الْعَوْنُ، وَالْأَنْصَارُ: الْأَعْوَانُ، وَانْتَصَرَ الرَّجُلُ: انْتَقَمَ، وَالضَّمِيرُ: أَيْ هُمْ يَرْجِعُ إِلَى النُّفُوسِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِالنَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَالنَّفْسُ تُذَكَّرُ وَتُؤَنَّثُ. وَقَوْلُهُ: إِذْ نَجَّيْناكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: اذْكُرُوا وَالنَّجَاةُ: النَّجْوَةُ مِنَ الْأَرْضِ، وَهِيَ مَا ارْتَفَعَ مِنْهَا، ثُمَّ سُمِّيَ كُلُّ فَائِزٍ نَاجِيًا.
Ahfeş: 'Müzekker okunması daha güzeldir' demiştir. { مِنْها } “ondan” ifadesindeki zamir, ikinci olarak zikredilen nefse döner; yani şayet bir şefaatçinin şefaatiyle gelirse [ondan kabul edilmez]. Birinci olarak zikredilen nefse dönmesi de caizdir; yani şefaat etse bile kendisinden [bu şefaat] kabul edilmez. el-Adl (الْعَدْلُ) ayın harfinin fethasıyla 'fidye', kesresiyle ise 'misil/denk' demektir. Vezin ve miktarda denk olan şey için 'adlün ve adîlün' denir. İbn Cerîr, Araplardan fidye manasında ayın harfini kesreli okuyanların bulunduğunu nakletmiştir. Nasr (النَّصْرُ) yardım, ensâr (الْأَنْصَارُ) yardımcılar demektir. 'İntasara'r-raculü' intikam aldı demektir. { هُمْ } “onlar” zamiri, nefyin siyakındaki nekre ile delalet edilen nefislere (canlara) racidir; nefis kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Yüce Allah'ın: { إِذْ نَجَّيْناكُمْ } “Hani sizi kurtarmıştık” kavli { اذْكُرُوا } “hatırlayın” kavline mütealliktir. Necât (النَّجَاةُ); yeryüzünün yüksek yeri olan necvedendir; sonra kurtulan her kişiye 'nâcî' (kurtulan) ismi verilmiştir.
وَآلُ فِرْعَوْنَ: قَوْمُهُ، وَأَصْلُ آلِ: أَهْلٌ بِدَلِيلِ تَصْغِيرِهِ عَلَى أُهَيْلٍ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ، وَهُوَ يُضَافُ إِلَى ذَوِي الْخَطَرِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا يُقَالُ فِي الرَّئِيسِ الْأَعْظَمِ، نَحْوُ آلِ مُحَمَّدٍ. وَلَا يُضَافُ إِلَى الْبُلْدَانِ فلا يقال من آل
Firavun'un âli: Onun kavmidir. Âl (آل) kelimesinin aslı, küçültme isminin (ism-i tasgîr) 'üheyl' (أُهَيْل) şeklinde gelmesi deliliyle 'ehl'dir (أَهْل). Başka bir görüş de söylenmiştir. Bu kelime [ancak] itibar ve makam sahiplerine izafe edilir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Bu [ifade] ancak Âl-i Muhammed örneğinde olduğu gibi en büyük önder için kullanılır. Şehirlere ise izafe edilmez; dolayısıyla Âl-i
الْمَدِينَةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: قَدْ سَمِعْنَاهُ فِي الْبُلْدَانِ، قَالُوا: آلِ الْمَدِينَةِ. وَاخْتَلَفُوا هَلْ يُضَافُ إِلَى الْمُضْمَرِ أَمْ لَا، فَمَنَعَهُ قَوْمٌ وَسَوَّغَهُ آخَرُونَ وَهُوَ الْحَقُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ:
Medine' denilmez' demiştir. Yine Ahfeş: 'Bunu şehirler hakkında da duyduk; Âl-i Medine dediler' demiştir. Zamire izafe edilip edilemeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunu menetmiş, diğerleri ise caiz görmüştür ki doğru olan da budur. Abdülmuttalib'in şu sözü bundandır:
وَانْصُرْ عَلَى آلِ الصَّلِي ... بِ وَعَابِدِيهِ الْيَوْمَ آلَكَ
Haç ehline ve ona tapanlara karşı... / Bugün kendi ehline yardım et!
وَفِرْعَوْنُ: قِيلَ هُوَ اسْمُ ذَلِكَ الْمَلِكِ بِعَيْنِهِ، وَقِيلَ إِنَّهُ اسْمٌ لِكُلِّ مَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ الْعَمَالِقَةِ، كَمَا يُسَمَّى مَنْ مَلَكَ الْفُرْسَ: كِسْرَى، وَمَنْ مَلَكَ الرُّومَ: قَيْصَرَ، وَمَنْ مَلَكَ الْحَبَشَةَ النَّجَاشِيَّ. وَاسْمُ فِرْعَوْنِ مُوسَى الْمَذْكُورِ هُنَا: قَابُوسُ فِي قَوْلِ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ وَهْبٌ: اسْمُهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُصْعَبِ بْنِ الرَّيَّانِ. قَالَ الْمَسْعُودِيُّ: لَا يُعْرَفُ لِفِرْعَوْنَ تَفْسِيرٌ بِالْعَرَبِيَّةِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: إِنَّ كُلَّ عَاتٍ يُقَالُ لَهُ فِرْعَوْنُ، وَقَدْ تَفَرْعَنَ وَهُوَ ذُو فَرْعَنَةٍ: أَيْ دَهَاءٍ وَمَكْرٍ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: تَفَرْعَنَ فُلَانٌ: إِذَا عَتَا وَتَجَبَّرَ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: يَسُومُونَكُمْ يُوَلُّونَكُمْ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَقِيلَ يُذِيقُونَكُمْ وَيُلْزِمُونَكُمْ إِيَّاهُ، وَأَصْلُ السَّوْمِ: الدَّوَامُ، وَمِنْهُ سَائِمَةُ الْغَنَمِ لِمُدَاوَمَتِهَا الرَّعْيَ، وَيُقَالُ: سَامَهُ خُطَّةَ خَسْفٍ: إِذَا أَوْلَاهُ إِيَّاهَا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: أَصْلُهُ مِنْ سَامَ السِّلْعَةَ إِذَا طَلَبَهَا، كَأَنَّهُ بِمَعْنَى:
Firavun kelimesi: Bizzat o hükümdarın özel ismi olduğu söylenmiştir; Fars hükümdarına Kisrâ, Rum hükümdarına Kayser ve Habeş hükümdarına Necâşî denildiği gibi Amâlika hükümdarlarından her bir hükümdarın unvanı olduğu da söylenmiştir. Burada zikredilen Mûsâ'nın Firavun'unun ismi Ehl-i Kitab'ın kavline göre Kâbûs'tur. Vehb ise: 'Onun ismi Velîd b. Mus'ab b. er-Reyyân'dır' demiştir. Mes'ûdî: 'Firavun kelimesi için Arapçada bir tefsir bilinmemektedir' demiştir. Cevherî şöyle demiştir: 'Her azgın/zorba kişiye firavun denir; 'tefer'ane' (firavunlaştı) ve 'zü fer'anetin' yani hile ve kurnazlık sahibi [denilir].' el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: ''Tefer'ane fülânun', azıp haddi aştığı ve zorbalaştığı zaman söylenir.' Yüce Allah'ın: { يَسُومُونَكُمْ } “Size reva görüyorlardı” kavlinin manası: Başınıza sarıyorlardı demektir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Size tattırıyorlar ve onu size zorunlu kılıyorlardı da denilmiştir. Sevm (السَّوْمُ) kelimesinin aslı: Sürekliliktir; otlamaya devam ettiği için 'sâimetü'l-ğanem' (otlayan koyunlar) tabiri bundandır. Birine zillet uygulandığında 'Sâmehu huttate hasfin' denilir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bunun aslı, malı talep ettiği zaman 'sâme's-sıl'ate' denilmesindendir; sanki şu manadadır:
يَبْغُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُرِيدُونَكُمْ عَلَيْهِ. انْتَهَى. وَسُوءُ الْعَذَابِ: أَشَدُّهُ، وَهُوَ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ أَيْ يَسُومُونَكُمْ سَوْمًا سُوءَ الْعَذَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا ثَانِيًا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مُقَدَّرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ سَائِمِينَ لَكُمْ. وَقَوْلُهُ يُذَبِّحُونَ وَمَا بَعْدَهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: يَسُومُونَكُمْ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ تَفْسِيرٌ لِمَا قَبْلَهُ، وَقَرَأَهُ الْجَمَاعَةُ بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ بِالتَّخْفِيفِ. وَالذَّبْحُ فِي الْأَصْلِ: الشِّقُّ، وَهُوَ فَرْيُ أَوْدَاجِ الْمَذْبُوحِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ يَتْرُكُونَهُنَّ أَحْيَاءً لِيَسْتَخْدِمُوهُنَّ وَيَمْتَهِنُوهُنَّ وَإِنَّمَا أَمَرَ بِذَبْحِ الْأَبْنَاءِ وَاسْتِحْيَاءِ الْبَنَاتِ لأن الكهنة أخبروه بأنه مَوْلُودٌ يَكُونُ هَلَاكُهُ عَلَى يَدِهِ، وَعَبَّرَ عَنِ الْبَنَاتِ بِاسْمِ النِّسَاءِ لِأَنَّهُ جِنْسٌ يَصْدُقُ عَلَى الْبَنَاتِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ:
Size azabın en kötüsünü reva görmek istiyor ve sizi buna maruz bırakmayı arzuluyorlar demektir.' [Keşşâf'tan aktarım] bitti. Sûü'l-azâb (سُوءَ الْعَذابِ), azabın en şiddetlisidir; mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani 'size azabın en kötüsüyle bir uygulama yapıyorlardı' demektir. İkinci meful olması da caizdir. Bu cümle takdir edilen bir mübtedanın haberi olarak mahallen merfudur; hal olarak mahallen mansup olması da caizdir: Yani 'size bunları reva görür halde' demektir. { يُذَبِّحُونَ } “Boğazlıyorlardı” kavli ve sonrası { يَسُومُونَكُمْ } kavlinden bedeldir. Ferrâ, bunun kendisinden öncekini açıklayan bir tefsir olduğunu söylemiştir. Topluluk (kıraat imamları) bunu şeddeli okumuş, İbn Muhaysın ise şeddesiz okumuştur. Zebih (الذَّبْحُ) asılda: Yarmaktır, o da boğazlanan canlının boyun damarlarını kesmektir. Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “Kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” kavlinden murat: Hizmet ettirmek ve hakir işlerde kullanmak için onları diri bırakıyorlardı demektir. Erkek çocukların boğazlanmasını ve kız çocukların sağ bırakılmasını emretmesinin sebebi; kâhinlerin ona, helakinin kendi eliyle olacağı bir erkek çocuğun doğacağını haber vermeleridir. Kız çocukları 'nisâ' ismiyle ifade etmiştir; çünkü bu cins kız çocukları için de geçerlidir. Bir fırka ise şöyle demiştir:
إِنَّهُ أَمَرَ بِذَبْحِ الرِّجَالِ وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ: نِساءَكُمْ وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ بِشَهَادَةِ السَّبَبِ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي قَتْلِ الْأَبْنَاءِ وَاسْتِحْيَاءِ الْبَنَاتِ لِلْخِدْمَةِ وَنَحْوِهَا مِنْ إِنْزَالِ الذُّلِّ بِهِمْ وَإِلْصَاقِ الْإِهَانَةِ الشَّدِيدَةِ بِجَمِيعِهِمْ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْعَارِ.
O, yetişkin erkeklerin boğazlanmasını emretmiştir ve { نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı” kavlini delil getirmişlerdir. Ancak nüzul sebebinin şehadetiyle birinci görüş daha sahihtir. Erkek çocukların öldürülmesinde ve kız çocukların hizmet ve benzeri işler için sağ bırakılmasında; bunun taşıdığı utanç sebebiyle onlara bir zillet yaşatma ve hepsine ağır bir aşağılama yükleme manasının bulunduğu açıktır.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَفِي ذلِكُمْ إِلَى جُمْلَةِ الْأَمْرِ. وَالْبَلَاءُ يُطْلَقُ تَارَةً عَلَى الْخَيْرِ، وَتَارَةً عَلَى الشَّرِّ، فَإِنْ أُرِيدَ بِهِ هُنَا الشَّرُّ كَانَتِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ إِلَى مَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ النِّقْمَةِ بِالذَّبْحِ وَنَحْوِهِ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ الْخَيْرُ كَانَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى النِّعْمَةِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْإِنْجَاءِ وَمَا هُوَ مَذْكُورٌ قَبْلَهُ مِنْ تَفْضِيلِهِمْ عَلَى الْعَالَمِينَ.
{ وَفِي ذلِكُمْ } “Bunda vardır” kavlindeki işaret, olayın bütününe yöneliktir. Belâ (الْبَلَاءُ) bazen hayır için, bazen de şer için kullanılır. Eğer burada şer kastedilmişse, { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ } “Bunda bir imtihan vardır” kavlindeki işaret boğazlama ve benzeri şekillerde başlarına gelen cezalandırmaya/azaba yöneliktir. Şayet hayır kastedilmişse, kurtarılmalarıyla Allah'ın onlara bahşettiği nimete ve öncesinde zikredilen âlemlere üstün kılınmalarına yönelik olur.
وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي مَرْجِعِ الْإِشَارَةِ، فَرَجَّحَ الْجُمْهُورُ الْأَوَّلَ، وَرَجَّحَ الْآخَرُونَ الْآخَرَ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَأَكْثَرُ مَا يُقَالُ فِي الشَّرِّ بَلَوْتُهُ أَبْلُوهُ بَلَاءً، وَفِي الْخَيْرِ أَبْلِيهِ إِبْلَاءً وَبَلَاءً، قَالَ زُهَيْرٌ:
Selef ve onlardan sonrakiler işaretin merciinde ihtilaf etmişlerdir; cumhur birinciyi tercih etmiş, diğerleri ise ikinciyi tercih etmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: Şerde en çok 'belevtühû eblûhu belâen', hayırda ise 'ebleytühû iblâen ve belâen' denir. Züheyr şöyle demiştir:
جَزَى اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ مَا فَعَلَا بِكُمْ ... وَأَبْلَاهُمَا خَيْرَ الْبَلَاءِ الَّذِي يَبْلُو
Allah, onların size yaptığı iyiliği en güzel şekilde mükâfatlandırsın... / Ve ikisini, kullarını sınadığı en hayırlı nimetle nimetlendirsin.
قَالَ: فَجَمَعَ بَيْنَ اللُّغَتَيْنِ، لِأَنَّهُ أَرَادَ فَأَنْعَمَ عَلَيْهِمَا خَيْرَ النِّعَمِ الَّتِي يَخْتَبِرُ بِهَا عِبَادَهُ. وَقَوْلُهُ: وَإِذْ فَرَقْنا مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: اذْكُرُوا وَفَرَقْنَا: فَلَقْنَا وَأَصْلُ الْفَرْقِ الْفَصْلُ، وَمِنْهُ فَرْقُ الشَّعْرِ، وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: فَرَّقْنَا بِالتَّشْدِيدِ. وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِكُمُ قِيلَ: هِيَ بِمَعْنَى اللَّامُ: أَيْ لَكُمْ، وَقِيلَ: هِيَ
[İbn Cerîr] dedi ki: Şair iki lügati bir arada kullanmıştır; zira kullarını kendisiyle sınadığı nimetlerin en hayırlısıyla onları nimetlendirmeyi kastetmiştir. Yüce Allah'ın: { وَإِذْ فَرَقْنا } “Hani yarmıştık” kavli, daha önce geçen { اذْكُرُوا } “hatırlayın” kavline mütealliktir. 'Faraknâ', 'felaknâ' (yardık) demektir; farkın aslı ayırmaktır, saçın ikiye ayrılmasına 'farku'ş-şa'r' denilmesi bundandır. Zührî bunu şedde ile { فَرَّقْنَا } şeklinde okumuştur. { بِكُمُ } “sizin için / sizinle” kavlindeki bâ harfi cerinin lâm manasında olduğu, yani 'leküm' (sizin için) demek olduğu söylenmiştir; bunun
الْبَاءُ السَّبَبِيَّةُ: أَيْ فَرَقْنَاهُ بِسَبَبِكُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ فِي مَحَلِّ الْحَالِ: أَيْ فَرَقْنَاهُ مُتَلَبِّسًا بِكُمْ، وَالْمُرَادُ هَاهُنَا: أَنَّ فَرْقَ الْبَحْرِ كَانَ بِهِمْ أَيْ بِسَبَبِ دُخُولِهِمْ فِيهِ، أَيْ لَمَّا صَارُوا بَيْنَ الْمَاءَيْنِ صَارَ الْفَرْقُ بِهِمْ. وَأَصْلُ الْبَحْرِ فِي اللُّغَةِ: الِاتِّسَاعُ، أُطْلِقَ عَلَى الْبَحْرِ الَّذِي هُوَ مُقَابِلُ الْبَرِّ لِمَا فِيهِ مِنَ الِاتِّسَاعِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّهْرِ وَالْخَلِيجِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَاءِ الْمَالِحِ، وَمِنْهُ أَبْحَرَ الْمَاءُ: إِذَا مَلَحَ، قَالَ نُصَيْبٌ:
sebebiyet bildiren bâ olduğu, yani 'sizin sebebinizle yardık' manasına geldiği de söylenmiştir. Câr ve mecrûrun hal makamında olduğu, yani 'size bitişik/sizinle beraber olduğu halde onu yardık' demek olduğu da söylenmiştir. Buradaki murat: Denizin yarılmasının onlarla, yani onların denize girmesi sebebiyle olmasıdır; zira onlar iki suyun arasına girdiklerinde yarılma onlarla gerçekleşmiştir. Lügatte bahr (الْبَحْرُ) kelimesinin aslı genişliktir; nehre ve körfeze nispetle genişliğinden ötürü karanın karşılığı olan denize 'bahr' denilmiştir. Tuzlu su için de kullanılır; su tuzlandığında 'ebhara'l-mâu' denilmesi bundandır. Nusayb şöyle demiştir:
وَقَدْ عَادَ مَاءُ الْأَرْضِ بَحْرًا فَزَادَنِي ... إِلَى مَرَضِي أَنْ أَبْحَرَ الْمَشْرَبُ الْعَذْبُ
Yeryüzünün suyu tuzlu denize döndü de... / Tatlı su kaynağının tuzlanması hastalığımı daha da artırdı.
وَقَوْلُهُ: فَأَنْجَيْناكُمْ أَيْ أَخْرَجْنَاكُمْ مِنْهُ: وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ فِيهِ. وَقَوْلُهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ حَالَ كَوْنِكُمْ نَاظِرِينَ إِلَيْهِمْ بِأَبْصَارِكُمْ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أَيْ يَنْظُرُ بَعْضُكُمْ إِلَى الْبَعْضِ الْآخَرِ مِنَ السَّالِكِينَ فِي الْبَحْرِ وَقِيلَ: نَظَرُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ يَنْجُونَ وَإِلَى آلِ فِرْعَوْنَ يَغْرَقُونَ. وَالْمُرَادُ بِآلِ فِرْعَوْنَ هُنَا هُوَ وَقَوْمُهُ وَأَتْبَاعُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا تَلَا: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ قَالَ: مَضَى الْقَوْمُ، وَإِنَّمَا يَعْنِي بِهِ أَنْتُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ فِي قَوْلِهِ: اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ هِيَ أَيَادِي اللَّهِ وَأَيَّامُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: نِعْمَةُ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِيمَا سَمَّى وَفِيمَا سِوَى ذَلِكَ، فَجَّرَ لَهُمُ الْحَجَرَ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَأَنْجَاهُمْ مِنْ عُبُودِيَّةِ آلِ فِرْعَوْنَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ قَالَ: فُضِّلُوا عَلَى الْعَالَمِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ، وَلِكُلِّ زَمَانٍ عَالَمٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ قَالَ: بِمَا أُعْطُوا مِنَ الْمُلْكِ وَالرُّسُلِ وَالْكُتُبِ عَلَى مَنْ كَانَ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، فَإِنَّ لِكُلِّ زَمَانٍ عَالَمًا.
Yüce Allah'ın: { فَأَنْجَيْناكُمْ } kavli, yani 'sizi oradan çıkardık', { وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ } “Firavun hanedanını boğduk” kavli ise 'onun içinde [boğduk]' demektir. { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Ve siz bakıp dururken” kavli mahallen mansup olup haldir; yani gözlerinizle onlara bakar bir halde iken demektir. Manasının: { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } yani denizde yürüyenlerden birinizin diğerine baktığı halde demek olduğu da söylenmiştir. Kendilerinin kurtulduğuna ve Firavun hanedanının boğulduğuna bakıyorlardı da denilmiştir. Buradaki Firavun hanedanından murat bizzat kendisi, kavmi ve ona tabi olanlardır. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'ın { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın” ayetini okuduğunda şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O kavim geçip gitti; [ey muhataplar,] bununla kastedilen ancak sizlersiniz.' İbn Cerîr, Süfyân b. Uyeyne'nin { اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ } “Nimetimi hatırlayın” kavli hakkında: 'Bunlar Allah'ın ihsanları ve [imtihan dolu] günleridir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Allah'ın İsrailoğullarına bahşettiği nimet; ismen zikrettiği ve zikretmediği şeylerde mevcuttur; onlar için kayadan sular fışkırtmış, üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın indirmiş ve onları Firavun ailesinin köleliğinden kurtarmıştır.' Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Ve sizi âlemlere üstün kıldığımı” kavli hakkında: 'İçinde bulundukları dönemin âlemine üstün kılındılar; zira her dönemin bir âlemi vardır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den { فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “Sizi âlemlere üstün kıldım” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kendilerine verilen hükümdarlık, peygamberler ve kitaplarla o dönemde bulunan kimselere üstün kılındılar; zira her zamanın bir âlemi vardır.'
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً قَالَ: لَا تُغْنِي نَفْسٌ مُؤْمِنَةٌ عَنْ نَفْسٍ كَافِرَةٍ مِنَ الْمَنْفَعَةِ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلَائِيِّ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ أَحْسَنَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ قَالَ: «قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا الْعَدْلُ؟ قَالَ: الْعَدْلُ الْفِدْيَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: وَرُوِيَ عَنْ أَبِي مَالِكٍ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ نَحْوُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ عَلِيٍّ فِي تَفْسِيرِ الصَّرْفِ وَالْعَدْلِ قَالَ: التَّطَوُّعُ وَالْفَرِيضَةُ.
İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez” kavli hakkında: 'Mümin bir nefis kâfir bir nefse hiçbir fayda sağlayamaz' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Amr b. Kays el-Melâî'den, o da Şam ehlinden övgüyle bahsettiği Emevîlerden bir adamdan rivayet etti; o şöyle dedi: «'Ey Allah'ın Resûlü! Adl nedir?' denildi. O da: 'Adl fidyedir' buyurdu.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim şöyle demiştir: Ebû Mâlik, Hasan, Saîd b. Cübeyr, Katâde ve Rebî' b. Enes'ten de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abdurrezzâk, Ali'den sarf ve adlin tefsiri hakkında: 'Nafile ve farzdır' dediğini rivayet etmiştir.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا الْقَوْلُ غَرِيبٌ هَاهُنَا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَتِ الْكَهَنَةُ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهُ يُولَدُ فِي هَذَا الْعَامِ مَوْلُودٌ يَذْهَبُ بِمُلْكِهِ، فَجَعَلَ فِرْعَوْنُ عَلَى كُلِّ أَلْفِ امْرَأَةٍ مِائَةَ رَجُلٍ، وَعَلَى كُلِّ مِائَةٍ عَشْرَةً، وَعَلَى كل عشرة رَجُلًا، فَقَالَ: انْظُرُوا كُلَّ امْرَأَةٍ حَامِلٍ فِي الْمَدِينَةِ، فَإِذَا وَضَعَتْ حَمْلَهَا فَإِنْ كَانَ ذَكَرًا فَاذْبَحُوهُ، وَإِنْ كَانَ أُنْثَى فَخَلُّوا عَنْهَا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ قَالَ:
İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Bu görüş burada gariptir; bu ayetin tefsirinde birinci görüş daha açıktır.' İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Kâhinler Firavun'a, bu yıl doğacak bir erkek çocuğun onun mülkünü elinden alacağını söylediler. Bunun üzerine Firavun her bin kadının başına yüz adam, her yüz kadının başına on adam ve her on kadının başına bir adam tayin etti ve: 'Şehirdeki hamile her kadını gözetleyin; doğum yaptığında şayet erkek olursa onu boğazlayın, kız olursa serbest bırakın' dedi. Yüce Allah'ın: { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “Oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” kavli işte budur. İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
إِنَّ فِرْعَوْنَ مَلَكَهُمْ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ. فَقَالَتْ لَهُ الْكَهَنَةُ: إِنَّهُ سَيُولَدُ العام بمصر غلام هَلَاكُكَ عَلَى يَدَيْهِ، فَبَعَثَ فِي أَهْلِ مِصْرَ نِسَاءً قَوَابِلَ، فَإِذَا وَلَدَتِ امْرَأَةٌ غُلَامًا أُتِيَ بِهِ فِرْعَوْنَ فَقَتَلَهُ، وَيَسْتَحْيِي الْجَوَارِيَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ يَقُولُ: نِقْمَةٌ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ عَنْ
'Firavun onlara dört yüz sene hükmetti. Kâhinler ona: 'Bu sene Mısır'da helakinin kendi elleriyle gerçekleşeceği bir erkek çocuk doğacak' dediler. Bunun üzerine Mısır halkı arasına ebeler gönderdi; bir kadın erkek çocuk doğurduğunda Firavun'a getirilir, o da çocuğu öldürür ve kız çocuklarını sağ bırakırdı.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Rabbinizden büyük bir imtihan/azap” kavli hakkında: 'Bir cezalandırmadır/azaptır' dediğini rivayet etmiştir. Vekî',
مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَقَالَ: إِي وَاللَّهِ لَفَرَقَ الْبَحْرَ بَيْنَهُمْ حَتَّى صَارَ طَرِيقًا يَبَسًا يَمْشُونَ فِيهِ، فَأَنْجَاهُمُ اللَّهُ وَأَغْرَقَ آلَ فِرْعَوْنَ عَدُوَّهُمْ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، فَرَأَى الْيَهُودَ يَصُومُونَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فَقَالَ: مَا هَذَا الْيَوْمُ؟ قَالُوا: هَذَا يَوْمٌ صَالِحٌ نَجَّى اللَّهُ فِيهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عَدُوِّهِمْ فِصَامَهُ مُوسَى، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: نَحْنُ أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْكُمْ، فَصَامَهُ وَأَمَرَ بِصَوْمِهِ» . وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّ هِرَقْلَ كَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ يَسْأَلُهُ عَنْ أُمُورٍ، مِنْهَا عَنِ الْبُقْعَةِ الَّتِي لَمْ تُصِبْهَا الشَّمْسُ إِلَّا سَاعَةً، فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، فَأَجَابَهُ عَنْ تِلْكَ الْأُمُورِ وَقَالَ: وَأَمَّا الْبُقْعَةُ الَّتِي لَمْ تُصِبْهَا الشَّمْسُ إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ: فَالْبَحْرُ الَّذِي أَفْرَجَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَلَعَلَّهُ سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى زِيَادَةٌ عَلَى مَا هُنَا عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ .
Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ } “Hani sizin için denizi yarmıştık” kavli hakkında rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Evet, Allah'a yemin olsun ki onlar içinde yürüsünler diye denizi aralarında kupkuru bir yol haline gelene dek yardı; böylece Allah onları kurtardı ve düşmanları olan Firavun hanedanını boğdu.' Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Abbâs'ın hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudilerin Âşûrâ günü oruç tuttuklarını gördü ve: 'Bu gün nedir?' buyurdu. Onlar: 'Bu salih bir gündür; Allah bu günde İsrailoğullarını düşmanlarından kurtarmış, bu yüzden Mûsâ da bu günde oruç tutmuştur' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Biz Mûsâ'ya sizden daha layığız' buyurdu, o gün oruç tuttu ve tutulmasını emretti.» Taberânî ve Hilye'de Ebû Nuaym, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir: Herakliyus, Muâviye'ye mektup yazıp birtakım hususları, bu meyanda güneşin sadece bir saat vurduğu yeri sordu. Muâviye İbn Abbâs'a yazdı; İbn Abbâs o hususları cevapladı ve: 'Güneşin gündüzden sadece bir saat vurduğu yere gelince; o, İsrailoğulları için yarılan denizdir' dedi. İnşâallahu Teâlâ Yüce Allah'ın: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Asanla denize vur! [Vurunca] hemen yarıldı da her parçası devasa bir dağ gibi oldu” kavlinin tefsirinde buradakinden daha fazla tafsilat gelecektir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 51-54]