Binûn

Bakara Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 29]

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak tastamam düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (29)

قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: خَلَقَ لَكُمْ أَيْ مِنْ أَجْلِكُمْ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأَشْيَاءِ الْمَخْلُوقَةِ الإباحة

İbn Keysân şöyle demiştir: { خَلَقَ لَكُمْ } yani sizin için [yarattı]. Bunda, yaratılmış şeylerde aslolanın mubahlık olduğuna delil vardır;

حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ يَدُلُّ عَلَى النَّقْلِ عَنْ هَذَا الْأَصْلِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْحَيَوَانَاتِ وَغَيْرِهَا مِمَّا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنْ غَيْرِ ضَرَرٍ، وَفِي التَّأْكِيدِ بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً أَقْوَى دَلَالَةً عَلَى هَذَا. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِ الطِّينِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ لَنَا مَا فِي الْأَرْضِ دُونَ نَفْسِ الْأَرْضِ. وَقَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ فِي جُمْلَةِ الْأَرْضِ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فِي الْأَرْضِ فَيَكُونُ جَامِعًا لِلْوَصْفَيْنِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ المعادن داخلة في تلك، وَكَذَلِكَ عُرُوقُ الْأَرْضِ وَمَا يَجْرِي مَجْرَى الْبَعْضِ لَهَا وَلِأَنَّ تَخْصِيصَ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ.

ta ki bu asıldan başka bir hükme intikal ettiren bir delil ikame edilinceye kadar. Zararsız olarak kendisinden faydalanılan hayvanlar ve diğer şeyler arasında bir fark yoktur. { جَمِيعاً } “hepsini” sözüyle pekiştirilmesinde buna dair en kuvvetli delalet vardır. Bu ayetle toprak yemenin haram kılındığına da delil getirilmiştir; çünkü Yüce Allah yeryüzünün bizzat kendisini değil, yeryüzünde bulunanları bizim için yaratmıştır. Râzî tefsirinde şöyle demiştir: Bir kimse şöyle diyebilir: Yeryüzünün bütünü içinde 'yeryüzünde' ifadesinin ıtlak olunacağı şeyler vardır ve böylece her iki vasfı da kendinde toplamış olur. Madenlerin bunların içine girdiği şüphesizdir; aynı şekilde yerin damarları ve onun bir parçası mesabesinde olanlar da böyledir. Çünkü bir şeyin özellikle zikredilmesi, hükmün onun dışındakilerden nefyedildiğine delalet etmez.

انْتَهَى. وَقَدْ ذَكَرَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ مَا هُوَ أَوْضَحُ مِنْ هَذَا فَقَالَ: فَإِنْ قُلْتَ: هَلْ لِقَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَعْنَى خَلَقَ لَكُمُ الْأَرْضَ وَمَا فِيهَا وَجْهُ صِحَّةٍ؟ قُلْتُ: إِنْ أَرَادَ بِالْأَرْضِ الْجِهَاتِ السُّفْلِيَّةَ دُونَ الْغَبْرَاءِ كَمَا تُذْكَرُ السَّمَاءُ وَيُرَادُ الْجِهَاتُ الْعُلْوِيَّةُ جَازَ ذَلِكَ، فَإِنَّ الْغَبْرَاءَ وَمَا فِيهَا وَاقِعَةٌ فِي الْجِهَاتِ السُّفْلِيَّةِ. انْتَهَى. وَأَمَّا التُّرَابُ فَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ تَحْرِيمُهُ، وَهُوَ أَيْضًا ضَارٌّ فَلَيْسَ مِمَّا يُنْتَفَعُ بِهِ أَكْلًا، وَلَكِنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهِ فِي مَنَافِعَ أُخْرَى وَلَيْسَ الْمُرَادُ مَنْفَعَةً خَاصَّةً كَمَنْفَعَةِ الْأَكْلِ، بَلْ كُلُّ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يُنْتَفَعُ بِهِ بوجه من الوجوه، وجميعا مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ.

[Sözü] bitti. Keşşâf sahibi bundan daha açık olanını zikredip şöyle demiştir: 'Şayet: «Mananın ‘yeryüzünü ve içindekileri sizin için yarattı’ olduğunu iddia edenin sözünün bir doğruluk yönü var mıdır?» dersen, derim ki: Yeryüzü ile kara toprağın kendisini değil de -tıpkı sema zikredilip yukarı cihetlerin kastedilmesi gibi- aşağı cihetleri kastetmişse bu caizdir; zira kara toprak ve içindekiler alt cihetlerde yer almaktadır.' [Sözü] bitti. Toprağa [yemeye] gelince, onun haramlığı sünnette varid olmuştur; o aynı zamanda zararlıdır, dolayısıyla yeme bakımından kendisinden faydalanılan şeylerden değildir. Fakat diğer menfaatlerde kendisinden yararlanılır; burada kastedilen ise sadece yeme menfaati gibi özel bir menfaat değil, herhangi bir yönden kendisinden faydalanıldığı doğru olan her şeydir. { جَمِيعاً } lafzı ise hal olarak mansubdur.

وَالِاسْتِوَاءُ فِي اللُّغَةِ: الِاعْتِدَالُ وَالِاسْتِقَامَةُ، قَالَهُ فِي الْكَشَّافِ، وَيُطْلَقُ عَلَى الِارْتِفَاعِ وَالْعُلُوِّ عَلَى الشَّيْءِ، قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ وقال: لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُنَاسِبُ لِهَذِهِ الْآيَةِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْمُشْكِلَاتِ. وَقَدْ ذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ إِلَى الْإِيمَانِ بِهَا وَتَرْكِ التَّعَرُّضِ لِتَفْسِيرِهَا، وَخَالَفَهُمْ آخَرُونَ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَسَوَّاهُنَّ مُبْهَمٌ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ كَقَوْلِهِمْ:

İstivâ (الِاسْتِوَاءُ) lügatte: Dengelenmek ve doğrulmaktır; Keşşâf [sahibi] böyle demiştir. Bir şeyin üzerine yükselmek ve yücelmek manasında da kullanılır. Nitekim Yüce Allah: { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ عَلَى الْفُلْكِ } “Sen ve beraberindekiler gemiye bindiğinizde” ve: { لِتَسْتَوُوا عَلى ظُهُورِهِ } “Onların sırtına binesiniz diye” buyurmuştur. Bu mana bu ayete uygun olandır. Bu ayetin müşkil (anlaşılması güç) ayetlerden olduğu da söylenmiştir. İmamların birçoğu buna inanıp tefsirine girişmemeyi tercih etmiş, diğerleri ise onlara muhalefet etmiştir. O'nun: { فَسَوَّاهُنَّ } buyruğundaki zamir mübhemdir; [Arapların] şu sözlerinde olduğu gibi kendisinden sonra gelen ifade onu tefsir eder:

زَيْدٌ رَجُلًا وَقِيلَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى السَّمَاءِ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْجِنْسِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ عَدَلَ خَلْقَهُنَّ فَلَا اعْوِجَاجَ فِيهِ.

'Adam olarak Zeyd' sözlerinde olduğu gibi kendisinden sonra gelen ifade onu tefsir eder. Cins manasında olduğu için semaya raci olduğu da söylenmiştir. Mana şudur: Onların yaratılışını tastamam kıldı, artık onlarda hiçbir eğrilik yoktur.

وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَوى عَلَى أَنَّ خَلْقَ الْأَرْضِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى خَلْقِ السَّمَاءِ. وَكَذَلِكَ الْآيَةُ الَّتِي فِي حم السَّجْدَةِ. وَقَالَ فِي النَّازِعَاتِ: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها فَوَصَفَ خَلْقَهَا ثُمَّ قَالَ: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها فَكَأَنَّ السَّمَاءَ عَلَى هَذَا خُلِقَتْ قَبْلَ الْأَرْضِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ خَلْقَ جِرْمِ الْأَرْضِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى السَّمَاءِ وَدَحْوُهَا مُتَأَخِّرٌ. وَقَدْ ذَكَرَ نَحْوَ هذا جماعة من أهل العلم، وهذا جمع جَيِّدٌ لَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَيْهِ، وَلَكِنْ خَلْقُ مَا فِي الْأَرْضِ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الدَّحْوِ، وَالْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ خَلَقَ مَا فِي الْأَرْضِ قَبْلَ خَلْقِ السَّمَاءِ، وَهَذَا يَقْتَضِي بَقَاءَ الْإِشْكَالِ وَعَدَمَ التَّخَلُّصِ عَنْهُ بِمِثْلِ هَذَا الْجَمْعِ. وَقَوْلُهُ: سَبْعَ سَماواتٍ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ السَّمَاوَاتِ سَبْعٌ، وَأَمَّا الْأَرْضُ فَلَمْ يَأْتِ فِي ذِكْرِ عَدَدِهَا إِلَّا قَوْلُهُ تعالى: وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ فَقِيلَ: أَيْ فِي الْعَدَدِ، وَقِيلَ:

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اسْتَوى } buyruğuyla yeryüzünün yaratılışının göğün yaratılışından önce olduğuna delil getirilmiştir. Hâ-mîm es-Secde'deki ayet de böyledir. Nâziât'ta ise: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Sizi yaratmak mı daha güç, yoksa O'nun bina ettiği göğü mü?” buyurarak onun yaratılışını vasfetmiş, ardından: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeryüzünü döşeyip yaydı” buyurmuştur. Buna göre sanki gök yeryüzünden önce yaratılmış gibidir. Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Hamd, gökleri ve yeri yaratan Allah'a mahsustur” buyruğu da böyledir. Yeryüzünün kütlesinin yaratılışının gökten önce olduğu, döşenip yayılmasının ise daha sonra olduğu da söylenmiştir. İlim ehlinden bir grup buna benzer açıklamalar yapmıştır; bu, kendisine başvurulması gereken güzel bir telif yöntemidir. Fakat yeryüzündeki şeylerin yaratılışı ancak döşenip yayılmasından sonra olabilir; burada zikredilen ayet ise yeryüzündekileri göğün yaratılışından önce yarattığına delalet etmiştir. Bu da işkâlin baki kalmasını ve böyle bir telifle ortadan kalkmamasını iktiza eder. O'nun: { سَبْعَ سَماواتٍ } buyruğunda göklerin yedi olduğuna dair açık bir beyan vardır. Yeryüzüne gelince, sayısının zikri hususunda Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } buyruğundan başkası gelmemiştir; 'yani sayıda' denilmiş, ayrıca:

أَيْ فِي غِلَظِهِنَّ وَمَا بَيْنَهُنَّ. وَقَالَ الدَّاوُدِيُّ: إِنَّ الْأَرْضَ سَبْعٌ، وَلَكِنْ لَمْ يُفْتَقْ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ. وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا سَبْعٌ كَالسَّمَاوَاتِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصحيح قوله ﷺ: «مَنْ أَخَذَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طَوَّقَهُ اللَّهُ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ» وَهُوَ ثَابِتٌ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ. وَمَعْنَى قوله تعالى: فَسَوَّاهُنَّ سَوَّى سُطُوحَهُنَّ بِالْإِمْلَاسِ وَقِيلَ: جَعَلَهُنَّ سَوَاءً. قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ يَدُلُّ التَّنْصِيصَ عَلَى سَبْعِ سَمَاوَاتٍ. أَيْ: فَقَطْ؟ قُلْنَا: الْحَقُّ أَنَّ تَخْصِيصَ الْعَدَدِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الزَّائِدِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى.

'Yani kalınlıklarında ve aralarındaki mesafede' denilmiştir. Dâvûdî şöyle demiştir: 'Yeryüzü yedidir, fakat birbirlerinden ayrılmamışlardır.' Doğru olan ise yeryüzünün de gökler gibi yedi tabaka olduğudur. Nitekim Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim haksız yere bir karış yer alırsa, Allah onu yedi kat yerden [boynuna] dolar» buyurduğu sabittir. Bu, Âişe ve Saîd b. Zeyd'in hadisinden sabittir. Yüce Allah'ın { فَسَوَّاهُنَّ } buyruğunun manası: Yüzeylerini pürüzsüz kılarak düzeltti; birbirine denk kıldı da denilmiştir. Râzî tefsirinde şöyle demiştir: 'Şayet: «Yedi gök diye açıkça belirtilmesi sadece [yedi tane olduklarına] mı delalet eder?» denilirse, deriz ki: Hak olan şudur ki, sayının tahsis edilerek zikredilmesi fazlalığın nefyedildiğine delalet etmez, en doğrusunu Allah bilir.' [Sözü] bitti.

وَفِي هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرَهُ الْحُكَمَاءُ مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى السَّبْعِ. وَنَحْنُ نَقُولُ: إِنَّهُ لَمْ يأتنا عن الله ولا عن رسوله

Bunda, hakîmlerin (filozofların) yedi sayısına ilave olarak belirttikleri şeylere bir işaret vardır. Biz ise şöyle deriz: Şüphesiz Allah'tan da Resûlü'nden de bize

إِلَّا السَّبْعُ فَنَقْتَصِرُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا نَعْمَلُ بِالزِّيَادَةِ إِلَّا إِذَا جَاءَتْ مِنْ طَرِيقِ الشَّرْعِ وَلَمْ يَأْتِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ، لِأَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِجَمِيعِ مَا ثَبَتَ أَنَّهُ خَالِقُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً قَالَ: سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا كَرَامَةً مِنَ اللَّهِ وَنِعْمَةً لِابْنِ آدَمَ وَبُلْغَةً وَمَنْفَعَةً إِلَى أَجَلٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً قَالَ: سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ قَالَ: خَلَقَ الْأَرْضَ قَبْلَ السَّمَاءِ، فَلَمَّا خَلَقَ الْأَرْضَ ثَارَ مِنْهَا دُخَانٌ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ يَقُولُ: خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ بَعْضُهُنَّ فَوْقَ بَعْضٍ، وَسَبْعَ أَرَضِينَ بَعْضُهُنَّ فَوْقَ بَعْضٍ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وابن مسعود وناس من الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ:

yediden başkası gelmemiştir; dolayısıyla bununla yetiniriz ve şeriat yoluyla gelmedikçe ziyade bir sayı ile amel etmeyiz; bu hususta ise öyle bir şey gelmemiştir. Kendisinin { بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “her şeyi hakkıyla bilen” olduğunu bildirmesi, yaratıcısı olduğu sabit olan her şeyi zorunlu olarak bilmesi gerektiğindendir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdemoğluna Allah'tan bir lütuf, bir nimet, bir azık ve belirli bir vakte kadar faydalanma vesilesi olarak yeryüzünde olanların hepsini sizin hizmetinize verdi.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame adlı eserinde Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den: { هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yeryüzünde olanların hepsini sizin hizmetinize verdi; { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } semayı yaratmadan önce yeryüzünü yarattı. Yeryüzünü yarattığı zaman ondan bir duman yükseldi; işte bu O'nun: { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } buyruğudur. Şöyle demektedir: Biri diğerinin üzerinde yedi gök ve biri diğerinin üzerinde yedi yer yarattı.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât adlı eserinde Beyhakî; İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden Yüce Allah'ın:

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ، قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَلَمْ يَخْلُقْ شَيْئًا قَبْلَ الْمَاءِ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ أَخْرَجَ مِنَ الْمَاءِ دُخَانًا فَارْتَفَعَ فَوْقَ الْمَاءِ فَسَمَا عَلَيْهِ، فَسَمَّاهُ سَمَاءً ثُمَّ انْبَسَّ الْمَاءُ فَجَعَلَهُ أَرْضًا وَاحِدَةً، ثُمَّ فَتَقَهَا سَبْعَ أَرَضِينَ فِي يَوْمَيْنِ: الْأَحَدِ وَالِاثْنَيْنِ، فَخَلَقَ الْأَرْضَ عَلَى حُوتٍ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ فِي قَوْلِهِ: ن وَالْقَلَمِ وَالْحُوتُ فِي الْمَاءِ، وَالْمَاءُ عَلَى ظَهْرِ صَفَاةٍ، وَالصَّفَاةُ عَلَى ظَهْرِ مَلَكٍ، وَالْمَلَكُ عَلَى صَخْرَةٍ وَالصَّخْرَةُ فِي الرِّيحِ، وَهِيَ الصَّخْرَةُ الَّتِي ذَكَرَ لُقْمَانُ لَيْسَتْ فِي السَّمَاءِ وَلَا فِي الْأَرْضِ، فَتَحَرَّكَ الْحُوتُ فَاضْطَرَبَ فَتَزَلْزَلَتِ الْأَرْضُ، فَأَرْسَى عَلَيْهَا الْجِبَالَ فَقَرَّتْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وخلق الجبال فيها وأقوات أهلها، وسخرها وَمَا يَنْبَغِي لَهَا فِي يَوْمَيْنِ، فِي الثُّلَاثَاءِ والأربعاء وذلك قوله: أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ إِلَى قَوْلِهِ: وَبارَكَ فِيها يقول: أنبت شجرها وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها يَقُولُ: أَقْوَاتَ أَهْلِهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ يَقُولُ: مَنْ سَأَلَ فَهَكَذَا الْأَمْرُ، ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ وَكَانَ ذَلِكَ الدُّخَانُ مِنْ تَنَفُّسِ الْمَاءِ حِينَ تَنَفَّسَ فَجَعَلَهَا سَمَاءً وَاحِدَةً، ثُمَّ فَتَقَهَا فَجَعَلَهَا سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ فِي الْخَمِيسِ وَالْجُمُعَةِ وَإِنَّمَا سُمِّيَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِأَنَّهُ جَمَعَ فِيهِ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها قَالَ: خَلَقَ فِي كُلِّ سَمَاءٍ خَلْقَهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْخَلْقِ الَّذِي فِيهَا مِنَ الْبِحَارِ وَجِبَالِ الْبَرْدِ وَمَا لَا يُعْلَمُ، ثُمَّ زَيَّنَ السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِالْكَوَاكِبِ فَجَعَلَهَا زِينَةً وَحِفْظًا مِنَ الشَّيَاطِينِ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ خَلْقِ مَا أَحَبَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } ayeti hakkında şöyle dediklerini [rivayet etmiştir]: «Allah'ın Arş'ı su üzerindeydi ve sudan önce hiçbir şey yaratmamıştı. Varlıkları yaratmak istediğinde sudan bir duman çıkardı; duman suyun üstüne yükselip üzerine çıktı ve ona 'semâ' (gök) adını verdi. Sonra su kurudu/çekildi, onu tek bir yer kıldı; ardından pazar ve pazartesi olmak üzere iki günde onu yarıp yedi kat yer yaptı. Yeri bir balığın (hût) üzerine yarattı; bu, O'nun: { ن وَالْقَلَمِ } buyruğunda zikrettiği balıktır. Balık suyun içindedir, su düz bir kayanın üzerindedir, düz kaya bir meleğin sırtındadır, melek büyük bir kayanın üzerindedir, büyük kaya ise rüzgârdadır; bu, Lokmân'ın zikrettiği ne gökte ne de yerde olan kayadır. Balık hareket edip çırpınınca yer sarsıldı; bunun üzerine [Allah] yere sarsılmaz dağlar yerleştirdi ve yer duruldu. İşte bu, Yüce Allah'ın: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar koydu” buyruğudur. Orada dağları, oradakilerin rızıklarını, oranın hizmetine verilenleri ve oraya layık olanları salı ve çarşamba olmak üzere iki günde yarattı. İşte bu, O'nun: { أَإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ } buyruğundan { وَبارَكَ فِيها } buyruğuna kadarki kısmıdır. [İbn Abbâs] 'Ağaçlarını bitirdi' der; { وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها } “orada rızıklarını takdir etti” yani oradakilerin rızıklarını, { فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ } “soranlar için tastamam dört günde” yani kim sorarsa iş işte böyledir; { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ } “Sonra duman halinde olan göğe yöneldi” buyurur. Bu duman, suyun nefes alıp buharlaşması anındaki nefesindendi; onu tek bir gök kıldı, ardından yarıp perşembe ve cuma olmak üzere iki günde yedi gök yaptı. Cuma gününe 'cuma' denilmesinin sebebi, göklerin ve yerin yaratılışının onda toplanmış olmasıdır. { وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها } “Her bir göğe kendi işini vahyetti” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Her gökte oraya ait olan melekleri ve orada bulunan denizleri, dolu dağlarını ve bilinmeyen mahlukatı yarattı; sonra dünya semasını yıldızlarla süsleyip onu bir ziynet ve şeytanlardan bir koruma kıldı. Yaratmayı dilediği şeylerin yaratılışını bitirince Arş'a istivâ etti.» Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan O'nun şu buyruğu hakkında rivayet etmiştir:

ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ يَعْنِي صَعِدَ أَمْرُهُ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ: يَعْنِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ، قَالَ: أَجْرَى النَّارَ عَلَى الْمَاءِ فَبَخَّرَ الْبَحْرَ فَصَعِدَ فِي الْهَوَاءِ فَجَعَلَ السَّمَاوَاتِ مِنْهُ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الصَّحِيحِ قال: «أخذ النبيّ ﷺ بِيَدِي فَقَالَ: خَلَقَ اللَّهُ التُّرْبَةَ يَوْمَ السَّبْتِ، وَخَلَقَ فِيهَا الْجِبَالَ يَوْمَ الْأَحَدِ، وَخَلَقَ الشَّجَرَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ، وَخَلَقَ الْمَكْرُوهَ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ، وَخَلَقَ النُّورَ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ، وَبَثَّ فِيهَا الدَّوَابَّ يَوْمَ الْخَمِيسِ، وَخَلَقَ آدَمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ» . وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ طُرُقٍ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَنِ وَغَيْرِهِمْ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَحَادِيثُ فِي وَصْفِ السَّمَاوَاتِ، وَأَنَّ غِلَظَ كُلِّ سَمَاءٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ

{ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “Sonra göğe yöneldi”, yani O'nun emri göğe yöneldi/yükseldi. { فَسَوَّاهُنَّ } “Onları düzenleyip bir seviyeye getirdi”, yani yedi gök yarattı. [Katâde] şöyle demiştir: Ateşi suyun üzerinde akıttı, deniz buharlaştı ve havaya yükseldi; gökleri de ondan meydana getirdi. Sahîh'te (Müslim) Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan gelen bir hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle dediği sabit olmuştur: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem elimi tuttu ve şöyle buyurdu: “Allah toprağı cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağaçları pazartesi günü yarattı; mekrûh olanı (kötülük ve hoşlanılmayan şeyleri) salı günü yarattı; nuru çarşamba günü yarattı; orada canlıları perşembe günü yaydı; Âdem'i ise cuma günü ikindiden sonra yarattı.”» Sünen ehli ve diğerlerinin nezdinde sahâbeden bir topluluk vasıtasıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den göklerin niteliğine ve her bir göğün kalınlığının beş yüz

عَامٍ، وَمَا بَيْنَ كُلِّ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ، وَأَنَّهَا سَبْعُ سَمَاوَاتٍ، وَأَنَّ الْأَرْضَ سَبْعُ أَرَضِينَ، وَكَذَلِكَ ثَبَتَ فِي وَصْفِ السَّمَاءِ آثَارٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَقَدْ ذَكَرَ السُّيُوطِيُّ فِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ بَعْضَ ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا تَرَكْنَا ذِكْرَهُ هَاهُنَا لِكَوْنِهِ غَيْرَ مُتَعَلِّقٍ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْخُصُوصِ، بَلْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْهَا.

yıllık mesafe olduğuna, her iki gök arasının beş yüz yıllık mesafe olduğuna, bunların yedi gök olduğuna ve yeryüzünün de yedi kat yer olduğuna dair hadisler sabittir. Aynı şekilde göğün vasfı hususunda sahâbeden bir cemaatten rivayetler de sabittir. Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da bu ayetin tefsirinde bunların bir kısmını zikretmiştir. Biz ise özellikle bu ayetle ilgili olmayıp ondan daha genel bir hususla ilgili olduğu için burada onları zikretmeyi bıraktık.

[سورة البقرة (٢) : آية ٣٠]

[Bakara Suresi (2): Ayet 30]

وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٣٠)

{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Hani Rabbin meleklere: «Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim» demişti. Onlar da: «Orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis ediyoruz» dediler. [Allah:] «Şüphesiz ben, sizin bilmediklerinizi bilirim» buyurdu.” (30)

إِذْ من الظروف الموضوعة للتوقيت وهي للماضي، وإذا للمستقبل، وَقَدْ تُوضَعُ إِحْدَاهُمَا مَوْضِعَ الْأُخْرَى. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هي مع المستقبل للمضيّ وإذا مع الْمَاضِي لِلِاسْتِقْبَالِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّهَا هُنَا زَائِدَةٌ.

İz (إِذْ), vakit bildirmek için vazolunmuş zarflardandır ve geçmiş zaman içindir; izâ (إِذَا) ise gelecek zaman içindir. Bazen biri diğerinin yerine konulabilir. Müberred şöyle demiştir: 'O, muzâri fiille birlikte olunca geçmiş zaman için, izâ ise mazi fiille birlikte olunca gelecek zaman içindir.' Ebû Ubeyde ise onun burada zaid olduğunu söylemiştir.

وَحَكَاهُ الزَّجَّاجُ وَابْنُ النَّحَّاسِ وَقَالَا: هِيَ ظَرْفُ زَمَانٍ لَيْسَتْ مِمَّا يُزَادُ، وَهِيَ هُنَا في موضع نصب بتقدير اذكر أو بقالوا وقيل هو متعلق بخلق لَكُمْ، وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ، وَالْمَلَائِكَةُ جَمْعُ مَلَكٍ بِوَزْنِ فَعَلٍ، قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ، وَقِيلَ: جَمْعُ مَلْأَكٍ، بِوَزْنِ مَفْعَلٍ قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، مِنْ لَأَكَ: إِذَا أَرْسَلَ، وَالْأَلُوكَةُ: الرِّسَالَةُ. قَالَ لَبِيَدٌ:

Bunu Zeccâc ve İbnu'n-Nehhâs nakletmiş ve: 'O bir zaman zarfıdır, zaid kılınan şeylerden değildir' demişlerdir. O burada 'hatırla' takdiriyle yahut 'dediler' [ifadesi] sebebiyle mansub konumundadır. { خَلَقَ لَكُمْ } ifadesine taalluk ettiği de söylenmiştir, ancak bu açık değildir. Melâike (الْمَلَائِكَةُ), fa'al (فَعَلٍ) vezninde melek (مَلَكٍ) kelimesinin çoğuludur; bunu İbn Keysân söylemiştir. Ebû Ubeyde'nin dediğine göre ise 'gönderdi' manasındaki le'eke (لَأَكَ) kökünden mef'al (مَفْعَلٍ) vezninde me'lek (مَلْأَكٍ) kelimesinin çoğuludur; el-elûke (الْأَلُوكَةُ) ise risalet (elçilik mektubu/haberi) demektir. Lebîd şöyle demiştir:

وَغُلَامٍ أَرْسَلَتْهُ أُمُّهُ ... بِأَلُوكٍ فَبَذَلْنَا مَا سَأَلْ

Nice bir çocuk vardır ki annesi onu bir haberle (elûk) gönderdi / Biz de istediği şeyi bağışladık.

وَقَالَ عَدِيُّ بْنُ زَيْدٍ:

Adiyy b. Zeyd de şöyle demiştir:

أَبْلِغِ النُّعْمَانَ عَنِّي مَأْلَكًا ... أنه قد طال حبسي وانتظاري

Benden Nu'mân'a bir mesaj ilet ... Şüphesiz hapsim ve bekleyişim uzadıkça uzadı.

وَيُقَالُ أَلِكْنِي: أَيْ أَرْسِلْنِي. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: لَا اشْتِقَاقَ لِمَلَكٍ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَالْهَاءُ فِي الْمَلَائِكَةِ تَأْكِيدٌ لِتَأْنِيثِ الْجَمْعِ، وَمِثْلُهُ الصُّلَادِمَةُ، والصلادم: الخيل الشداد واحدها صلدم. وقيل: هي للمبالغة كعلامة ونسابة وجاعِلٌ هُنَا مَنْ جَعَلَ الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَذَكَرَ الْمُطَرِّزِيُّ أَنَّهُ بِمَعْنَى خَالِقٍ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ مُتَعَدٍّ إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، والْأَرْضِ هُنَا: هِيَ هَذِهِ الْغَبْرَاءُ، وَلَا يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِمَكَانٍ دُونَ مَكَانٍ.

Beni gönder anlamında 'Eliknî' (أَلِكْنِي) denilir. Nadr b. Şümeyl: 'Araplara göre melek kelimesinin bir iştikakı yoktur' demiştir. Melâike (الْمَلَائِكَةُ) kelimesindeki yuvarlak te (الْهَاءُ), çoğulun müennesliğini tekit içindir; selâdıme (الصُّلَادِمَةُ) kelimesi de böyledir; selâdım: Güçlü atlar demektir, tekili saldem (صلدم)'dir. Allâme (علامة) ve nessâbe (نسابة) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için olduğu da söylenmiştir. { جاعِلٌ } burada iki mef'ûle geçen 'ceale' (جَعَلَ) fiilindendir. Mutarrizî, onun 'hâlık' (yaratıcı) manasında olduğunu zikretmiştir ki bu da tek bir mef'ûle müteaddi olmasını iktiza eder. Buradaki { الْأَرْضِ } ise bu kara topraktır ve bir yere mahsus olmayıp geneli kapsar.

وَقِيلَ إِنَّهَا مَكَّةُ. وَالْخَلِيفَةُ هُنَا مَعْنَاهُ الْخَالِفُ لِمَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَخْلُوفِ: أَيْ يَخْلُفُهُ غَيْرُهُ قِيلَ هُوَ آدَمُ وَقِيلَ كُلُّ مَنْ لَهُ خِلَافَةٌ فِي الْأَرْضِ، وَيُقَوِّي الْأَوَّلَ قَوْلُهُ خَلِيفَةٌ دون خلائف، واستغنى بآدم عن ذكر من بَعْدَهُ، قِيلَ: خَاطَبَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ بِهَذَا الْخِطَابِ لَا لِلْمَشُورَةِ، وَلَكِنْ لِاسْتِخْرَاجِ مَا عِنْدَهُمْ وَقِيلَ: خَاطَبَهُمْ بِذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ يَصْدُرَ مِنْهُمْ ذَلِكَ السُّؤَالُ فَيُجَابُونَ بِذَلِكَ الْجَوَابِ وَقِيلَ: لِأَجْلِ تَعْلِيمِ عِبَادِهِ مَشْرُوعِيَّةَ الْمُشَاوَرَةِ لَهُمْ. وَأَمَّا قَوْلُهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها فَظَاهِرُهُ أَنَّهُمُ اسْتَنْكَرُوا اسْتِخْلَافَ بَنِي آدَمَ فِي الْأَرْضِ لِكَوْنِهِمْ مَظِنَّةً لِلْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّمَا قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ قَبْلَ أَنْ يَتَقَدَّمَ لَهُمْ مَعْرِفَةً بِبَنِي آدَمَ، بَلْ قَبْلَ وُجُودِ آدَمَ فَضْلًا عَنْ ذُرِّيَّتِهِ، لِعِلْمٍ قَدْ عَلِمُوهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ قَالَ بِهَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا، وَالتَّقْدِيرُ: إِنِّي جَاعِلٌ في الأرض

Buranın Mekke olduğu da söylenmiştir. Buradaki halife (الْخَلِيفَةُ) kelimesinin anlamı, kendisinden önceki meleklerin yerine geçen kimsedir. [Kelimenin] 'mahlûf' (kendisinin yerine geçilen) anlamında olması da caizdir; yani kendisinin yerine başkası geçer. Onun Âdem olduğu söylenmiştir; yeryüzünde hilafete sahip olan herkes olduğu da söylenmiştir. Halîfe (خَلِيفَةٌ) kelimesinin halâif (خلائف) şeklinde çoğul değil de [tekil] gelmesi birinci görüşü güçlendirmektedir; Âdem'in zikredilmesiyle kendisinden sonrakilerin anılmasına ihtiyaç kalmamıştır. Şöyle denilmiştir: Allah meleklere bu hitabı danışmak için değil, onların içindekini ortaya çıkarmak için yöneltmiştir. Bir görüşe göre: Onlardan bu sorunun sâdır olması ve akabinde kendilerine bu cevabın verilmesi için onlara böyle hitap etmiştir. Bir diğer görüşe göre de: Kullarına istişarenin meşruiyetini öğretmek içindir. Onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada bozgunculuk yapacak birini mi var edeceksin?” sözüne gelince; bunun zahiri, Âdemoğullarının yeryüzünde bozgunculuk çıkarma ihtimali bulunduğu gerekçesiyle onların yeryüzünde halife kılınmasını yadırgamış olmalarıdır. Onlar bu sözü Âdemoğullarını önceden tanımadan, hatta bırakın zürriyetini Âdem dahi henüz var olmadan önce, gaybı bilmedikleri için ancak Allah Sübhânehu ve Teâlâ'dan bir şekilde öğrendikleri bir bilgiye dayanarak söylemişlerdir. Müfessirlerden bir topluluk bu görüşü benimsemiştir. Bazı müfessirler ise şöyle demiştir: Sözde bir hazif vardır; takdiri: { إِنِّي } { جَاعِلٌ في الأرض } [Şüphesiz ben yeryüzünde...]

خَلِيفَةً يَفْعَلُ كَذَا وَكَذَا، فَقَالُوا: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَقَوْلُهُ: يُفْسِدُ قَائِمٌ مَقَامَ الْمَفْعُولِ الثَّانِي.

şöyle şöyle yapacak bir halife var edeceğim.» Bunun üzerine onlar: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } dediler. O'nun { يُفْسِدُ } sözü ikinci mef'ûlün yerine kaimdir.

وَالْفَسَادُ: ضِدُّ الصَّلَاحِ، وَسَفْكُ الدَّمِ: صَبُّهُ، قَالَهُ ابْنُ فَارِسٍ وَالْجَوْهَرِيُّ. وَلَا يُسْتَعْمَلُ السَّفْكُ إِلَّا فِي الدَّمِ، وَوَاحِدُ الدِّمَاءِ دَمٌ، وَأَصْلُهُ دَمِيَ حُذِفَ لَامُهُ، وَجُمْلَةُ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ حَالِيَّةٌ. وَالتَّسْبِيحُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: التَّنْزِيهُ وَالتَّبْعِيدُ مِنَ السُّوءِ عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ. قَالَ الْأَعْشَى:

Fesâd (الْفَسَادُ), salâhın (iyiliğin) zıddıdır. Safkü'd-dem (سَفْكُ الدَّمِ) ise kan dökmektir; bunu İbn Fâris ve el-Cevherî söylemiştir. Safk kelimesi sadece kan için kullanılır. Dimâ (الدِّمَاءِ) kelimesinin tekili dem (دَمٌ)'dir, aslı 'demiye' (دَمِيَ) olup son harfi (lâmı) hazfedilmiştir. { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } cümlesi hal cümlesidir. Arapların kelamında tesbih (التَّسْبِيحُ): Tazim yoluyla noksanlıklardan tenzih etmek ve kötülükten uzak tutmaktır. el-A'şâ şöyle demiştir:

أَقُولُ لَمَّا جَاءَنِي فَخْرُهُ ... سُبْحَانَ مِنْ علقمة الفاخر

Onun övünmesi bana ulaştığında derim ki: / Övünen o Alkame her türlü kusurdan ne kadar uzaktır!

وبِحَمْدِكَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ: أَيْ حَامِدِينَ لَكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْحَمْدِ. وَالتَّقْدِيسُ: التَّطْهِيرُ أَيْ وَنُطَهِّرُكَ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِكَ مِمَّا نَسَبَهُ إِلَيْكَ الْمُلْحِدُونَ وَافْتَرَاهُ الْجَاحِدُونَ. وَذَكَرَ فِي الْكَشَّافِ أَنَّ مَعْنَى التَّسْبِيحِ وَالتَّقْدِيسِ وَاحِدٌ وَهُوَ تَبْعِيدُ اللَّهِ مِنَ السُّوءِ، وَأَنَّهُمَا مِنْ سَبَحَ فِي الْأَرْضِ وَالْمَاءِ، وَقَدَّسَ فِي الْأَرْضِ: إِذَا ذَهَبَ فِيهَا وَأَبْعَدَ. وَفِي الْقَامُوسِ وَغَيْرِهِ مِنْ كُتُبِ اللُّغَةِ مَا يُرْشِدُ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَالتَّأْسِيسُ خَيْرٌ مِنَ التَّأْكِيدِ خُصُوصًا فِي كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَلَمَّا كَانَ سُؤَالُهُمْ وَاقِعًا عَلَى صِفَةٍ تَسْتَلْزِمُ إِثْبَاتَ شَيْءٍ مِنَ الْعِلْمِ لِأَنْفُسِهِمْ. أَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَفِي هَذَا الْإِجْمَالِ مَا يُغْنِي عَنِ التَّفْصِيلِ، لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ مَا لَا يَعْلَمُ الْمُخَاطِبُ لَهُ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُسَلِّمَ لَهُ مَا يَصْدُرُ عَنْهُ، وَعَلَى مَنْ لَا يَعْلَمُ أَنْ يَعْتَرِفَ لِمَنْ يَعْلَمُ بِأَنَّ أَفْعَالَهُ صَادِرَةٌ عَلَى مَا يُوجِبُهُ الْعِلْمُ وَتَقْتَضِيهِ الْمَصْلَحَةُ الرَّاجِحَةُ وَالْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ. وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقُ قَوْلِهِ تَعْلَمُونَ لِيُفِيدَ التَّعْمِيمَ، وَيَذْهَبَ السَّامِعُ عِنْدَ ذَلِكَ كُلَّ مَذْهَبٍ وَيَعْتَرِفَ بِالْعَجْزِ وَيُقِرَّ بِالْقُصُورِ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَهُ ثُمَّ قَرَأَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ أَيْضًا نَحْوَهُ وَزَادَ: وَقَدْ كَانَ فِيهَا قَبْلَ أَنْ يُخْلَقَ بِأَلْفَيْ عَامٍ الْجِنُّ بَنُو الْجَانِّ، فَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ وَسَفَكُوا الدِّمَاءَ، فَلَمَّا أَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ بَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ جُنُودًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَضَرَبُوهُمْ حَتَّى أَلْحَقُوهُمْ بِجَزَائِرِ الْبُحُورِ، فَلَمَّا قَالَ اللَّهُ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ كَمَا فَعَلَ أُولَئِكَ الْجَانُّ فَقَالَ اللَّهُ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ: لَمَّا فَرَغَ اللَّهُ مِنْ خَلْقِ مَا أَحَبَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ، فَجَعَلَ إِبْلِيسَ عَلَى مُلْكِ سَمَاءِ الدُّنْيَا، وَكَانَ مِنْ قَبِيلَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنُّ، وَإِنَّمَا سُمُّوا الْجِنَّ لِأَنَّهُمْ خُزَّانُ الْجَنَّةِ، وَكَانَ إِبْلِيسُ مَعَ مُلْكِهِ خَازِنًا، فَوَقَعَ فِي صَدْرِهِ كِبْرٌ وَقَالَ: مَا أَعْطَانِي اللَّهُ هَذَا إِلَّا لِمَزِيَّةٍ لِي، فَاطَّلَعَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُ فَقَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا: رَبَّنَا! وَمَا يَكُونُ ذَلِكَ الْخَلِيفَةُ؟ قَالَ: يَكُونُ لَهُ ذُرِّيَّةٌ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ، وَيَتَحَاسَدُونَ، وَيَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، قَالُوا: رَبَّنَا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ؟ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَدْ عَلِمَتِ الْمَلَائِكَةُ وَعَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا شَيْءَ أَكْرَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ سَفْكِ الدِّمَاءِ وَالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِيَّاكُمْ وَالرَّأْيَ، فَإِنَّ اللَّهَ رَدَّ الرَّأْيَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ

{ بِحَمْدِكَ } ifadesi hal mevkiindedir; yani 'sana hamd ediciler olarak'. Hamdin manası daha önce geçmişti. Takdîs (التَّقْدِيسُ): Temizlemektir, yani seni mülhidlerin isnat ettiği ve inkârcıların uydurduğu, sana layık olmayan şeylerden arındırırız. Keşşâf'ta tesbih ve takdisin manasının bir olduğu, bunun da Allah'ı kötülükten uzak tutmak olduğu; bunların yeryüzünde ve suda yüzdü manasındaki 'sebeha fi'l-ard' (سَبَحَ فِي الْأَرْضِ) ile yeryüzünde uzaklaştı ve gitti manasındaki 'kaddese fi'l-ard' (قَدَّسَ فِي الْأَرْضِ) kökünden geldiği zikredilmiştir. el-Kāmûs'ta ve diğer lügat kitaplarında zikrettiğimiz şeye yönlendiren açıklamalar vardır; özellikle Yüce Allah'ın kelamında te'sis (yeni bir mana vermek), tekitten (pekiştirmeden) daha evladır. Meleklerin bu sorusu kendilerine bir nebze ilim nispet etmeyi gerektirecek bir tarzda vuku bulunca, Yüce Allah onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben, sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğuyla cevap vermiştir. Bu mücmel ifadede ayrıntıya ihtiyaç bırakmayacak bir mana vardır; zira muhatabının bilmediğini bilen zata, O'ndan sadır olan şeyleri teslimiyetle kabul etmek yaraşır. Bilmeyene düşen ise, bilenin fiillerinin ilmin gerektirdiği, üstün maslahatın ve kusursuz hikmetin iktiza ettiği şekilde sadır olduğunu ikrar etmektir. { تَعْلَمُونَ } fiilinin müteallakı, umumilik ifade etsin, dinleyen bu noktada her türlü ihtimali düşünsün, aczini itiraf edip kusurunu kabul etsin diye zikredilmemiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Âdem'i yaratmadan önce cennetten çıkardı, sonra: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } ayetini okudu.» Hâkim de bunu rivayet edip sahih olduğunu belirtmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: «O yaratılmadan iki bin yıl önce orada cânn oğulları olan cinler vardı; yeryüzünde bozgunculuk çıkardılar ve kan döktüler. Yeryüzünde bozgunculuk çıkarınca, Allah onlara meleklerden ordular gönderdi, onlar da bunları vurup denizlerin adalarına kadar sürdüler. Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyurunca, melekler: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } ‘Tıpkı o cinlerin yaptığı gibi mi?’ dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurdu.» İbn Ebî Hâtim, İbn Amr'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr de İbn Abbâs'tan bundan daha uzun bir şekilde rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah yaratmayı dilediği şeylerin yaratılışını bitirince Arş'a istivâ etti; İblis'i dünya semasının mülküne tayin etti. İblis, kendilerine cin denilen bir melek kabilesindendi; onlara cin denilmesinin sebebi cennetin bekçileri olmalarıydı. İblis bu mülküyle beraber bekçiydi; derken kalbine bir kibir düştü ve: ‘Allah bana bunu ancak bendeki bir üstünlükten ötürü vermiştir’ dedi. Allah onda bulunan bu durumu bildi ve meleklere: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyurdu. Onlar: ‘Rabbimiz! O halife nasıl olacak?’ dediler. [Allah]: ‘Yeryüzünde fesat çıkaracak, birbirlerine haset edecek ve birbirlerini öldürecek zürriyeti olacak’ buyurdu. Onlar: ‘Rabbimiz! { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } ?’ dediler. O da: { قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurdu.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Melekler de bildi, Allah da bildi ki Allah katında kan dökmekten ve yeryüzünde fesat çıkarmaktan daha sevimsiz hiçbir şey yoktur.» İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kişisel görüşten (re'y) sakının; zira Allah kişisel görüşü meleklere reddetti. Bu da Allah'ın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyurması, meleklerin de: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ }

فِيها

orada

قَالَ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي سَابِطٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «دُحِيَتِ الْأَرْضُ مِنْ مَكَّةَ وَكَانَتِ الْمَلَائِكَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ» فَهِيَ أَوَّلُ مَنْ طَافَ بِهِ وَهِيَ الْأَرْضُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا مُرْسَلٌ فِي سَنَدِهِ ضَعْفٌ، وَفِيهِ مُدْرَجٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ مَكَّةُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. انْتَهَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عن قتادة قال: التسبيح والتقديس فِي الْآيَةِ هُوَ الصَّلَاةُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ التَّوْبَةِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ أَوَّلَ مَنْ لَبَّى الْمَلَائِكَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ قَالَ: فَرَادُّوهُ فَأَعْرَضَ عَنْهُمْ، فَطَافُوا بِالْعَرْشِ سِتَّ سِنِينَ يَقُولُونَ: لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ اعْتِذَارًا إِلَيْكَ، لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ نَسْتَغْفِرُكَ وَنَتُوبُ إِلَيْكَ» .

demesi üzerine [Allah'ın]: { قَالَ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurması iledir.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Ebû Sâbit'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Yeryüzü Mekke'den döşenip yayıldı, melekler de Beyt'i tavaf ediyorlardı; dolayısıyla Beyt'i ilk tavaf edenler onlardır ve Allah'ın: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyurduğu yer de orasıdır.» İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Bu mürsel bir rivayettir, senedinde zayıflık vardır ve içinde müdrec kısım bulunmaktadır; o da yeryüzünden kastın Mekke olduğudur. Zahir olan ise yeryüzünden kastın bundan daha genel olduğudur.' [Sözü] bitti. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: 'Ayetteki tesbih ve takdis namazdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Tevbe'de Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İlk telbiye getirenler meleklerdir. Yüce Allah: { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } buyurunca onlar: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } dediler. [Enes] dedi ki: Allah'a itiraz ettiler, O da onlardan yüz çevirdi. Bunun üzerine altı yıl boyunca Arş'ı tavaf ederek: ‘Lebbeyk, lebbeyk sana özür dileriz; lebbeyk, lebbeyk, lebbeyk senden mağfiret diler ve sana tövbe ederiz’ dediler.»

وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَحَبُّ الْكَلَامِ إِلَى اللَّهِ مَا اصْطَفَاهُ لِمَلَائِكَتِهِ: سُبْحَانَ رَبِّي وَبِحَمْدِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ:

Sahîh'te Ebû Zerr'in hadisinden sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'a sözlerin en sevimlisi, melekleri için seçtiği: ‘Sübhânellâhi ve bi-hamdihî (Rabbimi hamdiyle tesbih ederim)’ sözüdür.» İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden O'nun: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } buyruğu hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir:

نُصَلِّي لَكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: التَّقْدِيسُ: التَّطْهِيرُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ: نُعَظِّمُكَ وَنُكَبِّرُكَ. وَأَخْرَجَا عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: نُعَظِّمُكَ وَنُمَجِّدُكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ قَالَ: عَلِمَ مِنْ إِبْلِيسَ الْمَعْصِيَةَ وَخَلَقَهُ لَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي تَفْسِيرِهَا قَالَ: كَانَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ سَيَكُونُ مِنَ الْخَلِيفَةِ أَنْبِيَاءٌ وَرُسُلٌ وَقَوْمٌ صَالِحُونَ وَسَاكِنُو الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ أحمد وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:

«Sana namaz kılarız.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: «Takdis, temizlemektir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } buyruğu hakkında: «Seni tazim eder ve seni yüceltiriz» dediğini rivayet etmişlerdir. Her ikisi de Ebû Sâlih'ten: «Seni tazim eder ve seni temcid ederiz (yüceltiriz)» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun: { أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyruğu hakkında: «İblis'in isyanını bildi ve onu bunun için yarattı» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bunun tefsiri hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ın ilminde o halifeden peygamberler, resuller, salih kimseler ve cennet ehli olacağı vardı.» Ahmed, Abd b. Humeyd, Sahîh'inde İbn Hibbân ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Abdullah b. Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini rivayet etmişlerdir:

«إِنَّ آدَمَ لَمَّا أَهْبَطَهُ اللَّهُ إِلَى الْأَرْضِ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: أَيْ رَبِّ! أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ الْآيَةَ، قَالُوا رَبَّنَا نَحْنُ أَطْوَعُ لَكَ مِنْ بَنِي آدَمَ. قَالَ اللَّهُ لِمَلَائِكَتِهِ: هَلُمُّوا مَلَكَيْنِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ حَتَّى يَهْبِطَا إِلَى الْأَرْضِ فَنَنْظُرَ كَيْفَ يَعْمَلَانِ؟ فَقَالُوا: رَبَّنَا! هَارُوتُ وَمَارُوتُ، قَالَ فَاهْبِطَا إِلَى الْأَرْضِ، فَتَمَثَّلَتْ لَهُمَا الزُّهْرَةُ امْرَأَةً مِنْ أَحْسَنِ الْبَشَرِ ... » وَذَكَرَ الْقِصَّةَ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ الْمُعْتَبَرَةِ أَحَادِيثُ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي صِفَةِ خَلْقِهِ سُبْحَانَهُ لِآدَمَ وَهِيَ مَوْجُودَةٌ فلا نطوّل بذكرها.

«Allah Âdem'i yeryüzüne indirdiği zaman melekler: ‘Ey Rabbimiz! { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } ?’ ayetini okudular ve: ‘Rabbimiz, biz sana Âdemoğlundan daha itaatkârız’ dediler. Allah meleklerine: ‘Meleklerden iki melek getirin de onları yeryüzüne indirelim, nasıl amel edeceklerine bakalım’ buyurdu. Onlar: ‘Rabbimiz! Hârût ile Mârût’ dediler. [Allah]: ‘İkiniz yeryüzüne inin’ buyurdu. Derken Zühre yıldızı onlara insanların en güzeli bir kadın suretinde temessül etti...» ve kıssayı zikretti. Muteber hadis kitaplarında Yüce Allah'ın Âdem'i yaratma sıfatı hakkında bir grup sahâbe yoluyla gelen hadisler sabittir; bunlar mevcut olduğu için zikretmekle sözü uzatmıyoruz.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣١ الى ٣٣]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 31-33]

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)

{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti, sonra onları meleklere arz edip: «Eğer doğru sözlüler iseniz şunların isimlerini bana haber verin» buyurdu. (31) Onlar: «Seni tenzih ederiz! Bizim, senin bize öğrettiğinden başka ilmimiz yoktur. Şüphesiz sen Alîm'sin, Hakîm'sin» dediler. (32) [Allah:] «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara haber ver» buyurdu. [Âdem] onların isimlerini kendilerine haber verince [Allah]: «Ben size, göklerin ve yerin gaybını şüphesiz bilirim; açığa vurduklarınızı da gizlemekte olduklarınızı da bilirim dememiş miydim?» buyurdu. (33)”

آدَمَ أَصْلُهُ أَأْدَمُ بِهَمْزَتَيْنِ إِلَّا أَنَّهُمْ لَيَّنُوا الثَّانِيَةَ وإذا حركت قلبت واو، كَمَا قَالُوا فِي الْجَمْعِ أَوَادِمٌ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَاخْتُلِفَ فِي اشْتِقَاقِهِ فَقِيلَ: مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ وَهُوَ وَجْهُهَا- وَقِيلَ مِنَ الْأُدْمَةِ وَهِيَ السُّمْرَةُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَمَا آدَمُ إِلَّا اسْمٌ عَجَمِيٌّ، وَأَقْرَبُ أَمْرِهِ أَنْ يَكُونَ عَلَى فَاعَلَ كَآزَرَ وَعَازَرَ وَعَابَرَ وَشَالَخَ وَفَالَغَ، وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ. والْأَسْماءَ هِيَ الْعِبَارَاتُ وَالْمُرَادُ: أَسْمَاءُ الْمُسَمَّيَاتِ، قَالَ بِذَلِكَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الْمَعْنَى

Âdem (آدَمَ) kelimesinin aslı iki hemze ile e'dem (أَأْدَمُ)'dir; ancak ikincisini teshil ettiler (yumuşattılar); harekelendiğinde ise çoğulunda evâdim (أَوَادِمٌ) dedikleri gibi vâv'a dönüştürülür; bunu el-Ahfeş söylemiştir. İştikakında ihtilaf edilmiştir: Yeryüzünün sathı/yüzü anlamına gelen edîmu'l-ard (أَدِيمِ الْأَرْضِ) kelimesinden geldiği söylenmiştir; esmerlik anlamına gelen udme (الْأُدْمَةِ) kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Âdem acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimden başkası değildir; onun en yakın durumu Âzer, Âzer, Âber, Şâlah, Fâleg ve benzerleri gibi fâ'al vezninde olmasıdır.' Esmâ (الْأَسْماءَ) ibarelerdir; kastedilen ise isimlendirilen varlıkların isimleridir. Âlimlerin çoğu bunu söylemiştir ve bu da ismin

الْحَقِيقِيُّ لِلِاسْمِ. وَالتَّأْكِيدُ بِقَوْلِهِ كُلَّها يُفِيدُ أَنَّهُ عَلَّمَهُ جَمِيعَ الْأَسْمَاءِ وَلَمْ يَخْرُجْ عَنْ هَذَا شَيْءٌ مِنْهَا كَائِنًا مَا كَانَ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّهَا أَسْمَاءُ الْمَلَائِكَةِ وَأَسْمَاءُ ذَرِّيَّةِ آدَمَ، ثم رجع عن هَذَا وَهُوَ غَيْرُ رَاجِحٍ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: أَسْمَاءُ الْمَلَائِكَةِ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ عَرَضَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ الْمُسَمَّيَاتِ أَوِ الْأَسْمَاءَ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ لِأَنَّ عَرْضَ نَفْسِ الْأَسْمَاءِ غَيْرُ وَاضِحٍ. وَعَرْضُ الشَّيْءِ: إِظْهَارُهُ، وَمِنْهُ عَرْضُ الشَّيْءِ لِلْبَيْعِ.

hakiki manasıdır. { كُلَّها } “bütün” sözüyle yapılan tekit, O'nun bütün isimleri öğrettiğini ve ne olursa olsun bunlardan hiçbir şeyin hariç kalmadığını ifade eder. İbn Cerîr, bunların meleklerin ve Âdem'in zürriyetinin isimleri olduğunu söylemiş, sonra bundan dönmüştür ve bu tercih edilen bir görüş değildir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise meleklerin isimleri olduğunu söylemiştir. İlim ehli, meleklere arz edilen şeyin bizzat isimlendirilen varlıklar (müsemmeyât) mı yoksa isimler mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; zahir olan birincisidir, çünkü isimlerin bizzat kendisinin arz edilmesi açık değildir. Bir şeyin arzı (عَرْضُ الشَّيْءِ): Onu açığa çıkarmak, göstermektir; bir şeyin satışa sunulması (arz edilmesi) ifadesi de bundandır.

وَإِنَّمَا ذُكِرَ ضَمِيرُ الْمَعْرُوضِينَ تَغْلِيبًا لِلْعُقَلَاءِ عَلَى غَيْرِهِمْ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ عَرَضَهُنَّ وَقَرَأَ أُبَيٌّ عَرَضَهَا وَإِنَّمَا رَجَعَ ضَمِيرُ عَرْضِهِمْ إِلَى مُسَمَّيَاتٍ مَعَ عَدَمِ تَقَدُّمِ ذِكْرِهَا، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهَا وَهُوَ أَسْمَاؤُهَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّ اللَّهَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ وَعَرَضَ عَلَيْهِ مَعَ ذَلِكَ الْأَجْنَاسَ أَشْخَاصًا، ثُمَّ عَرَضَ تِلْكَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ وَسَأَلَهُمْ عَنْ أَسْمَاءِ مُسَمَّيَاتِهَا الَّتِي قَدْ تَعَلَّمَهَا آدَمُ، فَقَالَ لَهُمْ آدَمُ: هَذَا اسْمُهُ كَذَا وَهَذَا اسْمُهُ كَذَا.

Arz edilenlerin zamirinin müzekker akıllılar kalıbıyla ({ عَرَضَهُمْ }) zikredilmesi, akıllıları akılsızlara tağlib yoluyladır. İbn Mes'ûd { عَرَضَهُنَّ }, Übeyy ise { عَرَضَهَا } şeklinde okumuştur. Daha önce zikirleri geçmediği halde arz edilenlerin zamirinin isimlendirilen varlıklara (müsemmeyâta) dönmesi, onlara delalet eden isimlerin daha önce geçmiş olmasındandır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Açıkça anlaşılan şudur ki; Allah Âdem'e isimleri öğretmiş, bununla birlikte cinsleri şahıslar halinde ona arz etmiş, sonra bunları meleklere arz edip Âdem'in öğrenmiş olduğu o müsemmeyâtın isimlerini onlara sormuş; Âdem de onlara: Bunun adı şu, bunun adı şudur demiştir.'

قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: فَكَانَ الْأَصَحُّ تَوَجُّهَ الْعَرْضِ إِلَى الْمُسَمَّيْنَ. ثُمَّ فِي زَمَنِ عَرْضِهِمْ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ عَرَضَهُمْ بَعْدَ أَنْ خَلَقَهُمْ. الثَّانِي أَنَّهُ صَوَّرَهُمْ لِقُلُوبِ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ عَرَضَهُمْ. وَأَمَّا أَمْرُهُ سُبْحَانَهُ لِلْمَلَائِكَةِ بِقَوْلِهِ: أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَهَذَا مِنْهُ تَعَالَى لِقَصْدِ التَّبْكِيتِ لَهُمْ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ يَعْجِزُونَ عَنْ ذَلِكَ. وَالْمُرَادُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَنَّ بَنِي آدَمَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَأَنْبَئُونِي، كَذَا قَالَ الْمُبَرِّدُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ:

el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Böylece en sahih olanı, arz etmenin bizzat isimlendirilen varlıklara yönelmiş olmasıdır.' Sonra onların arz edilme zamanı hakkında iki görüş vardır: Birincisi, onları yarattıktan sonra arz ettiğidir. İkincisi, onları meleklerin kalplerine tasvir edip sonra arz ettiğidir. Yüce Allah'ın meleklere: { أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz şunların isimlerini bana haber verin” şeklindeki emrine gelince; bu, Yüce Allah'tan onların bunu yapmaktan aciz kalacaklarını bilmesiyle birlikte onları susturmak ve acizliklerini ortaya koymak (tebkît) maksadıyla vuku bulmuştur. { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } ifadesinden murat: 'Eğer Âdemoğlunun yeryüzünde bozgunculuk çıkaracağı iddianızda doğru sözlü iseniz bana haber verin' demektir; Müberred böyle söylemiştir. Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr ise şöyle demiştir:

إِنَّ بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ قَالَ: مَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِذْ كُنْتُمْ، قَالَا: وَهَذَا خَطَأٌ. وَمَعْنَى أَنْبِئُونِي أَخْبَرُونِي. فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ اعْتَرَفُوا بِالْعَجْزِ وَالْقُصُورِ ف قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا وَسُبْحَانَ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مُنَادَى مُضَافٌ وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا. وَالْعَلِيمُ: لِلْمُبَالَغَةِ وَالدَّلَالَةِ عَلَى كَثْرَةِ الْمَعْلُومَاتِ. وَالْحَكِيمُ: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي إِثْبَاتِ الْحِكْمَةِ لَهُ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ آدَمَ أَنْ يُعْلِمَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ بَعْدَ أَنْ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَعَجَزُوا وَاعْتَرَفُوا بِالْقُصُورِ، وَلِهَذَا قَالَ سُبْحَانَهُ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ الْآيَةَ. قَالَ فِيمَا تَقَدَّمَ: أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ثُمَّ قَالَ هُنَا: أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ تَدَرُّجًا مِنَ الْمُجْمَلِ إِلَى مَا هُوَ مُبَيَّنٌ بَعْضَ بَيَانٍ، وَمَبْسُوطٌ بَعْضَ بَسْطٍ. وَفِي اخْتِصَاصِهِ بِعِلْمِ غيب السموات وَالْأَرْضِ رَدٌّ لِمَا يَتَكَلَّفُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْعِبَادِ مِنَ الِاطِّلَاعِ عَلَى شَيْءٍ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ، كَالْمُنَجِّمِينَ وَالْكُهَّانِ وَأَهْلِ الرَّمْلِ وَالسِّحْرِ وَالشَّعْوَذَةِ. وَالْمُرَادُ بِمَا يُبْدُونَ وَمَا يَكْتُمُونَ: مَا يُظْهِرُونَ وَيُسِرُّونَ كَمَا يُفِيدُهُ مَعْنَى ذَلِكَ عِنْدَ الْعَرَبِ وَمَنْ فَسَّرَهُ بِشَيْءٍ خَاصٍّ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ ذَلِكَ إِلَّا بِدَلِيلٍ. وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ آدَمَ لِأَنَّهُ خُلِقَ مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها قَالَ: عَلَّمَهُ اسم الصحفة وَالْقِدْرِ وَكُلِّ شَيْءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: عَرَضَ عَلَيْهِ أَسْمَاءَ وَلَدِهِ إِنْسَانًا إِنْسَانًا وَالدَّوَابِّ، فَقِيلَ هَذَا الْجَمَلُ، هَذَا الْحِمَارُ، هَذَا الْفَرَسُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ وَالدَّيْلَمِيُّ، عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ بِشْرٍ مَرْفُوعًا فِي قَوْلِهِ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها قَالَ: عَلَّمَ اللَّهُ آدَمَ فِي تِلْكَ الْأَسْمَاءِ أَلْفَ حِرْفَةٍ مِنَ الْحِرَفِ وَقَالَ لَهُ: قُلْ لِأَوْلَادِكَ وَلِذُرِّيَّتِكَ إِنْ لَمْ تَصْبِرُوا عَنِ الدُّنْيَا فَاطْلُبُوهَا بِهَذِهِ الْحِرَفِ وَلَا تطلبوها بالدين،

Müfessirlerden bazısı { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } ifadesinin manasının 'doğru sözlü olduğunuza göre' (iz küntüm) olduğunu söylemiştir; [Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr]: 'Bu yanlıştır' dediler. { أَنْبِئُونِي } ifadesinin manası: Bana haber verin demektir. Allah onlara bunu söyleyince acizliklerini ve kusurlarını itiraf ederek: { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } dediler. Sübhâne (سُبْحَانَ) kelimesi Halîl ve Sîbeveyh'e göre mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansubdur; Kisâî ise muzaf bir münâdâ olarak mansub olduğunu söylemiştir ki bu oldukça zayıftır. el-Alîm (الْعَلِيمُ): Mübalağa içindir ve bilinen şeylerin çokluğuna delalet eder. el-Hakîm (الْحَكِيمُ): Kendisi için hikmeti ispatta mübalağa sığasıdır. Sonra Yüce Allah onları meleklere arz edip melekler aciz kalıp yetersizliklerini itiraf edince, Âdem'e onların isimlerini kendilerine bildirmesini emretti. İşte bu sebeple Yüce Allah: { أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ } ayetini buyurmuştur. Daha önce: { أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } buyurmuş, burada ise mücmelden bir parça açıklanmış ve kısmen tafsil edilmiş olana tedrici olarak geçiş yaparak: { أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } buyurmuştur. Göklerin ve yerin gayb ilminin O'na has kılınmasında, müneccimler, kâhinler, remil, sihir ve şa'beze ehli gibi kullardan birçoğunun gayb ilminden bir şeye muttali olma konusundaki yapmacık iddia ve çabalarına bir reddiye vardır. { مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } buyruğundan murat: Araplar nezdinde bu ifadelerin verdiği mana üzere açığa vurduğunuz ve gizlediğiniz şeylerdir; bunu özel bir şeyle tefsir edenin bu iddiası ancak bir delille kabul edilebilir. Firyâbî, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem'e bu ismin verilmesi, ancak yeryüzünün yüzünden (edîminden) yaratılmış olmasındandır.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ona çanağın, tencerenin ve her şeyin ismini öğretti.» İbn Cerîr ondan bunun bir benzerini de rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ona çocuklarının isimlerini tek tek insan insan ve hayvanları arz etti; böylece: 'Bu devedir, bu merkeptir, bu attır' denildi.» Hâkim Târîh'inde, İbn Asâkir ve Deylemî, Atıyye b. Bişr'den merfû olarak: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } buyruğu hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: «Allah Âdem'e o isimler içinde zanaatlardan bin zanaat öğretti ve ona: 'Çocuklarına ve zürriyetine de ki: Dünyadan sabredemiyorsanız (dünyayı istiyorsanız), onu bu zanaatlarla talep edin, onu dinle talep etmeyin;

فَإِنَّ الدِّينَ لِي وَحْدِي خَالِصًا، وَيْلٌ لِمَنْ طَلَبَ الدُّنْيَا بِالدِّينِ وَيْلٌ لَهُ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي رَافِعٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مُثِّلَتْ لِي أُمَّتِي فِي الْمَاءِ وَالطِّينِ، وَعُلِّمْتُ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا كَمَا عُلِّمَ آدَمُ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا» .

çünkü din yalnızca ve ihlasla bana aittir; dini alet ederek dünyayı talep edene yazıklar olsun, ona yazıklar olsun!' dedi.» Deylemî, Ebû Râfi'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetim bana su ve çamur içindeyken gösterildi ve tıpkı Âdem'e bütün isimler öğretildiği gibi bana da bütün isimler öğretildi.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: أَسْمَاءَ ذُرِّيَّتِهِ أَجْمَعِينَ ثُمَّ عَرَضَهُمْ قَالَ: أَخَذَهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ. وَأَخْرَجَ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: أَسْمَاءَ الْمَلَائِكَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هِيَ هَذِهِ الْأَسْمَاءُ الَّتِي يَتَعَارَفُ بِهَا النَّاسُ ثُمَّ عَرَضَهُمْ يَعْنِي عَرَضَ أَسْمَاءَ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي عَلَّمَهَا آدَمَ مِنْ أَصْنَافِ الْخَلْقِ. فَقالَ: أَنْبِئُونِي يَقُولُ: أَخْبِرُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي لَمْ أَجْعَلْ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا: سُبْحانَكَ تَنْزِيهًا لِلَّهِ مِنْ أَنْ يَكُونَ يَعْلَمُ الْغَيْبَ أَحَدٌ غَيْرُهُ، تُبْنَا إِلَيْكَ لَا عِلْمَ لَنا تبرؤوا مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا كَمَا عَلَّمْتَ آدَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: عَرَضَ أَصْحَابَ الْأَسْمَاءِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bütün zürriyetinin isimlerini [öğretti], { ثُمَّ عَرَضَهُمْ } sonra onları arz etti, dedi ki: Onları onun sulbünden çıkardı.» Rebî' b. Enes'ten: «Meleklerin isimlerini [öğretti]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bunlar insanların birbirleriyle iletişim kurduğu şu isimlerdir; { ثُمَّ عَرَضَهُمْ } yani yaratılmışların sınıflarından Âdem'e öğrettiği bütün şeylerin isimlerini arz etti. { فَقالَ أَنْبِئُونِي } buyurarak şöyle dedi: { بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } ‘Eğer yeryüzünde bir halife var etmeyeceğimi biliyor idiyseniz bana haber verin.’ { قالُوا سُبْحانَكَ } O'ndan başka hiçbir kimsenin gaybı bilemeyeceğini belirterek Allah'ı tenzih etmek üzere: ‘Sana tövbe ettik, { لَا عِلْمَ لَنا } Âdem'e öğrettiğin gibi { إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } bizim senin bize öğrettiğinden başka gayb ilmimiz yoktur’ diyerek gayb ilminden beri olduklarını bildirdiler.» İbn Cerîr, Mücâhid'den: «İsimlerin sahiplerini meleklere arz etti» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

الْعَلِيمُ: الَّذِي قَدْ كَمَلَ فِي عِلْمِهِ، وَالْحَكِيمُ الَّذِي قَدْ كَمَلَ فِي حُكْمِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَنَّ بَنِي آدَمَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَيَسْفِكُونَ الدِّمَاءَ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ قَالَ: قَوْلُهُمْ: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ يَعْنِي: مَا أَسَرَّ إِبْلِيسُ فِي نَفْسِهِ مِنَ الْكِبْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ مَا تُبْدُونَ مَا تُظْهِرُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ يَقُولُ: أَعْلَمُ السِّرَّ كَمَا أَعْلَمُ الْعَلَانِيَةَ.

«el-Alîm: İlminde kemale ermiş olan; el-Hakîm: Hükmünde/hikmetinde kemale ermiş olandır.» İbn Cerîr, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden naklettiğine göre: { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } 'Âdemoğullarının yeryüzünde fesat çıkaracağı ve kan dökeceği hususunda [doğru sözlü iseniz]'; { وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ } 'Onların: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } sözleridir'; { وما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } 'Yani İblis'in içinde gizlediği kibirdir' dediler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ مَا تُبْدُونَ } açığa vurduğunuz şeylerdir; { وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } şöyle buyurmaktadır: Aleni olanı bildiğim gibi sırrı da bilirim.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٣٤]

[Bakara Suresi (2): Ayet 34]

وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)

{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “Hani meleklere: «Âdem'e secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O yüz çevirdi, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” (34)

إِذْ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: وَاذْكُرْ إِذْ قُلْنَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِذْ زَائِدَةٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْمَلَائِكَةِ وَآدَمَ. السُّجُودُ مَعْنَاهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: التَّذَلُّلُ وَالْخُضُوعُ. وَغَايَتُهُ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَى الْأَرْضِ.

{ إِذْ } takdiri «Hani söylediğimiz vakti hatırla» şeklinde olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır. Ebû Ubeyde: 'İz zaiddir' demiştir ki bu zayıftır. Melekler ve Âdem hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. Secde (السُّجُودُ) kelimesinin Arapların kelamındaki manası: Boyun eğmek ve tezellüldür (alçalmaktır). Nihai derecesi ise yüzü yere koymaktır.

قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: سَجَدَ إِذَا تَطَامَنَ، وَكُلُّ مَا سَجَدَ فَقَدْ ذَلَّ، وَالْإِسْجَادُ: إِدَامَةُ النَّظَرِ. وَقَالَ أَبُو عُمَرَ: وَسَجَدَ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ فَضِيلَةٌ لِآدَمَ ﵇ عَظِيمَةٌ حَيْثُ أَسْجَدَ اللَّهُ لَهُ مَلَائِكَتَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ السُّجُودَ كَانَ لِلَّهِ وَلَمْ يَكُنْ لِآدَمَ، وَإِنَّمَا كَانُوا مُسْتَقْبِلِينَ لَهُ عِنْدَ السُّجُودِ، وَلَا مُلْجِئَ لِهَذَا فَإِنَّ السُّجُودَ لِلْبَشَرِ قَدْ يَكُونُ جَائِزًا فِي بَعْضِ الشَّرَائِعِ بِحَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ الْمَصَالِحُ. وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ السُّجُودَ لِآدَمَ وَكَذَلِكَ الْآيَةُ الْأُخْرَى أَعْنِي قَوْلَهُ: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ وَقَالَ تَعَالَى: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً فَلَا يَسْتَلْزِمُ تَحْرِيمُهُ لِغَيْرِ اللَّهِ فِي شَرِيعَةِ نبينا محمد ﷺ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فِي سَائِرِ الشَّرَائِعِ. وَمَعْنَى السُّجُودِ هُنَا: هُوَ وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ قَوْمٌ:

İbn Fâris şöyle demiştir: 'Eğilip alçaldığı zaman «secede» (سَجَدَ) denir; secde eden her varlık boyun eğmiştir. İscâd (الْإِسْجَادُ) ise bakışı devam ettirmektir.' Ebû Ömer şöyle demiştir: 'Başını öne eğdiği zaman «secede» denir.' Bu ayette Âdem aleyhisselâm için büyük bir fazilet vardır; zira Allah meleklerini ona secde ettirmiştir. Secdenin Âdem'e değil Allah'a olduğu, [meleklerin] secde esnasında sadece ona yöneldikleri de söylenmiştir. Fakat böyle bir yoruma mecbur kılan bir durum yoktur; zira insan için secde etmek maslahatların gerektirdiği duruma göre bazı şeriatlarda caiz olabilmektedir. Nitekim bu ayet secdenin Âdem'e olduğuna delalet etmiştir; diğer ayet, yani O'nun: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Onu tamamlayıp içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın” buyruğu da böyledir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّداً } “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun için secdeye kapandılar.” Dolayısıyla Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatında Allah'tan başkasına secdenin haram kılınmış olması, diğer bütün şeriatlarda da böyle olmasını gerektirmez. Buradaki secdenin manası: Alnı yere koymaktır; cumhurun benimsediği görüş de budur. Bir topluluk ise şöyle demiştir:

هُوَ مُجَرَّدُ التَّذَلُّلِ وَالِانْقِيَادِ. وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ هَلْ كَانَ السُّجُودُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ قَبْلَ تَعْلِيمِهِ الْأَسْمَاءَ أَمْ بَعْدَهُ؟

onun sırf boyun eğmek ve itaat etmek olduğunu söylemiştir. Meleklerin Âdem'e secdesinin isimlerin ona öğretilmesinden önce mi yoksa sonra mı olduğu hususunda ihtilaf vuku bulmuştur.

وَقَدْ أَطَالَ الْبَحْثَ فِي ذَلِكَ الْبِقَاعِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. وَظَاهِرُ السِّيَاقِ أَنَّهُ وَقَعَ التَّعْلِيمُ وَتَعَقَّبَهُ الْأَمْرُ بِالسُّجُودِ، وَتَعَقَّبَهُ إِسْكَانُهُ الْجَنَّةَ ثُمَّ إِخْرَاجُهُ مِنْهَا وَإِسْكَانُهُ الْأَرْضَ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ لِأَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ وَبَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ: كانَ مِنَ الْجِنِّ الذين كانوا في الأرض.

Bikâî, tefsirinde bu konudaki incelemeyi uzatmıştır. Siyakın zahiri şudur ki: [Önce] öğretme gerçekleşmiş, ardından secde emri gelmiş, ardından onun Cennet'e yerleştirilmesi, sonra oradan çıkarılması ve yeryüzüne yerleştirilmesi vuku bulmuştur. { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç” buyruğundaki [istisna] ise muttasıl bir istisnadır; zira cumhurun söylediğine göre o, meleklerdendi. Şehr b. Havşeb ve bazı usûlcüler ise şöyle demiştir: [İblis], yeryüzünde bulunan cinlerdendi.

فَيَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ عَلَى هَذَا مُنْقِطَعًا. وَاسْتَدَلُّوا عَلَى هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ وَالْجِنُّ غَيْرُ الْمَلَائِكَةِ، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَخْرُجَ إِبْلِيسُ عَنْ جُمْلَةِ الْمَلَائِكَةِ، لِمَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ شَقَائِهِ عدلا منه لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَلَيْسَ فِي خَلْقِهِ مِنْ نَارٍ وَلَا تَرْكِيبِ الشَّهْوَةِ فِيهِ حِينَ غَضِبَ عَلَيْهِ مَا يَدْفَعُ أَنَّهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَأَيْضًا عَلَى تَسْلِيمِ ذَلِكَ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا تَغْلِيبًا لِلْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ أُلُوفٌ مُؤَلَّفَةٌ عَلَى إِبْلِيسَ الَّذِي هُوَ فَرْدٌ وَاحِدٌ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ. وَمَعْنَى أَبى امْتَنَعَ مِنْ فِعْلِ مَا أُمِرَ بِهِ. وَالِاسْتِكْبَارُ: الِاسْتِعْظَامُ لِلنَّفْسِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﷺ «إِنَّ الْكِبْرَ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ» وَفِي رِوَايَةٍ «غَمْصُ» بِالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أَيْ مِنْ جِنْسِهِمْ. قِيلَ إِنَّ «كَانَ» هُنَا بِمَعْنَى صَارَ. وَقَالَ ابْنُ فُورَكٍ: إِنَّهُ خَطَأٌ تَرُدُّهُ الْأُصُولُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ السَّجْدَةُ لِآدَمَ وَالطَّاعَةُ لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

Buna göre istisna munkatı' olur. Onlar buna Yüce Allah'ın: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Kendilerine emrettiği şeylerde Allah'a isyan etmezler ve emrolundukları şeyleri yaparlar” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” buyruğunu delil getirmişlerdir; zira cin melekten başkadır. İlk görüş sahipleri ise şöyle cevap vermişlerdir: Allah'ın ilminde onun bedbahtlığının önceden geçmiş olması sebebiyle -ki bu O'nun bir adaleti olup O { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “yaptığından sorulmaz”- İblis'in melekler topluluğundan çıkması imkânsız değildir. Onun ateşten yaratılmış olması da, gazaba uğradığı vakit kendisinde şehvetin var edilmiş olması da meleklerden olmasına engel değildir. Ayrıca bu kabul edilse bile, aralarında tek bir fert olan İblis'e karşı binlerce melek taifesinin tağlîb edilmesi yoluyla istisnanın muttasıl olması da imkânsız değildir. { أَبى } fiilinin manası: Kendisine emredilen şeyi yapmaktan kaçındı demektir. İstikbâr (الِاسْتِكْبَارُ): Kendini büyük görmektir. Nitekim Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Kibir, hakkı inkâr etmek ve insanları küçük görmektir» buyurduğu sabittir; bir rivayette noktasız sad harfiyle «ğams» (غَمْصُ) şeklinde geçmektedir. { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” yani onların cinsindendi. Buradaki 'kâne' (كَانَ) fiilinin 'sâra' (صَارَ - oldu) manasında olduğu söylenmiştir. İbn Fûrek ise bunun usûlün reddettiği bir hata olduğunu söylemiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Secde Âdem'e, itaat ise Allah'a idi.» İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

سَجَدُوا كَرَامَةً مِنَ اللَّهِ أَكْرَمَ بِهَا آدَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْمُزَنِيِّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ آدَمَ كَالْكَعْبَةِ.

«Allah'ın Âdem'i kendisiyle şereflendirdiği bir ikram olarak secde ettiler.» İbn Asâkir, İbrâhim el-Müzenî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah Âdem'i Kâbe gibi kıldı.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ اسْمُهُ عَزَازِيلُ، وَكَانَ مِنْ أَشْرَافِ الْمَلَائِكَةِ مِنْ ذَوِي الْأَجْنِحَةِ الْأَرْبَعَةِ، ثُمَّ أَبْلَسَ بَعْدُ. وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ إِبْلِيسَ لِأَنَّ اللَّهَ أَبْلَسَهُ مِنَ الْخَيْرِ كُلِّهِ. أَيْ آيَسَهُ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْهُ قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ قَبْلَ أَنْ يَرْتَكِبَ الْمَعْصِيَةَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ اسْمُهُ عَزَازِيلَ، وَكَانَ مِنْ سُكَّانِ الْأَرْضِ، وَكَانَ مِنْ أَشَدِّ الْمَلَائِكَةِ اجْتِهَادًا وَأَكْثَرِهِمْ عِلْمًا، فَذَلِكَ دَعَاهُ إِلَى الْكِبْرِ، وَكَانَ مِنْ حَيٍّ يُسَمَّوْنَ جِنًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ مِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ، وَكَانَ يُدَبِّرُ أَمْرَ سَمَاءِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ أَمَرَ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ، فَقَالَ: لَكَ الْجَنَّةُ وَلِمَنْ سَجَدَ مِنْ وَلَدِكَ وَأَمَرَ إِبْلِيسَ بِالسُّجُودِ فَأَبَى أَنْ يَسْجُدَ، فَقَالَ: لَكَ النَّارُ وَلِمَنْ أَبَى مِنْ وَلَدِكَ أَنْ يَسْجُدَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ قَالَ: جَعَلَهُ اللَّهُ كَافِرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُؤْمِنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: ابْتَدَأَ اللَّهُ خَلْقَ إِبْلِيسَ عَلَى الْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ، وَعَمِلَ بِعَمَلِ الْمَلَائِكَةِ فَصَيَّرَهُ إِلَى مَا ابْتُدِئَ إِلَيْهِ خَلْقُهُ مِنَ الْكُفْرِ، قَالَ الله: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ.

İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve İbnu'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İblis'in ismi Azâzîl idi. O meleklerin şereflilerinden ve dört kanat sahiplerindendi; sonra [rahmetten] ümidini kesti.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ona İblis ismi verildi; çünkü Allah onu bütün hayırdan ümitsiz kıldı, yani onu hayırdan mahrum bıraktı.» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Enbârî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İblis, günah işlemeden önce meleklerdendi, ismi Azâzîl idi ve yeryüzü sâkinlerindendi. Meleklerin en çok gayret edeni ve en çok ilim sahibi olanıydı; bu durum onu kibre sevk etti. O, cin denilen bir kabiledendi.» İbnu'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İblis cennetin bekçilerindendi ve dünya semasının işini idare ediyordu.» Muhammed b. Nasr, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Âdem'e secde etmesini emretti, o da secde etti. Bunun üzerine: 'Cennet sanadır ve zürriyetinden secde edenleredir' buyurdu. İblis'e secde etmesini emretti, o secde etmekten kaçındı. Bunun üzerine: 'Ateş sanadır ve zürriyetinden secde etmekten kaçınanlaradır' buyurdu.» İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah onu iman etmeye güç yetiremeyen bir kâfir kıldı.» İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah İblis'in yaratılışını küfür ve sapıklık üzere başlattı; o meleklerin ameliyle amel etti, nihayetinde Allah onu yaratılışının başlangıcındaki küfre döndürdü. Allah: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } buyurmuştur.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٥ الى ٣٩]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 35-39]

وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)

{ وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩) } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, orada dilediğiniz yerden bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' (35) Derken Şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları [nimet]ten çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme ve bir geçimlik vardır' dedik. (36) Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; O da tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. (37) Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.' (38) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (39)”

اسْكُنْ أَيِ اتَّخِذِ الْجَنَّةَ مَسْكَنًا وَهُوَ مَحَلُّ السُّكُونِ، وَأَمَّا مَا قَالَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّ في قوله:

{ اسْكُنْ } “yerleş”; yani cenneti bir mesken edin ki orası sükûn (yerleşip huzur bulma) mahallidir. Bazı müfessirlerin, O'nun şu buyruğunda:

اسْكُنْ تَنْبِيهًا عَلَى الْخُرُوجِ لِأَنَّ السُّكْنَى لَا تَكُونُ مِلْكًا وَأُخِذَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَنْ أَسْكَنَ رَجُلًا مَنْزِلًا لَهُ فَإِنَّهُ لَا يَمْلِكُهُ بِذَلِكَ، وَإِنَّ لَهُ أَنْ يُخْرِجَهُ مِنْهُ، فَهُوَ مَعْنًى عُرْفِيٌّ، وَالْوَاجِبُ الأخذ بالمعنى العرفي إِذَا لَمْ تَثْبُتْ فِي اللَّفْظِ حَقِيقَةٌ شَرْعِيَّةٌ. أَنْتَ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ الْمُسْتَكِنِّ فِي الْفِعْلِ لِيَصِحَّ الْعَطْفُ عَلَيْهِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْعَطْفُ عَلَى الضَّمِيرِ الْمَرْفُوعِ الْمُسْتَكِنِّ إِلَّا بَعْدَ تَأْكِيدِهِ بِمُنْفَصِلٍ. وَقَدْ يَجِيءُ العطف نادر بغير تأكيد كقول الشاعر:

{ اسْكُنْ } “yerleş” buyruğunda [oradan] çıkışa bir uyarı bulunduğunu, çünkü iskânın mülkiyet demek olmadığını söylemelerine ve bunu bir grup âlimin bir adama bir evde oturma izni veren kişinin bu sebeple ona sahip kılmayacağı ve onu oradan çıkarma hakkı bulunduğu yönündeki sözünden almalarına gelince; bu örfî bir manadır. Lafızda şer'î bir hakikat sabit olmadığı takdirde örfî manayı almak vaciptir. { أَنْتَ } “sen” kelimesi, fiildeki müstetir (gizli) zamirin tekitidir; nitekim nahiv ilminde kararlaştırıldığı üzere merfû müstetir zamire ancak munfasıl bir zamirle tekit edildikten sonra atıf yapılması caiz olduğundan, üzerine atfın sahih olması için [gelmiştir]. Bazen şairin şu sözünde olduğu gibi tekitsiz atıf nadir de olsa gelir:

قلت إذا أَقْبَلَتْ وَزُهْرٌ تَهَادَى ... كَنِعَاجِ الْمَلَا تَعَسَّفْنَ رَمْلَا

«Kuma bata çıka yürüyen çöl ceylanları gibi salına salına geldiğinde ben ve Zühr [şöyle] dedim...»

وَقَوْلُهُ: وَزَوْجُكَ أَيْ حَوَّاءُ وَهَذِهِ هِيَ اللُّغَةُ الفصيحة زوج بغير هاء، وقد جاء بهاء قَلِيلًا، كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مَعَ إِحْدَى نِسَائِهِ، فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَدَعَاهُ وَقَالَ: «يَا فُلَانُ هَذِهِ زَوْجَتِي فُلَانَةُ» الْحَدِيثَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: { وَزَوْجُكَ } “ve eşin” buyruğu, yani Havvâ demektir. Fasih olan lügat te'siz (he'siz) 'zevc' (زوج) kelimesidir. Sahîh-i Müslim'de geçen Enes hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından biriyle beraberken yanından bir adamın geçtiği, onu çağırıp: «Ey filan, bu [benim] eşim (zevcedir) filancadır» buyurduğu hadiste olduğu gibi az da olsa 'tâ' (he) ile gelmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

وَإِنَّ الَّذِي يَسْعَى لِيُفْسِدَ زَوْجَتِي ... كَسَاعٍ إِلَى أُسْدِ الشَّرَى يَسْتَمِيلُهَا

«Benim eşimin ahlakını bozmaya çalışan kişi, Şerâ ormanının aslanlarını kendine çekmeye çalışan kimse gibidir.»

ورَغَداً بِفَتْحِ الْمُعْجَمَةِ، وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ وَابْنُ وَثَّابٍ بِسُكُونِهَا، وَالرَّغَدُ: الْعَيْشُ الْهَنِيءُ الَّذِي لَا عَنَاءَ فِيهِ، وهو منصوب على الصفة لمصدر محذوف. وحَيْثُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الضَّمِّ، وَفِيهَا لُغَاتٌ كَثِيرَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْعَرَبِيَّةِ. وَالْقُرْبُ: الدُّنُوُّ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: قَرُبَ الشَّيْءُ بِالضَّمِّ يَقْرُبُ قُرْبًا: أَيْ دَنَا، وَقَرِبْتُهُ بِالْكَسْرِ أَقْرَبُهُ قُرْبَانًا: أَيْ دَنَوْتُ منه، وقربت أقرب قرابة مثل أَكْتُبُ كِتَابَةً: إِذَا سِرْتَ إِلَى الْمَاءِ وَبَيْنَكَ وَبَيْنَهُ لَيْلَةٌ، وَالِاسْمُ الْقُرْبُ، قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: قُلْتُ لِأَعْرَابِيٍّ مَا الْقُرْبُ؟ قَالَ: سَيْرُ اللَّيْلِ لِوُرُودِ الْغَدِ. وَالنَّهْيُ عَنِ الْقُرْبِ فِيهِ سَدٌّ لِلذَّرِيعَةِ وَقَطْعٌ لِلْوَسِيلَةِ، وَلِهَذَا جَاءَ بِهِ عِوَضًا عَنِ الْأَكْلِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْقُرْبِ لَا يَسْتَلْزِمُ النَّهْيَ عَنِ الْأَكْلِ، لِأَنَّهُ قَدْ يَأْكُلُ مِنْ ثَمَرِ الشَّجَرَةِ مَنْ هُوَ بَعِيدٌ عَنْهَا إِذَا يُحْمَلُ إِلَيْهِ، فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ:

{ رَغَداً } “bol bol” gayn harfinin fethasıyladır; en-Nehaî ve İbn Vessâb ise sükûnuyla okumuşlardır. Rağad (الرَّغَدُ): İçinde hiçbir zahmet bulunmayan rahat ve bol geçimdir; hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak mensûbdur. { حَيْثُ } kelimesi damme üzere mebnîdir; Arapça [dilbilgisi] kitaplarında zikredilen birçok lügati (şivesi) vardır. Kurb (الْقُرْبُ): Yaklaşmaktır. Sıhâh'ta şöyle der: «Damme ile 'Karube'ş-şey'u yakrubu kurban' (قَرُبَ الشَّيْءُ يَقْرُبُ قُرْبًا): Yani yaklaştı demektir. Kesre ile 'karibtühû akrebühû kurbânen' (قَرِبْتُهُ أَقْرَبُهُ قُرْبَانًا): Yani ona yaklaştım demektir. 'Ketebtü kitâbeten' gibi 'karibtü akrubu kırâbeten': Seninle su arasında bir gecelik mesafe varken suya doğru yürüdüğün zaman kullanılır. İsim ise 'kurb'dur.» el-Asmaî şöyle demiştir: «Bir bedeviye 'Kurb nedir?' diye sordum. 'Ertesi gün suya varmak için geceleyin yürümektir' dedi.» Yaklaşmaktan nehyetmede sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) ve vesileyi kesme anlamı vardır. Bu sebeple yemek yerine yaklaşma zikredilmiştir. Yaklaşmaktan nehyetmenin mutlaka yemekten nehyetmeyi gerektirmediği gizli değildir; çünkü kendisine taşındığı takdirde ağaçtan uzak olan biri de onun meyvesinden yiyebilir. Dolayısıyla şöyle denmesi daha uygundur:

الْمَنْعُ مِنَ الْأَكْلِ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْمَقَامِ. وَالشَّجَرُ: مَا كَانَ لَهُ سَاقٌ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ وواحده شجرة، وقرئ بكسر الشين والياء الْمُثَنَّاةِ مِنْ تَحْتِ مَكَانِ الْجِيمِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ «هَذِي» بِالْيَاءِ بَدَلَ الْهَاءِ وَهُوَ الْأَصْلُ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الشَّجَرَةِ، فَقِيلَ: هِيَ الْكَرْمُ، وَقِيلَ: السُّنْبُلَةُ وَقِيلَ: التِّينُ، وَقِيلَ: الْحِنْطَةُ، وَسَيَأْتِي مَا رُوِيَ عَنِ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي تَعْيِينِهَا. وَقَوْلُهُ: فَتَكُونا مَعْطُوفٌ عَلَى تَقْرَبا فِي الْكَشَّافِ، أَوْ نُصِبَ فِي جَوَابِ النَّهْيِ وَهُوَ الْأَظْهَرُ. وَالظُّلْمُ أَصْلُهُ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَالْأَرْضُ الْمَظْلُومَةُ: الَّتِي لَمْ تُحْفَرْ قَطُّ ثُمَّ حُفِرَتْ، وَرَجُلٌ ظَلِيمٌ: شَدِيدُ الظُّلْمِ. وَالْمُرَادُ هُنَا فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ بِالْمَعْصِيَةِ، وَكَلَامُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَاخْتِلَافُ مَذَاهِبِهِمْ فِي ذَلِكَ مُدَوَّنٌ فِي مَوَاطِنِهِ، وَقَدْ أَطَالَ الْبَحْثَ فِي ذَلِكَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ فإنه مفيد. فَأَزَلَّهُمَا مِنَ الزَّلَّةِ وَهِيَ الْخَطِيئَةُ أَيِ اسْتَزَلَّهُمَا وَأَوْقَعَهُمَا فِيهَا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ: فَأَزَالَهُمَا بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ، مِنَ الإزالة وهي التنحية:

Yemekten menedilme makamdan anlaşılmaktadır. Şecer (الشَّجَرُ): Yer bitkilerinden gövdesi olan şeylerdir; tekili şeceradır (شجرة). Şin harfinin kesresiyle ve cim yerine alttan iki noktalı ye ile [şiyera] şeklinde de okunmuştur. İbn Muhaysın, he yerine ye ile aslı üzere «hâzî» (هَذِي) şeklinde okumuştur. İlim ehli bu ağacın tefsirinde ihtilaf etmiştir: Üzüm asması olduğu söylenmiş, buğday başağı olduğu söylenmiş, incir olduğu söylenmiş ve buğday olduğu söylenmiştir. Bunun tayini hususunda sahâbe ve sonrakilerden rivayet edilenler gelecektir. Yüce Allah'ın: { فَتَكُونا } “olursunuz” buyruğu Keşşâf'ta { تَقْرَبا } üzerine matuftur veya nehyin cevabında mensûb kılınmıştır ki daha zahir olanı budur. Zulüm (الظُّلْمُ) kelimesinin aslı: Bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır. 'el-Ardu'l-mazlûme' (الْأَرْضُ الْمَظْلُومَةُ): Asla kazılmamış olup da sonradan kazılan topraktır. 'Racülün zalîm' (رَجُلٌ ظَلِيمٌ): Çok zalim adam demektir. Buradaki murat: { فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } günah işleyerek nefislerine zulmedenlerden olursunuz demektir. İlim ehlinin peygamberlerin ismeti konusundaki sözleri ve bu husustaki mezhep farklılıkları kendi yerlerinde yazılmıştır. Râzî bu makamda tefsirinde bu araştırmayı uzatmıştır; faydalı olduğu için oraya müracaat edilmelidir. { فَأَزَلَّهُمَا } “onları kaydırdı” ifadesi, hata demek olan zelleden (الزَّلَّةِ) gelmektedir; yani onları kaydırdı ve hataya düşürdü demektir. Hamza, elifin ispatıyla [uzatarak] { فَأَزَالَهُمَا } şeklinde okumuştur ki bu uzaklaştırmak manasındaki izâleden (الْإِزَالَةِ) gelir:

أَيْ نَحَّاهُمَا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِ الْأَلِفِ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُوَ مِنَ الزَّوَالِ: أَيْ صَرَفَهُمَا عما كانا عَلَيْهِ مِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْقِرَاءَتَانِ بِمَعْنًى، إِلَّا أَنَّ قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ أَمْكَنُ فِي الْمَعْنَى يُقَالُ مِنْهُ: أزللته فزلّ وعَنْها مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ أَزَلَّهُمَا عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى أَصْدَرَ: أَيْ أَصْدَرَ الشَّيْطَانُ زَلَّتَهُمَا

Yani ikisini uzaklaştırdı. Diğerleri ise elifin hazfiyle [kısa] okumuşlardır. İbn Keysân şöyle demiştir: «Bu 'zevâl'dendir; yani ikisini bulundukları itaatten günaha çevirdi demektir.» Kurtubî şöyle demiştir: «Buna göre iki kıraat aynı manada olur; ancak çoğunluğun kıraati mana bakımından daha kuvvetlidir. Bundan dolayı 'ezleltühû fe-zelle' (أزللته فزلّ) denir.» { عَنْها } “oradan” lafzı, 'çıkardı/kaynaklandırdı' manasını tazammun etmesi üzere { أَزَلَّهُمَا } kavline taalluk eder; yani şeytan onların hatasını

عَنْهَا، أَيْ بِسَبَبِهَا، يَعْنِي الشَّجَرَةَ. وَقِيلَ الضَّمِيرُ لِلْجَنَّةِ، وَعَلَى هَذَا فَالْفِعْلُ مُضَمَّنٌ مَعْنَى أَبْعَدَهُمَا: أَيْ أَبْعَدَهُمَا عَنِ الْجَنَّةِ. وَقَوْلُهُ: فَأَخْرَجَهُما تَأْكِيدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى: أَيْ أَزَلَّهُمَا إِنْ كَانَ مَعْنَاهُ زَالَ عَنِ الْمَكَانِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعْنَاهُ كَذَلِكَ فَهُوَ تَأْسِيسٌ، لِأَنَّ الْإِخْرَاجَ فِيهِ زِيَادَةٌ عَلَى مُجَرَّدِ الصَّرْفِ وَالْإِبْعَادِ وَنَحْوِهِمَا، لِأَنَّ الصَّرْفَ عَنِ الشَّجَرَةِ وَالْإِبْعَادَ عَنْهَا قَدْ يَكُونُ مَعَ الْبَقَاءِ فِي الْجَنَّةِ بِخِلَافِ الْإِخْرَاجِ لَهُمَا عَمَّا كَانَا فِيهِ مِنَ النَّعِيمِ وَالْكَرَامَةِ أَوْ مِنَ الْجَنَّةِ، وَإِنَّمَا نَسَبَ ذَلِكَ إِلَى الشَّيْطَانِ لِأَنَّهُ الَّذِي تَوَلَّى إِغْوَاءَ آدَمَ حَتَّى أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْكَيْفِيَّةِ الَّتِي فَعَلَهَا الشَّيْطَانُ فِي إِزْلَالِهِمَا، فَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ ذَلِكَ بِمُشَافَهَةٍ مِنْهُ لَهُمَا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ وَالْمُقَاسَمَةُ ظَاهِرُهَا الْمُشَافَهَةُ. وَقِيلَ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُ إِلَّا مُجَرَّدُ الْوَسْوَسَةِ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا سَيَأْتِي فِي الْمَرْوِيِّ عَنِ السَّلَفِ، وَقَوْلُهُ:

ondan, yani onun (o ağacın) sebebiyle meydana getirdi. Zamirin cennete ait olduğu da söylenmiştir; buna göre fiil 'ikisini uzaklaştırdı' manasını tazammun eder, yani onları cennetten uzaklaştırdı demektir. Yüce Allah'ın: { فَأَخْرَجَهُما } “onları çıkardı” buyruğu, şayet { أَزَلَّهُمَا } kavlinin manası 'mekândan zeval buldu/ayrıldı' ise birinci cümlenin mazmununun tekitidir. Eğer manası böyle değilse yeni bir mana kurmadır (te'sîstir); çünkü çıkarmada, sadece çevirme ve uzaklaştırma gibi şeylerin ötesinde fazlalık vardır. Zira ağaçtan çevrilmek ve ondan uzaklaştırılmak cennette kalmakla birlikte olabilir; oysa içinde bulundukları nimet ve ikramdan yahut cennetten çıkarılmaları böyle değildir. Bunun şeytana nispet edilmesi, Âdem ağaçtan yiyinceye kadar onu saptırmayı üstlenen kişi olmasından dolayıdır. İlim ehli şeytanın onları kaydırma hususunda yaptığı şeyin keyfiyetinde ihtilaf etmiştir: Bunun şeytanın onlarla yüz yüze konuşması (müşâfehe) suretiyle olduğu söylenmiştir ki cumhur bu görüşe gitmiş ve Yüce Allah'ın: { وَقاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Onlara: 'Ben gerçekten size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti” buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira karşılıklı yeminleşmenin zahiri yüz yüze konuşmadır. Ondan sadece vesvese sadır olduğu da söylenmiştir; seleften nakledilen rivayetler arasında gelecek olan başka şeyler de söylenmiştir. Yüce Allah'ın:

اهْبِطُوا خِطَابٌ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ، وَخُوطِبَا بِمَا يُخَاطَبُ بِهِ الْجَمْعُ لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ أَقَلُّ الْجَمْعِ عِنْدَ الْبَعْضِ مِنْ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ وَقِيلَ إِنَّهُ خِطَابٌ لَهُمَا وَلِذُرِّيَّتِهِمَا، لِأَنَّهُمَا لَمَّا كَانَا أَصْلَ هَذَا النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ جُعِلَا بِمَنْزِلَتِهِ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ الْوَاقِعَةَ حَالًا مُبَيِّنًا لِلْهَيْئَةِ الثَّابِتَةِ لِلْمَأْمُورِينَ بِالْهُبُوطِ تُفِيدُ ذَلِكَ. وَالْعَدُوُّ خِلَافُ الصَّدِيقِ، وَهُوَ مِنْ عَدَا إِذَا ظَلَمَ وَيُقَالُ ذِئْبٌ عَدَوَانٌ: أَيْ يَعْدُو عَلَى النَّاسِ، وَالْعُدْوَانُ:

{ اهْبِطُوا } “inin” buyruğu, Âdem ve Havvâ'ya bir hitaptır. Arap dili imamlarından bazısına göre ikil, çoğulun en azı olduğu için çoğula hitap edilen lafızla kendilerine hitap edilmiştir. İkisine ve zürriyetlerine hitap olduğu da söylenmiştir; zira onlar insan türünün aslı oldukları için onun konumunda kılınmışlardır. Yüce Allah'ın: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “birbirinize düşman olarak” buyruğu buna delalet eder; zira inmekle emrolunanlar için sabit olan heyeti açıklayan bir hâl cümlesi olan bu ifade bunu ifade etmektedir. Adüvv (الْعَدُوُّ): Dostun (sadîkın) zıddıdır; zulmetti manasındaki 'adâ' (عَدَا) fiilindendir. 'Zi'bün adevân' (ذِئْبٌ عَدَوَانٌ): İnsanlara saldıran kurt demektir. Udvân (الْعُدْوَانُ):

الظُّلْمُ الصُّرَاحُ وَقِيلَ إِنَّهُ مأخوذ من المجاوزة، يقال عداه: وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ، فَإِنَّ مَنْ ظَلَمَ فَقَدْ تَجَاوَزَ. وَإِنَّمَا أَخْبَرَ عَنْ قَوْلِهِ بَعْضُكُمْ بِقَوْلِهِ: عَدُوٌّ مَعَ كَوْنِهِ مُفْرَدًا، لِأَنَّ لَفْظَ بَعْضٍ وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ مُحْتَمِلًا لِلتَّعَدُّدِ فَهُوَ مُفْرَدٌ، فَرُوعِيَ جَانِبُ اللَّفْظِ وَأَخْبَرَ عَنْهُ بِالْمُفْرَدِ، وَقَدْ يُرَاعِي الْمَعْنَى فَيُخْبِرُ عَنْهُ بِالْمُتَعَدِّدِ. وَقَدْ يُجَابُ بِأَنَّ عَدُوٌّ وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا فَقَدْ يَقَعُ مَوْقِعَ المتعدد كقوله تعالى: وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ وَقَوْلِهِ: يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْعَدُوُّ اسْمٌ جَامِعٌ لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالثَّلَاثَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْمُسْتَقَرِّ:

Açık zulümdür. Haddi aşmaktan (mücâvezeden) alındığı da söylenmiştir; 'adâhu' denir. İki mana birbirine yakındır; zira zulmeden kimse haddi aşmıştır. { بَعْضُكُمْ } “birbirinize” kelimesinden müfred olduğu hâlde { عَدُوٌّ } “düşman” olarak haber verilmesi şundandır: 'Ba'd' lafzı her ne kadar manası çokluğa ihtimalli olsa da lafzen müfreddir; bu sebeple lafız ciheti gözetilerek müfred ile haber verilmiştir. Bazen mana gözetilip çoğul ile de haber verilir. { عَدُوٌّ } kelimesi her ne kadar müfred olsa da Yüce Allah'ın: { وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “onlar ise size düşmandır” ve { يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ } “Her çığlığı kendi aleyhlerine sanırlar; asıl düşman onlardır” buyruklarında olduğu gibi çoğul yerine de geçebilir diye cevap verilebilir. İbn Fâris şöyle demiştir: «'el-Adüvv', bir, iki ve üç için ortak olan kapsayıcı bir isimdir.» { بِالْمُسْتَقَرِّ } lafzından murat:

مَوْضِعُ الِاسْتِقْرَارِ، وَمِنْهُ أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَقَدْ يَكُونُ بِمَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ، وَمِنْهُ: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ

Karar kılınacak yerdir (ikametgâhtır); { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennetliklerin kalacakları yer daha hayırlıdır” ayeti bundandır. Karar kılmak (yerleşmek) manasında da olabilir; { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ }

فَالْآيَةُ مُحْتَمِلَةٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ، وَمِثْلُهَا قَوْلُهُ: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالْمَتَاعُ: مَا يُسْتَمْتَعُ بِهِ مِنَ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْمَلْبُوسِ وَنَحْوِهَا. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ: إِلى حِينٍ فَقِيلَ:

“O gün varıp durulacak yer ancak Rabbindir” ayeti bundandır. Dolayısıyla ayet iki manaya da ihtimallidir. Yüce Allah'ın: { جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً } “Yeryüzünü sizin için bir yerleşme yeri kıldı” buyruğu da bunun gibidir. Metâ' (الْمَتَاعُ): Yiyecek, içecek, giyecek ve benzeri kendisinden faydalanılan şeylerdir. Müfessirler Yüce Allah'ın: { إِلى حِينٍ } “bir vakte kadar” buyruğunda ihtilaf etmişlerdir:

إِلَى الْمَوْتِ وَقِيلَ: إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ. وَأَصْلُ مَعْنَى الْحِينِ فِي اللُّغَةِ: الْوَقْتُ الْبَعِيدُ، وَمِنْهُ: هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ وَالْحِينُ السَّاعَةُ، وَمِنْهُ: أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ وَالْقِطْعَةُ مِنَ الدَّهْرِ، وَمِنْهُ: فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ أَيْ حَتَّى تَفْنَى آجَالُهُمْ، وَيُطْلَقُ عَلَى السَّنَةِ وَقِيلَ عَلَى سِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَمِنْهُ: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَسَاءِ وَالصَّبَاحِ، وَمِنْهُ: حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْحِينُ حِينَانِ: حِينٌ لَا يُوقَفُ عَلَى حَدِّهِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحِينَ الْآخَرَ وَاخْتِلَافُهُ بِحَسَبِ اخْتِلَافِ الْمَقَامَاتِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الْحِينُ الْمَجْهُولُ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ حُكْمٌ، وَالْحِينُ الْمَعْلُومُ سَنَةٌ. وَمَعْنَى تَلَقِّي آدَمَ لِلْكَلِمَاتِ:

Ölüme kadar denilmiş, kıyametin kopmasına kadar denilmiştir. Hîn (الْحِينِ) kelimesinin dildeki asıl manası: Uzak vakittir; { هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ } “İnsanın üzerinden, henüz anılan bir şey olmadığı bir zaman geçti mi?” ayeti bundandır. Hîn, bir anlık vakittir (saattir); { أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ } “yahut azabı gördüğü zaman şöyle demesin” ayeti bundandır. Zamandan bir parçadır; { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Şimdilik onları bir süreye kadar kendi gafletleri içinde bırak” yani ecelleri bitinceye kadar [bırak] ayeti bundandır. Bir yıl için de kullanılır; altı ay için kullanıldığı da söylenmiştir, { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ } “Rabbisinin izniyle her zaman meyvesini verir” ayeti bundandır. Akşam ve sabah için de kullanılır; { حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda” ayeti bundandır. Ferrâ şöyle demiştir: «Hîn iki türlüdür: Sınırına vakıf olunamayan hîn...» sonra diğer hîni ve zikrettiğimiz üzere makamların farklılığına göre onun farklılaşmasını zikretmiştir. İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: «Bilinmeyen hîne (vakte) bir hüküm taalluk etmez; bilinen hîn ise bir yıldır.» Âdem'in kelimeleri telakkî etmesinin (almasının) manası:

أَخْذُهُ لَهَا وَقَبُولُهُ لِمَا فِيهَا وَعَمَلُهُ بِهَا وقبل فَهْمُهُ لَهَا وَفَطَانَتُهُ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ. وَأَصْلُ مَعْنَى التَّلَقِّي الِاسْتِقْبَالُ: أَيِ اسْتَقْبَلَ الْكَلِمَاتِ الْمُوَحَاةَ إِلَيْهِ وَمَنْ قَرَأَ بِنَصْبِ آدَمُ جَعَلَ مَعْنَاهُ اسْتَقْبَلَتْهُ الكلمات. وقيل إن معنى تلقّى:

[Âdem'in] o [kelimeleri] alması, içindekileri kabul etmesi ve gereğiyle amel etmesidir. [Diğer bir görüşe göre de] onları anlaması ve ihtiva ettiği manaları kavramasıdır. Telekkî (التَّلَقِّي) kelimesinin dildeki asıl manası karşılamaktır; yani kendisine vahyedilen kelimeleri karşıladı [demektir]. Âdem (آدَمَ) kelimesini nasb ile (üstünlü) okuyan kimse ise bunun manasını, kelimelerin onu karşılaması şeklinde takdir etmiştir. Yine 'telekkâ' (تلقّى) lafzının manasının:

تَلَقَّنَ، وَلَا وَجْهَ لَهُ فِي الْعَرَبِيَّةِ. وَاخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ وَسَيَأْتِي. وَالتَّوْبَةُ: الرُّجُوعُ، يُقَالُ تَابَ الْعَبْدُ: إِذَا رَجَعَ إِلَى طَاعَةِ مَوْلَاهُ، وَعَبْدٌ تَوَّابٌ: كَثِيرُ الرُّجُوعِ، فَمَعْنَى تَابَ عَلَيْهِ: رَجَعَ عَلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ، فَقَبِلَ تَوْبَتَهُ، أَوْ وَفَّقَهُ لِلتَّوْبَةِ. وَاقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ التَّوْبَةِ عَلَى آدَمَ دُونَ حَوَّاءَ مَعَ اشْتِرَاكِهِمَا فِي الذَّنْبِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ الْقِصَّةِ مَعَهُ استمر عَلَى ذَلِكَ، وَاسْتَغْنَى بِالتَّوْبَةِ عَلَيْهِ عَنْ ذِكْرِ التَّوْبَةِ عَلَيْهَا لِكَوْنِهَا تَابِعَةً لَهُ، كَمَا اسْتَغْنَى بِنِسْبَةِ الذَّنْبِ إِلَيْهِ عَنْ نِسْبَتِهِ إِلَيْهَا فِي قوله: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى . وَأَمَّا قَوْلُهُ: قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْدَ قَوْلِهِ: قُلْنَا اهْبِطُوا فَكَرَّرَهُ لِلتَّوْكِيدِ وَالتَّغْلِيظِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا تَعَلَّقَ بِهِ حُكْمٌ غَيْرُ الْحُكْمِ الْأَوَّلِ كَرَّرَهُ وَلَا تَزَاحُمَ بَيْنَ الْمُقْتَضَيَاتِ. فَقَدْ يَكُونُ التَّكْرِيرُ لِلْأَمْرَيْنِ مَعًا. وَجَوَابُ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً هُوَ الشَّرْطُ الثَّانِي مَعَ جَوَابِهِ قَالَهُ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ الْأَوَّلَ وَالثَّانِيَ قَوْلُهُ:

Öğrendi/ezberledi manasında olduğu da söylenmiştir; fakat bunun Arapçada bir dayanağı yoktur. Selef bu kelimelerin tayininde ihtilaf etmiştir; ileride gelecektir. Tevbe (التَّوْبَةُ): Dönmektir. Kul mevlâsının itaatine döndüğü vakit 'Tâbe'l-abd' denir; çokça dönen kimseye de 'tevvâb bir kul' denir. Buna göre { تَابَ عَلَيْهِ } buyruğunun manası: Ona rahmetle döndü, tevbesini kabul etti veya onu tevbeye muvaffak kıldı demektir. Günahta ortak olmalarına rağmen Havvâ zikredilmeyip sadece Âdem'in tevbesinin zikredilmesiyle yetinilmiştir; çünkü kıssanın başından beri söz onunladır ve bu minval üzere devam etmiştir. Havvâ ona tabi olduğu için Âdem'in tevbesiyle onun tevbesini zikretmekten müstağni kalınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırdı” buyruğunda günahı ona nispet etmekle Havvâ'ya nispet etmekten müstağni kalındığı gibidir. Yüce Allah'ın: { قُلْنَا اهْبِطُوا } buyruğunu { قُلْنَا اهْبِطُوا } sözünden sonra tekrar etmesine gelince; bunu tekit ve şiddeti artırmak için tekrarlamıştır. Birinci hükümden başka bir hüküm taalluk ettiği için tekrarladığı da söylenmiştir; gerekçeler arasında bir çatışma yoktur. Zira tekrarlama iki husus için birden olabilir. Yüce Allah'ın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } buyruğundaki şartın cevabı, Sîbeveyhi'nin dediğine göre cevabıyla birlikte ikinci şarttır. Kisâî ise birinci ve ikinci şartın cevabının Yüce Allah'ın şu buyruğu olduğunu söylemiştir:

فَلا خَوْفٌ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْهُدَى الْمَذْكُورِ فَقِيلَ: هُوَ كِتَابُ اللَّهِ وَقِيلَ التَّوْفِيقُ لِلْهِدَايَةِ. وَالْخَوْفُ:

{ فَلا خَوْفٌ } “onlara hiçbir korku yoktur”. Zikredilen hidayetin manasında ihtilaf etmişlerdir: Allah'ın Kitabı olduğu söylenmiş, hidayete muvaffak kılınmak olduğu da söylenmiştir. Havf (الْخَوْفُ):

هُوَ الذُّعْرُ، وَلَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عَمَّارٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ:

Korkudur ve ancak gelecekte olur. Zührî, Hasan, Îsâ b. Ammâr, İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb:

فَلا خَوْفٌ بِفَتْحِ الْفَاءِ، وَالْحُزْنُ: ضِدُّ السُّرُورِ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ: لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَأَحْزَنَهُ لُغَةُ تَمِيمٍ.

Fânın fethasıyla { فَلا خَوْفَ } şeklinde okumuşlardır. Hüzn (الْحُزْنُ): Sevinicin zıddıdır. Yezîdî şöyle demiştir: «'Hazenehû' Kureyş lügatidir; 'ahzenehû' ise Temîm lügatidir.»

وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَصُحْبَةُ أَهْلِ النَّارِ لَهَا بِمَعْنَى الِاقْتِرَانِ وَالْمُلَازَمَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ تَفْسِيرِ الْخُلُودِ.

Her iki şekilde de okunmuştur. Cehennem ehlinin ateşe arkadaş (ashâb) olması beraberlik ve ayrılmazlık manasındadır. Huld (ebedîlik) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَرَأَيْتَ آدَمَ نَبِيًّا كَانَ؟ قَالَ:

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Zer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Ne dersin, Âdem peygamber miydi? Şöyle buyurdu:

«نَعَمْ، كَانَ نَبِيًّا رَسُولًا، كَلَّمَهُ اللَّهُ قال له: يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ أَوَّلُ الْأَنْبِيَاءِ؟ قَالَ: «آدَمُ. قُلْتُ: نَبِيٌّ؟ قَالَ:

«Evet, o bir nebî ve resûldü; Allah onunla konuştu ve ona: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin' buyurdu.» İbn Ebî Şeybe ve Taberânî, Ebû Zer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin ilki kimdir? 'Âdem' buyurdu. Dedim ki: Nebî miydi? Buyurdu ki:

نَعَمْ، قُلْتُ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: نُوحٌ، وَبَيْنَهُمَا عَشَرَةُ آبَاءٍ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا وَزَادَ «كَمْ كَانَ الْمُرْسَلُونَ؟ قَالَ: ثَلَاثُمِائَةٍ وَخَمْسَةَ عَشَرَ جَمًّا غَفِيرًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، أَنَّ رَجُلًا قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَبِيٌّ كَانَ آدَمُ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: كَمْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ نُوحٍ؟ قَالَ: عَشَرَةُ قُرُونٍ.

'Evet.' Dedim ki: Sonra kim? 'Nûh; ikisinin arasında on ata vardır' buyurdu.» Ahmed, Târîh'inde Buhârî ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Zer hadisinden merfû olarak benzerini rivayet etmiş ve: «Resûller kaç kişiydi? 'Üç yüz on beş kişilik büyük bir cemaat' buyurdu» ziyadesinde bulunmuşlardır. İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den bir adamın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ey Allah'ın Resûlü! Âdem nebî miydi? 'Evet' buyurdu. Dedi ki: Onunla Nûh arasında ne kadar [zaman] vardı? 'On asır' buyurdu.

قَالَ: كَمْ بَيْنَ نُوحٍ وَبَيْنَ إِبْرَاهِيمَ؟ قَالَ: عَشَرَةُ قُرُونٍ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَمِ الْأَنْبِيَاءُ؟ قَالَ: مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ أَلْفًا، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَمْ كَانَتِ الرُّسُلُ مِنْ ذَلِكَ؟ قَالَ: ثَلَاثُمِائَةٍ وَخَمْسَةَ عَشَرَ جَمًّا غَفِيرًا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ نَحْوَهُ، وَصَرَّحَ: بِأَنَّ السَّائِلَ أَبُو ذَرٍّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا سكن آدم الجنّة إلّا ما بَيْنَ صَلَاةِ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: مَا غَابَتِ الشَّمْسُ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ حَتَّى أُهْبِطَ مِنَ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَبِثَ آدَمُ فِي الْجَنَّةِ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، تِلْكَ السَّاعَةُ مِائَةٌ وَثَلَاثُونَ سَنَةً مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا. وَقَدْ رُوِيَ تَقْدِيرُ اللَّبْثِ فِي الْجَنَّةِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ بِمِثْلِ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، كَمَا رَوَاهُ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنْ الصَّحَابَةِ قَالُوا: لَمَّا سَكَنَ آدَمُ الْجَنَّةَ كَانَ يَمْشِي فِيهَا وَحْشًا لَيْسَ لَهُ زَوْجٌ يَسْكُنُ إِلَيْهَا، فَنَامَ نَوْمَةً فَاسْتَيْقَظَ وَإِذَا عِنْدَ رَأْسِهِ امرأة قاعدة خلقها

[Şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Adam:] «'Nûh ile İbrâhim arasında ne kadar [zaman] vardı?' diye sordu. 'On asır' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaçtır?' dedi. 'Yüz yirmi dört bindir' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlardan kaçı resûldür?' dedi. 'Üç yüz on beş kişilik büyük bir cemaattir' buyurdu.» Ahmed, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdeveyh, Ebû Ümâme hadisinden benzerini rivayet etmiş ve soruyu soranın Ebû Zer olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Abd b. Humeyd ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem cennette ancak ikindi namazı ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kaldı.» Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Merdeveyh ve Beyhakî'nin ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: «O gün güneş batmadan [Âdem] cennetten indirildi.» Firyâbî, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem cennette gündüzün bir saati kadar kaldı; bu bir saat, dünya günleriyle yüz otuz yıldır.» Cennette kalış süresinin takdiri, İbn Abbâs'tan nakledilenin benzeriyle Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir; nitekim bunu Ahmed ez-Zühd'de rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Beyhakî ve İbn Asâkir; İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: «Âdem cennete yerleştiğinde, yanında huzur bulacağı bir eşi bulunmaksızın orada yapayalnız dolaşırdı. Bir ara uykuya daldı; uyandığında başucunda oturmakta olan bir kadın gördü; [Allah onu]...»

اللَّهُ مِنْ ضِلْعِهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعٍ، وَإِنَّ أَعْوَجَ شَيْءٍ مِنَ الضِّلْعِ رَأْسُهُ، فَإِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهُ كَسَرْتَهُ، وَإِنْ تَرَكْتَهُ تَرَكْتَهُ وَفِيهِ عِوَجٌ» وَرَوَى أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ حَوَّاءَ لِأَنَّهَا أُمُّ كُلِّ حَيٍّ.

oturan bir kadın gördü.» Buhârî ve Müslim, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kadınlar hakkında birbirinize hayır tavsiye edin; zira kadın kaburga kemiğinden yaratılmıştır. Kaburga kemiğinin en eğri yeri ise en üst kısmıdır. Onu doğrultmaya kalkarsan kırarsın; eğer bırakırsan eğri kalmaya devam eder.» Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ona Havvâ adı verildi; çünkü o her canlının anasıdır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ النَّخَعِيِّ قَالَ: لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَخَلَقَ لَهُ زَوْجَهُ بَعَثَ إِلَيْهِ مَلَكًا وَأَمَرَهُ بِالْجِمَاعِ فَفَعَلَ، فَلَمَّا فَرَغَ قَالَتْ لَهُ حَوَّاءُ: يَا آدَمُ هَذَا طَيِّبٌ زِدْنَا مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ: الرَّغَدُ: الْهَنِيءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn Adiy ve İbn Asâkir, en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah Âdem'i ve onun için eşini yarattığında ona bir melek gönderip cinsel ilişkiyi emretti, o da yaptı. İşini bitirince Havvâ ona: 'Ey Âdem! Bu pek güzelmiş, bize bundan artır' dedi.» İbn Cerîr ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd ve sahâbeden birtakım kimselerden şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: «Rağad (الرَّغَدُ): Zahmetsiz, afiyetli [nimet]tir.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

الرَّغَدُ: سَعَةُ الْمَعِيشَةِ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما قَالَ: لَا حِسَابَ عَلَيْكُمْ.

«Rağad (الرَّغَدُ): Geçim genişliğidir.» İkisi ondan { وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Size bir hesap yoktur.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الشَّجَرَةُ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا آدَمَ: السُّنْبُلَةُ، وَفِي لَفْظٍ: الْبُرُّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الْكَرْمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: هِيَ اللَّوْزُ.

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir muhtelif yollardan İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ın Âdem'e yasakladığı ağaç buğday başağıdır»; bir lafızda ise «buğdaydır» [şeklindedir]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: «O üzüm asmasıdır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan aynısını rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh ondan: «O bademdir» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ قَالَ: هِيَ التِّينَةُ. وَرَوَى مِثْلَهُ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: هِيَ الْبُرُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: هِيَ النَّخْلَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ قَالَ: هِيَ الْأُتْرُجُّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ شُعَيْبٍ الْجُبَّائِيِّ قَالَ: هِيَ تُشْبِهُ الْبُرَّ وَتُسَمَّى الدَّعَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَأَزَلَّهُمَا قَالَ: فَأَغْوَاهُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ قَالَ:

İbn Cerîr sahâbeden bazılarından: «O incir ağacıdır» dediğini rivayet etmiştir. Bunun benzerini Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den, İbn Ebî Hâtim Katâde'den rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten: «O buğdaydır» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten: «O hurma ağacıdır» dediğini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Yezîd b. Abdillâh b. Kuseyt'ten: «O ağaç kavunudur» dediğini rivayet etmiştir. Ahmed ez-Zühd'de Şuayb el-Cübbâî'den: «O buğdaya benzer ve 'da'a' diye isimlendirilir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَأَزَلَّهُمَا } kavli hakkında: «Onları saptırdı» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Âsım b. Behdle'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:

فَأَزَلَّهُمَا فَنَحَّاهُمَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَصَاحِفِ، عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: قِرَاءَتُنَا فِي الْبَقَرَةِ مَكَانَ فَأَزَلَّهُمَا:

«{ فَأَزَلَّهُمَا } yani ikisini uzaklaştırdı.» Ebû Dâvûd el-Mesâhif'te A'meş'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bizim Bakara'daki kıraatimiz { فَأَزَلَّهُمَا } yerine:

فَوَسْوَسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا: أَرَادَ إِبْلِيسُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهِمَا الْجَنَّةَ فَمَنَعَتْهُ الْخَزَنَةُ، فَأَتَى الْحَيَّةَ وَهِيَ دَابَّةٌ لَهَا أَرْبَعُ قَوَائِمَ كَأَنَّهَا الْبَعِيرُ وَهِيَ كَأَحْسَنِ الدَّوَابِّ، فَكَلَّمَهَا أَنْ تُدْخِلَهُ فِي فَمِهَا حَتَّى تَدْخُلَ بِهِ إِلَى آدَمَ، فَأَدْخَلَتْهُ فِي فَمِهَا، فَمَرَّتِ الْحَيَّةُ عَلَى الْخَزَنَةِ فَدَخَلَتْ وَلَا يَعْلَمُونَ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ مِنَ الْأَمْرِ، فَكَلَّمَهُ مِنْ فَمِهَا فَلَمْ يُبَالِ بِكَلَامِهِ، فَخَرَجَ إِلَيْهِ فَقَالَ: يَا آدَمُ! هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى؟ وَحَلَفَ لَهُمَا بِاللَّهِ إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَأَبَى آدَمُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا، فَتَقَدَّمَتْ حَوَّاءُ فَأَكَلَتْ، ثُمَّ قَالَتْ: يَا آدَمُ كُلْ، فَإِنِّي قَدْ أَكَلْتُ فَلَمْ يَضُرَّنِي، فَلَمَّا أَكَلَا- بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَقَدْ أَخْرَجَ قِصَّةَ الْحَيَّةِ وَدُخُولِ إِبْلِيسَ مَعَهَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ آدَمَ كَانَ رَجُلًا طُوَالًا كَأَنَّهُ نَخْلَةُ سَحُوقٍ، طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا كَثِيرَ شَعْرِ الرَّأْسِ، فَلَمَّا رَكِبَ الْخَطِيئَةَ بَدَتْ لَهُ عَوْرَتُهُ» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنِيعٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: قَالَ اللَّهُ لِآدَمَ مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ أَكَلْتَ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَيْتُكَ عَنْهَا؟ قَالَ: يَا رَبِّ! زَيَّنَتْهُ لِي حَوَّاءُ، قَالَ: فَإِنِّي عَاقَبْتُهَا بِأَنْ لَا تَحْمِلَ إِلَّا كُرْهًا ولا

{ فَوَسْوَسَ } [vesvese verdi] şeklindedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd ile sahâbeden bir gruptan şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: İblis onların yanına cennete girmek istedi, fakat [cennetin] bekçileri ona engel oldu. Bunun üzerine deveye benzeyen dört ayaklı ve hayvanların en güzeli olan yılana gitti. Kendisini Âdem'in yanına sokuncaya kadar ağzına alması hususunda onunla konuştu. Yılan da onu ağzına aldı. Böylece yılan bekçilerin yanından geçip içeri girdi; Allah'ın murad ettiği hüküm sebebiyle onlar [durumu] fark edemediler. İblis yılanın ağzından Âdem'le konuştu, fakat Âdem onun sözüne aldırmadı. Bunun üzerine karşısına çıkıp şöyle dedi: { يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلى } “Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” Ve ikisine Allah adına: { إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Şüphesiz ben size öğüt verenlerdenim” diye yemin etti. Âdem o ağaçtan yemeyi reddetti. Bunun üzerine Havvâ öne geçip yedi, sonra: «Ey Âdem, ye! Çünkü ben yedim ve bana bir zarar vermedi» dedi. İkisi [ağaçtan] yiyince: { بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “Ayıp yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar.” Yılan kıssasını ve İblis'in onunla birlikte içeri girdiğini Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. İbn Sa'd, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Übey b. Ka'b'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Âdem, sanki uzun bir hurma ağacı gibi uzun boylu bir adamdı; boyu altmış arşındı ve saçları çoktu. Günahı işlediğinde avret yeri kendisine göründü...» hadisi sonuna kadar zikretti. İbn Menî', İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh, -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle dedi: «Allah Âdem'e: 'Seni, sana yasakladığım ağaçtan yemeye sevk eden nedir?' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Havvâ onu bana süslü gösterdi' dedi. Allah: 'Ben de onu ancak zahmetle gebe kalması ve...»

تَضَعَ إِلَّا كُرْهًا، وَأَدْمَيْتُهَا فِي كُلِّ شَهْرٍ مَرَّتَيْنِ . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَالْحَاكِمُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:

doğurmasıyla cezalandırdım ve onu her ay iki defa kanattım.'» Buhârî ve Hâkim, Ebû Hureyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:

«لولا بنو إسرائيل لم يحنز اللَّحْمُ، وَلَوْلَا حَوَّاءُ لَمْ تَخُنْ أُنْثَى زَوْجَهَا» . وَقَدْ ثَبَتَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فِي مُحَاجَّةِ آدَمَ وَمُوسَى، وَحَجَّ آدَمُ مُوسَى بِقَوْلِهِ: أَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ؟. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ قَالَ: آدَمُ وَحَوَّاءُ وَإِبْلِيسُ وَالْحَيَّةُ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ قَالَ: الْقُبُورُ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ قَالَ: الْحَيَاةُ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَأَبِي صَالِحٍ وَقَتَادَةَ، كَمَا أَخْرَجَهُ عَنِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي أَبُو الشَّيْخِ، وَعَنِ الثَّالِثِ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ قَالَ: الْقُبُورُ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ قَالَ: إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: أُهْبِطَ آدَمُ بِالصَّفَا وَحَوَّاءُ بِالْمَرْوَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: «أَوَّلُ مَا أَهْبَطَ اللَّهُ آدَمَ إلى أرض الهند» وفي لفظ: «بدجناء أرض بالهند» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ: أُهْبِطَ إِلَى أَرْضٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: قَالَ عليّ ابن أَبِي طَالِبٍ: أَطْيَبُ رِيحِ الْأَرْضِ الْهِنْدُ، هَبَطَ بِهَا آدَمُ فَعَلِقَ شَجَرُهَا مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُهْبِطَ آدَمُ بِالْهِنْدِ وَحَوَّاءُ بِجُدَّةَ، فَجَاءَ فِي طَلَبِهَا حَتَّى أَتَى جَمْعًا، فَازْدَلَفَتْ إِلَيْهِ حَوَّاءُ، فَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ الْمُزْدَلِفَةَ، وَاجْتَمَعَا بِجَمْعٍ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُنْزِلَ آدَمُ ﵇ بِالْهِنْدِ فَاسْتَوْحَشَ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ فَنَادَى بِالْأَذَانِ، فَلَمَّا سَمِعَ ذِكْرَ مُحَمَّدٍ قَالَ لَهُ: وَمَنْ مُحَمَّدٌ هَذَا؟ قَالَ: هَذَا آخِرُ وَلَدِكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ» . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَى أَرْضِ الْهِنْدِ، مِنْهُمْ جَابِرٌ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَسَاكِرَ، وَمِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ.

«İsrâiloğulları olmasaydı et kokup bozulmazdı; Havvâ olmasaydı hiçbir dişi kocasına hıyanet etmezdi.» Sahîhayn'da ve başka eserlerde Âdem ile Mûsâ'nın münazarası hakkında sahâbeden bir topluluktan birçok hadis sabit olmuştur. Âdem Mûsâ'ya: «Beni daha yaratılmadan önce Allah'ın benim hakkımda takdir ettiği bir işten dolayı mı kınıyorsun?» diyerek delille galip gelmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «[Bunlar] Âdem, Havvâ, İblis ve yılandır. { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } 'kabirlerdir', { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } ise 'hayattır' dedi.» Bunun bir benzeri Mücâhid, Ebû Sâlih ve Katâde'den de rivayet edilmiştir; nitekim birinci ve ikincisinden Ebû'ş-Şeyh, üçüncüsünden ise Abd b. Humeyd rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } kavli hakkında: «Kabirlerdir», { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } kavli hakkında ise: «Kıyamet gününe kadardır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den: «Âdem Safâ'ya, Havvâ ise Merve'ye indirildi» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ın Âdem'i ilk indirdiği yer Hindistan toprağıdır.» Bir lafızda ise: «Hindistan'da Decnâ denilen bir yerdir» [şeklindedir]. İbn Ebî Hâtim ondan: «Mekke ile Tâif arasında bir yere indirildi» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Yeryüzünün kokusu en güzel yeri Hindistan'dır; Âdem oraya indi ve oranın ağaçlarına cennet kokusu sindi.» İbn Sa'd ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Âdem Hindistan'a, Havvâ ise Cidde'ye indirildi. Âdem onu aramak için geldi, nihayet Cem'e ulaştı. Havvâ ona yaklaştı; bu sebeple oraya el-Müzdelife adı verildi ve Cem'de bir araya geldiler.» Taberânî ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Âdem aleyhisselâm Hindistan'a indirildi ve yalnızlık hissetti. Bunun üzerine Cebrâil indi ve ezan okudu. Âdem Muhammed'in zikrini işitince ona: 'Bu Muhammed de kimdir?' diye sordu. Cebrâil: 'Bu senin peygamberlerden olan son evladındır' dedi.» Sahâbeden bir topluluktan Âdem'in Hindistan toprağına indirildiği rivayet edilmiştir; onlardan biri Câbir'dir (İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnu'l-Münzir ve İbn Asâkir rivayet etmiştir), biri de İbn Ömer'dir (Taberânî rivayet etmiştir).

وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ الدُّنْيَا لَمْ يَخْلُقْ فِيهَا ذَهَبًا وَلَا فِضَّةً، فَلَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ وَحَوَّاءَ أَنْزَلَ مَعَهُمَا ذَهَبًا وَفِضَّةً، فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ مَنْفَعَةً لِأَوْلَادِهِمَا مِنْ بَعْدِهِمَا، وجعل ذلك صداق آدم لِحَوَّاءَ، فَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَتَزَوَّجَ إِلَّا بِصَدَاقٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ:

İbn Asâkir, Ali'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah dünyayı yarattığında onda altın ve gümüş yaratmadı. Âdem ile Havvâ'yı indirdiği zaman onlarla birlikte altın ve gümüş indirdi; kendilerinden sonra evlatlarına fayda olsun diye onu yeryüzünde pınarlar şeklinde akıttı ve bunu Âdem'in Havvâ'ya mehri kıldı. Bu sebeple hiç kimsenin mehir olmaksızın evlenmesi uygun olmaz.» İbn Asâkir zayıf bir senetle Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هَبَطَ آدَمُ وَحَوَّاءُ عُرْيَانَيْنِ جَمِيعًا، عَلَيْهِمْ ورق الجنة، فأصابه الحرّ حتى قَعَدَ يَبْكِي وَيَقُولُ لَهَا: يَا حَوَّاءُ! قَدْ آذَانِي الْحَرُّ، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ بِقُطْنٍ وَأَمَرَهَا أَنْ تَغْزِلَ وَعَلَّمَهَا، وَأَمَرَ آدَمَ بِالْحِيَاكَةِ وَعَلَّمَهُ» . وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا «أَوَّلُ مَنْ حَاكَ آدَمُ ﵇» . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ حِكَايَاتٌ فِي صِفَةِ هُبُوطِ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَمَا أُهْبِطَ مَعَهُ وَمَا صَنَعَ عِنْدَ وصوله إلى الأرض، ولا حاجة لنا يبسط جَمِيعِ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «هَبَطَ آدَمُ وَحَوَّاءُ عُرْيَانَيْنِ جَمِيعًا، عَلَيْهِمْ ورق الجنة، فأصابه الحرّ حتى قَعَدَ يَبْكِي وَيَقُولُ لَهَا: يَا حَوَّاءُ! قَدْ آذَانِي الْحَرُّ، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ بِقُطْنٍ وَأَمَرَهَا أَنْ تَغْزِلَ وَعَلَّمَهَا، وَأَمَرَ آدَمَ بِالْحِيَاكَةِ وَعَلَّمَهُ» «Âdem ile Havvâ, üzerlerinde cennet yaprağı bulunduğu halde hep birlikte çıplak olarak [yeryüzüne] indiler. Âdem'e sıcak öyle dokundu ki oturup ağlamaya başladı ve ona: “Ey Havvâ! Sıcak bana eziyet verdi” dedi. Bunun üzerine Cibrîl ona pamuk getirdi; Havvâ'ya iplik eğirmesini emredip bunu ona öğretti, Âdem'e de dokuma yapmasını emredip bunu ona öğretti.» Deylemî, Müsnedü'l-Firdevs'te Enes'ten merfû olarak: «أَوَّلُ مَنْ حَاكَ آدَمُ ﵇» «İlk dokuma yapan kişi Âdem aleyhisselâm'dır» [hadisini] rivayet etmiştir. Sahâbeden, tâbiînden ve onlardan sonrakilerden Âdem'in cennetten inişinin keyfiyeti, onunla birlikte nelerin indirildiği ve yeryüzüne ulaştığında neler yaptığı hakkında birtakım anlatımlar nakledilmiştir; fakat bütün bunları uzun uzadıya aktarmaya ihtiyacımız yoktur. Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, [sahih olduğunu belirterek] Hâkim ve İbn Merdûye; İbn Abbâs'tan { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

قَالَ: أَيْ رَبِّ! أَلَمْ تَخْلُقْنِي بِيَدِكَ؟ قَالَ: بَلَى، قَالَ: أَيْ رَبِّ! أَلَمْ تَنْفُخْ فِيَّ من رُوحَكَ؟ قَالَ:

«[Âdem] dedi ki: 'Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?' [Allah]: 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! Bana ruhundan üflemedin mi?' dedi. [Allah]:

بَلَى، قَالَ: أَيْ رَبِّ! أَلَمْ تَسْبِقْ إِلَيَّ رَحْمَتُكَ قَبْلَ غَضَبِكَ؟ قَالَ: بَلَى، قَالَ: أَيْ رَبِّ! أَلَمْ تُسْكِنِّي جَنَّتَكَ؟

'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! Senin rahmetin gazabını geçmedi mi?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! Beni cennetine yerleştirmedin mi?' dedi.

قَالَ: بَلَى، قَالَ أَيْ رَبِّ! أَرَأَيْتَ إِنْ تُبْتُ وَأَصْلَحْتُ أَرَاجِعِي أَنْتَ إِلَى الْجَنَّةِ؟ قَالَ: نَعَمْ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ عَسَاكِرَ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا أَهْبَطَ اللَّهُ آدَمَ إِلَى الأرض قام وجاء الْكَعْبَةِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ» الْحَدِيثَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُهُ بِإِسْنَادٍ لَا بَأْسَ بِهِ أَخْرَجَهُ الْأَزْرَقِيُّ فِي تَارِيخِ مَكَّةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّعَوَاتِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ قَالَ: قَوْلُهُ رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جَرِيرٍ عَنْهُ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، فِي قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قِيلَ لَهُ: مَا الْكَلِمَاتُ الَّتِي تَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ؟ قَالَ: عِلْمُ شَأْنِ الْحَجِّ فَهِيَ الْكَلِمَاتُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ عملت سوءا وظلمت نفسي، فاغفر لي إنك أنت خير الغافرين، لا إله إلا أنت سبحانك رَبِّ عَمِلْتُ سُوءًا وَظَلَمْتُ نَفْسِي، فَتُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَنَسٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ هُنَا وَفِي الزُّهْدِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ الدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي العالية في قَوْلِهِ: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً قَالَ الْهُدَى: الْأَنْبِيَاءُ وَالرُّسُلُ وَالْبَيَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ: قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فمن تبع هدى بِتَثْقِيلِ الْيَاءِ وَفَتْحِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يعني لا يحزنون للموت.

[Allah]: 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! Ne dersin, eğer tevbe eder ve kendimi ıslah edersem beni tekrar cennete döndürür müsün?' dedi. [Allah]: 'Evet' buyurdu.» Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Asâkir zayıf bir senetle Âişe'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Allah Âdem'i yeryüzüne indirdiği zaman kalktı, Kâbe'ye geldi ve iki rekât namaz kıldı...» [hadisin devamını zikretti]. Bunun benzeri, Ezrakî'nin Târîhu Mekke'de, Taberânî'nin el-Evsat'ta, Beyhakî'nin ed-Deavât'ta ve İbn Asâkir'in Büreyde hadisinden merfû olarak rivayet ettikleri sakıncasız bir isnad ile de rivayet edilmiştir. Sa'lebî, İbn Abbâs'tan { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } buyruğu hakkında: «Onun: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” sözüdür» dediğini rivayet etmiştir. İbnu'l-Münzir, İbn Cerîr tarikiyle ondan aynısını rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } buyruğu hakkında aynısını rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den aynısını rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Hasan ve Dahhâk'tan aynısını rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre kendisine: «Âdem'in Rabbinden aldığı kelimeler nelerdir?» diye sorulmuş, o da: «Hac menâsikinin öğretilmesidir, kelimeler bunlardır» demiştir. Abd b. Humeyd, Abdullah b. Zeyd'den { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «[Kelimeler şudur]: Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim ve hamdinle tesbih ederim; kötülük yaptım ve nefsime zulmettim, beni bağışla, şüphesiz sen bağışlayanların en hayırlısısın. Senden başka ilah yoktur, seni tenzih ederim Rabbim; kötülük yaptım ve nefsime zulmettim, tevbemi kabul et, şüphesiz sen tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhamet edensin.» Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve İbn Asâkir, Enes'ten bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Burada ve ez-Zühd'de Saîd b. Cübeyr'den bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Asâkir, Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te zayıf bir senetle Ali'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } buyruğu hakkında: «Hidayet; peygamberler, resûller ve beyandır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnu'l-Enbârî el-Mesâhif'te Ebû't-Tufeyl'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Fe men tebia hüdâye' (فمن تبع هدى) ayetini ye harfinin şeddesi ve fethasıyla okudu.» İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } buyruğu hakkında: «Yani ahirette», { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } buyruğu hakkında ise: «Yani ölüm için üzülmezler» dediğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٠ الى ٤٢]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 40-42]

يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢)

{ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) } “Ey İsrâiloğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın; bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım. Yalnızca benden korkun! (40) Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime [Kur'an'a] iman edin ve onu ilk inkâr eden siz olmayın. Ayetlerimi az bir değere satmayın ve yalnızca benden sakının! (41) Hakkı batıl ile karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin! (42)”

اعْلَمْ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ جَاءُوا بِعِلْمٍ مُتَكَلَّفٍ، وَخَاضُوا فِي بَحْرٍ لَمْ يُكَلَّفُوا سِبَاحَتَهُ، وَاسْتَغْرَقُوا أَوْقَاتَهُمْ فِي فَنٍّ لَا يَعُودُ عَلَيْهِمْ بِفَائِدَةٍ، بَلْ أَوْقَعُوا أَنْفُسَهُمْ فِي التَّكَلُّمِ بِمَحْضِ الرَّأْيِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِي الْأُمُورِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِكِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَذْكُرُوا الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الْمَسْرُودَةِ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ الْمَوْجُودِ في المصاحف، فجاؤوا بِتَكَلُّفَاتٍ وَتَعَسُّفَاتٍ يَتَبَرَّأُ مِنْهَا الْإِنْصَافُ، وَيَتَنَزَّهُ عَنْهَا كلام البلغاء فضلا عن كلام الرب

Bil ki müfessirlerin birçoğu zorlama bir ilim ortaya koymuşlar, yüzmekle yükümlü olmadıkları bir denize dalmışlar ve kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak bir sahada vakitlerini tüketmişlerdir. Hatta Allah Sübhânehu'nun Kitabı ile ilgili hususlarda kendilerini yasaklanmış olan sırf re'y (şahsi görüş) ile konuşma durumuna düşürmüşlerdir. Bunun sebebi şudur: Onlar, mushaflarda mevcut olan bu tertip üzere peş peşe dizilmiş Kur'an ayetleri arasındaki münasebeti zikretmek istemişler; bunun neticesinde de insafın uzak durduğu, bırakın Rabbin kelamını beliğ söz sahiplerinin kelamının dahi münezzeh olduğu birtakım tekellüfler (zorlamalar) ve keyfî teviller ortaya koymuşlardır.

سُبْحَانَهُ، حَتَّى أَفْرَدُوا ذَلِكَ بِالتَّصْنِيفِ، وَجَعَلُوهُ الْمَقْصِدَ الْأَهَمَّ مِنَ التَّأْلِيفِ، كَمَا فَعَلَهُ الْبِقَاعِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ وَمَنْ تَقَدَّمَهُ حَسْبَمَا ذَكَرَ فِي خُطْبَتِهِ، وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَعْجَبِ مَا يَسْمَعُهُ مَنْ يَعْرِفُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَا زَالَ يَنْزِلُ مُفَرَّقًا عَلَى حَسَبِ الْحَوَادِثِ الْمُقْتَضِيَةِ لِنُزُولِهِ مُنْذُ نُزُولِ الْوَحْيِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَنْ قَبَضَهُ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ، وَكُلُّ عَاقِلٍ فَضْلًا عَنْ عَالِمٍ لَا يَشُكُّ أَنَّ هَذِهِ الْحَوَادِثَ الْمُقْتَضِيَةَ نُزُولَ الْقُرْآنِ مُتَخَالِفَةٌ بِاعْتِبَارِ نَفْسِهَا، بَلْ قَدْ تَكُونُ مُتَنَاقِضَةً كَتَحْرِيمِ أَمْرٍ كَانَ حَلَالًا، وَتَحْلِيلِ أَمْرٍ كَانَ حراما، وإثبات أمر لشخص يُنَاقِضُ مَا كَانَ قَدْ ثَبَتَ لَهُمْ قَبْلَهُ، وَتَارَةً يَكُونُ الْكَلَامُ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَتَارَةً مَعَ الْكَافِرِينَ، وَتَارَةً مَعَ مَنْ مَضَى، وَتَارَةً مَعَ مَنْ حَضَرَ، وَحِينًا فِي عِبَادَةٍ، وَحِينًا فِي مُعَامَلَةٍ، وَوَقْتًا فِي تَرْغِيبٍ، وَوَقْتًا فِي تَرْهِيبٍ، وَآوِنَةً فِي بِشَارَةٍ، وَآوِنَةً فِي نِذَارَةٍ، وَطَوْرًا فِي أَمْرِ دُنْيَا، وَطَوْرًا فِي أَمْرِ آخِرَةٍ، وَمَرَّةً فِي تَكَالِيفَ آتِيَةٍ، وَمَرَّةً فِي أَقَاصِيصَ مَاضِيَةٍ وَإِذَا كَانَتْ أَسْبَابُ النُّزُولِ مُخْتَلِفَةً هَذَا الِاخْتِلَافَ، وَمُتَبَايِنَةً هَذَا التَّبَايُنَ الَّذِي لَا يَتَيَسَّرُ مَعَهُ الِائْتِلَافُ، فَالْقُرْآنُ النَّازِلُ فِيهَا هُوَ بِاعْتِبَارِهِ نَفْسِهِ مُخْتَلِفٌ كَاخْتِلَافِهَا، فَكَيْفَ يَطْلُبُ الْعَاقِلُ الْمُنَاسَبَةَ بَيْنَ الضَّبِّ وَالنُّونِ وَالْمَاءِ وَالنَّارِ وَالْمَلَّاحِ وَالْحَادِي، وَهَلْ هَذَا إِلَّا مِنْ فَتْحِ أَبْوَابِ الشَّكِّ وَتَوْسِيعِ دَائِرَةِ الرَّيْبِ عَلَى مَنْ فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ، أَوْ كَانَ مَرَضُهُ مُجَرَّدَ الْجَهْلِ وَالْقُصُورِ، فَإِنَّهُ إِذَا وَجَدَ أَهْلَ الْعِلْمِ يَتَكَلَّمُونَ فِي التَّنَاسُبِ بَيْنَ جَمِيعِ آيِ الْقُرْآنِ وَيُفْرِدُونَ ذَلِكَ بِالتَّصْنِيفِ، تَقَرَّرَ عِنْدَهُ أَنَّ هَذَا أَمْرٌ لَا بد منه، وأن لَا يَكُونُ الْقُرْآنُ بَلِيغًا مُعْجِزًا إِلَّا إِذَا ظَهَرَ الْوَجْهُ الْمُقْتَضِي لِلْمُنَاسَبَةِ، وَتَبَيَّنَ الْأَمْرُ الْمُوجِبُ لِلِارْتِبَاطِ، فَإِنْ وُجِدَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْآيَاتِ فَرَجَعَ إِلَى مَا قَالَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ فِي ذَلِكَ، فَوَجَدَهُ تَكَلُّفًا مَحْضًا، وَتَعَسُّفًا بَيِّنًا انْقَدَحَ فِي قَلْبِهِ مَا كَانَ عَنْهُ فِي عَافِيَةٍ وَسَلَامَةٍ، هَذَا عَلَى فَرْضِ أَنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ كَانَ مُتَرَتِّبًا عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ الْكَائِنِ فِي الْمُصْحَفِ فَكَيْفَ وَكُلُّ مَنْ لَهُ أَدْنَى عِلْمٍ بِالْكِتَابِ، وَأَيْسَرُ حَظٍّ مِنْ مَعْرِفَتِهِ يَعْلَمُ عِلْمًا يَقَينًا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، وَمَنْ شَكَّ فِي هَذَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مِمَّا يَشُكُّ فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ رَجَعَ إِلَى كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ الْعَارِفِينَ بِأَسْبَابِ النُّزُولِ، الْمُطَّلِعِينَ عَلَى حَوَادِثِ النُّبُوَّةِ، فَإِنَّهُ يَنْثَلِجُ صَدْرُهُ، وَيَزُولُ عَنْهُ الرَّيْبُ، بِالنَّظَرِ فِي سُورَةٍ مِنَ السُّوَرِ الْمُتَوَسِّطَةِ، فَضْلًا عَنِ الْمُطَوَّلَةِ لِأَنَّهُ لَا مَحَالَةَ يَجِدُهَا مُشْتَمِلَةً عَلَى آيَاتٍ نَزَلَتْ فِي حَوَادِثَ مُخْتَلِفَةٍ، وَأَوْقَاتٍ مُتَبَايِنَةٍ لَا مُطَابَقَةَ بَيْنَ أَسْبَابِهَا وَمَا نَزَلَ فِيهَا فِي التَّرْتِيبِ، بَلْ يَكْفِي الْمُقَصِّرَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ أَوَّلَ مَا نَزَلَ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ وبعده يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ وَيَنْظُرُ أَيْنَ مَوْضِعُ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالسُّوَرِ فِي تَرْتِيبِ الْمُصْحَفِ؟ وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ هَكَذَا، فأيّ معنى لطلب المناسب بَيْنَ آيَاتٍ نَعْلَمُ قَطْعًا أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ في ترتيب المصحف ما أنزله اللَّهُ مُتَأَخِّرًا، وَتَأَخُّرَ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ مُتَقَدِّمًا، فَإِنَّ هَذَا عَمَلٌ لَا يَرْجِعُ إِلَى تَرْتِيبِ نُزُولِ الْقُرْآنِ، بَلْ إِلَى مَا وَقَعَ مِنَ التَّرْتِيبِ عِنْدَ جَمْعِهِ مِمَّنْ تَصَدَّى لِذَلِكَ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَمَا أَقَلَّ نَفْعَ مِثْلِ هَذَا وَأَنْزَرَ ثَمَرَتَهُ، وَأَحْقَرَ فَائِدَتَهُ، بَلْ هُوَ عِنْدَ مَنْ يَفْهَمُ مَا يَقُولُ وَمَا يُقَالُ لَهُ مِنْ تَضْيِيعِ الْأَوْقَاتِ، وَإِنْفَاقِ السَّاعَاتِ فِي أَمْرٍ لَا يَعُودُ بِنَفْعٍ عَلَى فَاعِلِهِ وَلَا عَلَى مَنْ يَقِفُ عَلَيْهِ مِنَ النَّاسِ، وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَوْ تَصَدَّى رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ مَا قَالَهُ رَجُلٌ مِنَ الْبُلَغَاءِ مِنْ خُطَبِهِ وَرَسَائِلِهِ وَإِنْشَاءَاتِهِ، أَوْ إِلَى مَا قَالَهُ شَاعِرٌ مِنَ الشُّعَرَاءِ مِنَ الْقَصَائِدِ الَّتِي تَكُونُ تَارَةً مَدْحًا وَأُخْرَى هِجَاءً، وَحِينًا نَسِيبًا وَحِينًا رِثَاءً، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَنْوَاعِ الْمُتَخَالِفَةِ، فَعَمَدَ هَذَا الْمُتَصَدِّي إِلَى ذَلِكَ الْمَجْمُوعِ فَنَاسَبَ بَيْنَ فِقَرِهِ وَمَقَاطِعِهِ، ثُمَّ تَكَلَّفَ تَكَلُّفًا آخَرَ فَنَاسَبَ بَيْنَ الْخُطْبَةِ الَّتِي خَطَبَهَا فِي الْجِهَادِ

hatta bu konuyu müstakil eserlerde ele alıp teliflerinin en mühim gayesi kılmışlardır; nitekim Bikâî'nin tefsirinde ve mukaddimesinde zikrettiğine göre ondan öncekilerin yaptığı gibi. Vahyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inişinden Allah Azze ve Celle'nin onun ruhunu kabzettiği ana kadar bu Kur'an'ın inişini gerektiren hadiselere göre peyderpey inip durduğunu bilen kimse için bu durum işitilecek en şaşırtıcı şeylerden biridir. Âlim bir yana, her akıl sahibi şüphe etmez ki Kur'an'ın inişini gerektiren bu olaylar kendi aralarında farklı, hatta helal olan bir şeyin haram kılınması, haram olan bir şeyin helal kılınması ve bir şahıs için kendisinden önce sabit olan hükmün zıddı bir hükmün sabit kılınması gibi birbiriyle tezat teşkil edebilir. Bazen hitap Müslümanlarladır, bazen kâfirlerledir; bazen geçmiştekilerledir, bazen hazır bulunanlarladır; kimi zaman ibadet hakkındadır, kimi zaman muamele hakkındadır; bir vakit teşvikte, bir vakit korkutmada; kimi an müjdede, kimi an uyarıda; bazen dünya işinde, bazen ahiret işinde; bir defasında gelecek yükümlülüklerde, bir defasında geçmiş kıssalardadır. Nüzul sebepleri böylesine farklı ve uzlaşması mümkün olmayacak derecede birbirinden ayrı olunca, bunlar hakkında inen Kur'an da bizzat kendisi itibarıyla sebeplerin farklılığı gibi farklıdır. Artık akıl sahibi biri keler ile balık, su ile ateş, gemici ile deve sürücüsü arasında nasıl bir münasebet arayabilir? Bu, kalbinde hastalık bulunan yahut hastalığı sadece cehalet ve kusur olan kimselere şüphe kapılarını açmaktan ve tereddüt dairesini genişletmekten başka nedir ki? Çünkü o, ilim ehlinin Kur'an'ın bütün ayetleri arasındaki tenasüpten bahsettiğini ve bunu müstakil eserlerde işlediğini gördüğünde, bunun mutlaka gerekli bir iş olduğuna ve aradaki münasebeti gerektiren cihet ortaya çıkmadıkça ve irtibatı zorunlu kılan husus açıklığa kavuşmadıkça Kur'an'ın beliğ ve muciz olamayacağına inanır. Ayetler arasında bir farklılık görüp bu konuda kelamcıların söylediklerine müracaat ettiğinde, bunun sırf bir zorlama ve apaçık bir tutarsızlık olduğunu görünce, daha önce uzak ve selamette olduğu kuşkular kalbine düşer. Bu, Kur'an'ın nüzulünün mushaftaki bu tertip üzere gerçekleştiği farz edildiğindedir; nitekim Kitap hakkında en az bilgiye ve onu tanımada en küçük nasibe sahip olan herkes kesin olarak bilir ki durum böyle değildir. İlim ehlinden kimsenin şüphe etmediği bu hususta şüpheye düşen kimse nüzul sebeplerini bilen ve peygamberlik döneminin hadiselerine vakıf olan ilim ehlinin sözlerine müracaat ederse, uzun sureler bir yana orta uzunluktaki bir sureye bakmakla bile göğsü ferahlar ve şüphesi zail olur. Çünkü o sureyi mutlaka farklı hadiselerde ve tertip bakımından sebepleri ile haklarında inen ayetler arasında hiçbir uygunluk bulunmayan ayrı vakitlerde inmiş ayetleri ihtiva eder bulacaktır. Hatta yetersiz bir kimse için ilk inen ayetin { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ } olduğunu, ondan sonra { يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ } ve { يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ } surelerinin geldiğini bilmesi ve bu ayet ve surelerin mushaf tertibindeki yerinin nerede olduğuna bakması kâfidir. Durum böyle olunca, Allah'ın sonradan indirdiği şeyi mushaf tertibinde öne aldığını, önceden indirdiğini ise tehir ettiğini kesin olarak bildiğimiz ayetler arasında münasebet aramanın ne manası vardır? Zira bu amel, Kur'an'ın iniş tertibine değil, sahâbeden bu işi üstlenen kimselerin Kur'an'ı toplarken yaptıkları tertibe dayanmaktadır. Böyle bir şeyin faydası ne kadar az, semeresi ne kadar kıt ve getirisi ne kadar önemsizdir! Bilakis ne söylediğini ve kendisine ne söylendiğini anlayan kimseler katında bu, vakitleri zayi etmek ve hem yapana hem de ona muttali olan insanlara hiçbir faydası olmayan bir işte saatleri harcamaktır. Biliyorsun ki ilim ehlinden bir adam, beliğ bir kişinin hutbelerinden, mektuplarından ve yazılarından söyledikleri veya şairlerden bir şairin kimi zaman övgü, kimi zaman yergi, kimi zaman gazel, kimi zaman mersiye ve diğer farklı türlerde söylediği kasideler arasında münasebet kurmaya kalkışsa; bu işe kalkışan kişi o mecmuayı ele alıp fıkraları ve pasajları arasında münasebet kursa, sonra başka bir zorlamaya daha girip onun cihadda irad ettiği hutbe ile

والخطبة التي خطبها فِي الْحَجِّ وَالْخُطْبَةِ الَّتِي خَطَبَهَا فِي النِّكَاحِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَنَاسَبَ بَيْنَ الْإِنْشَاءِ الْكَائِنِ فِي الْعَزَاءِ وَالْإِنْشَاءِ الْكَائِنِ فِي الْهَنَاءِ وَمَا يُشَابِهُ ذَلِكَ، لَعُدَّ هَذَا الْمُتَصَدِّي لِمِثْلِ هَذَا مُصَابًا فِي عَقْلِهِ، مُتَلَاعِبًا بِأَوْقَاتِهِ، عَابِثًا بِعُمْرِهِ الَّذِي هُوَ رَأْسُ مَالِهِ وَإِذَا كَانَ مِثْلُ هَذَا بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ، وَهُوَ رُكُوبُ الْأُحْمُوقَةِ فِي كَلَامِ البشر، فكيف نراه يَكُونُ فِي كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي أَعْجَزَتْ بَلَاغَتُهُ بُلَغَاءَ الْعَرَبِ، وَأَبْكَمَتْ فَصَاحَتُهُ فُصَحَاءَ عَدْنَانَ وَقَحْطَانَ. وَقَدْ عَلِمَ كُلُّ مُقَصِّرٍ وَكَامِلٍ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَصَفَ هَذَا الْقُرْآنَ بِأَنَّهُ عَرَبِيٌّ،

hacda irad ettiği hutbe ve nikahta irad ettiği hutbe ve benzerleri arasında münasebet kursa; taziye hakkındaki yazısı ile tebrik hakkındaki yazısı ve benzeri şeyler arasında münasebet arasa, böyle bir işe kalkışan kimse aklından zoru olan, vakitleriyle oynayan ve kendi sermayesi olan ömrünü heba eden biri sayılırdı. İnsan kelamında böyle bir şey bu derecede olup ahmakça bir işe girişmek kabul edilirse, fesahati Adnân ve Kahtân'ın fasihlerini dilsiz bırakan ve belagati Arap ediplerini aciz bırakan Allah Sübhânehu'nun kelamı hakkında bunun nasıl olacağını düşünürsün? Her noksan ve kâmil insan bilmiştir ki Allah Sübhânehu bu Kur'an'ı Arapça olarak nitelemiş,

وَأَنْزَلَهُ بِلُغَةِ الْعَرَبِ، وَسَلَكَ فِيهِ مَسَالِكَهُمْ فِي الْكَلَامِ، وَجَرَى بِهِ مَجَارِيَهُمْ فِي الْخِطَابِ. وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ خَطِيبَهُمْ كَانَ يَقُومُ الْمَقَامَ الْوَاحِدَ فَيَأْتِي بِفُنُونٍ مُتَخَالِفَةٍ، وَطَرَائِقَ مُتَبَايِنَةٍ فَضْلًا عَنِ الْمَقَامَيْنِ، فَضْلًا عَنِ الْمَقَامَاتِ، فَضْلًا عَنْ جَمِيعِ مَا قَالَهُ مَا دَامَ حَيًّا، وَكَذَلِكَ شَاعِرُهُمْ. وَلْنَكْتَفِ بِهَذَا التَّنْبِيهِ عَلَى هَذِهِ الْمَفْسَدَةِ الَّتِي تَعَثَّرَ فِي سَاحَاتِهَا كَثِيرٌ مِنَ الْمُحَقِّقِينَ، وَإِنَّمَا ذَكَرْنَا هَذَا الْبَحْثَ فِي هَذَا الْمَوْطِنِ لِأَنَّ الْكَلَامَ هُنَا قَدِ انْتَقَلَ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ أَنْ كَانَ قَبْلَهُ مَعَ أَبِي الْبَشَرِ آدَمَ ﵇، فَإِذَا قَالَ مُتَكَلِّفٌ: كَيْفَ نَاسَبَ هَذَا مَا قَبْلَهُ؟ قُلْنَا: لَا كَيْفَ.

onu Arap lisanıyla indirmiş, sözde onların yollarını tutmuş ve hitapta onların üsluplarını takip etmiştir. Bizler bilmekteyiz ki onların hatibi tek bir makamda durur, iki makam şöyle dursun, muhtelif makamlar şöyle dursun, hayatta olduğu müddetçe söylediği her şey şöyle dursun, tek bir makamda bile farklı sanatlar ve değişik üsluplar ortaya koyardı; şairleri de öyleydi. Pek çok muhakkikin sahalarında tökezlediği bu ifsat edici duruma dair bu uyarı ile yetinelim. Bu araştırmayı bu makamda zikretmemizin sebebi şudur: Burada söz, daha önce insanların atası Âdem aleyhisselâm ile iken şimdi İsrâiloğullarına intikal etmiştir. Zorlamaya giren biri: 'Bunun öncesiyle münasebeti nasıldır?' derse, biz: 'Münasebet falan yoktur' deriz.

فَدَعْ عَنْكَ نَهْبًا صِيحَ فِي حُجُرَاتِهِ ... وَهَاتِ حَدِيثًا مَا حَدِيثُ الرَّوَاحِلِ

«Bırak artık odalarında feryat koparılan yağmayı da, sen asıl develerin haberini ver, o haber nedir!»

قَوْلُهُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ إِسْرَائِيلَ هُوَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ﵈ ومعناه عبد الله، لأن إسرا فِي لُغَتِهِمْ: هُوَ الْعَبْدُ وَإِيلُ هُوَ اللَّهُ، قِيلَ: إِنَّ لَهُ اسْمَيْنِ، وَقِيلَ: إِسْرَائِيلُ لَقَبٌ لَهُ، وَهُوَ اسْمٌ عَجَمِيٌّ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ، وَفِيهِ سبع لغات: إسرائيل بزنة إبراهيم، وإسرائيل بِمَدَّةٍ مَهْمُوزَةٍ مُخْتَلَسَةٍ رَوَاهَا ابْنُ شَنَبُوذَ عَنْ وَرْشٍ، وَإِسْرَائِيلُ بِمَدَّةٍ بَعْدَ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْأَعْمَشِ وَعِيسَى بْنِ عُمَرَ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ وَلَا مَدٍّ وإسرائيل بِهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ. وَإِسْرَاءَلُ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ، وَتَمِيمٌ يَقُولُونَ إِسْرَائِينُ. وَالذِّكْرُ هُوَ ضِدُّ الْإِنْصَاتِ، وَجَعَلَهُ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ مُشْتَرَكًا بَيْنَ ذِكْرِ الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَا كَانَ بِالْقَلْبِ فَهُوَ مَضْمُومُ الذَّالِ، وَمَا كَانَ بِاللِّسَانِ فَهُوَ مَكْسُورُ الذَّالِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: اذْكُرُوا شُكْرَ نِعْمَتِي، فَحَذَفَ الشُّكْرَ اكْتِفَاءً بِذِكْرِ النِّعْمَةِ، وَهِيَ اسْمُ جِنْسٍ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا أَنَّهُ جَعَلَ مِنْهُمْ أَنْبِيَاءَ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْكُتُبَ وَالْمَنَّ وَالسَّلْوَى، وَأَخْرَجَ لَهُمُ الْمَاءَ مِنَ الْحَجَرِ، وَنَجَّاهُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَغَيْرُ ذَلِكَ. وَالْعَهْدُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْعَهْدِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { يَا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrâiloğulları” buyruğunda müfessirler, İsrâil'in İbrâhim oğlu İshâk oğlu Ya'kûb aleyhimesselâm olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Manası da 'Abdullah' (Allah'ın kulu) demektir; zira onların dilinde 'İsrâ' kul, 'Îl' ise Allah'tır. Onun iki ismi olduğu söylenmiş, İsrâil'in onun lakabı olduğu da söylenmiştir. Bu, gayr-i munsarif yabancı bir isimdir. Onda yedi lügat (okuyuş şekli) vardır: İbrâhîm vezninde 'İsrâîl'; İbn Şenebûz'un Verş'ten rivayet ettiği ihtilâs edilmiş hemzeli med ile 'İsrâîl'; hemzesiz olarak yâ'dan sonra med ile 'İsrâyîl' (ki bu A'meş ve Îsâ b. Ömer'in kıraatidir); Hasan'ın hemzesiz ve medsiz kıraati; kesreli hemze ile 'İsrâil'; fethalı hemze ile 'İsrâel'; Temîm kabilesi ise 'İsrâîn' demektedir. Zikir (الذِّكْرُ): Susmanın zıddıdır; dil ehlinden bazıları onu kalp ve lisan zikri arasında müşterek kılmıştır. Kisâî şöyle demiştir: «Kalple olan zâl harfinin dammesiyledir (zükr), dille olan ise zâl harfinin kesresiyledir (zikr).» İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: «Ayetteki mana: 'Nimetimin şükrünü hatırlayın' demektir; nimetin zikredilmesiyle yetinilerek şükür hazfedilmiştir.» Nimet cins ismidir; aralarından peygamberler kılması, üzerlerine kitapları, kudret helvasını ve bıldırcın kuşunu indirmesi, taştan onlar için su çıkarması, onları Firavun ailesinden kurtarması ve benzeri şeyler bu nimetlerdendir. Ahid kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. İlim ehli bu ayette zikredilen ahdin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Yüce Allah'ın:

خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَقِيلَ: هُوَ مَا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقِيلَ هُوَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ مِنَ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: هُوَ أَدَاءُ الْفَرَائِضِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أُوفِ بِعَهْدِكُمْ أَيْ بِمَا ضَمِنْتُ لَكُمْ مِنَ الْجَزَاءِ. وَالرَّهَبُ وَالرَّهْبَةُ: الْخَوْفُ، وَيَتَضَمَّنُ الْأَمْرُ بِهِ مَعْنَى التَّهْدِيدِ، وَتَقْدِيمُ مَعْمُولِ الْفِعْلِ يُفِيدُ الِاخْتِصَاصَ كما تقدّم في إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِذَا كَانَ التَّقْدِيمُ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِضْمَارِ وَالتَّفْسِيرِ مِثْلَ زَيْدًا ضَرَبْتُهُ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ كَانَ أَوْكَدَ فِي إِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، وَلِهَذَا قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: وَهُوَ أَوْكَدُ فِي إِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ مِنْ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَسَقَطَتِ الْيَاءُ مِنْ قَوْلِهِ فَارْهَبُونِ لِأَنَّهَا رَأْسُ آيَةٍ ومُصَدِّقاً حَالٌ مِنْ مَا فِي قوله: بِما أَنْزَلْتُ أَوْ مِنْ ضَمِيرِهَا الْمُقَدَّرِ بَعْدَ الْفِعْلِ أي أنزلته.

{ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize kuvvetle sarılın” [emridir]. Bir görüşe göre bu, O'nun şu buyruğunda geçen [ahiddir]: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “Andolsun ki Allah İsrâiloğullarından kesin söz almıştı ve içlerinden on iki temsilci göndermiştik”. Bir diğer görüşe göre ise O'nun şu buyruğudur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden söz almıştı...”. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaları konusunda onlardan alınan ahiddir.» Bir görüşe göre de farzların ifa edilmesidir; ifadenin bütün bunlara hamledilmesine hiçbir engel yoktur. Yüce Allah'ın: { أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “[Ben de] sizin ahdinizi yerine getireyim” buyruğunun manası; karşılık olarak size taahhüt ettiğim mükâfatı [vereyim] demektir. er-Reheb (الرَّهَبُ) ve er-rehbet (الرَّهْبَةُ) korku demektir; bunun emredilmesi ise tehdit manası barındırmaktadır. Fiilin ma'mûlünün (tümlecinin) öne geçirilmesi, daha önce { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana ibadet ederiz” ayetinde geçtiği üzere ihtisas (özgü kılma) ifade eder. Öne geçirme işlemi, «Zeyden darabtühû» (زَيْدًا ضَرَبْتُهُ) ve { إِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Yalnızca benden korkun” misallerinde olduğu gibi izmâr (zamir takdiri) ve tefsir yoluyla olduğunda, ihtisas ifade etmede daha tekitli (kuvvetli) olur. Bundan dolayı Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: «Bu, ihtisas ifade etmede { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } ifadesinden daha kuvvetlidir.» { فَارْهَبُونِ } kavlindeki 'yâ' (ي) harfi ise ayet sonu (fâsıla) olduğu için düşmüştür. { مُصَدِّقاً } “Doğrulayıcı olarak” kelimesi, { بِما أَنْزَلْتُ } “indirdiğime” kavlindeki 'mâ' (ما) edatından yahut fiilden sonra takdir edilen zamirden -yani 'enzeletühû' (أنزلته) ifadesinden- hâldir.