Binûn

Bakara Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِيَدِهِ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ، قَالُوا: فَمَا هَذَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ؟ قَالَ: زَجْرَهُ بِالسَّحَابِ إِذَا زَجَرَهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ أُمِرَ. قَالَتْ: صَدَقْتَ» الْحَدِيثَ بِطُولِهِ، وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ. وَقِيلَ: هُوَ اضْطِرَابُ أَجْرَامِ السَّحَابِ عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ مِنْهَا، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ تَبَعًا لِلْفَلَاسِفَةِ وَجَهَلَةِ الْمُتَكَلِّمِينَ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ، وَالْبَرْقُ مِخْرَاقُ حَدِيدٍ بِيَدِ الْمَلَكِ الَّذِي يَسُوقُ السَّحَابَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَجُمْهُورُ عُلَمَاءِ الشَّرِيعَةِ لِلْحَدِيثِ السَّابِقِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ تَبَعًا لِلْفَلَاسِفَةِ: إِنَّ الْبَرْقَ مَا يَنْقَدِحُ مِنَ اصْطِكَاكِ أَجْرَامِ السَّحَابِ الْمُتَرَاكِمَةِ مِنَ الْأَبْخِرَةِ الْمُتَصَعِّدَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى جُزْءٍ نَارِيٍّ يَتَلَهَّبُ عِنْدَ الِاصْطِكَاكِ.

«Meleklerden bir melektir; elinde ateşten kırbaçlar vardır, onlarla bulutu Allah'ın dilediği yere sevk eder.» [Yahudiler]: «Peki işittiğimiz bu ses nedir?» dediler. O da: «Bulutu sevk ederken emredildiği yere varıncaya kadar ona yaptığı haykırıştır.» buyurdu. [Yahudiler]: «Doğru söyledin.» dediler.» Hadisin tamamı böyledir ve senedinde tenkit (söz) vardır. Kurtubî şöyle demiştir: Âlimlerin çoğu bu tefsir üzeredir. Bir görüşe göre o [gök gürültüsü], yağmur indiği esnada bulut kütlelerinin birbirine çarpıp çalkalanmasıdır. Filozoflara ve kelamcıların cahillerine uyarak müfessirlerden bir grup bu görüşe meyletmiştir. Başka şeyler de söylenmiştir. Şimşek ise bulutu sevk eden meleğin elindeki demir kırbaçtır; önceki hadisten dolayı sahâbenin birçoğu ve şeriat âlimlerinin cumhuru bu görüşü benimsemiştir. Bazı müfessirler ise filozoflara uyarak şöyle demiştir: Şimşek, yükselen ve sürtünme anında alev alan ateşli bir cüz içeren buharlardan kümelenmiş bulut kütlelerinin sürtünmesinden çakan kıvılcımdır.

وَقَوْلُهُ: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: فَكَيْفَ حَالُهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ الرَّعْدِ؟ فَقِيلَ: يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ. وَإِطْلَاقُ الْأُصْبُعِ عَلَى بَعْضِهَا مَجَازٌ مَشْهُورٌ، وَالْعَلَاقَةُ الْجُزْئِيَّةُ وَالْكُلِّيَّةُ لِأَنَّ الَّذِي يُجْعَلُ فِي الْأُذُنِ إِنَّمَا هُوَ رَأْسُ الْأُصْبُعِ لا كُلِّهَا. وَالصَّوَاعِقُ وَيُقَالُ الصَّوَاقِعُ: هِيَ قِطْعَةُ نَارٍ

Allah'ın { يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ } “parmaklarını kulaklarına tıkarlar” sözü, [i‘rabda] mahalli olmayan müste'nef (başlangıç) bir cümledir; sanki birisi: "Peki o gök gürültüsü esnasında onların hali nasıldır?" demiş de "Parmaklarını kulaklarına tıkarlar" denilmiştir. 'Parmak' (el-usbu‘) kelimesinin onun bir kısmı için kullanılması meşhur bir mecazdır; aradaki alaka cüz'iyyet-külliyyet (parça-bütün) alakasıdır. Zira kulağa sokulan şey parmağın tamamı değil, sadece ucudur. 'Savâık' (صواعق) -ki 'savâkı‘' (صواقع) da denir- bir ateş parçasıdır...

تَنْفَصِلُ مِنْ مِخْرَاقِ الْمَلَكِ الَّذِي يَزْجُرُ السَّحَابَ عِنْدَ غَضَبِهِ وَشِدَّةِ ضَرْبِهِ لَهَا، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذَكَرْنَا بَعْضَهُ قَرِيبًا، وَبِهِ قَالَ كَثِيرٌ مِنْ عُلَمَاءِ الشَّرِيعَةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا نَارٌ تَخْرُجُ مِنْ فَمِ الْمَلَكِ.

...öfkelendiğinde ve buluta şiddetle vurduğunda onu sevk eden meleğin kırbacından kopup ayrılır. Az önce bir kısmını zikrettiğimiz İbn Abbâs hadisindeki husus buna delalet etmektedir; şeriat âlimlerinin birçoğu da bu görüşü benimsemiştir. Onlardan bazıları ise: "O, meleğin ağzından çıkan bir ateştir" demiştir.

وَقَالَ الْخَلِيلُ: هِيَ الْوَاقِعَةُ الشَّدِيدَةُ مِنْ صَوْتِ الرَّعْدِ، يَكُونُ مَعَهَا أَحْيَانًا قِطْعَةُ نَارٍ تَحْرِقُ مَا أَتَتْ عَلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: الصَّاعِقَةُ: نَارٌ تَسْقُطُ مِنَ السَّمَاءِ فِي رَعْدٍ شَدِيدٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ تَبَعًا لِلْفَلَاسِفَةِ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمْ:

Halîl şöyle demiştir: "O, gök gürültüsü sesinin şiddetli vuruşudur; bazen beraberinde ulaştığı yeri yakan bir ateş parçası da bulunur." Ebû Zeyd ise şöyle demiştir: "Yıldırım (sâika), şiddetli bir gök gürültüsü içinde gökten düşen bir ateştir." Bazı müfessirler ise filozoflara ve onların görüşünü paylaşanlara uyarak şöyle demiştir:

إِنَّهَا نَارٌ لَطِيفَةٌ تَنْقَدِحُ مِنَ السَّحَابِ إِذَا اصْطَكَّتْ أَجْرَامُهَا. وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ الرَّعْدِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي تَفْسِيرِ الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ وَالصَّوَاعِقِ مَا لَهُ مَزِيدُ فَائِدَةٍ وَإِيضَاحٍ. وَنَصَبَ: حَذَرَ الْمَوْتِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ. وَالْمَوْتُ: ضِدُّ الْحَيَاةِ. وَالْإِحَاطَةُ: الْأَخْذُ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ حَتَّى لَا تَفُوتَ الْمُحَاطَ بِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ. وَقَوْلُهُ: يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَكَيْفَ حَالُهُمْ مَعَ ذَلِكَ الْبَرْقِ؟ وَيَكَادُ: يُقَارِبُ. وَالْخَطْفُ: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الطَّيْرُ خَطَّافًا لِسُرْعَتِهِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ:

"O, bulut kütleleri birbirine çarptığında onlardan çakan latif bir ateştir." Ra‘d suresinde -inşâallâh- ra‘d, berk ve savâık tefsirinde daha fazla fayda ve açıklama gelecektir. { حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla” ifadesi mef'ûlün lieclih olduğu için mansub kılınmıştır. Ferrâ ise temyiz olarak mansub olduğunu söylemiştir. Ölüm (el-mevt), hayatın zıddıdır. İhâta (kuşatma) ise, kuşatılan hiçbir şekilde elden kaçmasın diye her yönden yakalamaktır. Allah'ın { يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ } “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek (kör edecek)” sözü müste'nef bir cümledir; sanki "Peki o şimşek karşısında durumları nasıldır?" denilmiştir. 'Yekâdu' (يَكَادُ), yaklaşır demektir. 'El-Hatf' (الْخَطْفُ) ise hızla çekip almaktır; kırlangıç kuşuna hızından dolayı 'hattâf' (خَطَّاف) denilmesi bundandır. Mücâhid şöyle okumuştur:

يَخْطَفُ بِكَسْرِ الطَّاءِ وَالْفَتْحُ أَفْصَحُ.

Tâ harfinin kesresiyle { يَخْطِفُ } şeklinde okumuştur; fetha ile okunuş ise daha fasihtir.

وَقَوْلُهُ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ تَصْنَعُونَ فِي تَارَتَيْ خُفُوقِ الْبَرْقِ وَسُكُونِهِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِشِدَّةِ الْأَمْرِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ بِشِدَّتِهِ عَلَى أَهْلِ الصَّيِّبِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ بِالزِّيَادَةِ فِي الرَّعْدِ وَالْبَرْقِ: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَقْدُورَاتِهِ سُبْحَانَهُ.

Allah'ın { كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “Önlerini aydınlattı mı ışığında yürürler” sözü müste'nef bir kelamdır; sanki "Şimşeğin parıldaması ve sönmesi hallerinde ne yaparsınız?" denilmiştir. Bu, durumun münafıklara olan şiddetini sağanağa tutulanların durumunun şiddetine bir benzetmedir. { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi, işitmelerini ve görmelerini gideriverirdi” [ifadesi], gök gürültüsünü ve şimşeği artırmak suretiyle [olurdu]. { إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Bu da Sübhânehu olan [Allah]'ın kudret dahilindeki şeylerinin cümlesindendir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَوْ كَصَيِّبٍ هُوَ الْمَطَرُ ضُرِبَ مَثَلُهُ فِي الْقُرْآنِ: فِيهِ ظُلُماتٌ يَقُولُ ابْتِلَاءٌ: وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ تَخْوِيفٌ يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ يَقُولُ: يَكَادُ مُحْكَمُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى عَوْرَاتِ الْمُنَافِقِينَ: كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ يَقُولُ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: { أَوْ كَصَيِّبٍ } “Yahut sağanak bir yağmur gibi” ifadesindeki [sayyib] yağmurdur, Kur'an'da onun meseli verilmiştir. { فِيهِ ظُلُمَاتٌ } “onda karanlıklar vardır” buyruğu imtihan; { وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ } “gök gürültüsü ve şimşek” korkutma; { يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ } “Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek” buyruğu ise, Kur'an'ın muhkem ayetlerinin neredeyse münafıkların kusurlarını ortaya çıkaracağını ifade etmektedir. { كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “Önlerini aydınlattı mı ışığında yürürler” ifadesi hakkında ise şöyle demiştir:

كُلَّمَا أَصَابَ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْإِسْلَامِ عزّا اطمأنوا، فإن أصاب الإسلام نكبة قالوا ارجعوا إلى الكفر [يقول وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا] كَقَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ الْآيَةَ.

Münafıklar İslam'dan bir izzet (kazanç/güç) elde ettiklerinde huzur bulurlar; eğer İslam'a bir felaket dokunursa «Küfre geri dönün» derler. [{ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا } “Onları karanlıkta bıraktı mı dikilip kalırlar” buyruğu] O'nun: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder” ayeti gibidir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا: كَانَ رَجُلَانِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَرَبَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَأَصَابَهُمَا هَذَا الْمَطَرُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ فِيهِ رَعْدٌ شَدِيدٌ وَصَوَاعِقُ وَبَرْقٌ، فجعلا كلما أصابتهما الصَّوَاعِقُ يَجْعَلَانِ أَصَابِعَهُمَا فِي آذَانِهِمَا مِنَ الْفَرَقِ أَنْ تَدْخُلَ الصَّوَاعِقُ فِي مَسَامِعِهِمَا فَتَقْتُلُهُمَا، وَإِذَا لَمَعَ الْبَرْقُ مَشَيَا فِي ضَوْئِهِ وَإِذَا لَمْ يَلْمَعْ لَمْ يُبْصِرَا قَامَا مَكَانَهُمَا لَا يَمْشِيَانِ، فَجَعَلَا يَقُولَانِ: لَيْتَنَا قَدْ أَصْبَحْنَا فَنَأْتِيَ مُحَمَّدًا فَنَضَعَ أَيْدِيَنَا فِي يَدِهِ، فَأَصْبَحَا فَأَتَيَاهُ فَأَسْلَمَا وَوَضَعَا أَيْدِيَهُمَا فِي يَدِهِ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُمَا، فَضَرَبَ اللَّهُ شَأْنَ هَذَيْنِ الْمُنَافِقَيْنِ الْخَارِجَيْنِ مَثَلًا لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ إِذَا حَضَرُوا مَجْلِسَ النبيّ ﷺ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ فَرَقًا مِنْ كلام النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يُنَزِّلَ فِيهِمْ شَيْءٌ أَوْ يُذْكَرُوا بِشَيْءٍ فَيُقْتَلُوا، كَمَا كَانَ ذَلِكَ الْمُنَافِقَانِ الْخَارِجَانِ يَجْعَلَانِ أَصَابِعَهُمَا فِي آذَانِهِمَا، وَإِذَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ: أَيْ فَإِذَا كَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ وَأَصَابُوا غَنِيمَةً وَفَتْحًا مَشَوْا فِيهِ وَقَالُوا: إِنَّ دِينَ مُحَمَّدٍ ﷺ دين صَدَقَ وَاسْتَقَامُوا عَلَيْهِ، كَمَا كَانَ ذَانِكَ الْمُنَافِقَانِ

İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd ve sahâbeden bir gruptan rivayet etti; onlar şöyle dediler: Medine halkından iki münafık adam vardı; bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den kaçıp müşriklerin yanına gittiler. Derken Allah’ın zikrettiği, içinde şiddetli gök gürültüsü, yıldırımlar ve şimşek bulunan bu yağmura yakalandılar. Yıldırımlar her vurduğunda, yıldırımların kulaklarına girip kendilerini öldürmesi korkusundan parmaklarını kulaklarına tıkamaya başladılar. Şimşek çaktığında onun ışığında yürüyorlar, şimşek çakmadığında ise göremedikleri için yürümeyip oldukları yerde dikilip kalıyorlardı. Bunun üzerine şöyle demeye başladılar: «Keşke sabah olsa da Muhammed’e gidip ellerimizi onun eline koysak (ona biat etsek).» Sabah olunca ona geldiler, Müslüman oldular, ellerini onun eline koydular ve Müslümanlıkları güzel oldu. Allah da [Medine dışına] çıkan bu iki münafığın durumunu, Medine’deki münafıklara bir mesel kıldı. Münafıklar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in meclisinde hazır bulunduklarında, haklarında [bir vahiy] indirilir yahut bir şeyle zikredilip de öldürülürler korkusuyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in sözünden ötürü parmaklarını kulaklarına tıkarlardı; tıpkı [Medine dışına] çıkan o iki münafığın parmaklarını kulaklarına tıkaması gibi. { وَإِذَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ } “Onları aydınlattı mı da içinde yürürler” [buyruğunun anlamı] şudur: Malları ve çocukları çoğaldığında, ganimet ve fetih elde ettiklerinde onda yürürler ve: «Şüphesiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in dini hak dindir» deyip o din üzere sebat ederlerdi; tıpkı o iki münafığın...

يَمْشِيَانِ إِذَا أَضَاءَ لَهُمُ الْبَرْقُ، وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا فَكَانُوا إِذَا هَلَكَتْ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ وَأَصَابَهُمُ الْبَلَاءُ قَالُوا:

...şimşek kendilerini aydınlattığında yürüdükleri gibi. { وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا } “üzerlerine karanlık çöktü mü de dikilip kalırlar” yani malları ve çocukları helak olduğunda, kendilerine bela isabet ettiğinde şöyle derlerdi:

هَذَا مِنْ أَجْلِ دِينِ محمد ﷺ، وارتدوا كفارا كَمَا قَامَ الْمُنَافِقَانِ حِينَ أَظْلَمَ الْبَرْقُ عَلَيْهِمَا.

«Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dini yüzündendir» deyip kafir olarak irtidat ederlerdi; tıpkı şimşek üzerlerini kararttığında o iki münafığın dikilip kalması gibi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَوْ كَصَيِّبٍ قَالَ: هُوَ الْمَطَرُ وَهُوَ مَثَلٌ لِلْمُنَافِقِ فِي ضَوْئِهِ يَتَكَلَّمُ بِمَا مَعَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ مُرَاءَاةَ النَّاسِ، فَإِذَا خَلَا وَحْدَهُ عَمِلَ بِغَيْرِهِ فَهُوَ فِي ظُلْمَةٍ مَا أَقَامَ عَلَى ذَلِكَ. وَأَمَّا الظُّلُمَاتُ:

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: { أَوْ كَصَيِّبٍ } “Yahut sağanak bir yağmur gibi” [ifadesindeki sayyib] yağmurdur. Bu, insanlara gösteriş yapmak için yanında bulunan Allah'ın Kitabı'ndan söz eden münafığın aydınlıktaki meselidir. Yalnız kaldığında ise başka türlü amel eder; bu hal üzere kaldığı müddetçe karanlıklar içindedir. Karanlıklara gelince:

فَالضَّلَالَاتُ. وَأَمَّا الْبَرْقُ: فَالْإِيمَانُ، وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ: فَهُوَ رَجُلٌ يَأْخُذُ بِطَرَفِ الْحَقِّ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُجَاوِزَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا نَحْوَ مَا سَلَفَ. وَقَدْ رُوِيَ تَفْسِيرُهُ بِنَحْوِ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ.

Onlar dalâletlerdir. Şimşek ise imandır ve bunlar Ehl-i Kitap'tır. { وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ } “üzerlerine karanlık çöktü mü” [ifadesi] ise hakkın bir ucundan tutan ve onu aşmaya güç yetiremeyen adamdır. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de İbn Abbâs'tan daha önce geçen ifadelere benzer rivayette bulunmuşlardır. Bunun bir benzeri tefsir Tâbiîn'den bir topluluktan da rivayet edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ أَصْنَافٌ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُظْهِرُ الْإِسْلَامَ وَيُبْطِنُ الْكُفْرَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا: «ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا، وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ كَانَ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا: مَنْ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ» وَوَرَدَ بِلَفْظِ أَرْبَعٌ وَزَادَ «وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ» . وَوَرَدَ بِلَفْظِ «وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ» . وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ وَمَنْ تَبِعَهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هذين المثلين لصنف واحد من المنافقين.

Bilesin ki münafıklar sınıflara ayrılır: Onlardan kimisi İslam'ı açığa vurup küfrü gizler; kimisi hakkında ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere şöyle buyurmuştur: «Üç haslet vardır ki kimde bulunursa o kimse halis münafık olur. Kimde de bunlardan bir haslet bulunursa, onu terk edinceye kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Konuştuğunda yalan söyler, vadettiğinde sözünden cayar ve kendisine güvenildiğinde hıyanet eder.» [Hadis] dört lafzıyla da vârid olmuş ve «husumet ettiğinde haktan sapar (haddi aşar)» [ilavesi] yapılmıştır. Ayrıca «ahitleştiğinde hıyanet eder» lafzıyla da gelmiştir. İbn Cerîr ve ona tabi olan müfessirler bu iki meselin münafıklardan tek bir sınıf için olduğunu zikretmişlerdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢ الى ٢١]

[Bakara Suresi (2): Âyetler 21'den 22'ye]

لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ ذِكْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِالْخِطَابِ الْتَفَاتًا لِلنُّكْتَةِ السَّابِقَةِ فِي الْفَاتِحَةِ، وَيَا: حَرْفُ نِدَاءٍ، وَالْمُنَادَى أَيُّ، وَهُوَ اسْمٌ مُفْرَدٌ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ وَهَا حَرْفُ تَنْبِيهٍ مُقْحَمٌ بَيْنَ الْمُنَادَى وَصِفَتِهِ.

Sübhânehu [olan Allah], müminleri, kâfirleri ve münafıkları zikretmeyi bitirince, Fâtiha'da geçen incelikten ötürü iltifat sanatı yaparak hitapla onlara yöneldi. 'Yâ' (يَا) nida harfidir; münâdâ ise 'eyyü' (أَيُّ) kelimesidir ve damme üzere mebni müfred bir isimdir. 'Hâ' (هَا) ise münâdâ ile onun sıfatı arasına sokulmuş bir tenbih (uyarı) harfidir.

قَالَ سِيبَوَيْهِ: كَأَنَّكَ كَرَّرْتَ: «يَا» مَرَّتَيْنِ، وَصَارَ الِاسْمُ بَيْنَهُمَا كَمَا قَالُوا: هَا هُوَ ذَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ النَّاسِ وَالْعِبَادَةِ. وَإِنَّمَا خَصَّ نِعْمَةَ الْخَلْقِ وَامْتَنَّ بِهَا عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ جَمِيعَ النِّعَمِ مُتَرَتِّبَةٌ عَلَيْهَا. وَهِيَ أَصْلُهَا الَّذِي لَا يُوجَدُ شَيْءٌ مِنْهَا بِدُونِهَا. وَأَيْضًا فَالْكُفَّارُ مُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْخَالِقُ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَامْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِمَا يَعْتَرِفُونَ بِهِ وَلَا يُنْكِرُونَهُ. وَفِي أَصْلِ مَعْنَى الْخَلْقِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا التَّقْدِيرُ. يُقَالُ خَلَقْتُ الْأَدِيمَ لِلسِّقَاءِ: إِذَا قَدَّرْتُهُ قَبْلَ الْقَطْعِ. قَالَ زُهَيْرٌ:

Sîbeveyh şöyle demiştir: «Sanki 'yâ' (يَا) edatını iki defa tekrar etmişsin ve 'hâ hüve zâ' (هَا هُوَ ذَا) dedikleri gibi isim de ikisinin arasında yer almıştır.» İnsan (en-nâs) ve ibadet kavramlarının tefsirine dair açıklama daha önce geçmişti. [Allah'ın] özellikle yaratma nimetini tahsis edip bunu onların başına kakması (minnet kılması), bütün nimetlerin bu nimete bağlı olmasından ötürüdür. Yaratma nimeti, kendisi olmadan diğer hiçbir nimetin var olamayacağı bir asıldır. Ayrıca kâfirler de Allah'ın yaratıcı olduğunu ikrar etmektedirler: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka «Allah» derler”. Bu sebeple Allah, onların itiraf ettiği ve inkâr etmediği bir şeyi kendilerine minnet kılmıştır. 'Halk' (yaratma) kelimesinin asıl anlamında iki veçih vardır: Birincisi takdirdir (ölçüp biçmektir). Kesmeden önce ölçüp biçtiğinde «Su tulumu yapmak için deriyi takdir ettim (hâlaktu'l-edîme li's-sikâi)» denir. Züheyr şöyle demiştir:

وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

"Sen ölçüp biçtiğin şeyi kesip biçersin; oysa kavmin / Bir kısmı ölçüp biçer de sonra kesip biçemez."

الثَّانِي: الْإِنْشَاءُ وَالِاخْتِرَاعُ وَالْإِبْدَاعُ. وَلَعَلَّ: أَصْلَهَا التَّرَجِّي وَالطَّمَعُ وَالتَّوَقُّعُ وَالْإِشْفَاقُ، وَذَلِكَ مُسْتَحِيلٌ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا كَانَتِ الْمُخَاطَبَةُ مِنْهُ سُبْحَانَهُ للبشر كانت بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ لَهُمْ: افْعَلُوا ذَلِكَ عَلَى الرَّجَاءِ مِنْكُمْ وَالطَّمَعِ، وَبِهَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ مِنْهُمْ سِيبَوَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْعَرَبَ اسْتَعْمَلَتْ لَعَلَّ مُجَرَّدَةً مِنَ الشَّكِّ بِمَعْنَى لَامِ كَيْ. وَالْمَعْنَى هُنَا: لِتَتَّقُوا، وَكَذَلِكَ مَا وَقَعَ هَذَا الموقع، ومنه قول الشاعر:

İkincisi: Yoktan var etmek, icat etmek ve benzersiz şekilde yaratmaktır. Lealle (لَعَلَّ) edatının aslı; ümit etme (teraccî), tamah etme, beklenti içinde olma ve çekinip korkmadır (işfâk). Bu durum ise Allah Sübhânehu hakkında imkânsızdır. Fakat O Sübhânehu tarafından yapılan hitap insanlara yönelik olunca, onlara: «Bunu sizden bir ümit ve beklenti üzere yapın» demesi mesabesinde olmuştur. Sîbeveyh de dâhil olmak üzere Arap dili imamlarından bir topluluk bu görüşü benimsemiştir. Şöyle de denilmiştir: Araplar lealle (لَعَلَّ) edatını şüpheden soyutlanmış olarak sebep bildiren lâm (lâm-ı key) anlamında kullanmışlardır. Buradaki anlam da: «Sakınasınız diye» (li-tettekû) şeklindedir; bu makamda yer alan [diğer ifadeler] de böyledir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَقُلْتُمْ لَنَا كُفُّوا الْحُرُوبَ لَعَلَّنَا ... نَكُفُّ وَوَثِقْتُمْ لَنَا كُلَّ مُوَثَّقِ

"Bize: 'Savaşları durdurun ki biz de / Durduralım' dediniz ve bize her türlü sağlam sözü verdiniz."

فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُكُمْ ... كَشِبْهِ سَرَابٍ فِي الْمَلَا مُتَأَلِّقِ

"Biz savaşı durdurunca da ahitleriniz / Düzlükte parıldayan bir serap gibi oluverdi."

أَيْ كُفُّوا عَنِ الْحَرْبِ لِنَكُفَّ، وَلَوْ كَانَتْ لَعَلَّ لِلشَّكِّ لَمْ يُوثِقُوا لَهُمْ كُلَّ مُوَثَّقٍ، وَبِهَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ قُطْرُبٌ.

Yani 'Biz savaşı durduralım diye siz de savaştan vazgeçin' demektir. Şayet 'lealle' şüphe için olsaydı, onlara her türlü sağlam sözü vermezlerdi. Kutrub'un da dahil olduğu bir grup bu görüşü belirtmiştir.

وَقِيلَ إِنَّهَا بِمَعْنَى التَّعَرُّضِ لِلشَّيْءِ، كَأَنَّهُ قَالَ: مُتَعَرِّضِينَ لِلتَّقْوَى. وَجَعَلَ هُنَا بِمَعْنَى صَيَّرَ لِتَعَدِّيهِ إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bir görüşe göre ise o, bir şeye yönelmek (maruz kılmak) anlamındadır; sanki: "Takvaya yönelen kimseler olarak" demiştir. Buradaki 'ceale' (جَعَلَ) fiili, iki mef'ûle geçtiği için 'sayyara' (kıldı/yaptı) anlamındadır; şairin şu sözü bundandır:

وَقَدْ جَعَلْتُ أَرَى الْإِثْنَيْنِ أَرْبَعَةً ... والواحد اثنين لمّا هدّني الكبر

"Yaşlılık beni yıktığında iki şeyi dört, / Bir şeyi de iki görmeye başladım (kıldım)."

وفِراشاً أَيْ وَطَاءٌ يَسْتَقِرُّونَ عَلَيْهَا. لَمَّا قَدَّمَ نِعْمَةَ خَلْقِهِمْ أَتْبَعَهُ بِنِعْمَةِ خَلْقِ الْأَرْضِ فِرَاشًا لَهُمْ، لَمَّا كَانَتِ الْأَرْضُ الَّتِي هِيَ مَسْكَنُهُمْ وَمَحَلُّ اسْتِقْرَارِهِمْ مِنْ أَعْظَمِ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَاجَتُهُمْ، ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِنِعْمَةِ جَعْلِ السَّمَاءِ كَالْقُبَّةِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَيْهِمْ، وَالسَّقْفِ لِلْبَيْتِ الَّذِي يَسْكُنُونَهُ كَمَا قال: وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً . وَأَصْلُ الْبِنَاءِ: وَضْعُ لَبِنَةٍ عَلَى أُخْرَى، ثُمَّ امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِإِنْزَالِ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ. وَأَصْلُ مَاءٍ مَوَهٌ، قُلِبَتِ الْوَاوُ لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا أَلِفًا فَصَارَ مَاهٌ، فَاجْتَمَعَ حَرْفَانِ خَفِيفَانِ فقلبت الهاء همزة. والثمرات جمع ثمرة. أَخْرَجْنَا لَكُمْ أَلْوَانًا مِنَ الثَّمَرَاتِ وَأَنْوَاعًا مِنَ النَّبَاتِ لِيَكُونَ ذَلِكَ مَتَاعًا لَكُمْ إِلَى حِينٍ. وَالْأَنْدَادُ جَمْعُ نِدٍّ، وَهُوَ الْمِثْلُ وَالنَّظِيرُ. وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ وَالْخِطَابُ لِلْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ. فَإِنْ قِيلَ:

{ فِرَاشًا } “döşek” yani üzerinde yerleşip durdukları yaygı [kıldı]. Kendilerini yaratma nimetini öne aldıktan sonra, onların meskeni ve yerleşim yeri olan yeryüzü muhtaç oldukları en büyük şeylerden biri olduğu için, yeri onlar adına bir döşek kılma nimetini bunun peşinden getirdi. Sonra bunun ardından göğü, üzerlerine kurulmuş bir kubbe ve oturdukları evin tavanı gibi kılma nimetini zikretti; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا } “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık”. 'Binâ' kelimesinin aslı, bir kerpicin diğerinin üzerine konulmasıdır. Sonra gökten su indirmek suretiyle onlara minnet kıldı. 'Mâ'' (ماء) kelimesinin aslı 'meveh'tir (مَوَهٌ); vâv harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için elife dönüştü ve 'mâh' (مَاهٌ) oldu; sonra iki hafif harf yan yana geldiği için hâ harfi hemzeye dönüştürüldü. 'Semerât' (ثمرات), semere (meyve) kelimesinin çoğuludur. Belli bir vakte kadar sizin için bir geçimlik olsun diye sizin için türlü türlü meyveler ve çeşitli bitkiler çıkardık. 'Endâd' (أنداد) ise 'nidd' kelimesinin çoğuludur; benzer ve denk demektir. Allah'ın: { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “siz de bildiğiniz halde” buyruğu hâl cümlesidir ve hitap kâfirlere ve münafıklaradır. Eğer şöyle denilirse:

كَيْفَ وَصَفَهَمْ بِالْعِلْمِ وَقَدْ نَعَتَهُمْ بِخِلَافِ ذَلِكَ حَيْثُ قَالَ: وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ. وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ.

Allah onları: { وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat bilmezler”, { وَلَكِنْ لَا يَشْعُرُونَ } “fakat farkında değillerdir”,

وَما كانُوا مُهْتَدِينَ. صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ. فَيُقَالُ: إِنَّ الْمُرَادَ أَنَّ جَهْلَهُمْ وَعَدَمَ شُعُورِهِمْ لَا يَتَنَاوَلُ هَذَا: أَيْ كَوْنُهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْمُنْعِمُ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْدَادِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ هَذَا وَلَا يُنْكِرُونَهُ كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي غَيْرِ آيَةٍ. وَقَدْ يُقَالُ: الْمُرَادُ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ وَحْدَانِيَّتَهُ بِالْقُوَّةِ وَالْإِمْكَانِ لَوْ تَدَبَّرْتُمْ وَنَظَرْتُمْ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ اسْتِعْمَالِ الْحُجَجِ وَتَرْكِ التَّقْلِيدِ. قَالَ ابْنُ فُورَكٍ: الْمُرَادُ وَتَجْعَلُونَ لِلَّهِ أَنْدَادًا بَعْدَ عِلْمِكُمُ الَّذِي هُوَ نَفْيُ الْجَهْلِ بِأَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ انْتَهَى. وَحَذَفَ مَفْعُولَ تَعْلَمُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى عَدَمِ اخْتِصَاصِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ بِنَوْعٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْوَاعِ الْمُوجِبَةِ لِلتَّوْحِيدِ.

{ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “ve hidayete ermiş değillerdi”, { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” diyerek bunun aksine vasfettiği halde onları ilim ile nasıl nitelemiştir? Şöyle cevap verilir: Buradaki maksat, onların cehaletlerinin ve idrak yoksunluklarının şu hususu kapsamadığıdır: Yani onların, diğer sahte ilahların değil yalnızca O'nun nimet verici olduğunu bilmeleridir; zira onlar bunu biliyor ve inkâr etmiyorlardı; nitekim Allah bunu pek çok ayette onlardan nakletmiştir. Şöyle de denilebilir: Maksat, 'Şayet düşünüp ibretle baksaydınız O'nun birliğini bilmeye potansiyel ve imkân olarak sahip olduğunuzu bilirdiniz' demektir. Bunda hüccetleri kullanmanın ve taklidi terk etmenin vücubuna delil vardır. İbn Fûrek şöyle demiştir: Maksat, 'Allah'ın bir olduğu hususundaki cehaletin giderilmesi anlamına gelen bilginizden sonra Allah'a ortaklar koşuyorsunuz' demektir. İlimlerinin, tevhidi gerektiren türlerden tek bir türe mahsus olmadığını göstermek için 'ta'lemûn' fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا كَانَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فَهُوَ أُنْزِلَ بِالْمَدِينَةِ، وَمَا كَانَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ فَهُوَ أُنْزِلَ بِمَكَّةَ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدِ بْنِ حُمَيْدٍ وَالطَّبَرَانِيِّ فِي الْأَوْسَطِ وَالْحَاكِمِ وَصَحَّحَهُ، وَرَوَى نَحْوَهُ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ قَوْلِ عَلْقَمَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ.

Bezzâr, Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Ey iman edenler» ifadesinin bulunduğu her yer Medine'de indirilmiştir; «Ey insanlar» ifadesinin bulunduğu her yer ise Mekke'de indirilmiştir. Bunun bir benzeri İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, el-Evsat'ta Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim'den rivayet edilmiştir. Benzerini Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Alkame'nin sözü olarak rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Merdûye ve İbnü'l-Münzir de Dahhâk'tan aynısını rivayet etmiştir.

وَكَذَا أَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُرْوَةَ وَعِكْرِمَةَ.

Aynı şekilde Ebû Ubeyd, Meymûn b. Mihrân'dan rivayet etmiştir. Benzer şekilde İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye de Urve ve İkrime'den rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَالَ: هِيَ لِلْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّكُمْ يعني كي. وأخرج ابن أبي

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu [hitap], kâfirler ve müminlerden oluşan her iki zümrenin hepsi içindir.» İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten [Allah Teâlâ'nın]: { لَعَلَّكُمْ } “Umulur ki siz” sözü hakkında: «Yani '...için' [gayesiyle] demektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî...

حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ: لَعَلَّ، مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً أَيْ تَمْشُونَ عَلَيْهَا وَهِيَ الْمِهَادُ وَالْقَرَارُ: وَالسَّماءَ بِناءً قَالَ كَهَيْئَةِ الْقُبَّةِ وَهِيَ سَقْفُ الْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ سُئِلَ: الْمَطَرُ مِنَ السَّمَاءِ أَمْ مِنَ السَّحَابِ؟ قَالَ: مِنَ السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: السَّحَابُ غِرْبَالُ الْمَطَرِ، وَلَوْلَا السَّحَابُ حِينَ يَنْزِلُ الْمَاءُ مِنَ السَّمَاءِ لَأَفْسَدَ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ وَالْبَذْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ قَالَ: الْمَطَرُ مَاءٌ يَخْرُجُ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ فَيَنْزِلُ مِنْ سَمَاءٍ إِلَى سَمَاءٍ حَتَّى يَجْتَمِعَ فِي سَمَاءِ الدُّنْيَا، فَيَجْتَمِعُ فِي مَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ الْأَبْزَمُ، فَتَجِيءُ السَّحَابُ السُّودُ فَتَدْخُلُهُ فَتَشْرَبُهُ مِثْلَ شُرْبِ الْإِسْفَنْجَةِ فَيَسُوقُهَا اللَّهُ حَيْثُ يَشَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: يَنْزِلُ الْمَاءُ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ، فَتَقَعُ الْقَطْرَةُ مِنْهُ على السحاب مِثْلَ الْبَعِيرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: الْمَطَرُ مِنْهُ مِنَ السَّمَاءِ، وَمِنْهُ مَا يَسْتَقِيهِ الْغَيْمُ مِنَ الْبَحْرِ فَيُعْذِبُهُ الرَّعْدُ وَالْبَرْقُ.

...Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Avn b. Abdillâh b. Utbe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Allah Teâlâ'dan gelen 'lealle' lafzı vaciptir (kesinlik ifade eder). İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd ve sahâbeden bir topluluktan O'nun: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشاً } “O ki yeryüzünü sizin için bir döşek kıldı” sözü hakkında: Yani 'üzerinde yürürsünüz, o bir beşik ve yerleşim yeridir'; { وَالسَّمَاءَ بِنَاءً } “göğü de bir bina [yaptı]” sözü hakkında ise: 'Kubbe biçiminde olup yerin tavanıdır' dediklerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Hasen'den rivayet etmiştir ki ona: «Yağmur gökten midir yoksa buluttan mıdır?» diye sorulmuş, o da: «Gökten» demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bulut, yağmurun eleğidir. Su gökten indiği vakit bulut olmasaydı, yeryüzünden ve tohumdan üzerine düştüğü şeyleri ifsad ederdi.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hâlid b. Ma'dân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yağmur, Arş'ın altından çıkan ve dünya semasında toplanıncaya kadar semadan semaya inen bir sudur. Sonra el-Ebzem denilen bir yerde toplanır; derken siyah bulutlar gelip oraya girer ve süngerin emmesi gibi onu emer, Allah da onu dilediği yere sevk eder.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Su yedinci semadan iner, ondan bir damla bulutun üzerine deve büyüklüğünde düşer.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hâlid b. Yezîd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yağmurun bir kısmı semadandır, bir kısmı ise bulutun denizden çektiği ve gök gürültüsü ile şimşeğin tatlılaştırdığı sudur.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْمَطَرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا جَاءَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ تَفَتَّحَتْ لَهُ الْأَصْدَافُ فَكَانَ لُؤْلُؤًا. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الْمَطَرِ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ حَنْطَبٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ سَاعَةٍ مِنْ لَيْلٍ وَلَا نَهَارٍ إِلَّا وَالسَّمَاءُ تُمْطِرُ فِيهَا يُصَرِّفُهُ اللَّهُ حَيْثُ يَشَاءُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا نَزَلَ مَطَرٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَّا وَمَعَهُ الْبَذْرُ، أَمَا لَوْ أَنَّكُمْ بَسَطْتُمْ نِطْعًا لَرَأَيْتُمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَطَرُ مِزَاجَةٌ مِنَ الْجَنَّةِ، فَإِذَا كَثُرَ الْمِزَاجُ عَظُمَتِ الْبَرَكَةُ وَإِنْ قَلَّ الْمَطَرُ، وَإِذَا قَلَّ الْمِزَاجُ قَلَّتِ الْبَرَكَةُ وَإِنْ كَثُرَ الْمَطَرُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Matar'da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Gökten yağmur damlası indiğinde istiridyeler ona açılır ve o damla inci olur.» Şâfiî el-Ümm'de, İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Matar'da ve Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Muttalib b. Hantab'dan rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gece ve gündüzün hiçbir saati yoktur ki gök onda yağmur yağdırmasın; Allah onu dilediği yere sevk eder.» İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Gökten inen hiçbir yağmur yoktur ki beraberinde tohum bulunmasın. Şayet siz bir deri yaygı serseniz onu mutlaka görürsünüz.» İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Yağmur Cennet'ten bir karışımdır. Bu karışım çok olduğunda yağmur az olsa bile bereket büyük olur; karışım az olduğunda ise yağmur çok olsa bile bereket az olur.» Ebü'ş-Şeyh, Hasen'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:

مَا مِنْ عَامٍ بِأَمْطَرَ مِنْ عَامٍ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يُصَرِّفُهُ حَيْثُ يَشَاءُ، وَيَنْزِلُ مَعَ الْمَطَرِ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، يَكْتُبُونَ حَيْثُ يَقَعُ ذَلِكَ الْمَطَرُ، وَمَنْ يُرْزَقُهُ وَمَنْ يَخْرُجُ مِنْهُ مَعَ كُلِّ قَطْرَةٍ . وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً أَيْ لَا تُشْرِكُوا بِهِ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْدَادِ الَّتِي لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا رَبَّ لَكُمْ يَرْزُقُكُمْ غَيْرُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنْداداً قَالَ: أَشْبَاهًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنْداداً قَالَ: أَكْفَاءً مِنَ الرِّجَالِ يُطِيعُونَهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ أَنْداداً قَالَ: شُرَكَاءً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «قَالَ رَجُلٌ للنبيّ ﷺ: مَا شَاءَ اللَّهُ وَشِئْتَ، قَالَ: جَعَلْتَنِي لِلَّهِ نِدًّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَحْدَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ قُتَيْلَةَ بِنْتِ صَيْفِيٍّ قَالَتْ: «جَاءَ حَبْرٌ مِنَ الْأَحْبَارِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ نِعْمَ الْقَوْمُ أَنْتُمْ، لَوْلَا أَنَّكُمْ تُشْرِكُونَ، قَالَ: وَكَيْفَ؟ قَالَ: يَقُولُ أَحَدُكُمْ لَا وَالْكَعْبَةِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: مَنْ حَلَفَ فَلْيَحْلِفْ بِرَبِّ الْكَعْبَةِ. فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ نِعْمَ الْقَوْمُ أَنْتُمْ لَوْلَا أَنَّكُمْ تَجْعَلُونَ لِلَّهِ نِدًّا، قَالَ: وَكَيْفَ ذَلِكَ؟ قَالَ: يقول أحدكم

...hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok yağmurlu değildir; fakat Allah onu dilediği yere sevk eder. Yağmurla birlikte şu kadar melek iner; onlar bu yağmurun nereye düşeceğini, kimin onunla rızıklandırılacağını ve her bir damlayla birlikte kimin çıkacağını yazarlar.» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَاداً } “Öyleyse bile bile Allah'a ortaklar koşmayın” sözü hakkında şöyle rivayet etmiştir: Yani O'na, zarar ve fayda vermeyen ortakları şirk koşmayın; { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Siz de biliyorsunuz ki” O'ndan başka sizi rızıklandıran hiçbir Rabbiniz yoktur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَنْدَاداً } “ortaklar” lafzı hakkında: «Benzerler» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan: { أَنْدَاداً } “ortaklar” lafzı hakkında: «Allah'a isyan konusunda kendilerine itaat edilen [önder] adamlardan denkler» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { أَنْدَاداً } “ortaklar” lafzı hakkında: «Ortaklar» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, Nesâî, İbn Mâce ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Allah ve sen dilerseniz' dedi. [Bunun üzerine] O: «Beni Allah'a denk mi kıldın? [Bilakis] yalnızca Allah'ın dilediği [olur]» buyurdu.» İbn Sa'd, Kuteyle bint Sayfî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Yahudi bilginlerinden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Muhammed! Şirk koşuyor olmasaydınız siz ne güzel bir topluluk olurdunuz!' dedi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Nasıl?» diye sordu. O: 'Sizden biri 'Hayır, Kâbe'ye andolsun' diyor' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim yemin edecekse Kâbe'nin Rabbine yemin etsin» buyurdu. Sonra adam: 'Ey Muhammed! Allah'a denk kılıyor olmasaydınız siz ne güzel bir topluluk olurdunuz!' dedi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O nasıl oluyor?» diye sordu. Adam: 'Sizden biri...

مَا شَاءَ اللَّهُ وَشِئْتَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: فَمَنْ قَالَ مِنْكُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ قَالَ ثُمَّ شِئْتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَقُولُوا مَا شَاءَ اللَّهُ وَشَاءَ فُلَانٌ، قُولُوا مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ شَاءَ فُلَانٌ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ طُفَيْلِ بْنِ سَخْبَرَةَ: أَنَّهُ رَأَى فِيمَا يَرَى النَّائِمُ كَأَنَّهُ مَرَّ بِرَهْطٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ: أَنْتُمْ نِعْمَ الْقَوْمُ لَوْلَا أَنَّكُمْ تزعمون أنّ عزيزا ابْنُ اللَّهِ، فَقَالُوا: وَأَنْتُمْ نِعْمَ الْقَوْمُ لَوْلَا أَنَّكُمْ تَقُولُونَ مَا شَاءَ اللَّهُ وَشَاءَ مُحَمَّدٌ. ثُمَّ مَرَّ بِرَهْطٍ مِنَ النَّصَارَى فَقَالَ: أَنْتُمْ نِعْمَ الْقَوْمُ لَوْلَا أَنَّكُمْ تَقُولُونَ الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، قَالُوا: وَأَنْتُمْ نِعْمَ الْقَوْمُ لَوْلَا أَنَّكُمْ تَقُولُونَ مَا شَاءَ اللَّهُ وَشَاءَ مُحَمَّدٌ. فَلَمَّا أصبح أخبر النبيّ ﷺ فَخَطَبَ فَقَالَ: «إِنَّ طُفَيْلًا رَأَى رُؤْيَا، وَإِنَّكُمْ تَقُولُونَ كَلِمَةً كَانَ يَمْنَعُنِي الْحَيَاءُ مِنْكُمْ فَلَا تَقُولُوهَا، وَلَكِنْ قُولُوا مَا شَاءَ اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَنْدَادُ هُوَ الشِّرْكُ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ عَلَى صَفًا سَوْدَاءَ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَهُوَ أَنْ تَقُولَ: وَاللَّهِ وَحَيَاتِكَ يَا فُلَانُ وَحَيَاتِي، وَتَقُولَ: لَوْلَا كَلْبُهُ هَذَا لَأَتَانَا اللُّصُوصُ، وَلَوْلَا الْقِطُّ فِي الدَّارِ لَأَتَى اللُّصُوصُ، وَقَوْلُ الرَّجُلِ، مَا شَاءَ اللَّهُ وَشِئْتَ، وَقَوْلُ الرَّجُلِ لَوْلَا اللَّهُ وَفُلَانٌ، هَذَا كُلُّهُ شِرْكٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ؟ قَالَ: أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ» الحديث.

...'Allah ve sen dilerseniz' diyor' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden biri 'Allah dilerse' desin, sonra da 'sen dilersen' desin» buyurdu.» İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce ve Beyhakî, Huzeyfe b. el-Yemân'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «'Allah ve falan kimse dilerse' demeyiniz; 'Allah dilerse, sonra da falan kimse dilerse' deyiniz.» Ahmed, İbn Mâce, Beyhakî ve İbn Merdûye, Tufeyl b. Sahbere'den rivayet etmiştir ki o, uykudaki bir kimsenin gördüğü gibi Yahudilerden bir grubun yanına uğradığını görmüş ve: 'Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmeseydiniz siz ne güzel bir topluluk olurdunuz' demiş. Onlar da: 'Siz de 'Allah ve Muhammed dilerse' demeseydiniz ne güzel bir topluluk olurdunuz' demişler. Sonra Hristiyanlardan bir grubun yanına uğramış ve: 'Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu söylemeseydiniz siz ne güzel bir topluluk olurdunuz' demiş. Onlar da: 'Siz de 'Allah ve Muhammed dilerse' demeseydiniz ne güzel bir topluluk olurdunuz' demişler. Sabah olunca durumu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Bunun üzerine [Resûlullah] hutbe irad edip şöyle buyurdu: «Tufeyl bir rüya gördü. Sizler bir söz söylüyordunuz ki sizden utandığım için bunu söylemekten [sizi menetmekten] haya ediyordum. Artık onu söylemeyin; fakat 'Ortağı olmayan tek Allah dilerse' deyin.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Endâd', gecenin karanlığında siyah bir taş üzerindeki karıncanın ayak sesinden daha gizli olan şirktir. O da senin: «Allah'a ve senin hayatına yemin olsun ey falan, ve benim hayatıma yemin olsun» demendir. Yine senin: «Şu köpek olmasaydı bize hırsızlar gelirdi» ve «Evdeki kedi olmasaydı hırsızlar gelirdi» demendir. Bir adamın «Allah ve sen dilerseniz» demesi ve bir adamın «Allah ve falan adam olmasaydı» demesi de böyledir; bunların hepsi şirktir. Buhârî ve Müslim, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hangi günah daha büyüktür?' Şöyle buyurdu: «Seni O yaratmışken Allah'a ortak (nidd) koşmandır.» hadisi[dir].

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤ الى ٢٣]

[Bakara Suresi (2): Âyetler 23'ten 24'e]

فِي رَيْبٍ أَيْ شَكٍّ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا أَيِ الْقُرْآنُ أَنْزَلَهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالْعَبْدُ: مَأْخُوذٌ مِنَ التَّعَبُّدِ وَهُوَ التَّذَلُّلُ. وَالتَّنْزِيلُ: التَّدْرِيجُ وَالتَّنْجِيمُ. وَقَوْلُهُ: فَأْتُوا الْفَاءُ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ أَمْرٌ مَعْنَاهُ التَّعْجِيزُ.

{ فِي رَيْبٍ } “bir şüphe içindeyseniz” yani kulumuz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kur'an olan { مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا } “kulumuza indirdiğimizden” [şüphedeyseniz]. 'el-Abd' (kulumuz) kelimesi tezellül (boyun eğme) manasındaki taabbüd kökünden alınmıştır. Tenzîl ise parça parça ve kısım kısım indirmektir. Allah'ın { فَأْتُوا } “haydi getirin” sözündeki fâ harfi şartın cevabıdır; bu, muhatapları aciz bırakma (ta'ciz) anlamı taşıyan bir emirdir.

لِمَا احْتَجَّ عَلَيْهِمْ بِمَا يُثْبِتُ الْوَحْدَانِيَّةَ وَيُبْطِلُ الشِّرْكَ عَقَّبَهُ بِمَا هُوَ الْحُجَّةُ عَلَى إِثْبَاتِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا يَدْفَعُ الشُّبْهَةَ فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزَةً، فَتَحَدَّاهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ سُوَرِهِ. وَالسُّورَةُ: الطَّائِفَةُ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُسَمَّاةُ بِاسْمٍ خَاصٍّ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى كَلِمَاتِهَا كَاشْتِمَالِ سور البلد عليها. و «من» فِي قَوْلِهِ: مِنْ مِثْلِهِ زَائِدَةٌ لِقَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَالضَّمِيرُ فِي مِثْلِهِ عَائِدٌ عَلَى الْقُرْآنِ عِنْدَ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقِيلَ عَائِدٌ عَلَى التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ كِتَابٍ مِثْلِهِ فَإِنَّهَا تُصَدِّقُ مَا فِيهِ. وَقِيلَ يَعُودُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَالْمَعْنَى: مِنْ بَشَرٍ مِثْلِ مُحَمَّدٍ: أَيْ لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ. وَالشُّهَدَاءُ: جَمْعُ شَهِيدٍ بِمَعْنَى الْحَاضِرِ أَوِ الْقَائِمِ بِالشَّهَادَةِ أَوِ الْمُعَاوِنِ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْآلِهَةُ. وَمَعْنَى دُونِ: أَدْنَى مَكَانٍ مِنَ الشَّيْءِ وَاتَّسَعَ فِيهِ حَتَّى اسْتُعْمِلَ فِي تَخَطِّي الشَّيْءِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَمِنْهُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَهُ مَعَانٍ أُخَرُ، مِنْهَا التَّقْصِيرُ عَنِ الْغَايَةِ وَالْحَقَارَةِ، يُقَالُ: هَذَا الشَّيْءُ دُونٌ، أَيْ حَقِيرٌ، ومنه:

[Allah] birliği (vahdaniyeti) ispatlayan ve şirki iptal eden delilleri onların aleyhine ortaya koyunca, bunun peşinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ispatlayan ve Kur'an'ın bir mucize olduğu hususundaki şüpheyi gideren delili getirerek onlara onun surelerinden bir sure getirmeleri konusunda meydan okudu. Sure, Kur'an'dan özel bir isimle adlandırılmış bir bölümdür; şehir surunun şehri kuşatması gibi kendi kelimelerini kuşattığı için bu isimle adlandırılmıştır. { مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden” sözündeki 'min' (من) harf-i cerri, { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” buyruğundan ötürü zâiddir. İlim ehlinin çoğunluğuna göre { مِثْلِهِ } “onun benzeri” ifadesindeki zamir Kur'an'a râcidir. Bir görüşe göre Tevrat ve İncil'e râcidir; zira anlam: «Ondaki şeyleri tasdik eden onun gibi bir kitaptan bir sure getirin» şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e râcidir; yani «Muhammed gibi bir beşerden, yani okuma yazma bilmeyen birinden [getirin]» demektir. 'Şühedâ' (şahitler), hâzır bulunan, şahitlik eden veya yardımcı olan anlamındaki 'şehîd' kelimesinin çoğuludur; buradaki murat ilahlardır. 'Dûn' (دُون) kelimesinin anlamı, bir şeyin en yakın yeridir; sonradan genişletilerek bir şeyi aşıp başka bir şeye geçmek manasında kullanılmıştır; bu ayetteki ve keza Yüce Allah'ın: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” ayetindeki kullanımı böyledir. Bunun gayeye ulaşamama (eksik kalma) ve hakirlik gibi başka anlamları da vardır; nitekim «Bu şey dûndur» yani hakirdir denir; şu beyit bundandır:

إذا ما علا المرء رام العلاء ... ويقنع بالدّون من كان دونا

Kişi yüceldiği zaman yüceliği arzular / Aşağılık olan kimse ise aşağı seviyeyle yetinir.

وَالْقُرْبُ، يُقَالُ: هَذَا دُونَ ذَاكَ، أَيْ أَقْرَبُ مِنْهُ، وَيَكُونُ إِغْرَاءً، تَقُولُ: دُونَكَ زَيْدًا: أَيْ خُذْهُ مِنْ أَدْنَى مَكَانٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِادْعُوا: أَيِ ادْعُوا الَّذِينَ يَشْهَدُونَ لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِيمَا قُلْتُمْ مِنْ أَنَّكُمْ تَقْدِرُونَ عَلَى الْمُعَارَضَةِ، وَهَذَا تَعْجِيزٌ لَهُمْ وَبَيَانٌ لِانْقِطَاعِهِمْ. وَالصِّدْقُ: خِلَافُ الْكَذِبِ، وَهُوَ مُطَابَقَةُ الْخَبَرِ لِلْوَاقِعِ أَوْ لِلِاعْتِقَادِ أَوْ لَهُمَا، عَلَى الْخِلَافِ الْمَعْرُوفِ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا يَعْنِي فِيمَا مَضَى وَلَنْ تَفْعَلُوا أَيْ تُطِيقُوا ذَلِكَ فِيمَا يَأْتِي وَتَبَيَّنَ لَكُمْ عَجْزُكُمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ فَاتَّقُوا النَّارَ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْقِيَامِ بِفَرَائِضِهِ وَاجْتِنَابِ مَنَاهِيهِ، وَعَبَّرَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْفِعْلِ لِأَنَّ الْإِتْيَانَ فِعْلٌ مِنَ الْأَفْعَالِ لِقَصْدِ الِاخْتِصَارِ، وَجُمْلَةُ لَنْ تَفْعَلُوا: لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ لِأَنَّهَا اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَلَنْ لِلنَّفْيِ الْمُؤَكَّدِ لِمَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ، وَهَذَا مِنَ الْغُيُوبِ الَّتِي أَخْبَرَ بِهَا الْقُرْآنُ قَبْلَ وُقُوعِهَا، لِأَنَّهَا لم تقع المعارضة من أحد من الْكَفَرَةِ فِي أَيَّامِ النُّبُوَّةِ وَفِيمَا بَعْدَهَا وَإِلَى الْآنِ. وَالْوَقُودُ بِالْفَتْحِ: الْحَطَبُ، وَبِالضَّمِّ: التَّوَقُّدُ، أَيِ المصدر، وقد جاء فيه الْفَتْحِ.

Yine yakınlık manasına gelir; 'Bu, şunun dûnudur' yani 'ona daha yakındır' denir. Teşvik (iğrâ) olarak da gelir; 'Dûneke Zeyden' yani 'Zeyd'i en yakın yerden yakala' dersin. { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka” ifadesi { ادْعُوا } “çağırın” fiiline müteallıktır; yani 'Şayet benzerini getirebileceğinize dair söylediğiniz sözde doğru sözlü kimseler iseniz, Allah'tan başka sizin lehinize şahitlik edecekleri çağırın' demektir. Bu, onları aciz bırakma ve çaresizliklerini ortaya koymadır. Sıdk (doğruluk), yalanın zıddıdır; o da meânî ilminde bilinen ihtilafa göre haberin vakıaya, yahut inanca, yahut her ikisine birden uygun düşmesidir. { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Eğer yapamadıysanız” yani geçmişte; { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” yani gelecekte buna güç yetiremeyecekseniz ve benzerini getirmekten aciz olduğunuz ortaya çıktıysa; Allah'a, kitaplarına, peygamberlerine iman ederek, farzlarını yerine getirip yasaklarından sakınarak { فَاتَّقُوا النَّارَ } “ateşten sakının”. Kısalık kastıyla getirme işi 'fiil' (yapmak) kelimesiyle ifade edilmiştir; zira bir şey getirmek de fiillerden bir fiildir. { وَلَنْ تَفْعَلُوا } “ki asla yapamayacaksınız” cümlesi itirâziyye (ara cümle) olduğu için irapta mahalli yoktur. 'Len' edatı ise başına geldiği fiili kesin olarak nefyeder. Bu, Kur'an'ın vuku bulmasından önce haber verdiği gaybî hususlardandır; zira nübüvvet günlerinde, sonrasında ve günümüze kadar kâfirlerden hiçbir kimse tarafından benzerini getirme hadisesi vuku bulmamıştır. 'Vakûd' (الْوَقُودُ) fetha ile yakacak odun demektir; damme ile 'vukûd' (الْوُقُودُ) ise tutuşmak yani masdardır. Bu kelime masdar manasında fetha ile de gelmiştir.

وَالْمُرَادُ بِالْحِجَارَةِ: الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا لِأَنَّهُمْ قَرَنُوا أَنْفُسَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا فَجُعِلَتْ وَقُودًا لِلنَّارِ مَعَهُمْ.

'Taşlar'dan maksat, tapmakta oldukları putlardır; çünkü dünyada kendilerini onlarla bir tutmuşlardı, bu sebeple cehennemde kendileriyle birlikte ateşin yakıtı kılındılar.

وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَيْ: حَطَبُ جَهَنَّمَ. وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهَا حِجَارَةُ الْكِبْرِيتِ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّهْوِيلِ مَا لَا يُقَدَّرُ قَدْرُهُ مِنْ كَوْنِ هَذِهِ النَّارِ تَتَّقِدُ بِالنَّاسِ وَالْحِجَارَةِ، فَأُوقِدَتْ بِنَفْسِ مَا يُرَادُ إِحْرَاقُهُ بِهَا، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أُعِدَّتْ جُعِلَتْ عُدَّةً لِعَذَابِهِمْ وَهُيِّئَتْ لِذَلِكَ. وَقَدْ كَرَّرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ تَحَدِّي الْكَفَّارِ بِهَذَا فِي مَوَاضِعَ فِي الْقُرْآنِ، مِنْهَا هَذَا، وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْقَصَصِ:

Buna Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptığınız şeyler cehennem yakıtısınız” yani cehennemin odunusunuz. Bir görüşe göre ise ondan (taşlardan) maksat kükürt taşlarıdır. Bu ateşin insanlarla ve taşlarla tutuşturulmasında, yani bizzat kendisiyle yakılması murat edilen şeylerle tutuşturulmasında takdir edilemeyecek derecede büyük bir korkutma (tehvîl) vardır. Allah'ın: { أُعِدَّتْ } “hazırlanmıştır” buyruğundan maksat, onların azabı için hazır bir azık kılınmış ve bunun için hazırlanmış olmasıdır. Allah Sübhânehu Kur'an'da çeşitli yerlerde kâfirlere bu şekilde meydan okumayı tekrarlamıştır; bu ayet onlardan biridir, Kasas suresindeki şu ayet de onlardandır:

قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَقَالَ فِي سُورَةِ سُبْحَانَ: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً وَقَالَ فِي سُورَةِ هُودٍ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَقَالَ فِي سُورَةِ يُونُسَ: وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ. أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ .

{ قُلْ فَأْتُوا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدَى مِنْهُمَا أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz, Allah katından bu ikisinden daha doğru yol gösterici bir kitap getirin de ben ona uyayım!'”. Sübhân (İsrâ) suresinde şöyle buyurmuştur: { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا } “De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile yine de onun benzerini getiremezler'”. Hûd suresinde şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Öyleyse onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi de çağırın!'”. Yûnus suresinde ise şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ * أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir; ancak kendinden öncekilerin tasdiki ve o Kitab'ın açıklamasıdır, onda hiçbir şüphe yoktur, Âlemlerin Rabbi tarafındandır. Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Öyleyse onun benzeri bir sure getirin ve eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka çağırabileceğiniz herkesi de çağırın!'”.

وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ هَلْ وَجْهُ الْإِعْجَازِ فِي الْقُرْآنِ هُوَ كَوْنُهُ فِي الرُّتْبَةِ الْعَلِيَّةِ مِنَ الْبَلَاغَةِ الْخَارِجَةِ عَنْ طَوْقِ الْبَشَرِ، أَوْ كَانَ الْعَجْزُ عَنِ الْمُعَارَضَةِ لِلصِّرْفَةِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُمْ عَنْ أَنْ يُعَارِضُوهُ، وَالْحَقُّ الْأَوَّلُ، وَالْكَلَامُ فِي هَذَا مَبْسُوطٌ فِي مَوَاطِنِهِ.

Kur'an'daki i‘câz yönünün, beşer takatinin dışındaki üstün bir belagat mertebesinde oluşu mu, yoksa benzerini getirmekten aciz kalışın Allah Sübhânehu'nun onları benzerini getirmekten alıkoyması (sarfe nazariyesi) sebebiyle mi olduğu konusunda ilim ehli arasında ihtilaf vuku bulmuştur. Doğru olan birincisidir; bu konudaki açıklama kendi yerlerinde genişçe yapılmıştır.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أُعْطِيَ مَا مِثْلُهُ آمَنَ عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُهُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ، فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ» وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ قَالَ: هَذَا قَوْلُ اللَّهِ لِمَنْ شَكَّ مِنَ الْكَفَّارِ فِيمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ قَالَ: فِي شَكٍّ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ قَالَ: مِنْ مِثْلِ الْقُرْآنِ حَقًّا وَصِدْقًا لَا بَاطِلَ فِيهِ وَلَا كذب. وأخرج ابن

Ahmed, Buhârî, Müslim, Nesâî ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, insanların benzerine iman edegeldiği [mucizeler] kendisine verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu yüzden kıyamet gününde onların tâbisi en çok olanı olmayı ümit ediyorum.» İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Eğer şüphe içinde iseniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği hususlarda şüpheye düşen kâfirlere Allah'ın bir hitabıdır.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ } “Eğer şüphe içinde iseniz” yani { مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا } “kulumuza indirdiğimizden bir şüphede iseniz”, { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzeri bir sure getirin” buyruğu hakkında: «İçinde hiçbir batıl ve yalan bulunmayan, hak ve sadakat bakımından Kur'an'ın bir benzerini [getirin]!» dediğini rivayet etmiştir. İbn...

جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ قَالَ: مِثْلِ الْقُرْآنِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ قَالَ:

...Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “onun benzerinden bir sure getirin” ayeti hakkında: 'Kur'an'ın benzeri' dediğini; { وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ } “şahitlerinizi de çağırın” ayeti hakkında ise şöyle dediğini rivayet etmiştir:

نَاسٌ يَشْهَدُونَ لَكُمْ إِذَا أَتَيْتُمْ بِهَا أَنَّهَا مِثْلُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

«Onu getirdiğiniz takdirde onun [Kur'an'ın] bir benzeri olduğuna sizin lehinize şahitlik edecek insanları [çağırın].» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında:

شُهَداءَكُمْ قَالَ: أَعْوَانَكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَقَدْ بَيَّنَ لَكُمُ الْحَقَّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا يَقُولُ: لَنْ تَقْدِرُوا عَلَى ذَلِكَ وَلَنْ تُطِيقُوهُ.

{ شُهَدَاءَكُمْ } “şahitlerinizi” yani 'üzerinde bulunduğunuz davada yardımcılarınızı [çağırın]'; { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Eğer yapamadıysanız ki asla yapamayacaksınız” yani 'O size hakkı açıklamıştır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } “Eğer yapamadıysanız ki asla yapamayacaksınız” ayeti hakkında: «Buna güç yetiremeyeceksiniz ve buna asla takat getiremeyeceksiniz» dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ كُلَّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ وُقُودُهَا بِرَفْعِ الْوَاوِ الْأُولَى، إِلَّا الَّتِي فِي السَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ النَّارِ ذاتِ الْوَقُودِ بِنَصْبِ الْوَاوِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ الْحِجَارَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ فِي قوله: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ حِجَارَةٌ مِنْ كِبْرِيتٍ خَلَقَهَا اللَّهُ عِنْدَهُ كَيْفَ شَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هذه الآية وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ وقال: أَوْقَدَ عَلَيْهَا أَلْفَ عَامٍ حَتَّى احْمَرَّتْ، وَأَلْفَ عَامٍ حَتَّى ابْيَضَّتْ، وَأَلْفَ عَامٍ حَتَّى اسْوَدَّتْ، فَهِيَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ لَا يُطْفَأُ لَهَبُهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمَالِكٌ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: «نَارُ بَنِي آدَمَ الَّتِي تُوقِدُونَ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءًا مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنْ كَانَتْ لَكَافِيَةً؟ قَالَ فَإِنَّهَا قَدْ فُضِّلَتْ عَلَيْهَا بِتِسْعَةٍ وَسِتِّينَ جُزْءًا كُلُّهُنَّ مِثْلُ حَرِّهَا» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أَتَرَوْنَهَا حَمْرَاءَ مِثْلَ نَارِكُمْ هَذِهِ الَّتِي تُوقِدُونَ، إِنَّهَا لَأَشَدُّ سَوَادًا مِنَ الْقَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ قَالَ:

Abd b. Humeyd, Mücâhid'den rivayet etmiştir ki o, Kur'an'daki bütün { وُقُودُهَا } kelimelerini ilk vâv harfinin dammesiyle okur, sadece Burûc suresindeki { النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ } “o çıralı ateş” ayetinde vâv harfinin fethasıyla okurdu. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî el-Mu'cemü'l-Kebîr'de ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Allah'ın Kur'an'da: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan” buyruğunda zikrettiği taşlar, Allah'ın dilediği şekilde kendi katında yarattığı kükürt taşlarıdır.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan da aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr keza Amr b. Meymûn'dan da aynısını rivayet etmiştir. İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Enes'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ } “yakıtı insanlar ve taşlar olan” ayetini okudu ve şöyle buyurdu: «Onun üzerine bin yıl yakıldı, ta ki kızardı; sonra bin yıl yakıldı, ta ki beyazlaştı; sonra bin yıl yakıldı, ta ki karardı. Artık o alevi sönmeyen kapkaranlık [bir ateş]tir.» İbn Ebî Şeybe, Tirmizî, İbn Merdûye ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak aynısını rivayet etmiştir. Ahmed, Mâlik, Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlunun yaktığı şu ateş, cehennem ateşinin yetmişte bir parçasıdır.» Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Bu dünyadaki ateş bile] yetip de artardı!' Şöyle buyurdu: «O [cehennem ateşi], her biri bu ateşin harareti kadar olan altmış dokuz parçayla dünyadaki ateşe üstün kılınmıştır.» Tirmizî hasen olduğunu belirterek Ebû Saîd'den merfû olarak bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Mâce ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Enes'ten merfû olarak yine bir benzerini rivayet etmiştir. Mâlik el-Muvatta'da ve Beyhakî el-Ba's'ta Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Siz onu, yaktığınız şu ateşiniz gibi kırmızı mı sanıyorsunuz? O katrandan daha siyahtır.» İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah'ın: { أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

أَيْ لِمَنْ كَانَ مِثْلَ ما أنتم عليه من الكفر.

Yani 'üzerinde bulunduğunuz küfür gibi bir hal üzere olan kimseler için [hazırlanmıştır].'

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥]

[Bakara Suresi (2): Ayet 25]

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهاً وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İman edip salih amel işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine ait olduğuyla müjdele. Onlara oradan bir meyve rızık olarak her verildiğinde: 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' derler. Kendilerine [birbirine] benzer şekilde getirilmiştir. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır.”

لَمَّا ذكر تعالى جزاء الكافرين عقّب بِجَزَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، لِيَجْمَعَ بَيْنَ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، كَمَا هِيَ عَادَتُهُ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَنْشِيطِ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ لِطَاعَاتِهِ، وَتَثْبِيطِ عِبَادِهِ الْكَافِرِينَ عَنْ مَعَاصِيهِ. وَالتَّبْشِيرُ: الْإِخْبَارُ بِمَا يَظْهَرُ أَثَرُهُ عَلَى الْبَشَرَةِ، وَهِيَ الْجِلْدَةُ الظَّاهِرَةُ، مِنَ الْبِشْرِ وَالسُّرُورِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ إِذَا قَالَ: مَنْ بَشَّرَنِي مِنْ عَبِيدِي فَهُوَ حُرٌّ فَبَشَّرَهُ وَاحِدٌ مِنْ عَبِيدِهِ فَأَكْثَرُ، فَإِنَّ أَوَّلَهُمْ يَكُونُ حُرًّا دُونَ الثَّانِي، وَاخْتَلَفُوا إِذَا قَالَ: مَنْ أَخْبَرَنِي مِنْ عَبِيدِي بِكَذَا فَهُوَ حُرٌّ، فَقَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: يَعُمُّ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُخْبِرٌ، وَقَالَ عُلَمَاؤُنَا: لَا، لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ إنما قصد خبرا يكون بشارة،

Yüce [Allah] kâfirlerin cezasını zikredince, -yüce Kitabı'ndaki âdeti üzere- rağbetlendirme (terğîb) ile sakındırmayı (terhîb), vaad ile tehdidi (vaîd) bir araya getirmek için hemen ardından müminlerin mükâfatını zikretti. Zira bunda, mümin kullarını Kendisine itaate teşvik etme ve kâfir kullarını da Kendisine isyandan caydırma gayesi vardır. Tebşîr (müjdelemek); sevinç ve sürur sebebiyle deride -ki o [vücudun] dış cildidir- eseri görülecek bir şeyi haber vermektir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Âlimler; mükellef bir kimse «Kölelerimden beni müjdeleyen kimse hürdür» dediğinde kölelerinden biri veya daha fazlası onu müjdelerse, ikincisinin değil sadece birincisinin hür olacağı hususunda icmâ etmişlerdir. «Kölelerimden bana şunu haber veren kimse hürdür» dediğinde ise ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî'nin ashabı: «Bu [hüküm] hepsini kapsar; çünkü onların her biri haber verendir» demiş, bizim âlimlerimiz ise: «Hayır [kapsamaz]; çünkü mükellef ancak müjde niteliğinde olan bir haberi kastetmiştir,

وَذَلِكَ مُخْتَصٌّ بِالْأَوَّلِ. انْتَهَى. وَالْحَقُّ أَنَّهُ إِنْ أَرَادَ مَدْلُولَ الْخَبَرِ عُتِقُوا جَمِيعًا، وَإِنْ أَرَادَ الْخَبَرَ الْمُقَيَّدَ بِكَوْنِهِ بِشَارَةً عُتِقَ الْأَوَّلُ، فَالْخِلَافُ لَفْظِيٌّ. وَالْمَأْمُورُ بِالتَّبْشِيرِ قِيلَ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ، وَقِيلَ هُوَ كُلُّ أَحَدٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ ﷺ «بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ» وَهَذِهِ الْجُمَلُ وَإِنْ كَانَتْ مُصَدَّرَةً بِالْإِنْشَاءِ فَلَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِي عَطْفِهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا، لِأَنَّ الْمُرَادَ عَطْفُ جُمْلَةِ وَصْفِ ثَوَابِ الْمُطِيعِينَ عَلَى جُمْلَةِ وَصْفِ عِقَابِ الْعَاصِينَ مِنْ دُونِ نَظَرٍ إِلَى مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْوَصْفَانِ مِنَ الْأَفْرَادِ الْمُتَخَالِفَةِ خَبَرًا وَإِنْشَاءً. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ وَبَشِّرِ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا النَّارَ، وليس هذا بجيد. والصَّالِحاتِ الْأَعْمَالَ الْمُسْتَقِيمَةَ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْأَعْمَالُ الْمَطْلُوبَةُ مِنْهُمُ الْمُفْتَرَضَةُ عَلَيْهِمْ- وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى مَنْ يَقُولُ إِنَّ الْإِيمَانَ بِمُجَرَّدِهِ يَكْفِي، فَالْجَنَّةُ تُنَالُ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. وَالْجَنَّاتُ: الْبَسَاتِينُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ جَنَّاتٍ لأنها تجنّ من فِيهَا: أَيْ تَسْتُرُهُ بِشَجَرِهَا، وَهُوَ اسْمٌ لِدَارِ الثَّوَابِ كُلِّهَا وَهِيَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى جَنَّاتٍ كَثِيرَةٍ. وَالْأَنْهَارُ: جَمْعُ نَهْرٍ، وَهُوَ الْمَجْرَى الْوَاسِعُ فَوْقَ الْجَدْوَلِ وَدُونَ الْبَحْرِ، وَالْمُرَادُ: الْمَاءُ الَّذِي يَجْرِي فِيهَا، وَأَسْنَدَ الْجَرْيَ إِلَيْهَا مَجَازًا، وَالْجَارِي حَقِيقَةً هو الماء كما في قوله تعالى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ أي أهلها وكما قال الشاعر:

bu da ilk olana mahsustur' demişlerdir. [Kurtubî'nin sözü] bitti. Doğru olan şudur: Eğer haberin bizzat kendisini kastetmişse hepsi azat olur; şayet müjde olmakla kayıtlı bir haberi kastetmişse ilki azat olur. Dolayısıyla ihtilaf lafzîdir. Müjdelemekle emrolunan kişinin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu söylenmiştir; nitekim [onun]: «[Karanlıkta mescitlere] yürüyenleri müjdele» hadisinde olduğu gibi herkes olduğu da söylenmiştir. Bu cümleler inşâî (emir kipiyle) başlamış olsa da, bunun kendisinden öncekine atfedilmesine bir engel teşkil etmez. Çünkü maksat, iki nitelemenin haber veya inşâ olarak birbirinden farklı unsurlar içermesine bakılmaksızın, itaatkârların mükâfatının nitelendiği cümlenin, isyankârların cezasının nitelendiği cümleye atfedilmesidir. { وَبَشِّرِ } [ifadesinin]: { فَاتَّقُوا النَّارَ } [ifadesine] atfedildiği de söylenmiştir, ancak bu isabetli değildir. Sâlihât (الصَّالِحاتِ): İstikamet üzere olan amellerdir. Buradaki maksat, onlardan yapılması istenen ve kendilerine farz kılınan amellerdir. Bunda, sırf imanın yeterli olacağını söyleyenlere bir ret vardır; zira cennet, iman ve salih amel ile elde edilir. Cennât (الْجَنَّاتُ): Bahçelerdir. Bunlara cennât denilmesi, içinde bulunanı gizlemesinden (tecünnü), yani ağaçlarıyla örtmesinden dolayıdır. Bu, mükâfat yurdunun tamamının ismidir ve pek çok cenneti (bahçeyi) kapsamaktadır. Enhâr (الْأَنْهَارُ): Nehir (نَهْر) kelimesinin çoğuludur; o da derecikten geniş, denizden küçük olan geniş su yatağıdır. Kastedilen ise o yatakta akan sudur. Akma fiilinin nehirlere nispet edilmesi mecazdır; gerçekte akan sudur. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “kente sor” yani 'halkına [sor]' buyruğunda ve şairin dediği gibi:

نبّئت أَنَّ النَّارَ بَعْدَكَ أُوقِدَتْ ... وَاسْتَبَّ بَعْدَكَ يَا كُلَيْبُ الْمَجْلِسُ

«Bana haber verildi ki senden sonra ateş yakılmış... / Ve senden sonra ey Kuleyb, meclis birbirine sövmüş.»

وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ تَحْتِهَا عَائِدٌ إِلَى الْجَنَّاتِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى الْأَشْجَارِ: أَيْ مِنْ تَحْتِ أَشْجَارِهَا.

{ مِنْ تَحْتِهَا } buyruğundaki zamir, ağaçları kapsamasından ötürü cennetlere dönmektedir; yani 'ağaçlarının altından' demektir.

وَقَوْلُهُ: كُلَّما رُزِقُوا وَصْفٌ آخَرُ لِلْجَنَّاتِ، أَوْ هُوَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّ سائلا قال: كيف ثمارها؟

{ كُلَّما رُزِقُوا } buyruğu cennetlerin diğer bir sıfatıdır ya da sanki bir soran: 'Onun meyveleri nasıldır?' demiş gibi yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir.

ومِنْ ثَمَرَةٍ فِي مَعْنَى: مِنْ أَيِّ ثَمَرَةٍ، أَيْ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الثَّمَرَاتِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ أَنَّهُ شَبِيهُهُ وَنَظِيرُهُ، لَا أَنَّهُ هُوَ، لِأَنَّ ذَاتَ الْحَاضِرِ لَا تَكُونُ عَيْنَ ذَاتِ الْغَائِبِ لِاخْتِلَافِهِمَا، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّوْنَ يُشْبِهُ اللَّوْنَ وَإِنْ كَانَ الْحَجْمُ وَالطَّعْمُ وَالرَّائِحَةُ وَالْمَاوِيَّةُ مُتَخَالِفَةً. وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ عَائِدٌ إِلَى الرِّزْقِ، وَقِيلَ:

{ مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesi: 'Herhangi bir meyveden' yani meyve türlerinden herhangi bir tür anlamındadır. { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir” buyruğundan maksat, onun aynısı değil, benzeri ve dengi olmasıdır. Çünkü hazırda olanın zatı, farklı olmalarından ötürü gayptakinin zatının aynısı olamaz. Zira hacim, tat, koku ve sululuk farklı olsa bile renk renge benzer. { بِهِ } [ifadesindeki] zamir rızka dönmektedir. Denildi ki:

الْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَتَوْا بِمَا يُرْزَقُونَهُ فِي الْجَنَّةِ مُتَشَابِهًا فَمَا يَأْتِيهِمْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ يُشَابِهُ الَّذِي يَأْتِيهِمْ فِي آخِرِهِ، فَيَقُولُونَ:

Kastedilen, cennette kendilerine rızık olarak verilenlerin birbirine benzer şekilde getirilmesidir; öyle ki günün başında kendilerine gelen, günün sonunda gelenle benzerlik gösterir. Bunun üzerine şöyle derler:

هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ، فَإِذَا أَكَلُوا وَجَدُوا لَهُ طَعْمًا غَيْرَ طَعْمِ الْأَوَّلِ. ومُتَشابِهاً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ.

«Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir.» Fakat onu yediklerinde ilkinin tadından başka bir tat bulurlar. { مُتَشابِهاً } kelimesi hâl (durum bildiren öge) olarak mensuptur.

وَالْمُرَادُ بِتَطْهِيرِ الْأَزْوَاجِ أَنَّهُ لَا يُصِيبُهُنَّ مَا يُصِيبُ النِّسَاءَ مِنْ قَذَرِ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَسَائِرِ الْأَدْنَاسِ الَّتِي لَا يَمْتَنِعُ تَعَلُّقُهَا بِنِسَاءِ الدُّنْيَا. وَالْخُلُودُ: الْبَقَاءُ الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ مَجَازًا فِيمَا يَطُولُ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْأَوَّلُ.

Eşlerin temizlenmesinden (tathîr) maksat, kadınlara isabet eden hayız, nifas ve dünya kadınlarına ilişmesi kaçınılmaz olan diğer bütün kirlerin onlara bulaşmamasıdır. Hulûd (خُلُود): Kesintisi olmayan sürekli kalıştır; bazen uzun süren şeyler için mecazen de kullanılır, burada kastedilen ise ilkidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَا هَلْ مُشَمِّرٌ لِلْجَنَّةِ فَإِنَّ الْجَنَّةَ لَا خَطَرَ لَهَا، هِيَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ نُورٌ يَتَلَأْلَأُ، وَرَيْحَانَةٌ تَهْتَزُّ، وَقَصْرٌ مَشِيدٌ، وَنَهْرٌ مُطَّرِدٌ، وَثَمَرَةٌ نَضِيجَةٌ، وَزَوْجَةٌ حَسْنَاءُ جَمِيلَةٌ، وَحُلَلٌ كَثِيرَةٌ، وَمَقَامٌ فِي أَبَدٍ، فِي دَارٍ سَلِيمَةٍ، وَفَاكِهَةٍ خَضْرَاءَ» الْحَدِيثَ. وَالْأَحَادِيثُ فِي وَصْفِ الْجَنَّةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَنْهَارُ الْجَنَّةِ تَفَجَّرُ مِنْ تَحْتِ جِبَالِ مِسْكٍ» .

İbn Mâce, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebi'd-Dünyâ, Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Beyhakî ve İbn Merdûye, Üsâme b. Zeyd'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennet için kolları sıvayan yok mu? Zira cennetin paha biçilemez bir eşi yoktur; Kâbe'nin Rabbine andolsun ki o, parıldayan bir nûr, dalgalanan hoş bir koku, yükseltilmiş bir köşk, akıp giden bir nehir, olgunlaşmış bir meyve, güzel ve alımlı bir eş, pek çok süs elbiseleri, esenlik yurdunda ebedî bir makam ve yemyeşil meyvelerdir...» (hadisin devamı). Cennetin niteliklerine dair hadisler pek çoktur ve her iki Sahih'te ile diğerlerinde sabittir. İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennet ırmakları misk dağlarının altından fışkırır.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ قَالَ: يَعْنِي المساكن

İbn Ebî Şeybe, Ebû Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Hibbân ve sahih olduğunu belirterek el-Ba's'ta Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan mevkûf olarak bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten Allah'ın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akan” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani meskenlerin

تَجْرِي أَسْفَلَهَا أَنْهَارُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قَالَ: أُتُوا بِالثَّمَرَةِ فِي الْجَنَّةِ فَنَظَرُوا إِلَيْهَا قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ فِي الدُّنْيَا وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً فِي اللَّوْنِ وَالْمَرْأَى، وَلَيْسَ يُشْبِهُ الطَّعْمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ وَقَتَادَةَ نَحْوَهُ.

aşağısından nehirleri akar. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden birtakım kimselerden Allah'ın: { كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Cennette onlara meyve getirilir, onlar da ona bakıp: { قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Bu, daha önce [dünyada] bize rızık olarak verilen şeydir” derler. { وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Kendilerine [birbirine] benzer şekilde getirilmiştir”; [yani] renk ve görünüşte [benzerdir], ancak tat bakımından benzemez.» Abd b. Humeyd, Ali b. Zeyd ve Katâde'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ مُسَدَّدٌ فِي مُسْنَدِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَيْسَ فِي الدُّنْيَا مِمَّا فِي الْجَنَّةِ شَيْءٌ إِلَّا الْأَسْمَاءَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَوْلُهُمْ: (مِنْ قَبْلُ) مَعْنَاهُ: هَذَا مِثْلُ الَّذِي كَانَ بِالْأَمْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ مُتَشابِهاً فِي اللَّوْنِ مُخْتَلِفًا فِي الطَّعْمِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:

Müsedded kendi Müsned'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Cennetteki şeylerden dünyada isimler dışında hiçbir şey yoktur.» Abd b. Humeyd, İkrime'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Onların { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” sözlerinin anlamı: 'Bu, dün olanın benzeridir' demektir. İbn Cerîr, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { مُتَشابِهاً } hakkında: «Rengi benzer, tadı farklıdır» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasen'den Allah'ın:

مُتَشابِهاً قَالَ: خِيَارٌ كُلُّهُ، يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا لَا رَذْلَ فِيهِ، أَلَمْ تَرَوْا إِلَى ثِمَارِ الدُّنْيَا كَيْفَ تَرْذُلُونَ بَعْضَهُ.

{ مُتَشابِهاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hepsi seçkindir, birbirine benzer, içinde değersiz/kusurlu hiçbir şey yoktur. Dünyanın meyvelerine bakmaz mısınız, bir kısmını nasıl değersiz bulup ayırıyorsunuz?»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ قَالَ: مِنَ الْحَيْضِ وَالْغَائِطِ وَالْبُزَاقِ وَالنُّخَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مِنَ الْقَذَرِ وَالْأَذَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَا يَحِضْنَ وَلَا يُحْدِثْنَ وَلَا يَتَنَخَّمْنَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي صِفَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَبْصُقُونَ وَلَا يَتَمَخَّطُونَ وَلَا يَتَغَوَّطُونَ. وَثَبَتَ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ صِفَاتِ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ مَا لَا يَتَّسِعُ الْمَقَامُ لِبَسْطِهِ، فَلْيُنْظَرْ فِي دَوَاوِينِ الْإِسْلَامِ وَغَيْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ أَيْ خَالِدُونَ أَبَدًا، يُخْبِرُهُمْ أَنَّ الثَّوَابَ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ مُقِيمٌ عَلَى أَهْلِهِ أَبَدًا لَا انْقِطَاعَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ يَعْنِي لَا يَمُوتُونَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يَدْخُلُ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، ثُمَّ يَقُومُ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ: يَا أَهْلَ النَّارِ لَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا مَوْتَ، كُلٌّ هُوَ خَالِدٌ فِيمَا هُوَ فِيهِ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ قِيلَ لِأَهْلِ النَّارِ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ فِي النَّارِ عَدَدَ كُلِّ حَصَاةٍ فِي الدُّنْيَا لَفَرِحُوا بِهَا، وَلَوْ قِيلَ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ عَدَدَ كُلِّ حَصَاةٍ لَحَزِنُوا، وَلَكِنْ جَعَلَ لَهُمُ الْأَبَدَ» .

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den aynısını rivayet etmiştir. Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye, Ebû Saîd'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: { وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hayızdan, dışkıdan, tükürükten ve balgamdan [arındırılmıştır].» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kirden ve eziyetten [arındırılmıştır].» İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Âdet görmezler, abdest bozmazlar ve balgam çıkarmazlar.» Tâbiînden bir gruptan da buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den cennet ehlinin nitelikleri hakkında her iki Sahih'te ve diğer eserlerde sahâbeden bir topluluk yoluyla, cennet ehlinin tükürmeyecekleri, sümkürmeyecekleri ve büyük abdest bozmayacakları kesin olarak nakledilmiştir. Yine her iki Sahih'te ve diğerlerinde pek çok hadisle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den cennet kadınlarının niteliklerine dair öyle şeyler sabit olmuştur ki burası bunları genişçe anlatmaya elverişli değildir; İslâmî eserlere ve diğerlerine bakılmalıdır. İbn Cerîr, İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalacaklardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani ebediyen kalıcıdırlar; [Allah] onlara hayır ve şer ile olan mükâfat ve cezanın ebediyen ehlinin üzerinde kalacağını, hiçbir kesintisi olmadığını haber vermektedir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } buyruğu hakkında: «Yani ölmezler» dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri, İbn Ömer'den rivayet etmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girer; sonra aralarında bir seslenici kalkıp: Ey cehennem ehli, artık ölüm yoktur! Ey cennet ehli, artık ölüm yoktur! Herkes içinde bulunduğu hâl üzere ebedîdir [diye nidâ eder].» Buhârî bunu Ebû Hüreyre'nin hadisinden benzer şekilde rivayet etmiştir. Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, Muâz'ın hadisinden benzerini rivayet etmiştir. Taberânî, İbn Merdûye ve Ebû Nuaym, İbn Mes'ûd'un hadisinden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Şayet cehennem ehline dünyadaki her bir çakıl taşı sayısı kadar ateşte kalacakları söylenseydi buna sevinirlerdi; cennet ehline de her bir çakıl taşı sayısı kadar kalacakları söylenseydi üzülürlerdi. Fakat onlara ebediyet kılındı.»

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 26-27]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve hatta onun üstündekini bir misal vermekten haya etmez. İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allah bu misalle neyi murat etti?' derler. [Allah] onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir. Oysa O, onunla ancak fasıkları saptırır. Onlar ki, kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir.”

أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ رَدًّا عَلَى الْكُفَّارِ لَمَّا أَنْكَرُوا مَا ضَرَبَهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الْأَمْثَالِ كَقَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي

Allah bu ayeti, kâfirler Kendisinin getirdiği misalleri inkâr ettiklerinde bir ret olarak indirdi; nitekim O'nun: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً }

اسْتَوْقَدَ ناراً

“Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir”

وقوله أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فَقَالُوا: اللَّهُ أَجَلُّ وَأَعْلَى مِنْ أَنْ يَضْرِبَ الْأَمْثَالَ. وَقَالَ الرَّازِيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ بِالدَّلِيلِ كَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا أَوْرَدَ هَاهُنَا شُبْهَةً أَوْرَدَهَا الْكُفَّارُ قَدْحًا فِي ذَلِكَ وَأَجَابَ عَنْهَا، وَتَقْرِيرُ الشُّبْهَةِ: أَنَّهُ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ ذِكْرُ النَّحْلِ وَالْعَنْكَبُوتِ وَالنَّمْلِ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ لَا يَلِيقُ ذِكْرُهَا بِكَلَامِ الْفُصَحَاءِ، فَاشْتِمَالُ الْقُرْآنِ عَلَيْهَا يَقْدَحُ فِي فَصَاحَتِهِ فَضْلًا عَنْ كَوْنِهِ مُعْجِزًا. وَأَجَابَ الله عنها بأن أصغر هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لَا تَقْدَحُ فِي الْفَصَاحَةِ إِذَا كَانَ ذِكْرُهَا مُشْتَمِلًا عَلَى حِكْمَةٍ بَالِغَةٍ. انْتَهَى. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ تَقْرِيرَ هَذِهِ الشُّبْهَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَإِرْجَاعَ الْإِنْكَارِ إِلَى مُجَرَّدِ الْفَصَاحَةِ لَا مُسْتَنَدَ لَهُ وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَهُ إِلَى شَيْءٍ مِنْ هَذَا صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَالظَّاهِرُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا لِكَوْنِ هَذِهِ الْآيَةِ جاءت بعقب المثلين اللذين هما مذكوران قبلها، وَلَا يَسْتَلْزِمُ اسْتِنْكَارُهُمْ لِضَرْبِ الْأَمْثَالِ بِالْأَشْيَاءِ الْمُحَقَّرَةِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ قَادِحًا فِي الْفَصَاحَةِ وَالْإِعْجَازِ.

ve O'nun: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibidir” buyruklarında olduğu gibi. Bunun üzerine onlar: 'Allah misal getirmekten daha yüce ve daha üstündür' dediler. Râzî şöyle demiştir: 'Yüce Allah Kur'an'ın bir mucize olduğunu delille ortaya koyunca, burada kâfirlerin buna leke sürmek kastıyla ortaya attıkları bir şüpheyi serdetmiş ve ona cevap vermiştir. Şüphenin açıklaması şudur: Kur'an'da arı, örümcek ve karınca zikredilmiştir; bu gibi şeylerin fasih kimselerin sözünde yer alması uygun düşmez; dolayısıyla Kur'an'ın bunları içermesi, mucize olmasını bir kenara bırakın, fesahatine bile gölge düşürür. Allah ise buna, bu tür şeylerin en küçüğünün bile -şayet zikredilmeleri üstün bir hikmeti içeriyorsa- fesahate halel getirmeyeceği cevabını vermiştir.' [Râzî'nin sözü] bitti. Sana gizli kalmaz ki bu şüphenin bu şekilde ortaya konması ve inkârın sırf fesahate bağlanması dayanaksızdır ve buna dair bir delil yoktur. Keşşâf sahibi de bundan önceki benzer bir görüşe meyletmiştir. Zahir olan ise başta zikrettiğimizdir; çünkü bu ayet, kendisinden önce zikredilen iki misalin hemen ardından gelmiştir. Onların değersiz şeylerle misal getirilmesini yadırgamaları, bunun fesahat ve mucizeliğe gölge düşürmesinden dolayı olmasını gerektirmez.

وَالْحَيَاءُ: تَغَيُّرٌ وَانْكِسَارٌ يَعْتَرِي الْإِنْسَانَ مِنْ تَخَوِّفِ مَا يُعَابُ بِهِ وَيُذَمُّ، كَذَا فِي الْكَشَّافِ، وَتَبِعَهُ الرَّازِيُّ فِي مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَصْلُ الِاسْتِحْيَاءِ الِانْقِبَاضُ عَنِ الشَّيْءِ وَالِامْتِنَاعُ مِنْهُ خَوْفًا مِنْ مُوَاقَعَةِ الْقَبِيحِ، وَهَذَا مُحَالٌ عَلَى اللَّهِ. انْتَهَى، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ ذِكْرِ الْحَيَاءِ فَقِيلَ: سَاغَ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ وَاقِعًا فِي الْكَلَامِ الْمَحْكِيِّ عَنِ الْكُفَّارِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَقِيلَ هُوَ جَارٍ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ.

Hayâ (حَيَاء): İnsanın kınanacağı ve yerileceği bir şeyden çekinmesinden ötürü kendisine gelen bir değişiklik ve kırılmadır. Keşşâf'ta böyle geçmektedir; Mefâtîhu'l-Gayb'da Râzî de ona uymuştur. Kurtubî şöyle demiştir: İstihyâ (haya etme) kelimesinin aslı, çirkin bir duruma düşme korkusundan ötürü bir şeyden çekinmek ve kaçınmaktır. Bu ise Allah hakkında imkânsızdır. [Sözü] bitti. Bu ayetteki hayânın zikredilmesinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Bu ifade, kâfirlerden nakledilen sözde yer aldığı için caiz olmuştur. Denildi ki: Daha önce geçtiği üzere müşâkele (sözde uygunluk) babındandır. Denildi ki: Temsîl (örnekleme) yoluyla gelmiştir.

قَالَ فِي الْكَشَّافِ: مِثْلُ تَرْكِهِ تَخْيِيبِ الْعَبْدِ وَأَنَّهُ لَا يَرُدُّ يَدَيْهِ صِفْرًا مِنْ عَطَائِهِ لِكَرَمِهِ بِتَرْكِ مَنْ يَتْرُكُ رَدَّ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ حَيَاءً مِنْهُ. انْتَهَى. وَقَدْ قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ يَسْتَحْيِي بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَبَكْرِ بْنِ وَائِلٍ، نُقِلَتْ فِيهَا حَرَكَةُ الْيَاءِ الْأُولَى إِلَى الْحَاءِ فَسَكَنَتْ، ثُمَّ اسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الثَّانِيَةِ فَسَكَنَتْ، فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَضَرْبُ الْمَثَلِ: اعتماده وصنعه. و «ما» فِي قَوْلِهِ: مَا بَعُوضَةً إِبْهَامِيَّةٌ، أَيْ مُوجِبَةٌ لِإِبْهَامِ مَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ حَتَّى يَصِيرَ أَعَمَّ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَأَكْثَرَ شُيُوعًا فِي أَفْرَادِهِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قوله: مَثَلًا وبَعُوضَةً نَعْتٌ لَهَا لِإِبْهَامِهَا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ وَثَعْلَبٌ، وقيل: إنها زائدة، وبعوضة بَدَلٌ مِنْ مَثَلٍ. وَنَصْبُ بَعُوضَةٍ فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ ظَاهِرٌ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مَنْصُوبَةٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَيْنَ بَعُوضَةٍ، فَحَذَفَ لَفْظَ بَيْنَ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنِ الْكِسَائِيِّ، وَقِيلَ: إِنْ يَضْرِبْ بِمَعْنَى يَجْعَلُ، فَتَكُونُ بَعُوضَةً الْمَفْعُولَ الثَّانِي. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ وَرُؤْبَةُ بْنُ الْعَجَّاجِ «بَعُوضَةٌ» بِالرَّفْعِ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ: وَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ «مَا» اسْمٌ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي، وَبَعُوضَةٌ رُفِعَ عَلَى إِضْمَارِ الْمُبْتَدَأِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ «مَا» اسْتِفْهَامِيَّةً كَأَنَّهُ قَالَ تَعَالَى: مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها حَتَّى لَا يُضْرَبَ الْمَثَلُ بِهِ، بَلْ يُدَانُ لِمَثَلٍ بِمَا هُوَ أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ بِكَثِيرٍ، وَالْبَعُوضَةُ فَعُولَةٌ مِنْ بَعَضَ: إِذَا قَطَعَ، يُقَالُ:

Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Tıpkı kulunu mahrum bırakmayı terk etmesi ve cömertliğinden ötürü onun ellerini lütfundan boş çevirmemesi; kendisine muhtaç olanı ondan utandığı için geri çevirmeyi terk eden kimseye benzetilmiştir.' [Sözü] bitti. İbn Muhaysın ve kendisinden gelen bir rivayette İbn Kesîr { يَسْتَحْيِي } [kelimesini] tek yâ ile (يَسْتَحِي) okumuştur; bu, Temîm ile Bekr b. Vâil kabilelerinin lehçesidir. Bu lehçede birinci yânın harekesi hā harfine nakledilmiş ve o cezimli hale gelmiştir, sonra ikinci yâ üzerindeki ötre ağır gelip o da sâkin kılınmış ve iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü ikisinden biri hazfedilmiştir. Darbu'l-mesel (ضَرْبُ الْمَثَلِ): Onu kurmak ve yapmaktır. { مَا بَعُوضَةً } ifadesindeki { مَا } ibhâmiyyedir; yani başına geldiği şeyi daha da belirsiz kılmaya yarar, ta ki önceki hâlinden daha genel ve fertleri arasında daha yaygın hale gelsin. Bu edat, { مَثَلاً } kelimesinden bedel olarak nasb mahallindedir; { بَعُوضَةً } ise ibhâmından ötürü onun sıfatıdır. Bunu Ferrâ, Zeccâc ve Sa'leb söylemiştir. Zâid olduğu ve { بَعُوضَةً } lafzının { مَثَلاً } kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir. Bu iki vecihte { بَعُوضَةً } kelimesinin mensup oluşu açıktır. Cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mensup olduğu da söylenmiştir; takdiri: { أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَيْنَ بَعُوضَةٍ } şeklindedir ve { بَيْنَ } lafzı hazfedilmiştir. Bu, Kisâî'den rivayet edilmiştir. { يَضْرِبَ } fiilinin 'kılmak/yapmak' anlamında olduğu ve bu durumda { بَعُوضَةً } lafzının ikinci mef'ul olduğu da söylenmiştir. Dahhâk, İbrâhîm b. Ebî Able ve Rû'be b. el-Accâc merfû olarak «بَعُوضَةٌ» okumuşlardır; bu da Temîm lehçesidir. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: 'Bunun açıklaması şudur: { مَا } ismi { الَّذِي } konumundadır ve { بَعُوضَةٌ } gizli mübtedanın haberi olarak ref edilmiştir.' { مَا } edatının istifhâmiyye (soru edatı) olması da muhtemeldir; sanki Yüce Allah: 'Sivrisinek ve onun üstündeki nedir ki onunla misal getirilmesin? Bilakis bundan çok daha küçüğüyle bile misal getirilir' demiştir. Baûda (الْبَعُوضَةُ), kestiği zaman kullanılan { بَعَضَ } kökünden gelen 'feûle' veznindedir; denilir ki:

بَعَضَ وَبَضَعَ بِمَعْنًى، وَالْبَعُوضُ: الْبَقُّ، الْوَاحِدَةُ بَعُوضَةٌ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِصِغَرِهَا قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ. وَقَوْلُهُ:

{ بَعَضَ } ile { بَضَعَ } aynı anlamdadır. Baûd (الْبَعُوضُ): Sivrisinektir (el-bakk), tekili 'baûda'dır; küçüklüğünden dolayı bu ismi almıştır; bunu el-Cevherî ve başkaları söylemiştir. Allah'ın:

فَما فَوْقَها قَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ وَغَيْرُهُمَا: فَمَا فَوْقَهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَا دُونَهَا: أَيْ أَنَّهَا فَوْقَهَا فِي الصِّغَرِ كَجَنَاحِهَا. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَهَذَا كَقَوْلِكَ فِي الْكَلَامِ أَتَرَاهُ قَصِيرًا فَيَقُولُ الْقَائِلُ أَوْ فَوْقَ ذَلِكَ أَيْ أَقْصَرُ مِمَّا تَرَى.

{ فَما فَوْقَها } buyruğu hakkında Kisâî, Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle demiştir: '{ فَمَا فَوْقَهَا }, -Allah en iyisini bilir ya- onun aşağısında olan demektir; yani küçüklükte onun ötesinde olandır, kanadı gibi.' Kisâî: 'Bu, konuşma dilindeki 'Onu kısa mı görüyorsun?' sözüne karşı birinin 'Yahut onun da ötesinde' yani gördüğünden daha kısa demesi gibidir' demiştir.

وَيُمْكِنُ أَنْ يُرَادَ فَمَا زَادَ عَلَيْهَا فِي الْكِبَرِ. وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ جَمَاعَةٌ. قَوْلُهُ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا أَمَّا حَرْفٌ فِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَقَدَّرَهُ سِيبَوَيْهِ بِمَهْمَا يَكُنْ مِنْ شَيْءٍ فَكَذَا. وَذَكَرَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنَّ فائدته في الكلام أنه

Büyüklük bakımından ondan daha üstün (büyük) olanın kastedilmiş olması da mümkündür. Bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. [Allah Teâlâ'nın]: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere gelince” buyruğuna gelince; { أَمَّا }, içinde şart anlamı bulunan bir harftir. Sîbeveyh bunu, 'Her ne olursa olsun, şöyle...' [ifadesiyle] takdir etmiştir. el-Keşşâf sahibi, bunun kelâmdaki faydasının...

يُعْطِيهِ فَضْلَ تَوْكِيدٍ وَجَعَلَ تَقْدِيرَ سِيبَوَيْهِ دَلِيلًا عَلَى ذَلِكَ. وَالضَّمِيرُ فِي أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى المثل. والْحَقُّ الثَّابِتُ، وَهُوَ الْمُقَابِلُ لِلْبَاطِلِ، وَالْحَقُّ وَاحِدُ الْحُقُوقِ، وَالْمُرَادُ هُنَا الْأَوَّلُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي مَاذَا فَقِيلَ: هِيَ بِمَنْزِلَةِ اسْمٍ وَاحِدٍ بِمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ أَرَادَ اللَّهُ، فَتَكُونُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِأَرَادَ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ:

cümleye fazladan bir pekiştirme kazandırması olduğunu zikretmiş ve Sîbeveyh'in takdirini buna delil kılmıştır. { أَنَّهُ } ifadesindeki zamir misale dönmektedir. Hak (الْحَقُّ): Sabit olan demektir ve bâtılın zıddıdır; hak aynı zamanda 'hukuk'un tekilidir, burada kastedilen ise ilkidir. Nahivciler { مَاذَا } hakkında ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: 'Allah neyi murat etti?' anlamında tek bir isim konumundadır; dolayısıyla { أَرَادَ } fiiliyle nasb mahallinde olur. İbn Keysân:

وَهُوَ الْجَيِّدُ. وَقِيلَ «مَا» اسْمٌ تَامٌّ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بالابتداء، و «ذا» بِمَعْنَى الَّذِي، وَهُوَ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ مَعَ صِلَتِهِ، وَجَوَابُهُ يَكُونُ عَلَى الْأَوَّلِ مَنْصُوبًا وَعَلَى الثَّانِي مَرْفُوعًا. وَالْإِرَادَةُ: نَقِيضُ الْكَرَاهَةِ، وَقَدِ اتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ إِطْلَاقُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَ (مَثَلًا) قَالَ ثَعْلَبٌ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْقَطْعِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَرَادَ مَثَلًا. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ الَّذِي وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ، وَهَذَا أَقْوَى مِنَ الْأَوَّلِ. وَقَوْلُهُ:

'Güzel olan görüş budur' demiştir. Denildi ki: { مَا } mübteda olarak ref mahallinde tam bir isimdir, { ذَا } ise { الَّذِي } anlamındadır ve sılasıyla birlikte mübtedanın haberidir; bunun cevabı birinciye göre mensup, ikinciye göre ise merfû olur. İrade (الْإِرَادَةُ): Kerâhetin (hoşlanmamanın) zıddıdır; Müslümanlar bu lafzın Yüce Allah hakkında kullanılmasının caiz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. { مَثَلاً } lafzı için Sa'leb: 'Hâl olarak kesilmekle (kat' yoluyla) mensuptur, takdiri: 'Misal olarak murat etti' şeklindedir' demiştir. İbn Keysân ise: 'Hâl makamına geçmiş temyiz olarak mensuptur' demiştir ki bu [görüş] ilkinden daha kuvvetlidir. Allah'ın:

يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً هُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِلْجُمْلَتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ الْمُصَدَّرَتَيْنِ بِأَمَّا، فَهُوَ خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَقِيلَ: هُوَ حِكَايَةٌ لِقَوْلِ الْكَافِرِينَ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَا مُرَادُ اللَّهِ بِهَذَا الْمَثَلِ الَّذِي يُفَرِّقُ بِهِ النَّاسَ إِلَى ضَلَالَةٍ وَإِلَى هُدًى؟ وَلَيْسَ هَذَا بِصَحِيحٍ، فَإِنَّ الْكَافِرِينَ لَا يُقِرُّونَ بِأَنَّ فِي الْقُرْآنِ شَيْئًا مِنَ الْهِدَايَةِ، وَلَا يَعْتَرِفُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِشَيْءٍ مِنَ الضَّلَالَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَا خِلَافَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ مِنْ كَلَامِ الله سبحانه. وقد أطال المتكلمون الخصام في تفسير الضلال المذكور هنا وفي نسبته إلى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَقَدْ نَقَّحَ الْبَحْثَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ «مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ» فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تَنْقِيحًا نَفِيسًا، وُجَوَّدَهُ وَطَوَّلَهُ وَأَوْضَحَ فُرُوعَهُ وَأُصُولَهُ، فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ مُفِيدٌ جِدًّا. وَأَمَّا صَاحِبُ الْكَشَّافِ فَقَدِ اعْتَمَدَ هَاهُنَا عَلَى عَصَاهُ الَّتِي يَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا فِي تَفْسِيرِهِ، فَجَعَلَ إِسْنَادَ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِكَوْنِهِ سَبَبًا، فَهُوَ مِنَ الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ إِلَى مُلَابِسٍ لِلْفَاعِلِ الْحَقِيقِيِّ. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَهْلِ الْحَقِّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: يُضِلُّ يَخْذُلُ. وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ عَنِ الشَّيْءِ، يُقَالُ فَسَقَتِ الرُّطَبَةُ: إِذَا خَرَجَتْ عَنْ قِشْرِهَا، وَالْفَأْرَةُ مِنْ جُحْرِهَا، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا الْفَرَّاءُ.

{ يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “onunla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir” buyruğu, { أَمَّا } ile başlayan önceki iki cümlenin tefsiri gibidir; dolayısıyla Yüce Allah'tan bir haberdir. Bunun kâfirlerin sözünün bir hikâyesi olduğu da söylenmiştir; sanki onlar: 'Allah insanları sapıklığa ve hidayete ayıran bu misalle neyi murat etti?' demişlerdir. Ancak bu doğru değildir; zira kâfirler Kur'an'da herhangi bir hidayet bulunduğunu kabul etmezler ve kendileri için herhangi bir sapıklığı da itiraf etmezler. Kurtubî şöyle demiştir: '{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Oysa O, onunla ancak fasıkları saptırır” buyruğunun Yüce Allah'ın kelamı olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.' Kelamcılar burada zikredilen sapıklığın tefsiri ve bunun Yüce Allah'a nispet edilmesi konusunda tartışmayı uzatmışlardır. Râzî kendi tefsiri Mefâtîhu'l-Gayb'da bu konudaki incelemeyi pek nefis bir şekilde ayıklayıp arındırmış, güzelleştirmiş, ayrıntılandırmış, fer'î ve aslî yönlerini açıklamıştır; son derece faydalı olduğu için oraya başvurulmalıdır. Keşşâf sahibine gelince; o, burada tefsirinde yaslandığı asasına dayanmış ve saptırmanın Yüce Allah'a isnadını O'nun bir sebep olması şeklinde yorumlamıştır; dolayısıyla bu, gerçek faile münasebeti olan bir şeye mecâzî isnattır. Kurtubî, müfessirlerden ehl-i hakkın { يُضِلُّ } buyruğu ile 'yardımsız bırakır (yahzulu)' manasını kastettiklerini nakletmiştir. Fısk (الْفِسْقُ): Bir şeyden dışarı çıkmaktır. Yaş hurma kabuğundan çıktığında ve fare yuvasından çıktığında { فَسَقَتِ } denir; bunun anlamını Ferrâ zikretmiştir.

وَقَدِ اسْتَشْهَدَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي كِتَابِ «الزَّاهِرِ» لَهُ عَلَى مَعْنَى الْفِسْقِ بِقَوْلِ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ:

Ebû Bekr b. el-Enbârî, ez-Zâhir adlı kitabında fıskın anlamına Rû'be b. el-Accâc'ın şu sözünü delil getirmiştir:

يَهْوِينَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرًا غَائِرَا ... فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جَوَائِرَا

«Necid'de ve derin vadilerde süzülüp giderler / Doğru yollarından sapmış ve haddi aşmış olarak.»

وَقَدْ زَعَمَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ قَطُّ فِي كلام الجاهلية ولا في شعرهم فاسق، وَهَذَا مَرْدُودٌ عَلَيْهِ، فَقَدْ حَكَى ذَلِكَ عَنِ الْعَرَبِ وَأَنَّهُ مِنْ كَلَامِهِمْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ، كَابْنِ فَارِسٍ وَالْجَوْهَرِيِّ وَابْنِ الْأَنْبَارِيِّ وَغَيْرِهِمْ.

İbnü'l-A'râbî, Câhiliye kelamında ve onların şiirlerinde 'fâsık' kelimesini hiç duymadığını iddia etmiştir. Ancak bu ona karşı reddedilmiştir; zira İbn Fâris, el-Cevherî, İbnü'l-Enbârî ve diğerleri gibi dil imamlarından bir grup bunu Araplardan ve onların kelamından olduğunu nakletmişlerdir.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «خَمْسُ فَوَاسِقَ» . الْحَدِيثَ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْفِسْقُ الْخُرُوجُ عَنِ الْقَصْدِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَجُزَ بَيْتِ رُؤْبَةَ الْمَذْكُورِ، ثُمَّ قَالَ: وَالْفَاسِقُ فِي الشَّرِيعَةِ: الْخَارِجُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِارْتِكَابِ الْكَبِيرَةِ. انْتَهَى. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْفِسْقُ فِي عُرْفِ الِاسْتِعْمَالِ الشَّرْعِيِّ: الْخُرُوجُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ ﷿، فَقَدْ يَقَعُ عَلَى مَنْ خَرَجَ بِكُفْرٍ وَعَلَى مَنْ خَرَجَ بِعِصْيَانٍ. انْتَهَى. وَهَذَا هُوَ أَنْسَبُ بِالْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ، وَلَا وَجْهَ لِقَصْرِهِ عَلَى بَعْضِ الْخَارِجِينَ دُونَ بَعْضٍ. قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْقِبْلَةِ هَلْ هُوَ مُؤْمِنٌ أَوْ كَافِرٌ؟ فَعِنْدَ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ مُؤْمِنٌ، وَعِنْدَ الْخَوَارِجِ أَنَّهُ كَافِرٌ، وَعِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ لَا مؤمن ولا كافر، واحتج المخالف

Nitekim Sahîh'te Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun şöyle buyurduğu sabittir: «خَمْسُ فَوَاسِقَ» «[Zararlı] beş fâsık hayvan vardır...» -hadisin devamı-. el-Keşşâf'ta [Zemahşerî] şöyle demiştir: "Fısk, istikametten/doğru yoldan çıkmaktır." Ardından Ru'be'nin anılan beytinin ikinci mısrasını zikretti ve sonra şöyle dedi: "Şeriatta ise fâsık; büyük günah işleyerek Allah'ın emrinden çıkandır." [Zemahşerî'nin sözü] bitti. el-Kurtubî ise şöyle demiştir: "Şer'î kullanım örfünde fısk; aziz ve celil olan Allah'a itaatten çıkmaktır. Nitekim bu [nitelendirme], küfür sebebiyle çıkan kimse için de isyan/günah sebebiyle çıkan kimse için de kullanılabilir." [Kurtubî'nin sözü] bitti. Lügat anlamına en uygun olan da budur; dolayısıyla bunu [itaatten] çıkanların bir kısmına tahsis edip diğer kısmını hariç tutmanın hiçbir haklı gerekçesi yoktur. Râzî tefsirinde şöyle demiştir: "Ehl-i kıble, onun [büyük günah işleyenin] mümin mi yoksa kâfir mi olduğu hususunda ihtilaf etmiştir: Bizim ashabımıza (Ehl-i Sünnet'e) göre o mümindir; Hâricîlere göre kâfirdir; Mu'tezile'ye göre ise ne mümindir ne de kâfirdir. [Ehl-i Sünnet'e] muhalif olanlar delil olarak..."

بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ وقوله: إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ وَقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ } “İmandan sonra fasıklık ne kötü bir addır”, O'nun: { إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir” buyrukları ve O'nun:

حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ طَوِيلَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ. انْتَهَى. وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍّ وَصْفًا لِلْفَاسِقِينَ. وَالنَّقْضُ:

{ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ } “Size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi; inkârı, fasıklığı ve isyanı ise size çirkin gösterdi” buyruğu ile delil getirmişlerdir. Bu mesele uzundur ve kelam ilminde zikredilmiştir.' [Râzî'nin sözü] bitti. { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ } buyruğu, { الْفَاسِقِينَ } kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. Nakz (النَّقْضُ):

إِفْسَادُ مَا أُبْرِمَ مِنْ بِنَاءٍ أَوْ حَبْلٍ أَوْ عَهْدٍ، وَالنُّقَاضَةُ: مَا نُقِضَ مِنْ حَبْلِ الشَّعْرِ. وَالْعَهْدُ: قِيلَ هُوَ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي آدَمَ حِينَ اسْتَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ، وَقِيلَ: هُوَ وَصِيَّةُ اللَّهِ إِلَى خَلْقِهِ، وَأَمْرُهُ إِيَّاهُمْ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ مِنْ طَاعَتِهِ، وَنَهْيُهُ إِيَّاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمْ عَنْهُ مِنْ مَعْصِيَتِهِ فِي كُتُبِهِ عَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ، وَنَقْضُهُمْ ذَلِكَ: تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ وَقِيلَ: بَلْ هو نصب الأدلة على وحدانيته بالسموات وَالْأَرْضِ وَسَائِرِ مَخْلُوقَاتِهِ، وَنَقْضُهُ: تَرْكُ النَّظَرِ فِيهِ وَقِيلَ: هُوَ مَا عَهِدَهُ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ. وَالْمِيثَاقُ: الْعَهْدُ الْمُؤَكَّدُ بِالْيَمِينِ، مِفْعَالٌ مِنَ الْوِثَاقَةِ وَهِيَ الشِّدَّةُ فِي الْعَقْدِ وَالرَّبْطِ، وَالْجَمْعُ الْمَوَاثِيقُ وَالْمَيَاثِيقُ وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:

Sağlamlaştırılmış bir yapıyı, ipi veya ahdi bozmaktır; nükâda (النُّقَاضَةُ) ise kıl ipten sökülen/bozulan kısımdır. Ahd (الْعَهْدُ): Âdemoğullarını sırtından çıkardığı vakit Allah'ın onlardan aldığı söz olduğu söylenmiştir. Allah'ın yarattıklarına vasiyeti, kitaplarında peygamberlerinin diliyle kendilerine emrettiği itaati ve yasakladığı isyanı olduğu da söylenmiştir; onların bunu bozmaları ise onunla amel etmeyi terk etmeleridir. Bilakis onun göklerde, yerde ve diğer yarattıklarında birliğine dair deliller koyması olduğu, bunu bozmanın da onda tefekkürü terk etmek olduğu söylenmiştir. Kendilerine kitap verilenlere, onu insanlara açıklasınlar diye verdiği ahit olduğu da söylenmiştir. Mîsâk (الْمِيثَاقُ): Yeminle pekiştirilmiş ahittir; düğümde ve bağlamada sağlamlık anlamına gelen 'el-visâka'dan 'mif'âl' veznindedir; çoğulu 'el-mevâsîk' ve 'el-meyâsîk'tir. İbnü'l-A'râbî şu beyti okumuştur:

حِمًى لَا يُحَلُّ الدَّهْرَ إِلَّا بِإِذْنِنَا ... وَلَا نَسْأَلُ الْأَقْوَامَ عَهْدَ الْمَيَاثِقِ

«Bizim iznimiz olmadıkça zaman boyunca dokunulamayan bir koruluktur bu... / Ve biz kabilelerden ahitlerin mîsakını istemeyiz.»

وَاسْتِعْمَالُ النَّقْضِ فِي إِبْطَالِ الْعَهْدِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ. وَالْقَطْعُ مَعْرُوفٌ، وَالْمَصْدَرُ فِي الرَّحِمِ الْقَطِيعَةُ، وَقَطَعْتُ الْحَبْلَ قَطْعًا، وقطعت النهر قطعا. «وما» فِي قَوْلِهِ: مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي موضع نصب بيقطعون وأَنْ يُوصَلَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍّ بِأَمَرَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ مَا، أَوْ مِنَ الْهَاءِ فِي بِهِ. وَاخْتَلَفُوا مَا هُوَ الشَّيْءُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِوَصْلِهِ فَقِيلَ: الْأَرْحَامُ وَقِيلَ: أَمَرَ أَنْ يُوصَلَ الْقَوْلُ بِالْعَمَلِ وَقِيلَ: أَمَرَ أَنْ يوصل التصديق بجميع أنبيائه فقطعوه بتصديق بعضهم وتكذيب البعض الآخر وقيل: المراد به حفظ شَرَائِعِهِ وَحُدُودِهِ الَّتِي أَمَرَ فِي كُتُبِهِ الْمُنَزَّلَةِ وَعَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا فَهِيَ عَامَّةٌ، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ، وَهُوَ الْحَقُّ. وَالْمُرَادُ بِالْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ الْأَفْعَالُ وَالْأَقْوَالُ الْمُخَالِفَةُ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، كَعِبَادَةِ غَيْرِهِ وَالْإِضْرَارِ بِعِبَادِهِ وَتَغْيِيرِ مَا أَمَرَ بِحِفْظِهِ وَبِالْجُمْلَةِ فَكُلُّ مَا خَالَفَ الصَّلَاحَ شَرْعًا أَوْ عَقْلًا فَهُوَ فَسَادٌ. وَالْخُسْرَانُ: النُّقْصَانُ، وَالْخَاسِرُ، هُوَ الَّذِي نَقَصَ نَفْسَهُ مِنَ الْفَلَاحِ وَالْفَوْزِ، وَهَؤُلَاءِ لَمَّا اسْتَبْدَلُوا النَّقْضَ بِالْوَفَاءِ وَالْقَطْعَ بِالْوَصْلِ كَانَ عَمَلُهُمْ فَسَادًا لِمَا نَقَصُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْفَلَاحِ وَالرِّبْحِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ:

Ahdi geçersiz kılmakta 'nakz' lafzının kullanılması istiare yoluyladır. Kat' (الْقَطْعُ) ise bilinmektedir; akrabalık bağında masdarı 'katîa'dır; 'ipi kestim' ve 'nehri aşıp geçtim' denir. { مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ } buyruğundaki { مَا }, { يَقْطَعُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir. { أَنْ يُوصَلَ } ifadesi ise { أَمَرَ } ile nasb mahallindedir; { مَا } lafzından veya { بِهِ } içindeki zamirden bedel olması da muhtemeldir. Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Akrabalık bağları olduğu söylenmiştir; sözün amele bağlanmasının emredildiği söylenmiştir; bütün peygamberlerini tasdik etmenin birbirine bağlanmasının emredildiği, onların ise bir kısmını tasdik edip bir kısmını yalanlayarak bunu kestikleri söylenmiştir; indirilen kitaplarında ve peygamberlerinin diliyle korunmasını emrettiği şeriatlarını ve sınırlarını muhafaza etmek olduğu söylenmiştir ki bu geneldir; cumhur da bunu söylemiştir ve hak olan budur. Yeryüzünde fesat çıkarmaktan kasıt, Allah'tan başkasına ibadet etmek, O'nun kullarına zarar vermek ve korunmasını emrettiği şeyi değiştirmek gibi O'nun emrettiğine aykırı olan fiil ve sözlerdir. Özetle, şer'an veya aklen salaha (iyiliğe) aykırı olan her şey fesattır. Husrân (الْخُسْرَانُ): Eksilmektir; hâsir (kaybeden) ise nefsini kurtuluştan ve zaferden eksilten kimsedir. Bunlar vefa yerine bozmayı, birleştirmek yerine kesmeyi koydukları vakit, nefislerini kurtuluştan ve kazançtan eksilttikleri için amelleri fesat olmuştur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden birtakım kimselerden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:

لَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ هَذَيْنِ الْمَثَلَيْنِ لِلْمُنَافِقِينَ قَوْلَهُ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً وقوله: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ قَالَ الْمُنَافِقُونَ: اللَّهُ أَعْلَى وَأَجَلُّ مِنْ أَنْ يَضْرِبَ هَذِهِ الْأَمْثَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْوَاحِدِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ آلِهَةَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ:

Allah münafıklar için: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً } “Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir” ve: { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ } “Yahut gökten boşanan bir yağmur gibidir” [şeklindeki] bu iki misali getirince, münafıklar: 'Allah bu misalleri vermekten daha yüce ve daha üstündür' dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten haya etmez...” ayetini indirdi. Vâhidî tefsirinde İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah müşriklerin ilahlarını zikredip şöyle buyurdu:

وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً وَذَكَرَ كَيْدَ الْآلِهَةِ فَجَعَلَهُ كَبَيْتِ الْعَنْكَبُوتِ، فَقَالُوا: أَرَأَيْتَ حَيْثُ ذَكَرَ اللَّهُ الذُّبَابَ وَالْعَنْكَبُوتَ فِيمَا أَنْزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى مُحَمَّدٍ أَيُّ شَيْءٍ كَانَ يَصْنَعُ بِهَذَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن قَتَادَةَ نَحْوَ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ قَالَ الْمُشْرِكُونَ:

{ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئاً } “Sinek onlardan bir şey kapacak olsa” ve ilahların tuzağını zikredip onu örümcek ağı gibi kıldı. Bunun üzerine dediler ki: 'Allah'ın, Muhammed'e indirdiği Kur'an'da sineği ve örümceği zikrettiğini gördün mü, bununla ne yapacaktı ki?' Bunun üzerine Allah: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي } [ayetini] indirdi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den İbn Abbâs'ın sözüne benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Hasen'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ } “Ey insanlar! Bir misal verildi” [ayeti] inince müşrikler:

مَا هَذَا مِنَ الْأَمْثَالِ فَيُضْرَبُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ قَالَ: يُؤْمِنُ بِهِ الْمُؤْمِنُ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ

'Bu nasıl bir misaldir ki darbımesel olarak veriliyor?' [dediler]. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “İman edenlere gelince, şüphesiz onlar bunun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu bilirler” buyruğu hakkında Ebü'l-Âliye'den rivayet etmiştir; o şöyle dedi: 'Mümin buna iman eder ve onlar bunun Rablerinden [gelen] bir hak olduğunu bilirler...

رَبِّهِمْ وَيَهْدِيهِمُ اللَّهُ بِهِ، وَيَعْرِفُهُ الْفَاسِقُونَ فَيَكْفُرُونَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَفِي قَوْلِهِ: يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ قَالَ: هُوَ مَا عَهِدَ إِلَيْهِمْ فِي الْقُرْآنِ فَأَقَرُّوا بِهِ ثُمَّ كَفَرُوا فَنَقَضُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ يَقُولُ: يَعْرِفُهُ الْكَافِرُونَ فَيَكْفُرُونَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابن جرير عن قتادة قال: فسقوا فأضلّهم الله بفسقهم. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَاصٍّ قَالَ: الْحَرُورِيَّةُ هُمُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ، وَكَانَ يُسَمِّيهِمُ الْفَاسِقِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مَا نَعْلَمُ اللَّهَ أَوْعَدَ فِي ذَنْبٍ مَا أَوْعَدَ فِي نَقْضِ هَذَا الْمِيثَاقِ، فَمَنْ أَعْطَى عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهِ فَلْيُوفِ بِهِ اللَّهُ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي أَحَادِيثَ ثَابِتَةٍ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مِنْ طَرِيقِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ النَّهْيُ عَنْ نَقْضِ الْعَهْدِ وَالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ قَالَ: الرَّحِمُ وَالْقُرَابَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ قَالَ: يَعْمَلُونَ فِيهَا بِالْمَعْصِيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ يَقُولُ: هُمْ أَهْلُ النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ نَسَبَهُ اللَّهُ إِلَى غَيْرِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، مِثْلِ: خَاسِرٍ، وَمُسْرِفٍ، وَظَالِمٍ، وَمُجْرِمٍ، وَفَاسِقٍ، فَإِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الْكُفْرَ، وَمَا نَسَبَهُ إِلَى أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَإِنَّمَا يَعْنِي بِهِ الذَّمَّ.

Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilirler, Allah da onları onunla hidayete erdirir; fasıklar ise onu tanır fakat onu inkâr ederler.' İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden birtakım kimselerden rivayet etmiştir; { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً } [ifadesi hakkında]: 'Yani münafıkları', { وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } [ifadesi hakkında]: 'Yani müminleri', { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } hakkında ise: 'Onlar münafıklardır' demiştir. { يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } buyruğu hakkında: 'Kur'an'da kendilerine ahdettiği, kendilerinin de kabul ettiği, sonra inkâr edip bozdukları şeydir' demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } buyruğu hakkında: 'Kâfirler onu bilir fakat onu inkâr ederler' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Fasıklık ettiler, Allah da fasıklıkları sebebiyle onları saptırdı.' Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Harûriyye, Allah'ın ahdini kesin söz verdikten sonra bozan kimselerdir.' Ve o bunları 'fâsıklar' olarak isimlendirirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Allah'ın hiçbir günahta bu ahdi bozmaya yönelik tehdidi kadar bir tehditte bulunduğunu bilmiyoruz. Dolayısıyla kim kalbinin meyvesinden Allah'a ahit ve misak verirse, Allah için onu yerine getirsin.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Sahih'te ve diğer eserlerde sahâbeden bir cemaat yoluyla sabit olan hadislerde, ahdi bozmaktan nehyedildiği ve buna dair şiddetli tehdit bulunduğu kesinleşmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den: { وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } buyruğu hakkında: 'Sıla-i rahim ve akrabalıktır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } buyruğu hakkında: 'Orada isyanla amel ederler' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, Mukâtil'den: { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } buyruğu hakkında: 'Onlar cehennem ehlidir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Allah'ın İslâm ehlinin dışındakilere nispet ettiği hüsrana uğrayan, haddi aşan, zalim, mücrim ve fasık gibi her bir niteleme ile sadece küfür kastedilir; İslâm ehline nispet ettiği şeylerle ise sadece kınama kastedilir.'

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 28]

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)

{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) } “Siz ölüler iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürülecek olduğunuz halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?”

كَيْفَ مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْفَتْحِ لِخِفَّتِهِ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ نصب بتكفرون، وَيُسْأَلُ بِهَا عَنِ الْحَالِ، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ هُوَ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ وَهِيَ مُتَضَمِّنَةٌ لِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، وَالْوَاوُ فِي وَكُنْتُمْ لِلْحَالِ وَقَدْ مُقَدَّرَةٌ كَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ، وَإِنَّمَا صَحَّ جَعْلُ هَذَا الْمَاضِي حَالًا لِأَنَّ الْحَالَ لَيْسَ هُوَ مُجَرَّدَ قَوْلِهِ: كُنْتُمْ أَمْواتاً بَلْ هُوَ وَمَا بَعْدَهُ إِلَى قَوْلِهِ: تُرْجَعُونَ كَمَا جَزَمَ بِهِ صَاحِبُ الْكَشَّافِ كَأَنَّهُ قَالَ: كَيْفَ تَكْفُرُونَ؟

{ كَيْفَ } hafifliğinden ötürü fetha üzere mebnîdir ve { تَكْفُرُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir; onunla hâl sorulur. Bu soru, onları kınamak (inkâr) ve hallerini hayretle karşılamak (taaccüb) içindir; soru hemzesini içermektedir. { وَكُنْتُمْ } buyruğundaki vâv hâl içindir ve Zeccâc ile Ferrâ'nın dediği gibi gizli bir { قَدْ } edatı takdir edilmiştir. Bu geçmiş zaman kipinin hâl kılınmasının sahih olması şundandır: Zira hâl sırf { كُنْتُمْ أَمْواتاً } sözü değil, Keşşâf sahibinin kesin bir dille belirttiği gibi { تُرْجَعُونَ } buyruğuna kadar olan kısım ve sonrasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Nasıl inkâr edersiniz?

وَقِصَّتُكُمْ هَذِهِ: أَيْ وَأَنْتُمْ عَالِمُونَ بِهَذِهِ الْقِصَّةِ وَبِأَوَّلِهَا وَآخِرِهَا. وَالْأَمْوَاتُ جَمْعُ مَيِّتٍ وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَرْتِيبِ هَاتَيْنِ الْمَوْتَتَيْنِ وَالْحَيَاتَيْنِ فَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ كُنْتُمْ أَمْواتاً قَبْلَ أَنْ تُخْلَقُوا أَيْ مَعْدُومِينَ، لِأَنَّهُ يَجُوزُ إِطْلَاقُ اسْمِ الْمَوْتِ عَلَى الْمَعْدُومِ لِاجْتِمَاعِهِمَا فِي عَدَمِ الْإِحْسَاسِ فَأَحْياكُمْ أَيْ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عِنْدَ انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُرَادُ بِالْآيَةِ، وَهُوَ الَّذِي لَا مَحِيدَ لِلْكَفَّارِ عَنْهُ، وَإِذَا أَذْعَنَتْ نفوس الكفار بكونهم

[ve bu durumunuz/kıssanız]: Yani siz bu kıssayı, onun başını ve sonunu bildiğiniz halde [nasıl inkâr edersiniz?] el-Emvât (الْأَمْوَاتُ), meyyit (مَيِّت - ölü) kelimesinin çoğuludur. Müfessirler bu iki ölüm ve iki dirilişin tertibi (sıralanışı) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Kastedilen, yaratılmadan önce ölüler olduğunuzdur; yani yok idiniz. Zira hissetmeme ortak paydasında birleştikleri için ma'dûm (yok olan) hakkında 'ölüm' isminin kullanılması caizdir. { فَأَحْياكُمْ } “sizi diriltti” yani sizi yarattı. { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “sonra sizi öldürür” ecelleriniz tükendiğinde. { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “sonra sizi diriltir” kıyamet gününde. Sahâbeden ve sonrakilerden bir topluluk bu görüşe gitmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Ayetle kastedilen bu görüştür ve kâfirlerin bundan kaçışı yoktur. Kâfirlerin nefisleri kendilerinin

كَانُوا مَعْدُومِينَ ثُمَّ أَحْيَاءً فِي الدُّنْيَا ثُمَّ أَمْوَاتًا فِيهَا لَزِمَهُمُ الْإِقْرَارُ بِالْحَيَاةِ الْأُخْرَى. قَالَ غَيْرُهُ: وَالْحَيَاةُ الَّتِي تَكُونُ فِي الْقَبْرِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ فِي حُكْمِ حَيَاةِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ كُنْتُمْ أَمْوَاتًا فِي ظَهْرِ آدَمَ ثُمَّ أَخْرَجَكُمْ مِنْ ظَهْرِهِ كَالذَّرِّ، ثُمَّ يُمِيتُكُمْ مَوْتَ الدُّنْيَا ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ. وَقِيلَ كُنْتُمْ أَمْواتاً أي نطفا في أصلاب الرجال ثُمَّ يُحْيِيكُمْ حَيَاةَ الدُّنْيَا. ثُمَّ يُمِيتُكُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ فِي الْقُبُورِ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ فِي الْقَبْرِ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ الْحَيَاةَ الَّتِي لَيْسَ بَعْدَهَا مَوْتٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ هِيَ ثَلَاثُ مَوْتَاتٍ وَثَلَاثُ إِحْيَاءَاتٍ، وَكَوْنُهُمْ مَوْتَى فِي ظَهْرِ آدَمَ وَإِخْرَاجُهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ وَالشَّهَادَةُ عَلَيْهِمْ غَيْرُ كَوْنِهِمْ نُطَفًا فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ، فَعَلَى هَذَا يَجِيءُ أَرْبَعُ مَوْتَاتٍ وَأَرْبَعُ إِحْيَاءَاتٍ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ أَوَجَدَهُمْ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ كَالْبَهَائِمِ وَأَمَاتَهُمْ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا خَمْسُ مَوْتَاتٍ وَخَمْسُ إِحْيَاءَاتٍ، وَمَوْتَةٌ سَادِسَةٌ لِلْعُصَاةِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «وَلَكِنْ نَاسٌ أَصَابَتْهُمُ النَّارُ بِذُنُوبِهِمْ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ إِمَاتَةً، حَتَّى إِذَا كَانُوا فَحْمًا أَذِنَ فِي الشَّفَاعَةِ فَجِيءَ بِهِمْ، إِلَى أَنْ قَالَ: فَيَنْبِتُونَ نَبَاتَ الْحَبَّةِ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَيْ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَيُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ. وَقَدْ قَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ ومجاهد وسلام ابن يعقوب بِفَتْحِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ، وَقَرَأَ الْجَمَاعَةُ بِضَمِّهِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: عَطَفَ الْأَوَّلَ بِالْفَاءِ وَمَا بَعْدَهُ بثم، لِأَنَّ الْإِحْيَاءَ الْأَوَّلَ قَدْ تَعَقَّبَ الْمَوْتَ بِغَيْرِ تَرَاخٍ، وَأَمَّا الْمَوْتُ فَقَدْ تَرَاخَى عَنِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِحْيَاءُ الثَّانِي كَذَلِكَ مُتَرَاخٍ عَنِ الْمَوْتِ إِنْ أُرِيدَ بِهِ النُّشُورُ تَرَاخِيًّا ظَاهِرًا، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ إِحْيَاءُ الْقَبْرِ فَمِنْهُ يُكْتَسَبُ الْعِلْمُ بِتَرَاخِيهِ، وَالرُّجُوعُ إِلَى الْجَزَاءِ أَيْضًا مُتَرَاخٍ عَنِ النُّشُورِ. انْتَهَى. وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّهُ إِنْ أَرَادَ بِقَوْلِهِ إِنَّ الْأَحْيَاءَ الْأَوَّلَ قَدْ تَعَقَّبَ الْمَوْتَ أَنَّهُ وَقَعَ عَلَى مَا هُوَ مُتَّصِفٌ بِالْمَوْتِ، فَالْمَوْتُ الْآخَرُ وَقَعَ عَلَى مَا هُوَ مُتَّصِفٌ بِالْحَيَاةِ، وَإِنْ أَرَادَ أَنَّهُ وَقَعَ الْإِحْيَاءُ الْأَوَّلُ عِنْدَ أَوَّلِ اتِّصَافِهِ بِالْمَوْتِ بِخِلَافِ الثَّانِي فَغَيْرُ مُسَلَّمٍ، فَإِنَّهُ وَقَعَ عِنْدَ آخِرِ أَوْقَاتِ مَوْتِهِ كَمَا وَقَعَ الثَّانِي عِنْدَ آخِرِ أَوْقَاتِ حَيَاتِهِ، فَتَأَمَّلْ هَذَا.

yok iken sonra dünyada canlı olduklarını, sonra orada öldüklerini kabul edince, öteki hayatı da ikrar etmeleri zorunlu hale gelir.' Başkası ise şöyle demiştir: 'Kabirdeki hayat bu tevile göre dünya hayatı hükmündedir.' Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, siz Âdem'in sulbünde ölüler idiniz, sonra sizi onun sulbünden zerreler gibi çıkardı, sonra sizi dünya ölümüyle öldürür, sonra sizi diriltir. Şöyle de denilmiştir: { كُنْتُمْ أَمْواتاً } yani erkeklerin sulbünde nutfeler idiniz, sonra sizi dünya hayatıyla diriltir; sonra bu hayattan sonra sizi öldürür, sonra kabirlerde sizi diriltir, sonra kabirde sizi öldürür, sonra kendisinden sonra ölüm olmayan bir hayatla sizi diriltir. Kurtubî şöyle demiştir: 'Bu tevile göre üç ölüm ve üç diriltme söz konusudur; onların Âdem'in sulbünde ölü olmaları, oradan çıkarılmaları ve aleyhlerine şahitlik tutulmaları erkeklerin sulbünde nutfe olmalarından farklıdır; buna göre dört ölüm ve dört diriltme ortaya çıkar. Şöyle de denilmiştir: Allah Âdem'in yaratılmasından önce onları hayvanlar gibi var etti ve onları öldürdü; buna göre beş ölüm ve beş diriltme olur; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden günahkârlar için bir altıncı ölüm daha vardır, nitekim hadiste şöyle geçmiştir: «Fakat günahları sebebiyle kendilerine ateş isabet eden birtakım insanlar vardır ki Allah onları tamamen öldürür; ta ki kömür olduklarında şefaate izin verilir ve getirilirler...» ve devamında: «Bunun üzerine sel birikintisindeki tohumun bitişi gibi biterler» demiştir; bu [hadis] Ebû Saîd hadisinden Sahih'tedir.' { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } buyruğu; yani Yüce Allah'a [döndürülürsünüz] ve O da amellerinizin karşılığını size verir demektir. Yahyâ b. Ya'mer, İbn Ebî İshâk, Mücâhid ve Sellâm b. Ya'kûb muzâraat harfini fetha ile (تَرْجِعُونَ) okumuş, cemaat ise damme ile (تُرْجَعُونَ) okumuştur. Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'İlkini fâ ile, sonrasını ise sümme (ثُمَّ) ile atfetti; çünkü ilk diriltme ölümün hemen peşinden gecikmeksizin gelmiştir. Ölüme gelince, o diriltmeden sonra gecikmiştir (zaman almıştır). İkinci diriltme de böyledir; şayet bununla yeniden dirilme kastediliyorsa ölümden sonra açık bir şekilde gecikmiştir; şayet kabirdeki diriltme kastediliyorsa onun gecikmeli olduğu bilgisi oradan elde edilir. Cezaya dönüş de aynı şekilde yeniden dirilmeden sonra gecikmelidir.' [Sözü] bitti. Sana gizli kalmaz ki: Şayet onun 'İlk diriltme ölümün hemen peşinden gelmiştir' sözüyle, diriltmenin ölümle nitelenmiş olan bir şeyin üzerine vuku bulduğunu kastediyorsa, diğer ölüm de hayatla nitelenmiş bir şeyin üzerine vuku bulmuştur; şayet ilk diriltmenin -ikincisinin aksine- ölümle nitelenişin tam başlangıcında vuku bulduğunu kastediyorsa bu kabul edilemez. Zira o da, ikincisinin hayatının en son anlarında vuku bulduğu gibi, ölümünün en son anlarında vuku bulmuştur; bunu iyi düşün.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً الْآيَةَ، قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan ve sahâbeden birtakım kimselerden Yüce Allah'ın: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

لَمْ تَكُونُوا شَيْئًا فَخَلَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ فِي الْقَبْرِ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً قَالَ: حِينَ لَمْ يكونوا شَيْئًا، ثُمَّ أَمَاتَهُمْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ بَعْدَ الْحَيَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: خَلَقَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ فَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ ثُمَّ أَمَاتَهُمْ، ثُمَّ خَلَقَهُمْ فِي الْأَرْحَامِ، ثُمَّ أَمَاتَهُمْ، ثُمَّ أَحْيَاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. والصحيح الأوّل.

«Hiçbir şey değildiniz, sizi yarattı; sonra sizi öldürür, sonra kıyamet gününde sizi diriltir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de yine benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebû Sâlih'ten: «Sizi öldürür, sonra kabirde sizi diriltir, sonra sizi öldürür» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hiçbir şey olmadıkları vakit; sonra onları öldürdü, sonra kıyamet gününde onları diriltti, sonra bu hayattan sonra O'na dönerler.» İbn Cerîr, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Onları Âdem'in sulbünden yarattı ve onlardan misak aldı, sonra onları öldürdü; sonra onları rahimlerde yarattı, sonra onları öldürdü, sonra kıyamet gününde onları diriltti.» Doğru olan ise birinci görüştür.