وَقِيلَ: أَصْلُهُ الْإِخْفَاءُ، وَمِنْهُ مَخْدَعُ الْبَيْتِ الَّذِي يُحْرَزُ فِيهِ الشَّيْءُ، حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ وَغَيْرُهُ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun aslı gizlemektir. Bir şeyin korunduğu odacık/kiler manasındaki “mahda‘u’l-beyt” (مَخْدَعُ الْبَيْتِ) de bundandır. Bunu İbn Fâris ve başkaları nakletmiştir.
وَالْمُرَادُ مِنْ مُخَادَعَتِهِمْ لِلَّهِ أَنَّهُمْ صَنَعُوا مَعَهُ صُنْعَ الْمُخَادِعِينَ، وَإِنْ كَانَ الْعَالِمُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ لَا يُخْدَعُ.
Onların Allah’ı aldatmaya çalışmalarından (muhâdaa) kasıt; kendisine hiçbir şey gizli kalmayan her şeyi hakkıyla bilen [Allah] aldatılamayacak olsa da O’na karşı aldatan kimselerin muamelesini yapmalarıdır.
وَصِيغَةُ فَاعِلٍ تُفِيدُ الِاشْتِرَاكَ فِي أَصْلِ الْفِعْلِ، فَكَوْنُهُمْ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا يُفِيدُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا يُخَادِعُونَهُمْ. وَالْمُرَادُ بِالْمُخَادَعَةِ مِنَ اللَّهِ أَنَّهُ لَمَّا أَجْرَى عَلَيْهِمْ أَحْكَامَ الْإِسْلَامِ مَعَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْهُ فِي شَيْءٍ، فَكَأَنَّهُ خَادَعَهُمْ بِذَلِكَ كَمَا خَادَعُوهُ بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ وَإِبِطَانِ الْكُفْرِ مُشَاكَلَةً لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ بِمَا وَقَعَ مِنْهُ. وَالْمُرَادُ بِمُخَادَعَةِ الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ: هُوَ أَنَّهُمْ أَجْرَوْا عَلَيْهِمْ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ ظَاهِرًا وَإِنْ كَانُوا يَعْلَمُونَ فَسَادَ بَوَاطِنِهِمْ، كَمَا أَنَّ الْمُنَافِقِينَ خَادَعُوهُمْ بِإِظْهَارِ الْإِسْلَامِ وَإِبِطَانِ الْكُفْرِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ الْإِشْعَارُ بِأَنَّهُمْ لَمَّا خَادَعُوا مَنْ لَا يُخْدَعُ كانوا مخادعين أنفسهم، لِأَنَّ الْخِدَاعَ إِنَّمَا يَكُونُ مَعَ مَنْ لَا يَعْرِفُ الْبَوَاطِنَ. وَأَمَّا مَنْ عَرَفَ الْبَوَاطِنَ فَمَنْ دَخَلَ مَعَهُ فِي الْخِدَاعِ فَإِنَّمَا يَخْدَعُ نَفْسَهُ وَمَا يَشْعُرُ بِذَلِكَ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: مَنْ خَادَعْتَهُ فَانْخَدَعَ لَكَ فَقَدْ خَدَعَكَ. وَقَدْ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو يُخادِعُونَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَابْنُ عَامِرٍ فِي الثَّانِي يَخْدَعُونَ. وَالْمُرَادُ بِمُخَادَعَتِهِمْ أَنْفُسَهُمْ:
‘Fâ‘ele’ (فَاعَلَ) kalıbı fiilin aslında ortaklık ifade eder. Dolayısıyla onların Allah’ı ve iman edenleri aldatmaya çalışmaları (yuhâdi‘ûne), Allah Sübhânehu’nun ve iman edenlerin de onları aldattığı manasını ifade eder. Allah tarafından olan aldatmadan kasıt; onlar İslam’dan hiçbir şeye sahip olmadıkları halde onlara İslam hükümlerini uygulamasıdır. Böylece onların İslam’ı açığa vurup küfrü gizleyerek Allah’ı aldatmaya çalışmaları gibi, [Allah da] onlardan sadır olana karşılık kendi katından sadır olanla -müşâkele (aynı lafızla mukabele) yoluyla- sanki onları aldatmış gibi olmuştur. Müminlerin onları aldatmasından kasıt ise; içlerinin bozuk olduğunu bilseler bile, Allah’ın kendilerine emrettiği İslam hükümlerini onlara zahiren uygulamalarıdır; nitekim münafıklar da İslam’ı açığa vurup küfrü gizleyerek onları aldatmışlardı. Allah Teâlâ’nın { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa yalnız kendilerini aldatırlar” kavlinden kasıt; aldatılamayacak olanı aldatmaya kalkıştıklarında aslında kendi kendilerini aldattıklarını hissettirmektir. Çünkü aldatma ancak iç yüzü bilmeyen kimseye karşı olur. İç yüzleri bilene gelince; onunla aldatma yarışına giren kimse ancak kendisini aldatır da bunun farkında olmaz. Nitekim “Kimi aldatmaya kalkışıp da sana aldanmış görünürse, asıl o seni aldatmıştır” sözü de bundandır. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr her iki yerde de { يُخادِعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Hamza, Âsım, Kisâî ve İbn Âmir ise ikinci yerde { يَخْدَعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Kendi kendilerini aldatmalarından kasıt:
أَنَّهُمْ يُمَنُّونَهَا الْأَمَانِيَّ الْبَاطِلَةَ وَهِيَ كَذَلِكَ تمنيهم. وَما يَشْعُرُونَ قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: شَعَرْتُ بِالشَّيْءِ فَطِنْتُ.
onların nefislerine batıl kuruntular fısıldamaları, nefislerinin de onlara kuruntular vermesidir. { وَما يَشْعُرُونَ } “Ve farkında olmazlar” kavline gelince, lügat ehli şöyle demiştir: ‘Şa‘artu bi’ş-şey’ (شَعَرْتُ بِالشَّيْءِ)’, onu fark ettim demektir.
قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالشُّعُورُ عِلْمُ الشَّيْءِ عِلْمَ حَسٍّ، مِنَ الشِّعَارِ. وَمَشَاعِرُ الْإِنْسَانِ: حَوَاسُّهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ لُحُوقَ ضَرَرِ ذَلِكَ لَهُمْ كَالْمَحْسُوسِ، وَهُمْ لِتَمَادِي غَفْلَتِهِمْ كَالَّذِي لَا حِسَّ لَهُ. وَالْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ هنا ذواتهم، لا
el-Keşşâf’ta şöyle demiştir: ‘Şuûr (الشُّعُورُ), şiârdan (الشِّعَار) türemiş olup bir şeyi his yoluyla bilmektir. İnsanın meşâiri (مَشَاعِرُ الْإِنْسَانِ) ise onun duyu organlarıdır. Mana şudur: Bu zararın onlara ulaşması hissedilir derecede açıktır; fakat onlar gafletlerinin sürüp gitmesi sebebiyle duyusu olmayan kimse gibidirler.’ Burada enfüs (الْأَنْفُسِ) ile kastedilen onların bizzat kendileridir (zatlarıdır); yoksa
سَائِرُ الْمَعَانِي الَّتِي تَدْخُلُ فِي مُسَمَّى النَّفْسِ، كَالرُّوحِ وَالدَّمِ وَالْقَلْبِ.
ruh, kan ve kalp gibi ‘nefis’ isminin kapsamına giren diğer anlamlar değildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُمُ الْمُنَافِقُونَ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ وَمَنْ كَانَ عَلَى أَمْرِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمُنَافِقُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ: لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُمْ شَيْءٌ أَخْوَفَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ:
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan rivayet etmişlerdir ki: Onlar Evs ve Hazrec’ten olan münafıklar ile onların yolunda olanlardır. İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd’dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: ‘Bu ayetle kastedilenler münafıklardır.’ Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde’den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü’l-Münzir, İbn Sîrîn’in şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onların nezdinde şu ayetten daha korkutucu bir şey yoktu:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: مَا النِّفَاقُ؟ قَالَ: أَنْ يَتَكَلَّمَ بِالْإِسْلَامِ وَلَا يَعْمَلَ بِهِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ فِي مُسْنَدِهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ رَجُلٍ مِنَ الصَّحَابَةِ: أَنَّ قَائِلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا النَّجَاةُ غَدًا؟ قَالَ: لَا تُخَادِعِ اللَّهَ.
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki ‘Allah’a ve ahiret gününe iman ettik’ derler; halbuki onlar mümin değillerdir.” İbn Sa‘d, Huzeyfe’den nakletmiştir ki kendisine: ‘Nifak nedir?’ diye sorulmuş, o da: ‘İslam’ı diliyle söyleyip onun gereğiyle amel etmemektir’ demiştir. Ahmed b. Menî‘, Müsned’inde zayıf bir senetle sahabeden bir adamdan rivayet etmiştir ki: Müslümanlardan biri: ‘Ey Allah’ın Resulü! Yarın [kıyamette] kurtuluş nedir?’ diye sordu. [Resûlullah] buyurdu ki: ‘Allah’ı aldatmaya kalkışma.’
قَالَ: وَكَيْفَ نُخَادِعُ اللَّهَ؟ قَالَ: أَنْ تَعْمَلَ بِمَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ تُرِيدُ بِهِ غَيْرَهُ، فَاتَّقُوا الرِّيَاءَ فَإِنَّهُ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، فإن المرائي ينادى يوم القيامة على رؤوس الْخَلَائِقِ بِأَرْبَعَةِ أَسْمَاءٍ: يَا كَافِرُ، يَا فَاجِرُ، يَا خَاسِرُ، يَا غَادِرُ، ضَلَّ عَمَلُكَ وَبَطَلَ أَجْرُكَ، فَلَا خَلَاقَ لَكَ الْيَوْمَ عِنْدَ اللَّهِ، فَالْتَمِسْ أَجْرَكَ مِمَّنْ كُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ يَا مُخَادِعُ، وَقَرَأَ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً الآية، وإِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ
O: ‘Allah’ı nasıl aldatırız?’ dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: ‘Allah’ın sana emrettiği şeyi O’ndan başkasını murat ederek yapmandır. Riyadan sakınınız, çünkü o Allah’a şirk koşmaktır. Zira riyakâr kimseye kıyamet gününde mahlukatın huzurunda dört isimle seslenilir: ‘Ey kâfir, ey fâcir, ey hüsrana uğrayan, ey hain! Amelin boşa gitti, mükâfatın iptal oldu. Bugün senin için Allah katında hiçbir nasip yoktur. Ey aldatan! Mükâfatını kendisi için amel ettiğin kimseden iste!’ Sonra Kur’an’dan şu ayetleri okudu: { فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً } “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin...” ayetini ve { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ
الْآيَةَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ زَيْدٍ عَنْ قَوْلِهِ: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ يُخَادِعُونَ الله ورسوله، والذين آمنوا: أنهم مؤمنون بِمَا أَظْهَرُوهُ. وَعَنْ قَوْلِهِ: وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ. أَنَّهُمْ ضَرُّوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا أَضْمَرُوا مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: يُخادِعُونَ اللَّهَ قَالَ: يُظْهِرُونَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ يُرِيدُونَ أَنْ يُحْرِزُوا بِذَلِكَ دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَفِي أنفسهم غير ذلك.
} “Şüphesiz münafıklar Allah’ı aldatmaya çalışırlar...” ayetini [okudu]. İbn Cerîr, İbn Vehb’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Zeyd’e { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar Allah’ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” kavlini sordum, şöyle dedi: ‘Bu münafıklar, açığa vurdukları şeyle mümin olduklarını [iddia ederek] Allah’ı, Resulü’nü ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar.’ { وَما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Oysa yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar” kavli hakkında ise; içlerinde gizledikleri küfür ve nifak sebebiyle kendi nefislerine zarar verdiklerini [söyledi]. İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc’in { يُخادِعُونَ اللَّهَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Bununla kanlarını ve mallarını koruma altına almak isteyerek ‘Lâ ilâhe illallah’ sözünü açığa vururlar; oysa içlerinde bundan başkası vardır.’
[سورة البقرة (٢) : آية ١٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 10]
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠)
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) } “Kalplerinde bir hastalık vardır; Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlar için elem verici bir azap vardır.”
الْمَرَضُ: كُلُّ مَا يَخْرُجُ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنْ حَدِّ الصِّحَّةِ من علة أو نفاق أَوْ تَقْصِيرٍ فِي أَمْرٍ، قَالَهُ ابْنُ فَارِسٍ.
Hastalık (maraz): İnsanı sağlık sınırının dışına çıkaran illet, nifak veya bir işte kusur göstermek gibi her şeydir; bunu İbn Fâris söylemiştir.
وَقِيلَ: هُوَ الْأَلَمُ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا مُسْتَعَارًا لِلْفَسَادِ الَّذِي فِي عَقَائِدِهِمْ إِمَّا شَكًّا وَنِفَاقًا، أَوْ جَحْدًا وَتَكْذِيبًا وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ المرض مختص بها، مبالغة فِي تَعَلُّقِ هَذَا الدَّاءِ بِتِلْكَ الْقُلُوبِ لِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ شِدَّةِ الْحَسَدِ وَفَرْطِ الْعَدَاوَةِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً الْإِخْبَارُ بِأَنَّهُمْ كَذَلِكَ بِمَا يَتَجَدَّدُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ النِّعَمِ، وَيَتَكَرَّرُ لَهُ مِنْ مِنَنِ اللَّهِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالدِّينِيَّةِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ دُعَاءً عَلَيْهِمْ بِزِيَادَةِ الشَّكِّ وَتَرَادُفِ الْحَسْرَةِ وَفَرْطِ النِّفَاقِ. وَالْأَلِيمُ الْمُؤْلِمُ: أَيِ الْمُوجِعِ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: بِما كانُوا يَكْذِبُونَ مَصْدَرِيَّةٌ:
Şöyle de denilmiştir: O acıdır. Bu durumda, inançlarında bulunan bozukluk için -ister şüphe ve nifak, ister inkâr ve yalanlama olsun- istiare yapılmış olur. Haberin öne alınması, hastalığın o kalplere has olduğunu hissettirmek içindir; bu da içinde bulundukları şiddetli haset ve aşırı düşmanlıktan ötürü bu illetin o kalplere yapışmasındaki mübalağayı ifade eder. { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } kavlinden kasıt; Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem için yenilenen nimetler ve onun için tekrarlanan dünyevi ve dini ilahi lütuflar sebebiyle onların bu halde olduklarını haber vermektir. Şüphelerinin artması, hasretlerinin birbiri ardınca gelmesi ve nifaklarının katmerleşmesi için aleyhlerine yapılmış bir beddua olması da muhtemeldir. Elîm: Elem verici, yani can yakıcı demektir. { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } kavlindeki ‘mâ’ ise masdariyyedir:
أَيْ بِتَكْذِيبِهِمْ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ والقرّاء مجمعون على فتح الراء في قَوْلِهِ: مَرَضٌ، إِلَّا مَا رَوَاهُ الْأَصْمَعِيُّ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ قَرَأَ بِإِسْكَانِ الرَّاءِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ يَكْذِبُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ.
yani { آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } şeklindeki yalanlamaları sebebiyledir. Kıraat imamları { مَرَضٌ } kavlindeki ‘râ’ harfinin fethalı oluşunda ittifak etmişlerdir; ancak el-Asmaî’nin Ebû Amr’dan ‘râ’ harfini sükun ile okuduğuna dair rivayeti müstesnadır. Hamza, Âsım ve Kisâî { يَكْذِبُونَ } kelimesini şeddesiz (tehfîf ile), diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ قَالَ: شَكٌّ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً قَالَ: شَكًّا. وَأَخْرَجَ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Yüce Allah’ın: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık vardır” kavli hakkında İbn Abbâs’ın: “[Bu hastalık] şüphedir” dediğini; { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } “Allah da onların hastalığını artırmıştır” kavli hakkında ise: “[Yani] şüphelerini [artırmıştır]” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık vardır” kavli hakkında...
قَالَ: النِّفَاقُ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قَالَ: نَكَالٌ مُوجِعٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ قَالَ: يُبَدِّلُونَ وَيُحَرِّفُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَ مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ أَوَّلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ أَلِيمٌ فَهُوَ الْمُوجِعُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَيْ رِيبَةٌ وَشَكٌّ فِي أَمْرِ اللَّهِ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً رِيبَةً وَشَكًّا وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ قَالَ: إِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّهُ بَابُ النِّفَاقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: هَذَا مَرَضٌ فِي الدِّينِ وَلَيْسَ مَرَضًا فِي الْأَجْسَادِ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، والمرض: الشك الذي دخلهم فِي الْإِسْلَامِ. وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ وَطَاوُسٍ أَنَّ المرض: الرياء.
‘Nifaktır’ demiştir. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } hakkında: ‘Can yakıcı bir cezadır’ demiştir. { بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } hakkında: ‘Değiştirip tahrif ettikleri için’ demiştir. İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd’dan, İbn Abbâs’ın ilk söylediğinin benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Kur’an’da geçen her ‘elîm’ kelimesi, can yakıcı olandır.’ Ebû’l-Âliye’den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk’tan da benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde’den rivayet etmişlerdir: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } yani Allah’ın emrinde bir şüphe ve tereddüttür. { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } şüphe ve tereddüttür. { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ } [Katâde] dedi ki: ‘Yalandan sakınınız, zira o nifakın kapısıdır.’ İbn Cerîr, İbn Zeyd’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Bu dindeki bir hastalıktır, bedenlerdeki bir hastalık değildir; onlar da münafıklardır. Hastalık ise İslam hususunda içlerine giren şüphedir.’ İkrime ve Tâvûs’tan hastalığın riya olduğu rivayet edilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١ الى ١٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 11-12]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢) } “Kendilerine ‘Yeryüzünde fesat çıkarmayın’ denildiği zaman ‘Biz ancak ıslah edicileriz’ derler. İyi bilin ki onlar bozguncuların ta kendileridir, fakat farkında olmazlar.”
وَإِذا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِ وَالْعَامِلُ فِيهِ قَالُوا الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ. وَفِيهِ مَعْنَى الشَّرْطِ. وَالْفَسَادُ ضِدُّ الصَّلَاحِ، وَحَقِيقَتُهُ الْعُدُولُ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ إِلَى ضِدِّهَا. فَسَدَ الشَّيْءُ يَفْسُدُ فَسَادًا وَفُسُودًا فَهُوَ فَاسِدٌ وَفَسِيدٌ.
{ وَإِذا } kelimesi zarf olarak nasb mahallindedir ve onda amel eden, kendisinden sonra zikredilen { قالُوا } fiilidir; onda şart manası da vardır. Fesat, salahın zıddıdır; hakikati ise istikametten sapıp onun zıddına yönelmektir. Bir şey bozulduğunda ‘fasede’ş-şey’u yefsüdü fesâden ve fusûden’ denir; kendisi de ‘fâsid’ ve ‘fesîd’dir.
وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ: لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِالنِّفَاقِ وَمُوَالَاةِ الْكَفَرَةِ وَتَفْرِيقِ النَّاسِ عن الإيمان بمحمد ﷺ وَالْقُرْآنِ، فَإِنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكَ فَسَدَ مَا فِي الْأَرْضِ بِهَلَاكِ الْأَبْدَانِ وَخَرَابِ الدِّيَارِ وَبُطْلَانِ الذَّرَائِعِ، كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ عِنْدَ ثَوَرَانِ الفتن والتنازع. وإِنَّما مِنْ أَدَوَاتِ الْقَصْرِ كَمَا هُوَ مُبَيَّنٌ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي. وَالصَّلَاحُ ضِدُّ الْفَسَادِ.
Ayette kastedilen şudur: Nifakla, kâfirleri dost edinmekle ve insanları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e ve Kur’an’a imandan ayırmakla yeryüzünde fesat çıkarmayın. Zira siz bunu yaptığınız takdirde, fitnelerin ve çekişmelerin alevlenmesi anında müşahede edildiği üzere bedenlerin helak olması, yurtların harap olması ve geçim vasıtalarının yok olmasıyla yeryüzündeki düzen bozulur. { إِنَّما } edatı, Meânî ilminde açıklandığı üzere hasr (kasıt/sınırlandırma) edatlarındandır. Salah ise fesadın zıddıdır.
لِمَا نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنِ الْفَسَادِ الَّذِي هُوَ دَأْبُهُمْ أَجَابُوا بِهَذِهِ الدَّعْوَى الْعَرِيضَةِ، وَنَقَلُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الِاتِّصَافِ بِمَا هِيَ عَلَيْهِ حَقِيقَةً وَهُوَ الْفَسَادُ، إِلَى الِاتِّصَافِ بِمَا هُوَ ضِدٌّ لِذَلِكَ وَهُوَ الصَّلَاحُ، وَلَمْ يَقِفُوا عِنْدَ هَذَا الْكَذِبِ الْبَحْتِ وَالزُّورِ الْمَحْضِ، حَتَّى جَعَلُوا صِفَةَ الصَّلَاحِ مُخْتَصَّةً بِهِمْ خَالِصَةً لَهُمْ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ أَبْلَغَ رَدٍّ لِمَا يُفِيدُهُ حَرْفُ التَّنْبِيهِ مِنْ تَحَقُّقِ مَا بَعْدَهُ، وَلِمَا فِي إِنَّ مِنَ التَّأْكِيدِ، وَمَا فِي تَعْرِيفِ الْخَبَرِ مَعَ تَوْسِيطِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ مِنَ الْحَصْرِ الْمُبَالَغِ فِيهِ بِالْجَمْعِ بَيْنَ أَمْرَيْنِ مِنَ الْأُمُورِ الْمُفِيدَةِ لَهُ، وَرَدَّهُمْ إِلَى صفة الفساد التي هم مُتَّصِفُونَ بِهَا فِي الْحَقِيقَةِ رَدًّا مُؤَكَّدًا مُبَالَغًا فِيهِ بِزِيَادَةٍ عَلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ دَعْوَاهُمُ الْكَاذِبَةُ مِنْ مُجَرَّدِ الْحَصْرِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ إِنَّمَا. وَأَمَّا نَفْيُ الشُّعُورِ عَنْهُمْ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا يُظْهِرُونَ الصَّلَاحَ مَعَ عِلْمِهِمْ أَنَّهُمْ عَلَى الْفَسَادِ الْخَالِصِ، ظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ يَنْفُقُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَيَنْكَتِمُ عَنْهُ بُطْلَانُ مَا أَضْمَرُوهُ، وَلَمْ يَشْعُرُوا بِأَنَّهُ عَالِمٌ بِهِ، وَأَنَّ الْخَبَرَ يَأْتِيهِ بِذَلِكَ مِنَ السَّمَاءِ، فَكَانَ نَفْيُ الشُّعُورِ عَنْهُمْ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ لَا مِنْ جِهَةِ أَنَّهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِأَنَّهُمْ عَلَى الْفَسَادِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ فَسَادَهُمْ كَانَ عِنْدَهُمْ صَلَاحًا لِمَا اسْتَقَرَّ فِي عُقُولِهِمْ مِنْ مَحَبَّةِ الْكُفْرِ وَعَدَاوَةِ الْإِسْلَامِ.
Allah onları sürekli adetleri olan fesattan menedince, bu geniş iddia ile cevap verdiler ve kendilerini gerçekte üzerinde bulundukları vasıf olan fesattan çıkarıp bunun zıddı olan salah vasfına intikal ettirdiler. Yalnızca bu katıksız yalanda ve sırf iftirada kalmayıp salah sıfatını kendilerine has ve kendilerine özgü kıldılar. Bunun üzerine Allah, tenbih harfinin (elâ) sonrasının tahakkukunu ifade etmesi, ‘inne’deki tekit ve fasıl zamirinin araya girmesiyle birlikte haberin marife kılınmasının sağladığı mübalağalı hasr (bunu ifade eden unsurlardan ikisini bir araya getirerek) sebebiyle onların bu iddialarını en beliğ şekilde reddetti. Onları, yalancı iddialarının ‘innemâ’dan anlaşılan salt hasr yoluyla içerdiğinden daha fazla, tekidli ve mübalağalı bir reddedişle gerçekte vasıflandıkları fesat sıfatına geri döndürdü. Onlardan şuurun (farkındalığın) nefyedilmesine gelince; katıksız bir fesat üzere olduklarını bildikleri halde salahı açığa vurduklarında, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yutturulabileceğini ve içlerinde gizledikleri batılın ondan saklı kalacağını zannedip onun bunu bildiğini ve bu husustaki haberin kendisine semadan geldiğini fark etmemiş olmaları muhtemeldir. Dolayısıyla onlardan şuurun nefyedilmesi fesat üzere olduklarını bilmemeleri yönünden değil, bu açıdandır. Akıllarına yerleşen küfür sevgisi ve İslam düşmanlığından dolayı fesatlarının kendilerince salah sayılmış olması da muhtemeldir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: الْفَسَادُ هُنَا: هُوَ الْكُفْرُ وَالْعَمَلُ بِالْمَعْصِيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ أَيْ إِنَّمَا نُرِيدُ الْإِصْلَاحَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: إِذَا رَكِبُوا مَعْصِيَةً فَقِيلَ لَهُمْ لَا تَفْعَلُوا كَذَا، قَالُوا: إِنَّمَا نَحْنُ عَلَى الْهُدَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ
İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd’un şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Buradaki fesat: Küfür ve masiyet işlemektir.’ İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } kavli hakkında: ‘Biz ancak müminler ile Ehl-i Kitap fırkaları arasını düzeltmek istiyoruz [demek isterler]’ dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Mücâhid’den bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: ‘Bir masiyet işlediklerinde kendilerine ‘Böyle yapmayın’ denilirse ‘Biz ancak hidayet üzereyiz’ derler.’ İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim,
عَنْ سَلْمَانَ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ: لم يجيء أَهْلُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: يُحْتَمَلُ أَنَّ سَلْمَانَ أَرَادَ بِهَذَا أَنَّ الَّذِينَ يَأْتُونَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ أَعْظَمُ فَسَادًا مِنَ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، لَا أَنَّهُ عَنَى أَنَّهُ لَمْ يَمْضِ مِمَّنْ تِلْكَ صِفَتُهُ أَحَدٌ. انْتَهَى. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ سَلْمَانَ يَرَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ، بَلْ يَحْمِلُهَا عَلَى مِثْلِ أَهْلِ الْفِتَنِ الَّتِي يَدِينُ أَهْلُهَا بِوَضْعِ السَّيْفِ فِي الْمُسْلِمِينَ كَالْخَوَارِجِ وَسَائِرِ مَنْ يَعْتَقِدُ فِي فَسَادِهِ أَنَّهُ صَلَاحٌ لِمَا يَطْرَأُ عَلَيْهِ مِنَ الشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ.
Selmân’dan rivayet etmişlerdir ki o bu ayeti okumuş ve: ‘Bu ayetin ehli henüz gelmedi’ demiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: ‘Selmân’ın bununla, bu sıfata sahip olarak gelecek olanların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındakilerden daha büyük bir fesat içinde olduklarını kastetmiş olması muhtemeldir; yoksa bu sıfata sahip olanlardan hiç kimsenin gelip geçmediğini kastetmemiştir.’ [İbn Cerîr’in sözü] bitti. Selmân’ın bu ayetin münafıklar hakkında olmadığını görüp bilakis onu Hâricîler gibi Müslümanlara kılıç çekmeyi din edinen fitne ehli ve üzerlerine arız olan batıl şüpheler sebebiyle fesadının salah olduğuna inanan diğer kimselere hamletmiş olması da muhtemeldir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 13]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) } “Kendilerine ‘İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denildiği zaman ‘Biz de beyinsizlerin iman ettiği gibi mi iman edelim?’ derler. İyi bilin ki asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler.”
أي: وإذا قِيلَ لِلْمُنَافِقِينَ آمِنُوا كَمَا آمَنَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَجَابُوا بِأَحْمَقِ جَوَابٍ وَأَبْعَدِهِ عَنِ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ، فَنَسَبُوا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ السَّفَهَ اسْتِهْزَاءً وَاسْتِخْفَافًا، فَتَسَبَّبُوا بِذَلِكَ إِلَى تَسْجِيلِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالسَّفَهِ بِأَبْلَغِ عِبَارَةٍ وَآكَدِ قَوْلٍ. وَحَصَرَ السَّفَاهَةَ وَهِيَ رِقَّةُ الْحُلُومِ وَفَسَادُ الْبَصَائِرِ وسخافة العقول فيهم، مع كونهم لا يعملون أَنَّهُمْ كَذَلِكَ إِمَّا حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا، تَنْزِيلًا لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى السَّفَهِ مَنْزِلَةَ عَدَمِ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِمْ عَلَيْهِ، وَأَنَّهُمْ مُتَّصِفُونَ بِهِ وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ هُنَا السَّفَهَ نَاسَبَهُ نَفْيُ الْعِلْمِ عَنْهُمْ لِأَنَّهُ لَا يَتَسَافَهُ إِلَّا جَاهِلٌ. وَالْكَافُ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِأَنَّهَا نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ إِيمَانًا كَإِيمَانِ النَّاسِ.
Yani: Münafıklara ‘Muhacir ve Ensar’dan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabının iman ettiği gibi iman edin’ denildiğinde, alay ve küçümseme amacıyla müminlere sefihliği (beyinsizliği) nispet ederek en ahmakça ve hak ve doğrudan en uzak bir cevap verdiler. Böylece Allah’ın, haklarındaki sefihliği en beliğ ifade ve en kuvvetli sözle tescillemesine sebep oldular. Akıl kıtlığı, basiret bozukluğu ve zekâ hafifliği demek olan sefahati -gerçekte veya mecazen öyle olduklarını bilmemeleriyle birlikte- sefihlikteki ısrarlarını öyle olduklarını ve bununla vasıflandıklarını bilmeme derekesine indirgeyerek onlara has kıldı. Allah burada sefehi zikredince, bunu onlardan ilmin nefyedilmesi takip etti; çünkü ancak cahil kimse sefihlik taslar. [‘Kemâ’daki] ‘kâf’ harfi nasb mahallindedir, zira mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: ‘İnsanların imanı gibi bir imanla [iman edin]’ demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ أَيْ صَدِّقُوا كَمَا صَدَّقَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَرَسُولٌ، وَأَنَّ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ حَقٌّ، قالُوا: أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ يَعْنُونَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ يَقُولُ: الْجُهَّالُ وَلكِنْ لَا يَعْلَمُونَ يَقُولُ: لَا يَعْقِلُونَ.
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs’tan { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ } kavli hakkında: ‘Yani Muhammed’in ashabının onun nebi ve resul olduğunu ve ona indirilenin hak olduğunu tasdik ettiği gibi tasdik edin’ [denildiğinde], { قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } dediler; yani Muhammed’in ashabını kastettiler. { أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ } buyuruyor ki: Cahillerdir, { وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ } buyuruyor ki: Akletmezler.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ بِسَنَدٍ وَاهٍ أَنَّهُ قَالَ: آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: كَما آمَنَ السُّفَهاءُ قَالَ: يعنون أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَنِ الرَّبِيعِ وَابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ. وَرَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ الْيَهُودِ: أَيْ إِذَا قِيلَ لَهُمْ- يَعْنِي الْيَهُودَ-: آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ.
İbn Asâkir’den Târih’inde zayıf bir senetle rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: ‘İnsanların yani Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali’nin iman ettiği gibi iman edin.’ İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd’dan { كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } kavli hakkında: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabını kastediyorlar’ dediğini rivayet etmiştir. Rebî‘ ve İbn Zeyd’den de benzeri rivayet edilmiştir. Kelbî, Ebû Sâlih yoluyla İbn Abbâs’tan bu ayetin Yahudiler hakkında indiğini rivayet etmiştir: Yani onlara -Yahudilere- ‘İnsanların yani Abdullah b. Selâm ve ashabının iman ettiği gibi iman edin’ denildiğinde { قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ } dediler.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤ الى ١٥]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 14-15]
وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥)
{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman ‘İman ettik’ derler. Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise ‘Biz kesinlikle sizinleyiz, biz sadece alay etmekteyiz’ derler. Allah da onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir.”
لَقُوا أَصْلُهُ لَقْيُوا، نُقِلَتِ الضَّمَّةُ إِلَى الْقَافِ وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَمَعْنَى لَقِيتُهُ وَلَاقَيْتُهُ:
‘Lekû’ (لَقُوا) kelimesinin aslı ‘lekiyû’ (لَقْيُوا) şeklindedir; zamme kaf harfine nakledilmiş ve iki sakinin birleşmesi sebebiyle ‘yâ’ harfi hazfedilmiştir. ‘Lekîtühû’ (لَقِيتُهُ) ve ‘lâkaytühû’ (لَاقَيْتُهُ) kelimelerinin manası:
استقبلته قريبا. وقرأ محمد بن السّميقع الْيَمَانِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ: لَاقُوا: وَأَصْلُهُ لَاقَيُوا تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا فَانْقَلَبَتْ أَلِفًا، ثُمَّ حُذِفَتِ الْأَلِفُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَخَلَوْتُ بِفُلَانٍ وَإِلَيْهِ: إِذَا انْفَرَدْتُ بِهِ. وَإِنَّمَا عُدِّيَ بِإِلَى
onunla yakından karşılaştım demektir. Muhammed b. es-Semeyka‘ el-Yemânî ve Ebû Hanîfe { لَاقُوا } şeklinde okumuşlardır. Bunun aslı ‘lâkayû’ (لَاقَيُوا) şeklindedir; ‘yâ’ harfi harekeli olup bir önceki harf fethalı olduğu için elife dönüşmüş, sonra da iki sakinin birleşmesi sebebiyle elif hazfedilmiştir. ‘Halevtü bi-fulânin ve ileyhi’ (خَلَوْتُ بِفُلَانٍ وَإِلَيْهِ) ifadesi, onunla baş başa kaldım manasındadır. Normalde ‘bâ’ harf-i cerriyle geçişli olup ‘halevtü bihî’ denilirken ‘halevtü ileyhi’ denilmemesine rağmen ‘ilâ’ ile geçişli kılınması,
وَهُوَ يَتَعَدَّى بِالْبَاءِ فَيُقَالُ: خَلَوْتُ بِهِ لَا خَلَوْتُ إِلَيْهِ، لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى ذَهَبُوا وَانْصَرَفُوا. وَالشَّيَاطِينُ جَمْعُ شَيْطَانٍ عَلَى التَّكْسِيرِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ كَلَامُ سِيبَوَيْهِ فِي نُونِ الشَّيْطَانِ فَجَعَلَهَا فِي مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ أَصْلِيَّةً وَفِي آخِرَ زَائِدَةً، فَعَلَى الْأَوَّلِ هُوَ مِنْ شَطَنَ أَيْ بَعُدَ عَنِ الْحَقِّ، وَعَلَى الثَّانِي مِنْ شَطَّ: أَيْ بَعُدَ. أَوْ شَاطَ: أَيْ بَطَلَ، وَشَاطَ:
gittiler ve yöneldiler manasını içermesinden dolayıdır. ‘Şeyâtîn’ (الشَّيَاطِينُ), şeytan kelimesinin kuralsız çoğuludur (cem-i teksîr). Sîbeveyh’in şeytan kelimesinin nun harfi hakkındaki sözü farklılık göstermiş; kitabının bir yerinde onu asıl harf, diğer bir yerinde ise zâid kabul etmiştir. Birinci görüşe göre bu kelime, haktan uzaklaştı manasındaki ‘şatane’den (شَطَنَ); ikinci görüşe göre ise uzaklaştı manasındaki ‘şatta’dan (شَطَّ) yahut batıl oldu manasındaki ‘şâta’dan (شَاطَ) gelir. ‘Şâta’:
أَيِ احْتَرَقَ، وَأَشَاطَ: إِذَا هَلَكَ قَالَ:
yandı demektir; helak olduğunda ise ‘eşâte’ (أَشَاطَ) denir. Şair şöyle demiştir:
وَقَدْ يَشِيطُ عَلَى أَرْمَاحِنَا الْبَطَلُ
“Ve bazen yiğit bizim mızraklarımız üzerinde helak olur (yeşîtu).”
أَيْ يَهْلِكُ. وَقَالَ آخَرُ:
Yani helak olur. Bir başkası şöyle demiştir:
وَأَبْيَضَ ذِي تَاجٍ أَشَاطَتْ رِمَاحُنَا ... لِمُعْتَرَكٍ بَيْنَ الْفَوَارِسِ أَقْتَمَا
“Süvariler arasındaki karanlık bir savaş meydanında ... mızraklarımız taç sahibi nice beyaz tenliyi helak etti (eşâtat).”
أَيْ أَهْلَكَتْ. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: تَشَيْطَنَ فُلَانٌ: إِذَا فَعَلَ أَفْعَالَ الشَّيَاطِينِ. وَلَوْ كَانَ مِنْ شَاطَ لَقَالُوا: تَشَيَّطَ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
Yani helak etti. Sîbeveyh, Arapların şeytanların fiillerini işleyen kimse hakkında ‘teşeytane fulânun’ (تَشَيْطَنَ فُلَانٌ) dediklerini nakletmiştir. Eğer ‘şâta’dan türemiş olsaydı ‘teşeyyeta’ (تَشَيَّطَ) derlerdi. Ümeyye b. Ebi’s-Salt’ın şu sözü de bundandır:
أَيُّمَا شَاطِنٌ عصاه عكاه ... ثم يلقى فِي السِّجْنِ وَالْأَغْلَالِ
“Hangi asi şeytan (şâtın) ona isyan ederse onu bağlar ... sonra zindana ve prangalara atılır.”
وَقَوْلُهُ: إِنَّا مَعَكُمْ مَعْنَاهُ مصاحبوكم في دينكم وموافقوكم عليه. والهزء: السُّخْرِيَةُ وَاللَّعِبُ. قَالَ الرَّاجِزُ:
{ إِنَّا مَعَكُمْ } sözünün manası: ‘Dininizde sizinle beraberiz ve bu konuda sizinle uyuşmaktayız’ demektir. ‘Hüz’ (الهزء) ise alay etmek ve eğlenmektir. Recez şairi şöyle demiştir:
قَدْ هَزِئَتْ مِنِّي أُمُّ طَيْسَلَهْ ... قَالَتْ أَرَاهُ مُعْدَمًا لَا مَالَ لَهْ
“Ümmü Teyseleh benimle alay etti ... ‘Onu hiçbir malı olmayan bir yoksul olarak görüyorum’ dedi.”
قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَأَصْلُ الْبَابِ الْخِفَّةُ مِنَ الْهَزْءِ وَهُوَ الْقَتْلُ السَّرِيعُ، وَهَزَأَ يَهْزَأُ: مَاتَ عَلَى الْمَكَانِ. عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ: مَشَيْتُ فَلَغِبْتُ فَظَنَنْتُ لَأَهْزَأَنَّ عَلَى مَكَانِي، وَنَاقَتُهُ تَهْزَأُ بِهِ: أَيْ تُسْرِعُ وَتَخَفُّ. انْتَهَى. وَقِيلَ:
el-Keşşâf’ta şöyle demiştir: ‘Bu kökün aslı hafifliktir; hızlı öldürme manasındaki ‘hez’den (الْهَزْء) gelir. ‘Hezee yehzeu’, olduğu yerde hemen öldü demektir. Bazı Araplardan şöyle nakledilmiştir: ‘Yürüdüm ve yoruldum; olduğum yerde hemen öleceğimi sandım.’ ‘Nâkatühû tehzeu bihî’ ifadesi ise: Devesi onu hızla ve hafifçe taşıyor demektir.’ [Zemahşerî’nin sözü] bitti. Şöyle de denilmiştir:
أَصْلُهُ الِانْتِقَامُ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bunun aslı intikamdır; nitekim şair şöyle demiştir:
قَدِ اسْتَهْزَءُوا مِنْهُمْ بِأَلْفَيْ مُدَجَّجٍ ... سَرَاتُهُمْ وَسْطَ الصَّحَاصِحِ جُثَّمِ
“Onlardan tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyle intikam aldılar ... İleri gelenleri çölün ortasında diz çökmüş vaziyette [yerlere serildi].”
فَأَفَادَ قَوْلُهُمْ: إِنَّا مَعَكُمْ أَنَّهُمْ ثَابِتُونَ عَلَى الْكُفْرِ، وَأَفَادَ قولهم: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ردّهم للإسلام ودفعهم لِلْحَقِّ، وَكَأَنَّهُ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ نَاشِئٍ مِنْ قَوْلِهِمْ إِنَّا مَعَكُمْ: أَيْ إِذَا كُنْتُمْ مَعَنَا فَمَا بَالُكُمْ إِذَا لَقِيتُمُ الْمُسْلِمِينَ وَافَقْتُمُوهُمْ؟ فَقَالُوا: إنما نحن مستهزئون بِهِمْ فِي تِلْكَ الْمُوَافَقَةِ، وَلَمْ تَكُنْ بَوَاطِنُنَا مُوَافِقَةً لَهُمْ وَلَا مَائِلَةً إِلَيْهِمْ، فَرَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ أَيْ يُنْزِلُ بِهِمُ الْهَوَانَ وَالْحَقَارَةَ وَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ وَيَسْتَخِفُّ بِهِمُ انْتِصَافًا مِنْهُمْ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّمَا جَعَلَ سُبْحَانَهُ مَا وَقَعَ مِنْهُ اسْتِهْزَاءً مَعَ كَوْنِهِ عُقُوبَةً وَمُكَافَأَةً مُشَاكَلَةً. وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا وضعت لفظا بإزاء لفظ جوابا وَجَزَاءً ذَكَرَتْهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ اللَّفْظِ وَإِنْ كَانَ مخالفا له في معناه. وورد ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرًا، وَمِنْهُ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ وَالْجَزَاءُ لَا يَكُونُ سَيِّئَةً. وَالْقَصَاصُ لَا يَكُونُ اعْتِدَاءً لِأَنَّهُ حَقٌّ، وَمِنْهُ:
Onların { إِنَّا مَعَكُمْ } sözü küfür üzere sabit olduklarını, { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } sözü ise İslam’ı reddettiklerini ve hakkı geri çevirdiklerini ifade etmiştir. Bu sanki { إِنَّا مَعَكُمْ } sözlerinden doğan takdiri bir soruya cevaptır: Yani ‘Madem bizimlesiniz, o halde Müslümanlarla karşılaştığınızda onlara uymanızın sebebi nedir?’ Onlar da dediler ki: ‘Biz onlara bu uyumumuzda sadece onlarla alay etmekteyiz; iç dünyamız onlara uymuş ve onlara meyletmiş değildir.’ Bunun üzerine Allah, { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } kavliyle bunu onlara geri çevirdi; yani mümin kullarının intikamını onlardan almak üzere onları zillete ve hakirliğe düşürür, onlardan intikam alır ve onları küçük düşürür. Sübhânehu Teâlâ’nın kendi tarafından sadır olanı bir ceza ve karşılık olmasına rağmen ‘istihza’ (alay) olarak isimlendirmesi müşâkele (aynı lafızla mukabele) kabilindendir. Zira Araplar bir söze cevap ve ceza olarak karşılık verdiklerinde, anlamı farklı olsa bile onu aynı lafızla zikrederlerdi. Bu durum Kur’an’da çokça gelmiştir; { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün cezası, ona denk bir kötülüktür” ve { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Kim size saldırırsa siz de ona, size saldırdığı kadar saldırın” kavilleri bundandır; oysa ceza kötülük değildir ve kısas hak olduğu için bir haddi aşma/saldırı değildir. Yine şu ayetler de bundandır:
وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وإِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
{ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu”, { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً } “Onlar bir tuzak kurarlar, ben de bir tuzak kurarım”, { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Onlar Allah’ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar”, { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ . وهو في السنة كثير كقوله
“[halbuki O, onları aldatandır]”, { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimdekini bilirsin, ben ise Senin nefsindekini bilmem” [ayetleri de bu kabildendir]. Bu [durum] Sünnet’te de çoktur; nitekim [Resûlullah]’ın şu hadisi gibi:
صلّى الله عليه وَسَلَّمَ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا» .
sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz usanmadıkça Allah usanmaz.»
وَإِنَّمَا قَالَ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ لِأَنَّهُ يُفِيدُ التَّجَدُّدَ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ، وَهُوَ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ، وَأَنْكَأُ لِقُلُوبِهِمْ، وَأَوْجَعُ لَهُمْ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ الدَّائِمِ الثَّابِتِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ، لِمَا هُوَ مَحْسُوسٌ مِنْ أَنَّ الْعُقُوبَةَ الْحَادِثَةَ وَقْتًا بَعْدَ وَقْتٍ، وَالْمُتَجَدِّدَةَ حِينًا بَعْدَ حِينٍ، أَشُدُّ عَلَى مَنْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْعَذَابِ الدَّائِمِ الْمُسْتَمِرِّ لِأَنَّهُ يَأْلَفُهُ وَيُوَطِّنُ نَفْسَهُ عَلَيْهِ. وَالْمَدُّ: الزِّيَادَةُ قَالَ يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ: يُقَالُ مَدَّ فِي الشَّرِّ وَأَمَدَّ فِي الْخَيْرِ، وَمِنْهُ: وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ . وقال الأخفش: مددت له: إذا تركته، وأمددته: إِذَا أَعْطَيْتُهُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَاللِّحْيَانِيُّ: مَدَدْتُ فِيمَا كَانَتْ زِيَادَتُهُ مِنْ مِثْلِهِ، يُقَالُ: مَدَّ النَّهْرُ، وَمِنْهُ: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ وَأَمْدَدْتُ فِيمَا كَانَتْ زِيَادَتُهُ مِنْ غَيْرِهِ، وَمِنْهُ: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ وَالطُّغْيَانُ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ وَالْغُلُوُّ فِي الْكُفْرِ وَمِنْهُ: إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ أَيْ تَجَاوَزَ الْمِقْدَارَ الَّذِي قَدَّرْتُهُ الْخُزَّانُ. وَقَوْلُهُ في فرعون: إِنَّهُ طَغى أَيْ أَسْرَفَ فِي الدَّعْوَى حَيْثُ قَالَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى .
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } buyurmasının sebebi, bunun vakit vakit yenilenmeyi ifade etmesidir. Bu ise onlar için daha şiddetli, kalplerini daha çok yaralayıcı ve isim cümlesinden anlaşılan sürekli ve sabit alaydan daha elem vericidir. Zira vakit vakit meydana gelen ve zaman zaman yenilenen cezanın, kendisine isabet eden kimseye sürekli ve kesintisiz azaptan daha ağır geldiği tecrübeyle sabittir; çünkü sürekli azaba kişi alışır ve kendini ona alıştırır. ‘Medd’ (الْمَدُّ) artırmaktır. Yûnus b. Habîb şöyle demiştir: ‘Şerde ‘medde’ (مَدَّ), hayırda ise ‘emedde’ (أَمَدَّ) denir.’ { وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } “Size mallar ve oğullarla yardım ettik” ve { وَأَمْدَدْناهُمْ بِفاكِهَةٍ وَلَحْمٍ } “Onlara meyve ve et takviye ettik” kavilleri bundandır. el-Ahfeş şöyle demiştir: ‘Mededtü lehû’ onu kendi haline bıraktığımda, ‘emdedtühû’ ise ona verdiğimde denir. el-Ferrâ ve el-Lihyânî şöyle demiştir: ‘Mededtü’, artışı kendi cinsinden olan şeyler için kullanılır; nitekim ‘nehir taştı/arttı’ manasında ‘medde’n-nehru’ denir; { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } “O denizin ardından yedi deniz daha ona katılsa” kavli bundandır. ‘Emdedtü’ ise artışı kendi dışından olan şeyler için kullanılır; nitekim { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } “Rabbiniz size beş bin melekle yardım eder” kavli bundandır. Tuğyan ise haddi aşmak ve küfürde aşırı gitmektir. { إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ } “Şüphesiz su taştığı zaman” yani koruyucuların belirlediği miktarı aştığı zaman kavli bundandır. Firavun hakkındaki { إِنَّهُ طَغى } “Çünkü o azdı” kavli ise; { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” dediği zamanki iddiada haddi aşması demektir.
وَالْعَمِهُ وَالْعَامِهُ: الْحَائِرُ الْمُتَرَدِّدُ، وَذَهَبَتْ إِبِلُهُ الْعُمَّهَى: إِذَا لَمْ يَدْرِ أَيْنَ ذَهَبَتْ، وَالْعَمَهُ فِي الْقَلْبِ كَالْعَمَى فِي الْعَيْنِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْعَمَهُ مِثْلُ الْعَمَى. إِلَّا أَنَّ الْعَمَى فِي الْبَصَرِ وَالرَّأْيِ، وَالْعَمَهُ فِي الرَّأْيِ خَاصَّةً.
'el-Ameh' (الْعَمِهُ) ve 'el-'âmih' (الْعَامِهُ), şaşkın ve bocalayan (mütereddit) kimsedir. Develerinin nereye gittiğini bilmediğinde 'Zehebet ibilühü'l-'ummehâ' (ذَهَبَتْ إِبِلُهُ الْعُمَّهَى) denir. Kalpteki 'ameh' (körlük/şaşkınlık), gözdeki 'amâ' (körlük) gibidir. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Ameh, amâ (körlük) gibidir. Şu farkla ki amâ hem görmede (gözde) hem de görüşte (akılda) olur; ameh ise sadece görüşte olur.'
انْتَهَى. وَالْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُطِيلُ لَهُمُ الْمُدَّةَ وَيُمْهِلُهُمْ كَمَا قَالَ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً . قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ فِي ضَلَالِهِمْ وَكُفْرِهِمُ الَّذِي قَدْ غَمَرَهُمْ يَتَرَدَّدُونَ حَيَارَى ضُلَّالًا لَا يَجِدُونَ إِلَى الْمَخْرِجِ مِنْهُ سَبِيلًا، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَخَتَمَ عَلَيْهَا، وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ عَنِ الْهُدَى وَأَغْشَاهَا، فَلَا يُبْصِرُونَ رُشْدًا وَلَا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا.
[İfade] bitti. Kastedilen, Allah Teâlâ'nın { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” buyurduğu gibi, onlara süreyi uzatması ve mühlet tanımasıdır. İbn Cerîr şöyle demiştir: '{ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ }, kendilerini kaplamış olan sapıklık ve küfürleri içinde, bir çıkış yolu bulamayan şaşkın ve sapkın kimseler olarak bocalamalarıdır. Çünkü Allah onların kalplerini mühürlemiş ve damgalamış, gözlerini de hidayete karşı kör edip perdelemiştir; bu yüzden ne doğru yolu görebilirler ne de bir yola hidayet bulabilirler.'
وَقَدْ أَخْرَجَ الْوَاحِدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ بِسَنَدٍ وَاهٍ- لِأَنَّ فِيهِ مُحَمَّدَ بْنَ مَرْوَانَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ- عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ، وَذَكَرَ قِصَّةً وَقَعَتْ لَهُمْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ ﵃. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْيَهُودِ إِذَا لقوا أصحاب النبيّ ﷺ أَوْ بَعْضَهُمْ قَالُوا: إِنَّا عَلَى دِينِكُمْ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ وَهُمْ إِخْوَانُهُمْ قَالُوا: إِنَّا مَعَكُمْ عَلَى مِثْلِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ: إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ بِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ قَالَ: يَسْخَرُ بِهِمْ لِلنِّقْمَةِ مِنْهُمْ: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ قَالَ: فِي كُفْرِهِمْ، يَعْمَهُونَ قَالَ: يَتَرَدَّدُونَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْهُ بِمَعْنَاهُ وَأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ بِنَحْوِ الْأَوَّلِ.
Vâhidî ve Sa‘lebî zayıf bir senetle -çünkü senedinde metrûk bir râvi olan Muhammed b. Mervân vardır- İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Bu ayet Abdullah b. Übey ve arkadaşları hakkında inmiştir." Ve onların Ebû Bekir, Ömer ve Ali radıyallâhu anhum ile aralarında geçen bir kıssayı zikretti. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan şöyle rivayet etmiştir: "Yahudilerden bazı adamlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına veya onların bir kısmına rastladıklarında, 'Biz de sizin dininiz üzereyiz' derlerdi. { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” -ki onlar kardeşleridir- 'Biz sizinle beraberiz, sizin üzerinizde olduğunuz [din] üzereyiz, { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “biz sadece alay etmekteyiz” Muhammed'in ashabıyla' derlerdi. { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” buyruğu hakkında şöyle dedi: 'Onlardan intikam almak için kendilerini maskara eder.' { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } “Onları azgınlıkları içinde bırakır” buyruğu hakkında: 'Küfürlerinde' dedi; { يَعْمَهُونَ } “bocalamaktadırlar” buyruğu hakkında ise: 'Gidip gelirler, bocalarlar' dedi." Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta ondan bu manada ve daha uzun bir rivayet tahric etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan birinci rivayetin benzerini tahric etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قَالَ: رُؤَسَائِهِمْ فِي الْكُفْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: وَإِذا خَلَوْا أَيْ مَضَوْا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَ مَا قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَمُدُّهُمْ قَالَ: يُمْلِي لَهُمْ. فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ قَالَ: فِي كُفْرِهِمْ يَتَمَادُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَ مَا قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ فِي تَفْسِيرِ يَعْمَهُونَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وابن
İbn Cerîr, { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” kavli hakkında İbn Mes‘ûd'un şöyle dediğini rivayet etmiştir: "[Şeytanlarından kasıt,] küfürdeki elebaşlarıdır." İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten rivayet etmiştir; o: "{ وَإِذا خَلَوْا } yani gittiler, [yanlarına] vardılar [demektir]" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den İbn Mes‘ûd'un söylediğinin benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, { وَيَمُدُّهُمْ } “onlara mühlet verir” kavli hakkında İbn Mes‘ûd'dan: "Onlara süre tanır" dediğini; { فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “azgınlıkları içinde bocalarlar” kavli hakkında da: "Küfürlerinde ileri giderler" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { يَعْمَهُونَ } kelimesinin tefsirinde İbn Abbâs'tan İbn Mes‘ûd'un dediğinin benzerini rivayet etmiştir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn...
الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ يَمُدُّهُمْ يَزِيدُهُمْ. فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ قَالَ يَلْعَبُونَ وَيَتَرَدَّدُونَ فِي الضَّلَالَةِ.
Münzir de Mücâhid'den rivayet etmiştir: "{ يَمُدُّهُمْ } 'onları artırır' demektir; { فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } kavli hakkında ise şöyle demiştir: 'Sapıklık içinde oynar ve bocalarlar.'"
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَلِلْإِنْسِ شَيَاطِينٌ؟ قَالَ: نَعَمْ» .
Ahmed Müsned'de Ebû Zer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İnsan ve cin şeytanlarından Allah’a sığınırız» buyurdu. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! İnsanların da mı şeytanları var?" dedim. O da: «Evet» buyurdu.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 16]
أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦) } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Ancak bu ticaretleri onlara bir kazanç sağlamamış ve doğru yola da ulaşamamışlardır. (16)”
قال سيبويه: ضمّت الْوَاوُ فِي: اشْتَرَوُا فَرْقًا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْوَاوِ الأصلية في نحو: وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا . وَقَالَ الزَّجَّاجُ: حُرِّكَتْ بِالضَّمِّ كَمَا يُفْعَلُ فِي نَحْنُ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ بِكَسْرِ الْوَاوِ على أصل التقاء الساكنين. وقرأ أبو السّمّال الْعَدَوِيُّ بِفَتْحِهَا لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ هَمْزَ الْوَاوِ. وَالشِّرَاءُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِبْدَالِ: أَيِ اسْتَبْدَلُوا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الشِّرَاءِ الْمُعَاوَضَةَ كَمَا هُوَ أَصْلُهُ حَقِيقَةً فَلَا، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ فَيَبِيعُوا إِيمَانَهُمْ، وَالْعَرَبُ قَدْ تَسْتَعْمِلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ مَنِ اسْتَبْدَلَ شَيْئًا بِشَيْءٍ. قَالَ أَبُو ذُؤَيْبٍ:
Sîbeveyh şöyle demiştir: { اشْتَرَوُا } kelimesindeki vâv harfi, { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا } gibi yerlerdeki asıl vâv ile arasını ayırt etmek için ötre ile harekelenmiştir. ez-Zeccâc ise: "'Nahnu' kelimesinde yapıldığı gibi ötre ile harekelenmiştir" demiştir. Yahyâ b. Ya‘mer, iki sâkinin bir araya gelmesi kuralının aslına binaen vâv'ı kesre ile okumuştur. Ebü's-Semmâl el-Adevî ise fethanın hafifliğinden ötürü fetha ile okumuştur. el-Kisâî ise vâv harfinin hemzelenmesini caiz görmüştür. Buradaki 'şirâ' (satın alma), istibdâl (değiş tokuş etme) anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; yani Allah Teâlâ'nın { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Körlüğü hidayete tercih ettiler” kavlinde olduğu gibi sapıklığı hidayetle değiştirmişlerdir. Yoksa şirâ kelimesinin asıl hakiki manası olan karşılıklı ivaz/mübadele manasında değildir; çünkü münafıklar iman etmiş değillerdi ki imanlarını satsınlar. Araplar bu kelimeyi bir şeyi başka bir şeyle değiştiren herkes için kullanırlar. Ebû Züeyb şöyle demiştir:
فَإِنْ تَزْعُمِينِي كُنْتُ أَجْهَلُ فيكم ... فَإِنِّي شَرَيْتُ الْحِلْمَ بَعْدَكِ بِالْجَهْلِ
"Eğer aranızda cahillik ettiğimi iddia ediyorsan, / Şüphesiz ben senden sonra hilmi cehalete karşılık satın aldım (değiştim)."
وَأَصْلُ الضَّلَالَةِ الْحَيْرَةُ وَالْجَوْرُ عَنِ الْقَصْدِ وَفَقْدِ الِاهْتِدَاءِ، وَتُطْلَقُ عَلَى النِّسْيَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ ، وَعَلَى الْهَلَاكِ كَقَوْلِهِ: وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ وَأَصْلُ الرِّبْحِ الْفَضْلُ. وَالتِّجَارَةُ: صِنَاعَةُ التَّاجِرِ، وَأَسْنَدَ الرِّبْحَ إِلَيْهَا عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي قَوْلِهِمْ: رَبِحَ بَيْعُكَ وَخَسِرَتْ صَفْقَتُكَ، وَهُوَ مِنَ الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَى مُلَابِسٍ لِلْفَاعِلِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي. وَالْمُرَادُ:
Dalâletin asıl anlamı şaşkınlık, doğru hedeften sapma ve hidayeti yitirmektir. Unutma manasında da kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } “[Musa] dedi ki: Ben o işi yaptığımda şaşırmışlardan (yanılmışlardan) idim” kavli bundandır. Helak olma anlamında da kullanılır; nitekim { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı? dediler” kavli böyledir. Ribhin asıl anlamı fazlalıktır (kârdır). Ticaret ise tüccarın mesleğidir. Kârın ticarete isnat edilmesi, Arapların 'satışın kâr etti' ve 'alışverişin zarar etti' şeklindeki kullanımları gereğidir. Bu ise meânî ilminde yerleştiği üzere mecâz-ı aklî (isnâdî mecaz) kabilindendir ki bu da fiilin faille ilişkisi olan bir şeye isnat edilmesidir. Kastedilen ise:
رَبِحُوا وَخَسِرُوا. وَالِاهْتِدَاءُ قَدْ سَبَقَ تَحْقِيقُهُ: أَيْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ فِي شِرَائِهِمُ الضَّلَالَةَ وَقِيلَ فِي سَابِقِ عِلْمِ اللَّهِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى أَيِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: أَخَذُوا الضَّلَالَةَ وَتَرَكُوا الْهُدَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حاتم عن مجاهد قال: آمنوا ثم كفروا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: اسْتَحَبُّوا الضَّلَالَةَ عَلَى الْهُدَى، قَدْ وَاللَّهِ رَأَيْتُمُوهُمْ خَرَجُوا مِنَ الْهُدَى إِلَى الضَّلَالَةِ، وَمِنَ الْجَمَاعَةِ إِلَى الْفِرْقَةِ، وَمِنَ الْأَمْنِ إِلَى الْخَوْفِ، وَمِنَ السّنّة إلى البدعة.
[onların] kâr etmedikleri ve zarar ettikleridir. 'İhtidâ' kavramının tahkiki daha önce geçmişti; yani onlar sapıklığı satın almalarında doğru yolda değillerdi; bir görüşe göre de Allah'ın ezelî ilminde [hidayete erecek kimseler değillerdi]. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o, { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } kavli hakkında: "İmana karşılık küfrü [aldılar]" demiştir. İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd'dan: "Sapıklığı aldılar ve hidayeti terk ettiler" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: "İman ettiler, sonra inkâr ettiler" dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Sapıklığı hidayete tercih ettiler. Vallahi siz onların hidayetten sapıklığa, birlikten (cemaatten) ayrılığa, güvenden korkuya ve sünnetten bidate çıktıklarını gördünüz."
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٨ الى ١٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 17-18]
مَثَلُهُمْ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ إِمَّا الْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ لِأَنَّهَا اسْمٌ: أَيْ مَثَلُ مَثَلٍ كما في
{ مَثَلُهُمْ } [ifadesi], mübteda (özne) olması sebebiyle merfûdur. Haberi (yüklemi) ise ya { كَمَثَلِ } kavlindeki "kâf"tır; zira o bir isimdir; yani "[onların] meseli ... meseli gibidir" anlamındadır; nitekim [şairin] şu [sözünde] olduğu gibi:
قول الأعشى:
el-A‘şâ'nın şu sözünde olduğu gibi:
أَتَنْتَهُونَ وَلَنْ يَنْهَى ذَوِي شَطَطٍ ... كَالطَّعْنِ يَذْهَبُ فِيهِ الزَّيْتُ وَالْفَتْلُ
"Vazgeçecek misiniz? Oysa haddi aşanları hiçbir şey vazgeçiremez, / İçine yağ ve fitil giren bir mızrak darbesi gibi bir şeyden başkası."
وَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Ve İmruü’l-Kays’ın şu sözünde olduğu gibi:
وَرُحْنَا بِكَابِنِ الْمَاءِ يُجْنَبُ وَسْطَنَا ... تُصَوَّبُ فِيهِ الْعَيْنُ طَوْرًا وَتَرْتَقِي
"Ve su kuşu gibi bir [atla] akşam vakti yola çıktık, aramızda yedekte çekilen, / Gözün onda bazen aşağı indiği bazen yukarı çıktığı."
أَرَادَ مِثْلَ الطَّعْنِ، وَبِمِثْلِ ابْنِ الْمَاءِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا: أَيْ مَثَلُهُمْ مُسْتَنِيرٌ كَمَثَلِ، فَالْكَافُ عَلَى هَذَا حَرْفٌ. وَالْمَثَلُ: الشَّبَهُ، وَالْمِثْلَانِ: المتشابهان والَّذِي موضوع موضع الذين: أي كمثل الَّذِينَ، أَيْ كَمَثَلِ الَّذِينَ اسْتَوْقَدُوا، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
[Şairler] "mızrak darbesi gibi" ve "su kuşu gibi" demek istemişlerdir. Haberin mahzuf olması da caizdir: Yani "onların meseli benzeri gibi aydınlatıcıdır" takdirindedir; bu takdirde kâf harftir. 'Mesel' benzer demektir; 'mislân' ise birbirine benzeyen iki şeydir. { الَّذِي } lafzı çoğul olan 'ellezîne' yerine konulmuştur: Yani { الَّذِينَ } “kimselerin” misali gibidir; yani { كَمَثَلِ الَّذِينَ اسْتَوْقَدُوا } “ateş yakan kimselerin misali gibi” takdirindedir. Bu durum Arap kelamında mevcuttur; nitekim şair şöyle demiştir:
وَإِنَّ الَّذِي حَانَتْ بِفَلَجٍ دِمَاؤُهُمْ ... هُمُ الْقَوْمُ كُلُّ الْقَوْمِ يَا أُمَّ خَالِدِ
"Felec'te kanları dökülen kimseler var ya, / İşte asıl kavim onlardır, ey Ümmü Hâlid!"
وَمِنْهُ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا وَمِنْهُ: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ .
{ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “Ve siz de daldıkları gibi daldınız” ve { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte takva sahipleri onlardır” kavilleri de bundandır.
ووقود النار: سطوعها وارتفاع لهبها، واسْتَوْقَدَ بِمَعْنَى أَوْقَدَ مِثْلُ اسْتَجَابَ بِمَعْنَى أَجَابَ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ زَائِدَتَانِ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Ateşin 'vukûd'u parlaması ve alevinin yükselmesidir. { اسْتَوْقَدَ } tıpkı 'istecâbe'nin 'ecâbe' manasında olması gibi 'evkade' (yaktı) manasındadır; sîn ve tâ harfleri zâiddir; bunu el-Ahfeş söylemiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النَّدَى ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
"Bir çağırıcı: 'Ey cömertliğe icabet eden kimse!' diye seslendi, / Fakat o anda ona hiçbir cevap veren icabet etmedi (cevap vermedi)."
أَيْ يُجِبْهُ. وَالْإِضَاءَةُ فَرْطُ الْإِنَارَةِ، وَفِعْلُهَا يَكُونُ لَازِمًا وَمُتَعَدِيًّا. وما حَوْلَهُ قِيلَ مَا زَائِدَةٌ، وَقِيلَ هِيَ مَوْصُولَةٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولُ أَضَاءَتْ، وَحَوْلَهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وذَهَبَ مِنَ الذَّهَابِ، وهو زوال الشيء. ووَ تَرَكَهُمْ أَيْ أَبْقَاهُمْ فِي ظُلُماتٍ جَمْعُ ظُلْمَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ بِإِسْكَانِ اللَّامِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ أَشْهَبُ العقيلي بفتح اللام، وهي عدم النور. وصُمٌّ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: صُمًّا بُكْمًا عُمْيًا بِالنَّصْبِ عَلَى الذَّمِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِقَوْلِهِ تَرَكَهُمْ. وَالصَّمَمُ: الِانْسِدَادُ، يُقَالُ قَنَاةٌ صَمَّاءُ: إِذَا لَمْ تَكُنْ مُجَوَّفَةً، وَصَمَمْتُ الْقَارُورَةَ: إِذَا سَدَدْتُهَا، وَفُلَانٌ أَصَمُّ: إِذَا انْسَدَّتْ خُرُوقُ مَسَامِعِهِ. وَالْأَبْكَمُ: الَّذِي لَا يَنْطِقُ وَلَا يَفْهَمُ، فَإِذَا فَهِمَ فَهُوَ الْأَخْرَسُ.
Yani ona cevap vermedi. 'İdâe' aşırı aydınlatmadır; fiili hem lâzım (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olur. { ما حَوْلَهُ } lafzındaki 'mâ'nın zâid olduğu söylenmiştir; 'edâet' fiilinin mef'ûlü olarak mahallen mansûb bir ism-i mevsûl olduğu da söylenmiştir. 'Havlehû' ise zarf olarak mansûbdur. 'Zehebe' bir şeyin yok olup gitmesi demek olan 'zehâb' kökündendir. { وَتَرَكَهُمْ } yani onları bıraktı; { فِي ظُلُماتٍ } 'zulmet'in çoğuludur. el-A‘meş aslı üzere lâm harfinin sükûnu ile okumuştur. Eşheb el-Ukaylî ise lâm harfinin fethası ile okumuştur; bu da ışığın bulunmaması demektir. { صُمٌّ } ve sonrası mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'hüm' (onlar) takdirindedir. İbn Mes‘ûd zem (yerme) üzere mansûb olarak { صُمًّا بُكْمًا عُمْيًا } şeklinde okumuştur; { تَرَكَهُمْ } fiiliyle mansûb olması da caizdir. 'Samem' tıkanmadır; içi boş olmadığında 'kanâtun sammâ'' (tıkalı/içi dolu mızrak) denir. Şişeyi tıkadığımda 'samemtü'l-kârûrate' denir. Kulak delikleri tıkandığında 'filânun esammu' (falan sağırdır) denir. 'Ebkem' konuşamayan ve anlamayandır; eğer anlıyorsa o 'ahres'tir (dilsizdir).
وَقِيلَ الْأَخْرَسُ وَالْأَبْكَمُ وَاحِدٌ. وَالْعَمَى: ذَهَابُ الْبَصَرِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ أَيْ إِلَى الْحَقِّ، وَجَوَابُ لَمَّا فِي قَوْلِهِ فَلَمَّا أَضَاءَتْ، قِيلَ هُوَ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَقِيلَ: مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: طَفِئَتْ فَبَقُوا حَائِرِينَ. وَعَلَى الثَّانِي فَيَكُونُ قَوْلُهُ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا أَوْ بَدَلًا مِنَ الْمُقَدَّرِ.
Ahres ile ebkemin aynı olduğu da söylenmiştir. 'Amâ' görme duyusunun gitmesidir. { فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } buyruğundan maksat ise hakka dönmemeleridir. { فَلَمَّا أَضَاءَتْ } kavlindeki 'lemmâ'nın cevabının { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } olduğu söylenmiştir. Mahzuf olduğu da söylenmiştir ki takdiri: "Söndü ve şaşkın halde kaldılar" şeklindedir. İkinci görüşe göre { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } kavli yeni bir cümle (istînâf) veya takdir edilen ifadeden bedel olur.
ضَرَبَ اللَّهُ هَذَا الْمَثَلَ لِلْمُنَافِقِينَ لِبَيَانِ أَنَّ مَا يُظْهِرُونَهُ مِنَ الْإِيمَانِ مَعَ مَا يُبْطِنُونَهُ مِنَ النِّفَاقِ لَا يَثْبُتُ لَهُمْ بِهِ أَحْكَامُ الْإِسْلَامِ، كَمَثَلِ الْمُسْتَوْقِدِ الَّذِي أَضَاءَتْ نَارُهُ ثُمَّ طَفِئَتْ، فَإِنَّهُ يَعُودُ إِلَى الظُّلْمَةِ وَلَا تَنْفَعُهُ تِلْكَ الْإِضَاءَةُ الْيَسِيرَةُ، فَكَانَ بَقَاءُ الْمُسْتَوْقِدِ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُ كَبَقَاءِ الْمُنَافِقِ فِي حَيْرَتِهِ وَتَرَدُّدِهِ. وَإِنَّمَا وُصِفَتْ هَذِهِ النَّارُ بِالْإِضَاءَةِ مَعَ كَوْنِهَا نَارَ بَاطِلٍ لِأَنَّ الْبَاطِلَ كَذَلِكَ تَسْطَعُ ذَوَائِبُ لَهَبِ نَارِهِ لَحْظَةً ثُمَّ تَخْفُتُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: «لِلْبَاطِلِ صَوْلَةٌ ثُمَّ يَضْمَحِلُّ» وَقَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْبَلَاغَةِ أَنَّ لِضَرْبِ الْأَمْثَالِ شَأْنًا عَظِيمًا فِي إِبْرَازِ خفيات المعاني،
Allah bu meseli münafıklar için, içlerinde gizledikleri nifakla birlikte açığa vurdukları imanın kendileri hakkında İslam ahkâmını sabit kılmayacağını açıklamak üzere vermiştir. [Bu durum,] yaktığı ateşi önce etrafını aydınlatan, ardından da sönen kimsenin meseli gibidir; zira o kimse tekrar karanlığa döner ve o azıcık aydınlanma ona hiçbir fayda sağlamaz. Böylece ateş yakan kimsenin hiçbir şey göremez halde karanlıklar içinde kalması, münafığın da şaşkınlığı ve tereddüdü içinde kalması gibi olmuştur. Bu ateşin bâtıl bir ateş olmasına rağmen aydınlatıcı vasfıyla nitelenmesi ise bâtılın ateşinin de alev dillerinin bir an parıldayıp sonra sönmesinden ötürüdür. Nitekim «لِلْبَاطِلِ صَوْلَةٌ ثُمَّ يَضْمَحِلُّ» «Bâtılın bir debdebesi vardır, sonra yok olup gider» sözü de bundandır. Belâgat âlimleri nezdinde mesel getirmenin, gizli manaları açığa çıkarmada pek büyük bir öneminin olduğu yerleşmiş bir husustur,
ورفع أستار محجبات الدقائق، ولهذا استكثر الله مِنْ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُكْثِرُ مِنْ ذَلِكَ فِي مُخَاطَبَاتِهِ وَمَوَاعِظِهِ.
...ve perdeli inceliklerin örtülerini kaldırmada pek büyük bir yerinin olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Bundan dolayı Allah yüce kitabında bunu çokça yapmış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de hitaplarında ve vaazlarında bunu çokça yapmıştır.
قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمَضْرُوبَ لَهُمُ الْمَثَلُ هَاهُنَا لَمْ يُؤْمِنُوا فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
İbn Cerîr şöyle demiştir: Burada kendilerine mesel verilen kimseler hiçbir zaman iman etmemişlerdir. O, Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmiştir:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ . وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِنَّ الصَّوَابَ أَنَّ هَذَا إِخْبَارٌ عَنْهُمْ فِي حَالِ نِفَاقِهِمْ وَكُفْرِهِمْ، وَهَذَا لَا يَنْفِي أَنَّهُ كَانَ حَصَلَ لَهُمْ إِيمَانٌ قَبْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ سُلِبُوهُ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ كما يفيده قوله: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ . قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “İnsanlardan bazıları da vardır ki 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir”. İbn Kesîr ise şöyle demiştir: "Doğru olan, bunun onların nifak ve küfür hallerinden bir haber olmasıdır. Bu ise bundan önce kendilerinde imanın meydana gelmiş olup sonra ondan mahrum bırakıldıklarını ve { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ } “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri, bu yüzden kalplerinin mühürlenmesi sebebiyledir; artık onlar anlamazlar” kavlinin ifade ettiği gibi kalplerinin mühürlendiğini inkâr etmez." İbn Cerîr şöyle demiştir:
وَصَحَّ ضَرْبُ مَثَلِ الْجَمَاعَةِ بِالْوَاحِدِ كَمَا قَالَ: رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ أَيْ كَدَوَرَانِ عَيْنَيِ الَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ، وَقَالَ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً .
Topluluğun tekil kimse ile örneklendirilmesi caiz olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “Onların, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün” yani ölüm baygınlığı geçiren kimsenin gözlerinin dönmesi gibi buyurmuş ve Teâlâ: { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً } “Tevrat'la yükümlü tutulup da onun hakkını vermeyenlerin durumu, ciltlerle kitap taşıyan eşeğin durumu gibidir” buyurmuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْمُنَافِقِينَ، كَانُوا يَعْتَزُّونَ بِالْإِسْلَامِ، فَيُنَاكِحُهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوَارِثُونَهُمْ وَيُقَاسِمُونَهُمُ الْفَيْءَ، فَلَمَّا مَاتُوا سَلَبَهُمُ اللَّهُ الْعِزَّ كَمَا سَلَبَ صَاحِبَ النَّارِ ضَوْءَهُ: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ يَقُولُ: فِي عَذَابٍ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ الْهُدَى وَلَا يُبْصِرُونَهُ وَلَا يَعْقِلُونَهُ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, Allah'ın münafıklar için verdiği bir meseldir. Onlar İslam ile izzet buluyorlardı; Müslümanlar onlarla evleniyor, onlara mirasçı oluyor ve fey gelirini onlarla paylaşıyorlardı. Öldüklerinde ise, ateş sahibinden ışığını çekip aldığı gibi Allah da onların izzetini çekip aldı. { وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } “Ve onları karanlıklar içinde görmez bir halde bıraktı” buyruğu, 'azap içinde bıraktı' demektir. { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler”; artık onlar hidayeti işitmezler, onu görmezler ve onu akletmezler."
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا قَالُوا:
İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd'dan ve sahabeden birtakım kimselerden { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir:
إِنَّ نَاسًا دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ عِنْدَ مَقْدِمِ النَّبِيِّ ﷺ الْمَدِينَةَ ثُمَّ نَافَقُوا، فَكَانَ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ رَجُلٍ كَانَ فِي ظُلْمَةٍ فَأَوْقَدَ نَارًا فَأَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ مِنْ قَذًى وَأَذًى، فَأَبْصَرَهُ حَتَّى عَرَفَ مَا يَتَّقِي، فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ طَفِئَتْ نَارُهُ فَأَقْبَلَ لَا يَدْرِي مَا يَتَّقِي مِنْ أَذًى. فَكَذَلِكَ الْمُنَافِقُ كَانَ فِي ظُلْمَةِ الشِّرْكِ فَأَسْلَمَ فَعَرَفَ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ وَالْخَيْرَ مِنَ الشَّرِّ، فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ كَفَرَ فَصَارَ لَا يَعْرِفُ الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ وَلَا الْخَيْرَ مِنَ الشَّرِّ. فَهُمْ صُمٌّ بُكْمٌ هُمُ الْخُرْسُ، فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا قَالَ: ضَرَبَهُ اللَّهُ مَثَلًا لِلْمُنَافِقِ، وَقَوْلُهُ: ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ قَالَ: أَمَّا النُّورُ فَهُوَ إِيمَانُهُمُ الَّذِي يَتَكَلَّمُونَ بِهِ، وَأَمَّا الظُّلْمَةُ فَهُوَ ضَلَالُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالسُّدِّيِّ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ.
"Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde birtakım insanlar İslam'a girdiler, sonra da münafıklık yaptılar. Onların durumu, karanlıkta kalıp bir ateş yakan ve ateş etrafındaki pislik ve eziyet verici şeyleri aydınlatınca sakınacağı şeyleri görüp tanıyan adamın durumu gibi oldu. O bu haldeyken birden ateşi söndü ve hangi eziyetten sakınacağını bilemez bir hale geldi. İşte münafık da böyledir; şirkin karanlığındaydı, sonra Müslüman oldu ve helali haramdan, hayrı şerden ayırdı. O bu haldeyken inkâr etti ve artık helali haramdan, hayrı şerden ayıramaz hale geldi. { فَهُمْ صُمٌّ بُكْمٌ } onlar dilsizlerdir; { فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } artık İslam'a dönmezler." İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا } kavli hakkında: "Allah bunu münafık için bir mesel olarak verdi" dediğini; { ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } kavli hakkında ise: "Nura gelince, bu dilleriyle söyledikleri imanlarıdır; karanlığa gelince ise, bu onların sapıklıklarıdır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Her ikisi de Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim; İkrime, Hasan, Süddî ve Rebî‘ b. Enes'ten yukarıda geçenlerin benzerini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 19-20]
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) } “Yahut [onların durumu], içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan gökten boşanmış bir yağmura [tutulmuş kimselerin hali] gibidir. Yıldırımlardan dolayı ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah, kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (19) Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında ışığında yürürler; üzerlerine karanlık çöktüğünde ise dikilip kalırlar. Eğer Allah dileseydi, elbette işitmelerini ve görmelerini gideriverirdi. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla kadirdir. (20)”
عَطَفَ هَذَا الْمَثَلَ عَلَى الْمَثَلِ الْأَوَّلِ بِحَرْفِ الشَّكِّ لِقَصْدِ التَّخْيِيرِ بَيْنَ الْمَثَلَيْنِ: أي مثلوهم بهذا أو هذا، وهي
[Cenâb-ı Hak], iki temsil arasında muhayyer kılmak maksadıyla bu temsili şüphe harfi [olan 'ev' / veya edatı] ile birinci temsile atfetti. Yani: İster bununla ister bununla onları örneklendirin. Bu [edat],
وَإِنْ كَانَتْ فِي الْأَصْلِ لِلشَّكِّ فَقَدْ تَوَسَّعَ فِيهَا حَتَّى صَارَتْ لِمُجَرَّدِ التَّسَاوِي مِنْ غَيْرِ شَكٍّ، وَقِيلَ إِنَّهَا بِمَعْنَى الْوَاوِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ، وَأَنْشَدَ:
...aslen şüphe için olsa da, genişletilerek şüphe olmaksızın sırf eşitlik (müsavat) ifade eder hale gelmiştir. el-Ferrâ ve başkaları onun vâv manasında olduğunu söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:
وَقَدْ زَعَمَتْ لَيْلَى بِأَنِّي فَاجِرٌ ... لِنَفْسِي تُقَاهَا أَوْ عَلَيْهَا فُجُورُهَا
"Leylâ benim günahkâr olduğumu iddia etti; / Oysa nefsimin takvası kendisinedir ve (yahut) günahı da kendi aleyhinedir."
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
نَالَ الْخِلَافَةَ أَوْ كَانَتْ لَهُ قَدَرًا ... كَمَا أَتَى رَبَّهُ مُوسَى عَلَى قَدَرِ
"Hilafete kavuştu ve (yahut) hilafet ona bir kader idi; / Tıpkı Musa'nın bir kader üzere Rabbine geldiği gibi."
وَالْمُرَادُ بِالصَّيِّبِ: الْمَطَرُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنْ صَابَ يَصُوبُ: إِذَا نَزَلَ. قَالَ عَلْقَمَةُ:
'Sayyib' (صَيِّب) kelimesinden maksat yağmurdur; türeyişi indiğinde kullanılan 'sâbe yesûbu' (صَابَ يَصُوبُ) fiilindendir. Alkame şöyle demiştir:
فَلَا تَعْدِلِي بَيْنِي وَبَيْنَ مُغَمَّرٍ ... سقتك روايا المزن حَيْثُ تَصُوبُ
"Benimle tecrübesiz bir kimseyi bir tutma; / Yağmur yüklü bulutlar nereye inerse seni sulasın!"
وَأَصْلُهُ صَيُّوبٌ، اجْتَمَعَتِ الْيَاءُ وَالْوَاوُ وَسُبِقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغَمَتْ، كَمَا فَعَلُوا فِي مَيِّتٍ وَسَيِّدٍ. وَالسَّمَاءُ فِي الْأَصْلِ: كُلُّ مَا عَلَاكَ فَأَظَلَّكَ. وَمِنْهُ قِيلَ لِسَقْفِ الْبَيْتِ سَمَاءٌ. وَالسَّمَاءُ أَيْضًا:
Kelimenin aslı 'sayyûb'dur (صَيُّوب). Yâ ve vâv harfleri yan yana gelmiş ve birincisi sâkin olduğu için vâv harfi yâ'ya çevrilip idgam edilmiştir; tıpkı 'meyyit' ve 'seyyid' kelimelerinde yaptıkları gibi. 'Semâ' (gök) kelimesi aslen seni üstten kaplayıp gölgeleyen her şeydir. Evin tavanına 'semâ' denilmesi bundandır. Semâ aynı zamanda...
الْمَطَرُ سُمِّيَ بِهَا لِنُزُولِهِ مِنْهَا، وَفَائِدَةُ ذِكْرِ نُزُولِهِ مِنَ السَّمَاءِ مَعَ كَوْنِهِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْهَا أَنَّهُ لَا يَخْتَصُّ نُزُولُهُ بِجَانِبٍ مِنْهَا دُونَ جانب، وإطلاق السماء على المطر واقع كثير فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانٍ:
...yağmurdur; oradan indiği için bu isimle adlandırılmıştır. Zaten sadece gökten ineceği halde gökten inişinin zikredilmesinin faydası, inişinin göğün bir tarafına mahsus olup diğer tarafına mahsus olmamasıdır. Semâ kelimesinin yağmur için kullanılması Arap kelamında çokça vuku bulur; Hassân'ın şu sözü bundandır:
دِيَارٌ من بني الحسحاس قفر ... تعفّيها الرّوامس وَالسَّمَاءُ
"Benî Hashâs'tan kalan bomboş yurtlar... / Onu esip tozu savuran rüzgârlar ve semâ (yağmur) silip süpürüyor."
وَقَالَ آخَرُ:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
إِذَا نَزَلَ السَّمَاءُ بِأَرْضِ قَوْمٍ
"Semâ (yağmur) bir kavmin toprağına indiğinde..."
.....
.....
وَالظُّلُمَاتُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا، وَإِنَّمَا جَمَعَهَا إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ انْضَمَّ إِلَى ظُلْمَةِ اللَّيْلِ ظُلْمَةُ الْغَيْمِ. وَالرَّعْدُ: اسْمٌ لِصَوْتِ الْمَلَكِ الَّذِي يَزْجُرُ السَّحَابَ.
'Zulümât' kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Çoğul getirilmesi ise gece karanlığına bulut karanlığının da eklendiğine işaret etmek içindir. 'Ra‘d' (gök gürültüsü) ise bulutları sevk eden meleğin sesinin adıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «سَأَلَتِ الْيَهُودُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الرَّعْدِ مَا هُوَ؟ قَالَ:
Tirmizî, İbn Abbâs'ın hadisinden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gök gürültüsünün (ra'dın) ne olduğunu sordular. O da şöyle buyurdu: