[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 231]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) } “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıkları zaman, ya onları iyilikle tutun ya da iyilikle bırakın. Haklarına tecavüz etmek için onları zararlarına olarak tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (231)”
الْبُلُوغُ إِلَى الشَّيْءِ: مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ: الْوُصُولُ إِلَيْهِ، وَلَا يُسْتَعْمَلُ الْبُلُوغُ بِمَعْنَى الْمُقَارَبَةِ إِلَّا مَجَازًا لِعَلَاقَةٍ مَعَ قَرِينَةٍ كَمَا هُنَا، فَإِنَّهُ لَا يَصِحُّ إِرَادَةُ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، لِأَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا قَدْ بَلَغَتْ آخِرَ جزء من مدّة الْعِدَّةِ وَجَاوَزَتْهُ إِلَى الْجُزْءِ الَّذِي هُوَ الْأَجَلُ لِلِانْقِضَاءِ فَقَدْ خَرَجَتْ مِنَ الْعِدَّةِ، وَلَمْ يَبْقَ لِلزَّوْجِ عَلَيْهَا سَبِيلٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: إن معنى فَبَلَغْنَ هُنَا: قَارَبْنَ، بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ، قَالَ: وَلِأَنَّ الْمَعْنَى يَضْطَرُّ إِلَى ذَلِكَ، لِأَنَّهُ بَعْدَ بُلُوغِ الْأَجَلِ لَا خِيَارَ لَهُ فِي الْإِمْسَاكِ، وَالْإِمْسَاكُ بِمَعْرُوفٍ: هُوَ الْقِيَامُ بِحُقُوقِ الزَّوْجِيَّةِ، أَيْ: إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَقَارَبْنَ آخِرَ الْعِدَّةِ فَلَا تُضَارُّوهُنَّ بِالْمُرَاجَعَةِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ لِاسْتِمْرَارِ الزَّوْجِيَّةِ وَاسْتَدَامَتِهَا بَلِ اخْتَارُوا أَحَدَ أَمْرَيْنِ:
Bir şeye bulûğ (بُلُوغ) kelimesinin hakiki anlamı; ona ulaşmaktır. Bulûğ kelimesi, buradaki gibi bir karine ile alaka bulunmadıkça yaklaşmak anlamında sadece mecaz olarak kullanılır. Çünkü burada hakiki anlamın kastedilmesi sahih olmaz; zira kadın, iddet süresinin son cüzüne ulaşıp onu iddetin sona erdiği sınıra geçirirse, iddetten çıkmış olur ve artık kocanın onun üzerinde [geri dönme] hakkı kalmaz. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Âlimlerin icmasıyla buradaki { فَبَلَغْنَ } ifadesinin anlamı 'yaklaştılar' demektir. Kurtubî der ki: Çünkü mana bunu zorunlu kılmaktadır; zira sürenin sona ermesinden sonra [kocanın] kadını nikâhında tutma muhayyerliği kalmaz. { الْإِمْسَاكُ بِمَعْرُوفٍ } [İyilikle tutmak] ise; evlilik haklarını yerine getirmektir. Yani: Kadınları boşadığınızda ve onlar da iddetin sonuna yaklaştıklarında, evliliği sürdürme ve devam ettirme kastı olmaksızın sırf zarar vermek için geri dönerek onlara eziyet etmeyin; bilakis iki durumdan birini seçin:
إِمَّا الْإِمْسَاكُ بِمَعْرُوفٍ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ لِضِرَارٍ، أَوِ التَّسْرِيحُ بِإِحْسَانٍ، أَيْ: تَرْكُهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا مِنْ غَيْرِ مُرَاجَعَةِ ضِرَارٍ، وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً كَمَا كَانَتْ تَفْعَلُ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ طَلَاقِ الْمَرْأَةِ حَتَّى يَقْرُبَ انْقِضَاءُ عِدَّتِهَا، ثُمَّ مُرَاجَعَتُهَا لَا عَنْ حَاجَةٍ وَلَا لمحبة، ولكن لقصد تطويل العدّة وتوسيع مُدَّةَ الِانْتِظَارِ ضِراراً لِقَصْدِ الِاعْتِدَاءِ مِنْكُمْ عَلَيْهِنَّ وَالظُّلْمِ لَهُنَّ، وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لِأَنَّهُ عَرَّضَهَا لِعِقَابِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَعْنِي عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلْعَذَابِ، لِأَنَّ إِتْيَانَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ تَعَرُّضٌ لِعَذَابِ اللَّهِ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً أَيْ: لَا تأخذوا أحكام الله على طريقة الهزء، فَإِنَّهَا جِدٌّ كُلُّهَا، فَمَنْ هَزَلَ فِيهَا فَقَدْ لَزِمَتْهُ، نَهَاهُمْ سُبْحَانَهُ أَنْ يَفْعَلُوا كَمَا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُ، فَإِنَّهُ كَانَ يُطَلِّقُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ أَوْ يُعْتِقُ أَوْ يَتَزَوَّجُ وَيَقُولُ: كُنْتُ لَاعِبًا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ مَنْ طَلَّقَ هَازِلًا أَنَّ الطَّلَاقَ يَلْزَمُهُ. قَوْلُهُ: وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ أَيِ: النِّعْمَةَ الَّتِي صِرْتُمْ فِيهَا بِالْإِسْلَامِ وَشَرَائِعِهِ بَعْدَ أَنْ كُنْتُمْ فِي جَاهِلِيَّةٍ جَهْلَاءَ، وَظُلُمَاتٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَالْكِتَابُ: هُوَ الْقُرْآنُ. وَالْحِكْمَةُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هِيَ السُّنَّةُ الَّتِي سَنَّهَا لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
Ya zarar verme kastı olmaksızın iyilikle nikâhta tutmak, ya da güzellikle serbest bırakmak; yani zarar verme amaçlı bir dönüş yapmaksızın iddeti bitene kadar onu kendi haline bırakmaktır. Cahiliye ehlinin yaptığı gibi kadını boşayıp iddetinin bitmesine yakın bir zamanda ne bir ihtiyaç ne de bir sevgi sebebiyle olmaksızın, sırf iddeti uzatmak ve bekleme süresini genişletmek suretiyle { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “onları zararlarına olarak tutmayın”; [yani] onlara tecavüz etmek ve zulmetmek kastıyla yapmayın. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur”; çünkü kendini Allah'ın cezasına ve gazabına maruz bırakmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: Yani nefsini azaba maruz bırakmıştır; çünkü Allah'ın yasakladığı şeyi yapmak, Allah'ın azabına maruz kalmaktır. { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın”; yani Allah'ın hükümlerini alay konusu edinmeyin, zira onların tamamı ciddidir. Kim onlarla şaka yaparsa, o hükümler onun aleyhine geçerli olur. Cenab-ı Hak onları, Cahiliye ehlinin yaptığı gibi yapmaktan nehyetmiştir; çünkü onlardan bir adam boşar, köle azat eder veya evlenir, sonra da: 'Şaka yapıyordum' derdi. Kurtubî, şaka yoluyla boşayan kimsenin talakının geçerli olacağı konusunda âlimler arasında ihtilaf olmadığını belirtmiştir. Cenab-ı Hakk'ın: { وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın” kavli; yani koyu bir cahiliye ve birbiri üstüne yığılmış karanlıklar içinde iken İslam ve onun şeriatı ile kavuştuğunuz nimeti hatırlayın, demektir. { الْكِتابِ } [Kitap]; Kur'an'dır. { الْحِكْمَةِ } [Hikmet] ise; müfessirler bunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için koyduğu sünnet olduğunu söylemişlerdir.
يَعِظُكُمْ بِهِ أَيْ: يُخَوِّفُكُمْ بِمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ، وَأَفْرَدَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهِمَا فِي النِّعْمَةِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، تَنْبِيهًا عَلَى خَطَرِهِمَا وَعِظَمِ شَأْنِهِمَا.
{ يَعِظُكُمْ بِهِ } “size onunla öğüt veriyor”; yani üzerinize indirdiği şeylerle sizi korkutup sakındırıyor. Kitap ve hikmet nimete öncelikli olarak dahil olduğu halde, önemlerine ve şanlarının büyüklüğüne dikkat çekmek amacıyla ayrıca zikredilmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا قَبْلَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا، ثُمَّ يُطَلِّقُهَا، فَيَفْعَلُ بِهَا ذَلِكَ يُضَارُّهَا وَيُعَطِّلُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ مَالِكٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن ثور بن يزيد. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ مَالِكٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ فَإِذَا أَرَادَتْ أَنْ تَنْقَضِي عِدَّتُهَا أَشْهَدَ عَلَى رَجَعَتِهَا، يُرِيدُ أَنْ يُطَوِّلَ عَلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَلْعَبُونَ بِحُدُودِ اللَّهِ؟ يَقُولُ: قَدْ طَلَّقْتُكِ، قَدْ رَاجَعْتُكِ، قَدْ طَلَّقْتُكِ، قَدْ رَاجَعْتُكِ، لَيْسَ هَذَا طَلَاقُ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Bir adam karısını boşar, sonra iddeti bitmeden ona döner, sonra tekrar boşardı; kadına zarar vermek ve onu askıda bırakmak için böyle yapardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } ayetini indirdi. Mâlik, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Sevr b. Yezîd'den benzerini rivayet etmişlerdir. Mâlik, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Sevr b. Yezîd'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî, Hasan'dan Cenab-ı Hakk'ın: { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, karısını boşayıp iddeti bitmek üzereyken kadının süresini uzatmak kastıyla ona döndüğüne şahit tutan adamdır. İbn Mâce, İbn Cerîr ve Beyhakî, Ebû Mûsâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah'ın sınırlarıyla oynayan bu topluluklara ne oluyor ki? Biri çıkıp: 'Seni boşadım, sana döndüm, seni boşadım, sana döndüm' diyor. Bu,
الْمُسْلِمِينَ، طَلِّقُوا الْمَرْأَةَ فِي قُبُلِ عِدَّتِهَا » . وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ:
Müslümanların talakı değildir; kadını iddetinin başında boşayın.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ubâde b. Sâmit'ten şöyle rivayet etmişlerdir:
كَانَ الرَّجُلُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ لِلرَّجُلِ: زَوَّجْتُكَ ابْنَتِي، ثُمَّ يَقُولُ كُنْتُ لَاعِبًا، وَيَقُولُ: قَدْ أُعْتِقْتَ، وَيَقُولُ: كُنْتُ لَاعِبًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثٌ مَنْ قَالَهُنَّ لَاعِبًا أَوْ غَيْرَ لَاعِبٍ فَهُنَّ جَائِزَاتٌ عَلَيْهِ: الطَّلَاقُ وَالنِّكَاحُ، وَالْعَتَاقُ» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir adam birine: 'Kızımı seninle evlendirdim' der, sonra 'Şaka yapıyordum' derdi. 'Seni azat ettim' der, sonra 'Şaka yapıyordum' derdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Üç şey vardır ki, şakayla da söylense ciddiyetle de söylense geçerlidir: Boşamak, nikâhlamak ve köle azat etmek.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ ثُمَّ يَقُولُ: لَعِبْتُ وَيُعْتِقُ ثُمَّ يَقُولُ: لَعِبْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ طَلَّقَ أَوْ أَعْتَقَ فَقَالَ لَعِبْتُ فَلَيْسَ قَوْلُهُ بِشَيْءٍ، يَقَعُ عَلَيْهِ فَيَلْزَمُهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: طَلَّقَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ وَهُوَ يَلْعَبُ، لَا يُرِيدُ الطَّلَاقَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً فَأَلْزَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّلَاقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ مَرْفُوعًا نَحْوَ حَدِيثِ عُبَادَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ: النِّكَاحُ، والطّلاق، والرّجعة» .
İbn Merdûye, Ebü'd-Derdâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam boşar, sonra 'Şaka yaptım' derdi; azat eder, sonra 'Şaka yaptım' derdi. Bunun üzerine Allah: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurdu: «Kim boşar veya azat eder de 'Şaka yaptım' derse, onun bu sözü geçersizdir; [talak ve azat] gerçekleşir ve bağlayıcı olur.» İbn Merdûye yine İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Bir adam boşamayı kastetmeksizin şaka yollu karısını boşadı. Bunun üzerine Allah: { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } ayetini indirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de talakı onun aleyhine bağlayıcı kıldı. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan merfû olarak Ubâde hadisinin benzerini rivayet etmişlerdir. Ebû Dâvûd, Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, İbn Mâce ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Üç şey vardır ki, ciddileri de ciddidir, şakaları da ciddidir: Nikâh, talak ve ric'at (boşamadan dönmek).»
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, kendi aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde, onların [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere öğüt verilir. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (232)”
الْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ وَبِقَوْلِهِ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِلْأَزْوَاجِ، وَيَكُونَ مَعْنَى الْعَضْلِ مِنْهُمْ: أَنْ يَمْنَعُوهُنَّ مِنْ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ مَنْ أَرَدْنَ مِنَ الْأَزْوَاجِ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهِنَّ لِحَمِيَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ، كَمَا يَقَعُ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَفَاءِ وَالسَّلَاطِينِ غَيْرَةً عَلَى مَنْ كُنَّ تَحْتَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ أَنْ يَصِرْنَ تَحْتَ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لِمَا نالوه من رئاسة الدُّنْيَا وَمَا صَارُوا فِيهِ مِنَ النَّخْوَةِ وَالْكِبْرِيَاءِ يَتَخَيَّلُونَ أَنَّهُمْ قَدْ خَرَجُوا مِنْ جِنْسِ بَنِي آدَمَ، إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ بِالْوَرَعِ وَالتَّوَاضُعِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ، وَيَكُونَ مَعْنَى إِسْنَادِ الطَّلَاقِ إِلَيْهِمْ:
Bu ayetteki hitap: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ } ve { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } kavliyle ya kocalara yöneliktir; bu durumda onlardan sadır olan adl (عَضْل - engelleme) anlamı: Cahiliye taassubu sebebiyle, iddetleri bittikten sonra kadınların diledikleri kocalarla evlenmelerine engel olmalarıdır. Nitekim halifeler ve sultanların, nikâhları altındaki kadınların başkalarının nikâhı altına girmesini kıskanarak bunu sıkça yapmaları gibi; çünkü onlar elde ettikleri dünya reisliği, kapıldıkları gurur ve kibir sebebiyle —Allah'ın takva ve tevazu ile korudukları müstesna— adeta ademoğlu cinsinden çıktıklarını hayal ederler. Ya da hitap velileredir; bu durumda boşamayı onlara isnat etmenin anlamı:
أَنَّهُمْ سَبَبٌ لَهُ لِكَوْنِهِمُ الْمُزَوِّجِينَ لِلنِّسَاءِ الْمُطَلَّقَاتِ مِنَ الْأَزْوَاجِ الْمُطَلِّقِينَ لَهُنَّ. وَبُلُوغُ الْأَجَلِ الْمَذْكُورِ هُنَا، الْمُرَادُ بِهِ: الْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ، أَيْ: نِهَايَتُهُ لَا كَمَا سَبَقَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى. وَالْعَضْلُ: الْحَبْسُ. وَحَكَى الْخَلِيلُ: دَجَاجَةٌ مُعْضَلَةٌ: قَدِ احْتَبَسَ بَيْضُهَا وَقِيلَ: الْعَضْلُ: التَّضْيِيقُ وَالْمَنْعُ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْحَبْسِ، يُقَالُ: أَرَدْتُ أَمْرًا فَعَضَلْتَنِي عَنْهُ، أَيْ: مَنَعْتَنِي وَضَيَّقْتَ عَلَيَّ، وَأُعْضِلَ الْأَمْرُ: إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْكَ فِيهِ الْحِيَلُ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ:
Boşayan kocalarla boşanan kadınları evlendiren kimseler oldukları için boşanmaya sebep olmalarıdır. Burada zikredilen sürenin bitmesi (bulûğu'l-ecel) ile kastedilen: hakiki manasıdır, yani önceki ayette geçtiği gibi değil sürenin sonudur. Adl (الْعَضْل) ise hapsetmektir. Halîl şöyle nakletmiştir: 'Yumurtası hapsolup çıkmayan tavuk' için دَجَاجَةٌ مُعْضَلَةٌ denir. Denildi ki: Adl, daraltmak ve engellemektir; bu da hapsetme manasına döner. Bir kimseye: أَرَدْتُ أَمْرًا فَعَضَلْتَنِي عَنْهُ (Bir iş istedim de sen bana mani oldun, beni daralttın) denir. Çareler daraldığında ise: أُعْضِلَ الْأَمْرُ denir. Ezherî şöyle demiştir:
أَصْلُ الْعَضْلِ: مِنْ قَوْلِهِمْ عَضَلَتِ النَّاقَةُ: إِذَا نَشِبَ وَلَدُهَا فَلَمْ يَسْهُلْ خُرُوجُهُ، وَعَضَلَتِ الدَّجَاجَةُ: نَشِبَ بَيْضُهَا، وَكُلُّ مُشْكِلٍ عِنْدَ الْعَرَبِ مُعْضِلٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀:
Adl kelimesinin aslı, Arapların yavrusu takılıp çıkması zorlaştığında deve için عَضَلَتِ النَّاقَةُ ve yumurtası takıldığında tavuk için عَضَلَتِ الدَّجَاجَةُ demelerindendir. Araplara göre her güç/çözümsüz mesele mu'dil (مُعْضِل)'dir. Şâfiî rahimehullâh'ın şu sözü de bundandır:
إِذَا الْمُعْضِلَاتُ تَصَدَّيْنَ لِي ... كَشَفْتُ خفاء لها بالنّظر
Çözümsüz/içinden çıkılmaz meseleler karşıma dikildiğinde ... Derin bakışımla [ve ferasetimle] onların kapalılığını açığa çıkarırım.
وَيُقَالُ: أَعْضَلَ الْأَمْرُ: إِذَا اشْتَدَّ، وَدَاءٌ عُضَالٌ: أَيْ: شَدِيدٌ عَسِيرُ الْبُرْءِ أَعْيَا الْأَطِبَّاءَ، وَعَضَلَ فُلَانٌ آيِمَهُ:
İş şiddetlendiğinde: أَعْضَلَ الْأَمْرُ denir. Dâun udâl (دَاءٌ عُضَالٌ) ise tabiplerin aciz kaldığı, iyileşmesi pek güç şiddetli hastalıktır. عَضَلَ فُلَانٌ آيِمَهُ ifadesi ise:
أَيْ: مَنَعَهَا، يَعْضُلُهَا بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ لغتان. قوله: أَنْ يَنْكِحْنَ أَيْ: مِنْ أَنْ يَنْكِحْنَ، فَمَحَلُّهُ الْجَرُّ عِنْدَ الْخَلِيلِ، وَالنُّصْبُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَالْفَرَّاءِ وَقِيلَ: هُوَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ. وَقَوْلُهُ: أَزْواجَهُنَّ إِنْ أُرِيدَ بِهِ الْمُطَلِّقُونَ لَهُنَّ فَهُوَ مَجَازٌ بِاعْتِبَارِ مَا كَانَ، وَإِنْ أُرِيدَ بِهِ مَنْ يُرِدْنَ أَنْ يَتَزَوَّجْنَهُ فَهُوَ مَجَازٌ بِاعْتِبَارِ مَا سَيَكُونُ، وَقَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا فُصِّلَ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَإِنَّمَا أُفْرِدَ مَعَ كَوْنِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ جَمْعًا حَمْلًا عَلَى مَعْنَى الْجَمْعِ بِتَأْوِيلِهِ بِالْفَرِيقِ وَنَحْوِهِ. وَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ مَحْمُولٌ عَلَى لَفْظِ الْجَمْعِ، خَالَفَ سُبْحَانَهُ مَا بَيْنَ الْإِشَارَتَيْنِ افْتِنَانًا. وَقَوْلُهُ: أَزْكى أَيْ: أَنْمَى وَأَنْفَعُ وَأَطْهَرُ مِنَ الْأَدْنَاسِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا لَكُمْ فِيهِ الصَّلَاحُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ذَلِكَ.
Yani kadına mani oldu demektir; muzari fiili zamme ve kesra ile [ya'dulu / ya'dilu] iki lehçedir. Cenab-ı Hakk'ın: { أَنْ يَنْكِحْنَ } kavli, 'evlenmelerinden' (مِنْ أَنْ يَنْكِحْنَ) anlamındadır; Halîl'e göre cer mahallinde, Sîbeveyh ve Ferrâ'ya göre nasb mahallindedir. { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } kavlindeki mansub zamirden bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir. { أَزْواجَهُنَّ } kavmiyle eğer onları boşayan kocaları kastedilmişse geçmişe nispetle mecazdır; şayet evlenmek istedikleri kişiler kastedilmişse geleceğe nispetle mecazdır. Cenab-ı Hakk'ın: { ذلِكَ } kavli, tafsil edilen bu hükümlere bir işarettir. Kendisinden önce zikredilen çoğul olduğu halde tekil getirilmesi, fırka ve benzeri kelimeler takdir edilerek çoğulun anlamına hamletmekten ötürüdür. { ذلِكُمْ } kavli ise çoğul lafzına hamledilmiştir; Allah Teâlâ üslup çeşitliliği bakımından iki işaret zamirini farklı kılmıştır. { أَزْكى } kavli; daha bereketli ve daha faydalı, { وَأَطْهَرُ } kavli ise günah kirlerinden daha temiz demektir. Allah sizin için neyin maslahat olduğunu bilir, siz ise bunu bilmezsiniz.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: كَانَتْ لِي أُخْتٌ فَأَتَانِي ابْنُ عَمٍّ فَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ، فَكَانَتْ عِنْدَهُ مَا كَانَتْ، ثُمَّ طَلَّقَهَا تَطْلِيقَةً لَمْ يُرَاجِعْهَا حَتَّى انْقَضَتِ الْعِدَّةُ، فَهَوِيَهَا وَهَوِيَتْهُ، ثُمَّ خَطَبَهَا مَعَ الْخُطَّابِ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا لُكَعُ أَكْرَمْتُكَ بِهَا وَزَوَّجْتُكَهَا فَطَلَّقْتَهَا ثُمَّ جِئْتَ تَخْطُبُهَا، وَاللَّهِ لَا تَرْجِعُ إِلَيْكَ أَبَدًا وَكَانَ رَجُلًا لَا بَأْسَ بِهِ، وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تُرِيدُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ، فَعَلِمَ اللَّهُ حَاجَتَهُ إليها، وحاجتها إلى بعلها، فأنزل الله قوله: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ الْآيَةَ، قَالَ: فَفِيَّ نَزَلَتْ الْآيَةُ، فَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي، وَأَنْكَحْتُهَا إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الرَّجُلِ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ طَلْقَةً أَوْ طَلْقَتَيْنِ، فَتَنْقَضِي عِدَّتُهَا، ثُمَّ يَبْدُو لَهُ تَزْوِيجُهَا، وَأَنْ يُرَاجِعَهَا وَتُرِيدَ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ، فَمَنَعَهَا وَلِيُّهَا مِنْ ذَلِكَ، فَنَهَى اللَّهُ أَنْ يَمْنَعُوهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ، كَانَتْ لَهُ ابْنَةُ عَمٍّ فَطَلَّقَهَا زَوْجُهَا تَطْلِيقَةً، وَانْقَضَتْ عِدَّتُهَا، فأراد مراجعتها، فأتى جَابِرٌ، فَقَالَ:
Buhârî, Sünen sahipleri ve diğerleri Ma'kıl b. Yesâr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Bir kız kardeşim vardı; amcamın oğlu bana geldi ve onu onunla evlendirdim. Bir süre onun yanında kaldı, sonra onu bir talakla boşadı ve iddeti bitene kadar ona dönmedi. Sonra adam onu sevdi, kadın da adamı sevdi; ardından dünürlerle birlikte ona tekrar talip oldu. Ben ona: 'Ey alçak! Sana ikram ettim, onu seninle evlendirdim, sen ise onu boşadın, sonra da gelip talip oluyorsun! Vallahi o sana asla geri dönmeyecek!' dedim. Halbuki adam fena biri değildi ve kadın da ona dönmek istiyordu. Allah, adamın ona, kadının da kocasına olan ihtiyacını bildi ve Allah Teâlâ: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } ayetini indirdi. Ma'kıl: 'Ayet benim hakkımda indi; ben de yeminimin keffaretini verdim ve kadını onunla evlendirdim' dedi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Bu ayet, karısını bir veya iki talakla boşayan, iddeti biten, sonra adamın onunla evlenmek ve dönmek isteyip kadının da bunu arzu ettiği, fakat velisinin buna engel olduğu kimse hakkında indi. Allah da onların kadına engel olmalarını yasakladı. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Süddî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bu ayet Câbir b. Abdillâh el-Ensârî hakkında indi. Amcasının kızı vardı; kocası onu bir talakla boşadı ve iddeti bitti. Adam ona dönmek isteyince Câbir'e geldi; Câbir ise:
طَلَّقْتَ بِنْتَ عَمِّنَا ثُمَّ تُرِيدُ أَنْ تَنْكِحَهَا الثَّانِيَةَ، وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تُرِيدُ زَوْجَهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ: إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ يَعْنِي: بِمَهْرٍ وَبَيِّنَةٍ وَنِكَاحٍ مُؤْتَنَفٍ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
'Amcamızın kızını boşadın, sonra onunla ikinci kez evlenmek istiyorsun öyle mi?' dedi; kadın ise kocasını istiyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den Cenab-ı Hakk'ın: { إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } kavli hakkında: 'Mehir, şahitler ve yeni bir nikâh ile' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
«أَنْكِحُوا الْأَيَامَى، فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا الْعَلَائِقُ بَيْنَهُمْ؟ قَالَ: مَا تَرَاضَى عَلَيْهِ أَهْلُهُنَّ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ قَالَ: اللَّهُ يَعْلَمُ مِنْ حُبِّ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ مَا لَا تَعْلَمُ أَنْتَ أَيُّهَا الْوَلِيُّ.
««Bekârları evlendiriniz.» Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Aralarındaki alâik (mehir/hediyeler) nedir?' diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Ailelerinin üzerinde karşılıklı razı olduğu şeydir» buyurdu.» İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'ten rivayet ettiğine göre o, { وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: 'Allah, onların her birinin diğerine olan sevgisinden [kaynaklanan durumu] bilir; ey veli, sen ise bunu bilmezsin.'
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) } “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçülerde çocuğun babasına aittir. Hiçbir kimseye gücünün üstünde bir yük yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden, ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulmamalıdır. Varis üzerine de bunun benzeri [bir yükümlülük] vardır. Eğer anne baba kendi aralarında anlaşarak ve danışarak sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı başkasına emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru ölçülerde ödediğiniz takdirde üzerinize bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (233)”
لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ النِّكَاحَ وَالطَّلَاقَ، ذَكَرَ الرَّضَاعَ، لِأَنَّ الزَّوْجَيْنِ قَدْ يَفْتَرِقَانِ وَبَيْنَهُمَا وَلَدٌ، وَلِهَذَا قِيلَ:
Allah Teâlâ nikâh ve talakı zikredince ardından süt emzirmeyi zikretti; çünkü eşler aralarında çocuk varken ayrılabilirler. Bu sebeple denilmiştir ki:
إِنَّ هَذَا خَاصٌّ بِالْمُطَلَّقَاتِ وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ. وَقَوْلُهُ: يُرْضِعْنَ قِيلَ: هُوَ خَبَرٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَحَقُّقِ مَضْمُونِهِ وَقِيلَ: هُوَ خَبَرٌ عَلَى بَابِهِ لَيْسَ هُوَ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ عَلَى حَسَبِ مَا سلف في قوله: يَتَرَبَّصْنَ وَقَوْلُهُ: كامِلَيْنِ تَأْكِيدٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّقْدِيرَ تَحْقِيقِيٌّ لَا تَقْرِيبِيٌّ. وَقَوْلُهُ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ أَيْ: ذَلِكَ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ إِرْضَاعَ الْحَوْلَيْنِ لَيْسَ حَتْمًا، بَلْ هُوَ التَّمَامُ، وَيَجُوزُ الِاقْتِصَارُ عَلَى مَا دُونِهِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ: «لِمَنْ أَرَادَ أَنْ تَتِمَّ» بِفَتْحِ التَّاءِ، وَرَفْعِ الرَّضَاعَةِ، عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَيْهَا. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ، وَالْجَارُودُ بْنُ أَبِي سَبْرَةَ: بِكَسْرِ الرَّاءِ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَهِيَ لُغَةٌ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَرَأَ: الرَّضْعَةَ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ» . قَالَ النَّحَّاسُ:
Bu hüküm boşanmış kadınlara hastır; genel olduğu da söylenmiştir. Cenab-ı Hakk'ın: { يُرْضِعْنَ } kavli hakkında, içeriğinin kesinliğini göstermek için emir manasında bir haber olduğu söylenmiştir. { يَتَرَبَّصْنَ } ayetinde geçtiği gibi kendi zahiri üzere bir haber olup emir manasında olmadığı da söylenmiştir. { كامِلَيْنِ } kelimesi, bu takdirin yaklaşık değil kesin olduğunu göstermek için bir tekittir. { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } kavli; yani bu iki tam yıl emzirme, emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir. Bunda, iki yıl emzirmenin kesin bir zorunluluk olmayıp tam olan süre olduğuna ve daha azıyla yetinmenin caiz olduğuna delil vardır. Mücâhid ve İbn Muheysın, fiili ona isnat ederek { لِمَنْ أَرَادَ أَنْ تَتِمَّ الرَّضَاعَةُ } şeklinde te'nin fethası ve er-radâanın ref'i ile okumuşlardır. Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve el-Cârûd b. Ebî Sebre ise bir lehçe olarak er-rıdâa (الرِّضَاعَةِ) şeklinde ra harfinin kesrasıyla okumuşlardır. Mücâhid'den { الرَّضْعَةَ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ise: { لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُكْمِلَ الرَّضَاعَةَ } şeklinde okumuştur. Nehhâs şöyle demiştir:
لَا يَعْرِفُ الْبَصْرِيُّونَ الرَّضَاعَةَ إِلَّا بِفَتْحِ الرَّاءِ. وَحَكَى الْكُوفِيُّونَ جَوَازَ الْكَسْرِ. وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الرَّضَاعِ عَلَى الْأُمِّ لِوَلَدِهَا، وَقَدْ حُمِلَ ذَلِكَ عَلَى مَا إِذَا لَمْ يَقْبَلِ الرَّضِيعُ غَيْرَهَا. قَوْلُهُ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ أَيْ: عَلَى الْأَبِ الَّذِي يُولَدُ لَهُ، وَآثَرَ هَذَا اللَّفْظَ دُونَ قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوَالِدِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْأَوْلَادَ لِلْآبَاءِ، لَا لِلْأُمَّهَاتِ، وَلِهَذَا يُنْسَبُونَ إِلَيْهِمْ دُونَهُنَّ، كَأَنَّهُنَّ إِنَّمَا وَلَدْنَ لَهُمْ فَقَطْ، ذُكِرَ مَعْنَاهُ فِي الْكَشَّافِ، وَالْمُرَادُ بِالرِّزْقِ هُنَا: الطَّعَامُ الْكَافِي الْمُتَعَارَفُ بِهِ بَيْنَ النَّاسِ، وَالْمُرَادُ بِالْكُسْوَةِ: مَا يَتَعَارَفُونَ بِهِ أَيْضًا وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ ذَلِكَ عَلَى الْآبَاءِ لِلْأُمَّهَاتِ الْمُرْضِعَاتِ. وَهَذَا فِي الْمُطَلَّقَاتِ، وَأَمَّا غَيْرُ الْمُطَلَّقَاتِ فَنَفَقَتُهُنَّ وَكُسْوَتُهُنَّ وَاجِبَةٌ عَلَى الْأَزْوَاجِ مِنْ غَيْرِ إِرْضَاعِهِنَّ لِأَوْلَادِهِنَّ. وَقَوْلُهُ: لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها هُوَ تَقْيِيدٌ لِقَوْلِهِ:
Basralılar er-radâa kelimesini sadece ra harfinin fethasıyla bilirler. Kûfeliler ise kesranın da caiz olduğunu nakletmişlerdir. Ayet, annenin çocuğunu emzirmesinin vacip olduğuna delalet eder; bu hüküm, emzirilen çocuğun annesinden başkasını kabul etmediği duruma hamledilmiştir. Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } kavli; yani çocuğu doğurtulan babanın üzerinedir. Cenab-ı Hak: { وَعَلَى الْوَالِدِ } lafzı yerine bu lafzı tercih etmiştir; çocukların annelere değil babalara ait olduğunu, bundan dolayı annelere değil babalara nispet edildiklerini, sanki annelerin çocukları sadece babalar için doğurduklarını göstermek içindir. Bunun anlamı Keşşâf'ta zikredilmiştir. Buradaki rızıktan kasıt: İnsanlar arasında örfen bilinen yeterli yiyecektir; kisveden kasıt da yine örfe uygun giyecektir. Bunda, emziren annelerin bu ihtiyaçlarını karşılamanın babalara vacip olduğuna delil vardır. Bu, boşanmış kadınlar hakkındadır; boşanmamış olanlara gelince, onların nafakası ve giyimi, çocuklarını emzirsinler ya da emzirmesinler kocalarının üzerine vaciptir. Cenab-ı Hakk'ın: { لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } kavli, O'nun şu sözünün bir kaydıdır:
بِالْمَعْرُوفِ أَيْ: هَذِهِ النَّفَقَةُ وَالْكُسْوَةُ الْوَاجِبَتَانِ عَلَى الْأَبِ بِمَا يَتَعَارَفُهُ النَّاسُ لَا يُكَلِّفُ مِنْهَا إِلَّا مَا يَدْخُلُ تَحْتَ وُسْعِهِ، وَطَاقَتِهِ، لَا مَا يَشُقُّ عَلَيْهِ وَيَعْجِزُ عَنْهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: لَا تُكَلَّفُ الْمَرْأَةُ الصَّبْرَ عَلَى التَّقْتِيرِ فِي الْأُجْرَةِ، وَلَا يُكَلَّفُ الزَّوْجُ مَا هُوَ إِسْرَافٌ بَلْ يُرَاعَى الْقَصْدُ. قَوْلُهُ: لَا تُضَارَّ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَجَمَاعَةٌ، وَرَوَاهُ أَبَانُ عَنْ عَاصِمٍ: بِالرَّفْعِ عَلَى الْخَبَرِ وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ: «تُضَارَّ» بِفَتْحِ الرَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ على النهي، وأصله: لا تضارر، على البناء للفاعل أو المفعول، أَيْ: لَا تُضَارِرِ الْأَبَ بِسَبَبِ الْوَلَدِ، بِأَنْ تَطْلُبَ مِنْهُ مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنَ الرِّزْقِ وَالْكُسْوَةِ، أَوْ: بِأَنْ تُفَرِّطَ فِي حِفْظِ الْوَلَدِ، وَالْقِيَامِ بِمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ أَوْ: لَا تُضَارَرُ مِنْ زَوْجِهَا، بِأَنْ يُقَصِّرَ عَلَيْهَا فِي شَيْءٍ مِمَّا يَجِبُ عَلَيْهِ أَوْ يُنْتَزَعُ وَلَدُهَا مِنْهَا بِلَا سَبَبٍ، وَهَكَذَا قِرَاءَةُ الرَّفْعِ تَحْتَمِلُ الْوَجْهَيْنِ وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: «لَا تُضَارَرْ» عَلَى الْأَصْلِ بِفَتْحِ الرَّاءِ الْأُولَى وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ الْقَعْقَاعِ: «لَا تُضَارْ» بِإِسْكَانِ الرَّاءِ وَتَخْفِيفِهَا، وَرُوِيَ عَنْهُ الْإِسْكَانُ وَالتَّشْدِيدُ وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَابْنُ عَبَّاسٍ «لَا تُضَارِرْ» بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِوَلَدِهِ، صِلَةً لِقَوْلِهِ تُضَارُّ، عَلَى أَنَّهُ بِمَعْنَى تَضُرُّ، أي: لا تضرّ والدة بولدها، فتسيئ تَرْبِيَتَهُ، أَوْ تُقَصِّرَ فِي غِذَائِهِ وَأُضِيفَ الْوَلَدُ تَارَةً إِلَى الْأَبِ وَتَارَةً إِلَى الْأُمِّ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُنْسَبَ إِلَيْهِ مع ما في ذلك من الاستعطاف، وهذا الْجُمْلَةُ تَفْصِيلٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَتَقْرِيرٌ لَهَا، أَيْ: لَا يُكَلِّفُ كُلُّ وَاحِدٍ
{ بِالْمَعْرُوفِ } [Meşru ölçülerde]; yani insanların örfen kabul ettiği şekilde baba üzerine vacip olan bu nafaka ve giyim konusunda kişiye ancak gücünün ve takatinin yettiği yüklenir; ona zor gelecek ve aciz kalacağı şey yüklenmez. Bir görüşe göre anlam: Kadına ücretten kısılmasına sabretmesi yüklenemeyeceği gibi, kocaya da israf sayılacak bir şey yüklenemez; bilakis orta yol gözetilir. Cenab-ı Hakk'ın: { لَا تُضَارَّ } kavmini Ebû Amr, İbn Kesîr ve bir topluluk ile Âsım'dan rivayetle Ebân, haber makamında ref' ile okumuşlardır. Nâfi, İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan gelen meşhur rivayette ise nehiy makamında şeddeli ra'nın fethasıyla { تُضَارَّ } şeklinde okunmuştur; aslı malum veya meçhul yapıda { لَا تُضَارِرْ } demektir. Yani: Kadın, babanın gücünün yetmeyeceği yiyecek ve giyecek talep ederek yahut çocuğun bakımında ve ihtiyaçlarını karşılamada kusur ederek çocuk sebebiyle babaya zarar vermesin; ya da kocasının kendisine vacip olan bir şeyi eksiltmesi veya hiçbir sebep yokken çocuğunu elinden alması suretiyle kadın zarara uğratılmasın. Aynı şekilde ref' kıraati de bu iki manaya ihtimallidir. Ömer b. el-Hattâb, aslı üzere ilk ra'nın fethasıyla { لَا تُضَارَرْ } şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise ra'nın sükûnu ve tahfifi ile { لَا تُضَارْ } şeklinde okumuş, kendisinden sükûn ve teşdid ile de rivayet edilmiştir. Hasan ve İbn Abbâs ise ilk ra'nın kesrasıyla { لَا تُضَارِرْ } şeklinde okumuşlardır. { بِوَلَدِها } kavlindeki bâ harfinin, 'zarar vermek' manasında olan { تُضَارُّ } fiilinin sılası olması caizdir; yani hiçbir anne çocuğuna zarar vermesin, terbiyesini kötüleştirmesin veya beslenmesinde kusur etmesin. Çocuğun kimi zaman babaya kimi zaman da anneye nispet edilmesi; her ikisinin de ona nispet edilmeye hak kazanmasından ve bunda bir şefkat uyandırma bulunmasındandır. Bu cümle, kendisinden önceki cümlenin tafsili ve teyididir; yani her biri
مِنْهُمَا الْآخَرَ مَا لَا يُطِيقُهُ، فَلَا تُضَارَّهُ بِسَبَبِ وَلَدِهِ. قَوْلُهُ: وَعَلَى الْوارِثِ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ:
Diğerine gücünün yetmeyeceği şeyi yüklemesin, çocuğu sebebiyle ona zarar vermesin. Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ } kavli, O'nun şu kavline matuftur:
وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ وَمَا بَيْنَهُمَا تَفْسِيرٌ لِلْمَعْرُوفِ، أَوْ تَعْلِيلٌ لَهُ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.
{ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } ve bu ikisi arasındaki ifadeler marufun tefsiridir yahut matuf ile matufun aleyh arasına giren bir itirazî illet cümlesidir.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَقِيلَ: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ، أَيْ: إِذَا مَاتَ الْمَوْلُودُ له كان عَلَى وَارِثِ هَذَا الصَّبِيِّ الْمَوْلُودِ إِرْضَاعُهُ، كَمَا كَانَ يَلْزَمُ أَبَاهُ ذَلِكَ، قَالَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَقَتَادَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَالْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَعَطَاءٌ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَلَى خِلَافٍ بَيْنِهِمْ:
İlim ehli Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: O, çocuğun varisidir; yani çocuk doğurtulan baba vefat ettiğinde, babasına lazım geldiği gibi bu yeni doğan çocuğun emzirilme masrafı onun varisine aittir. Bunu Ömer b. el-Hattâb, Katâde, Süddî, Hasan, Mücâhid, Atâ, Ahmed, İshâk, Ebû Hanîfe ve İbn Ebî Leylâ aralarındaki şu ihtilafla birlikte söylemişlerdir:
هَلْ يَكُونُ الْوُجُوبُ عَلَى مَنْ يَأْخُذُ نَصِيبًا مِنَ الْمِيرَاثِ؟ أَوْ عَلَى الذُّكُورِ فَقَطْ؟ أَوْ عَلَى كُلِّ ذِي رَحِمٍ لَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَارِثًا مِنْهُ؟ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بالوارث: وارث الأب عليه نفقة المرضعة، وكسوتها بالمعروف، قاله مَالِكٌ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمِثْلِ مَا قَالَهُ الضَّحَّاكُ، وَلَكِنَّهُ قَالَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، وَإِنَّهَا لَا تَلْزَمُ الرَّجُلَ نَفَقَةُ أَخٍ، وَلَا ذِي قَرَابَةٍ، وَلَا ذِي رَحِمٍ مِنْهُ وَشَرَطَهُ الضَّحَّاكُ بِأَنْ لَا يَكُونَ لِلصَّبِيِّ مَالٌ، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ أُخِذَتْ أُجْرَةُ رَضَاعِهِ مِنْ مَالِهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْوَارِثِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: هُوَ الصَّبِيُّ نَفْسُهُ: أَيْ: عَلَيْهِ مِنْ مَالِهِ إِرْضَاعُ نَفْسِهِ إِذَا مَاتَ أَبُوهُ وَوَرِثَ مِنْ مَالِهِ، قاله قبيصة بن ذؤيب، وبشير بن نصر قَاضِي عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ. وَرُوِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ وَقِيلَ: هُوَ الْبَاقِي مِنْ وَالِدِي الْمَوْلُودِ بَعْدَ مَوْتِ الْآخَرِ مِنْهُمَا، فَإِذَا مَاتَ الْأَبُ كَانَ عَلَى الْأُمِّ كِفَايَةُ الطِّفْلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ، قَالَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ أَيْ: وَارْثُ الْمُرْضِعَةِ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَصْنَعَ بِالْمَوْلُودِ كَمَا كَانَتِ الْأُمُّ تَصْنَعُهُ بِهِ مِنَ الرَّضَاعِ وَالْخِدْمَةِ وَالتَّرْبِيَةِ. وَقِيلَ:
Bu yükümlülük mirastan pay alan kimseye mi, sadece erkeklere mi, yoksa ona varis olmasa bile her akrabaya mı aittir? Denildi ki: Varisten kasıt, babanın varisidir; örfe uygun olarak emziren kadının nafakası ve giyimi onun üzerinedir. Bunu Mâlik, bu ayetin tefsirinde Dahhâk'ın söylediğinin benzeriyle ifade etmiş, ancak ayetin mensuh olduğunu, kişinin kardeşinin, bir akrabasının veya bir hısmının nafakasını üstlenmesinin gerekmediğini söylemiştir. Dahhâk bunu çocuğun malı olmaması şartına bağlamıştır; şayet çocuğun malı varsa emzirme ücreti onun kendi malından alınır. Denildi ki: Ayette zikredilen varisten kasıt, bizzat çocuğun kendisidir; yani babası ölüp de onun malından miras aldığında, çocuğun kendi malından kendisini emzirtmesi onun üzerinedir. Bunu Kabîsa b. Züeyb ve Ömer b. Abdilazîz'in kadısı Beşîr b. Nasr söylemiş, Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Denildi ki: O, anne babadan birinin ölümü halinde hayatta kalan diğeridir; baba vefat ettiğinde, malı yoksa çocuğun bakım ve nafakası anneye aittir. Bunu Süfyân es-Sevrî söylemiştir. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin manası; emziren kadının varisinin, annenin yaptığı gibi emzirme, hizmet ve terbiye hususunda çocuğa aynı şeyleri yapmasının vacip olmasıdır. Ve denildi ki:
إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَيْهِ الْإِضْرَارُ بِالْأُمِّ كَمَا يَحْرُمُ عَلَى الْأَبِ، وَبِهِ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالُوا: وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ، فَمَنِ ادَّعَى أَنَّهُ يَرْجِعُ فِيهِ الْعَطْفُ إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ فَعَلَيْهِ الدَّلِيلُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ الصَّحِيحُ، إِذْ لَوْ أَرَادَ الْجَمِيعَ الَّذِي هُوَ الرَّضَاعُ وَالْإِنْفَاقُ وعدم الضرر لقال:
Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin manası; babaya haram olduğu gibi varise de anneye zarar vermenin haram olmasıdır. İlim ehlinden bir topluluk bu görüşü benimsemiş ve şöyle demişlerdir: Asıl olan budur; kim atfın daha önce geçenlerin tamamına döndüğünü iddia ederse delil getirmesi gerekir. Kurtubî şöyle demiştir: Doğru olan budur; zira şayet emzirme, nafaka ve zarar vermeme durumlarının tamamını kastetmiş olsaydı şöyle derdi:
وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ هَؤُلَاءِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْمُضَارَّةِ، وَعَلَى ذَلِكَ تَأَوَّلَهُ كَافَّةُ الْمُفَسِّرِينَ فِيمَا حَكَى الْقَاضِي عَبْدُ الْوَهَّابِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ، وَقَالَ مَالِكٌ، وَجَمِيعُ أَصْحَابِهِ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالضَّحَّاكُ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مِثْلُ ذَلِكَ: أَنْ لَا تُضَارَّ. وَأَمَّا الرِّزْقُ، وَالْكِسْوَةُ، فَلَا يَجِبُ شَيْءٌ مِنْهُ. وَحَكَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: مِثْلَ مَا قَدَّمْنَا عَنْهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَدَعْوَى النَّسْخِ. وَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ ضَعْفُ مَا ذَهَبَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الطَّائِفَةُ، فَإِنَّ مَا خَصَّصُوا بِهِ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ مِنْ ذَلِكَ الْمَعْنَى: أَيْ: عَدَمِ الْإِضْرَارِ بِالْمُرْضِعَةِ قَدْ أَفَادَهُ قَوْلُهُ: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها لِصِدْقِ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ مُضَارَّةٍ تَرِدُ عَلَيْهَا مِنَ الْمَوْلُودِ لَهُ أَوْ غَيْرِهِ. وَأَمَّا قَوْلُ الْقُرْطُبِيِّ: لَوْ أَرَادَ الْجَمِيعَ لَقَالَ: مِثْلَ هَؤُلَاءِ، فَلَا يَخْفَى مَا فِيهِ مِنَ الضَّعْفِ الْبَيِّنِ، فَإِنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ يَصْلُحُ لِلْمُتَعَدِّدِ كَمَا يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ بِتَأْوِيلِ: الْمَذْكُورِ أَوْ نَحْوِهِ. وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَهْلُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَارِثِ: وَارِثُ الصَّبِيِّ، فَيُقَالُ عَلَيْهِ: إِنْ لَمْ يَكُنْ وَارِثًا حَقِيقَةً مَعَ وُجُودِ الصَّبِيِّ حَيًّا، بَلْ هُوَ وَارِثٌ مَجَازًا بِاعْتِبَارِ مَا يَؤُولُ إِلَيْهِ. وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَهْلُ الْقَوْلِ الثَّانِي: فَهُوَ وَإِنْ كَانَ فِيهِ حَمْلُ الْوَارِثِ عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، لَكِنَّ فِي إِيجَابِ النَّفَقَةِ عَلَيْهِ مَعَ غِنَى الصَّبِيِّ مَا فِيهِ، وَلِهَذَا قَيَّدَهُ الْقَائِلُ بِهِ بِأَنْ يَكُونَ الصَّبِيُّ فَقِيرًا، وَوَجْهُ الِاخْتِلَافِ فِي تَفْسِيرِ الْوَارِثِ مَا تَقَدَّمَ من ذكر الوالدات والمولود له
'Varis üzerine de bunların benzeri vardır' derdi; dolayısıyla bu, zararın yasaklanmasına matuf olduğunu gösterir. Kadı Abdülvehhâb'ın naklettiğine göre bütün müfessirler ayeti böyle tevil etmişlerdir. İbn Atıyye der ki: Mâlik ve onun bütün ashabı, Şa'bî, Zührî, Dahhâk ve bir grup âlim şöyle demişlerdir: { مِثْلُ ذلِكَ } kavlinden maksat zarar vermemektir. Nafaka ve giyime gelince bunlardan hiçbir şey vacip değildir. İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten bu ayetin tefsiri ve nesh iddiası hakkında daha önce aktardığımız görüşün benzerini nakletmiştir. Bu topluluğun benimsediği görüşün zayıflığı sana gizli kalmaz; çünkü onların { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavlinin manasını has kıldıkları bu mana, yani emziren kadına zarar vermemek, Cenab-ı Hakk'ın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } kavli ile zaten ifade edilmiştir; zira bu ifade baba veya başkası tarafından kadına yönelecek her türlü zararı kapsamaktadır. Kurtubî'nin: 'Eğer hepsini kastetseydi bunların benzeri derdi' sözünün zayıflığı da açıktır; çünkü işaret ismi, 'zikredilen şeyler' takdiriyle çoğul için de tekil için de kullanılabilir. İlk görüş sahiplerinin varisten kastın çocuğun varisi olduğu yönündeki ifadelerine gelince; çocuk hayatta iken o hakiki manada varis olmayıp ileride varis olacağı varsayımıyla mecazen varistir. İkinci görüş sahiplerinin benimsediği görüşe gelince; bu her ne kadar varisi hakiki anlamına hamletse de çocuğun zengin olması durumunda nafakanın ona vacip kılınmasında birtakım müşkülatlar vardır; nitekim bu görüşü savunan kişi bunu çocuğun fakir olmasıyla kayıtlamıştır. Varisin tefsirindeki ihtilafın sebebi, daha önce annelerin, babanın
والولد، فَاحْتَمَلَ أَنْ يُضَافَ الْوَارِثُ إِلَى كُلٍّ مِنْهُمْ. قَوْلُهُ: فَإِنْ أَرادا فِصالًا الضَّمِيرُ لِلْوَالِدَيْنِ.
Ve çocuğun zikredilmiş olmasıdır; bu sebeple varis kelimesinin bunlardan her birine izafe edilmesi ihtimal dahilindedir. Cenab-ı Hakk'ın: { فَإِنْ أَرادا فِصالاً } kavlindeki zamir anne babaya aittir.
وَالْفِصَالُ: الْفِطَامُ عَنِ الرَّضَاعِ، أَيِ: التَّفْرِيقُ بَيْنَ الصَّبِيِّ وَالثَّدْيِ، وَمِنْهُ سُمِّي الْفَصِيلُ لِأَنَّهُ مَفْصُولٌ عَنْ أُمِّهِ.
Fisâl (الْفِصَالُ), sütten kesmektir; yani çocuk ile meme arasını ayırmaktır. Annesinden ayrıldığı için sütten kesilen tay/deve yavrusuna fasîl (فَصِيل) adı verilmesi de bundandır.
وَقَوْلُهُ: عَنْ تَراضٍ مِنْهُما أَيْ: صَادِرًا عَنْ تَرَاضٍ مِنَ الْأَبَوَيْنِ إِذَا كَانَ الْفِصَالُ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِي ذَلِكَ الْفِصَالِ. سُبْحَانَهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مُدَّةَ الرَّضَاعِ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ قَيَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَظَاهِرُهُ أَنَّ الْأَبَ وَحْدَهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَفْصِلَ الصَّبِيَّ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ كَانَ ذَلِكَ جَائِزًا لَهُ، وَهُنَا اعْتَبَرَ سُبْحَانَهُ تَرَاضِيَ الْأَبَوَيْنِ وَتَشَاوُرَهُمَا، فَلَا بُدَّ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ بِأَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْإِرَادَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ مِنْهُمَا، أَوْ يُقَالَ: إِنَّ تِلْكَ الْإِرَادَةَ إِذَا لَمْ يَكُنِ الْأَبَوَانِ لِلصَّبِيِّ حَيَّيْنِ بِأَنْ كَانَ الْمَوْجُودُ أَحَدَهُمَا، أَوْ كَانَتِ الْمُرْضِعَةُ لِلصَّبِيِّ ظِئْرًا غَيْرَ أُمِّهِ. وَالتَّشَاوُرُ: اسْتِخْرَاجُ الرَّأْيِ، يُقَالُ: شُرْتُ الْعَسَلَ: اسْتَخْرَجْتُهُ، وَشُرْتُ الدَّابَّةُ: أَجْرَيْتُهَا لِاسْتِخْرَاجِ جَرْيِهَا، فَلَا بُدَّ لِأَحَدِ الْأَبَوَيْنِ إِذَا أَرَادَ فِصَالَ الرَّضِيعِ أَنْ يُرَاضِيَ الْآخَرَ، وَيُشَاوِرَهُ، حَتَّى يَحْصُلَ الِاتِّفَاقُ بَيْنَهُمَا عَلَى ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا لِأَوْلَادِكُمْ غَيْرَ الْوَالِدَةِ. وَعَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ حَذَفَ اللَّامَ لِأَنَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، وَالْمَعْنَى: أَنْ تَسْتَرْضِعُوا الْمَرَاضِعَ أَوْلَادَكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَدِّ، أَيْ: أَعْطَيْتُمْ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجَمَاعَةِ إِلَّا ابْنَ كَثِيرٍ، فَإِنَّهُ قَرَأَ بِالْقَصْرِ، أَيْ: فَعَلْتُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Cenab-ı Hakk'ın: { عَنْ تَراضٍ مِنْهُما } kavli; yani sütten kesme iki yıldan önce olduğu takdirde anne babanın karşılıklı rızasından kaynaklanıyorsa { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } bu sütten kesmede ikisi için de bir günah yoktur. Cenab-ı Hak emzirme süresinin iki tam yıl olduğunu beyan edince bunu: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } kavliyle kayıtlamıştır. Bunun zahiri, tek başına babanın iki yıldan önce çocuğu sütten kesmek istemesi durumunda bunun caiz olduğunu gösterirken; burada Cenab-ı Hak anne babanın karşılıklı rızasını ve istişaresini muteber saymıştır. Bu iki durumun arasını cem etmek için ya: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } kavlinde geçen iradenin her ikisinden birden sadır olması gerektiği söylenir; yahut da bu iradenin çocuğun anne babası hayatta olmayıp sadece birinin bulunması veya emziren kadının çocuğun annesi dışında bir sütanne olması durumu için geçerli olduğu söylenir. Teşâvür (التَّشَاوُرُ); görüş ortaya çıkarmak, danışmaktır. Nitekim balı kovandan çıkardığında: شُرْتُ الْعَسَلَ, koşusunu ortaya çıkarmak için binek hayvanını koşturduğunda: شُرْتُ الدَّابَّةُ denir. Dolayısıyla anne babadan biri çocuğu sütten kesmek istediğinde, aralarında bu konuda bir ittifak sağlanana kadar diğerini razı etmeli ve ona danışmalıdır. Cenab-ı Hakk'ın: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } kavli hakkında Zeccâc: 'Takdiri; çocuklarınız için anneden başkasını emzirtmek isterseniz, şeklindedir' demiştir. Sîbeveyh'ten nakledildiğine göre o, fiil iki mef'ûle geçtiği ve birinci mef'ûl hazfedildiği için lâm harfini hazfetmiştir; anlam: 'Sütannelere çocuklarınızı emzirtmek isterseniz' demektir. { إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ } kavli med ile [âteytüm], yani verdiğiniz takdirde demektir; İbn Kesîr hariç cemaatin kıraati böyledir. İbn Kesîr ise kasr ile [eteytüm], yani yaptığınız takdirde anlamında okumuştur; Züheyr'in şu sözü de bundandır:
وَمَا كَانَ مِنْ خَيْرٍ أَتَوْهُ فَإِنَّمَا ... تَوَارَثَهُ آبَاءُ آبَائِهِمْ قَبْلُ
Onların yaptıkları her ne iyilik varsa ... ancak daha önce babalarının babalarından miras kalmıştır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أولادكم غير أمهاتهم إِذَا سَلَّمْتُمْ إِلَى الْأُمَّهَاتِ أَجْرَهُنَّ بِحِسَابِ مَا قَدْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ إِلَى وَقْتِ إِرَادَةِ الِاسْتِرْضَاعِ، قَالَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمُجَاهِدٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ، وَالزُّهْرِيُّ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ مِنْ إِرَادَةِ الِاسْتِرْضَاعِ، أَيْ: سَلَّمَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَبَوَيْنِ، وَرَضِيَ، وَكَانَ ذَلِكَ عَنِ اتِّفَاقٍ مِنْهُمَا، وَقَصْدِ خَيْرٍ، وَإِرَادَةِ مَعْرُوفٍ مِنَ الْأَمْرِ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ قَوْلُهُ: سَلَّمْتُمْ عَامًّا لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ تَغْلِيبًا، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْخِطَابُ لِلرِّجَالِ فَقَطْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِذَا سَلَّمْتُمْ لِمَنْ أَرَدْتُمُ اسْتِرْضَاعَهَا أَجْرَهَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا أَرَدْتُمْ إِيتَاءَهُ، أَيْ: إِعْطَاءَهُ إِلَى الْمُرْضِعَاتِ بِالْمَعْرُوفِ: أَيْ: بِمَا يَتَعَارَفُهُ النَّاسُ مِنْ أَجْرِ الْمُرْضِعَاتِ، مِنْ دُونِ مُمَاطَلَةٍ لَهُنَّ، أَوْ حَطِّ بَعْضِ مَا هُوَ لَهُنَّ مِنْ ذَلِكَ، فَإِنَّ عَدَمَ تَوْفِيرِ أَجْرِهِنَّ يَبْعَثُهُنَّ عَلَى التَّسَاهُلِ بِأَمْرِ الصَّبِيِّ وَالتَّفْرِيطِ فِي شَأْنِهِ.
Manası: Başka sütanne tutmak istediğiniz vakte kadar sizin için emzirdikleri sürenin hesabına göre annelere ücretlerini tastamam teslim ettiğiniz takdirde, çocuklarınızı annelerinden başkasına emzirtmenizde sizin için bir sakınca yoktur. Bunu Süfyân es-Sevrî ve Mücâhid söylemiştir. Katâde ve Zührî ise: Ayetin manası; sütanne tutma iradesinden ortaya koyduğunuz şeyi teslim ettiğinizde, yani anne babanın her biri teslimiyet gösterip razı olduğunda ve bu durum aralarındaki bir ittifaktan, bir hayır kastından ve meşru bir iradeden kaynaklandığında sakınca yoktur, şeklindedir. Buna göre { سَلَّمْتُمْ } kavli tağlib yoluyla kadın ve erkekleri kapsayan genel bir hitap olur; ilk görüşe göre ise hitap sadece erkekleredir. Denildi ki: Mana, emzirtmek istediğiniz sütanneye ücretini teslim ettiğiniz takdirde demektir; bu durumda anlam, sütannelere meşru ölçülerde vermeyi kastettiğiniz ücreti teslim ettiğinizde, yani emziren kadınların ücreti olarak insanların örfen bildiği miktarı onları oyalamaksızın yahut haklarından bir kısmını kısmaksızın verdiğiniz takdirde, şeklinde olur. Zira ücretlerinin tam verilmemesi, onların çocuğun bakımını hafife almalarına ve işinde kusur etmelerine yol açar.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَ
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, Mücâhid'den Cenab-ı Hakk'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَ } kavli hakkında şöyle rivayet etmişlerdir:
قَالَ: الْمُطَلَّقَاتُ.
O: 'Boşanmış kadınlardır' dedi.
حَوْلَيْنِ قَالَ: سَنَتَيْنِ. لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها يَقُولُ: لَا تأبى أن ترضعه لِتَشُقَّ عَلَى أَبِيهِ. وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ يقول: ولا يضارّ الولد بولده، فيمنع أمه أن ترضعه ليحزنها لذلك. وَعَلَى الْوارِثِ قَالَ: يَعْنِي: الْوَلِيَّ مَنْ كَانَ. مِثْلُ ذلِكَ قَالَ: النَّفَقَةُ بِالْمَعْرُوفِ، وَكَفَالَتُهُ، وَرِضَاعُهُ، إِنْ لَمْ يَكُنْ
{ حَوْلَيْنِ } için: İki yıl, dedi. { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } kavli için: Babasına güçlük çıkarmak maksadıyla onu emzirmekten kaçınmaz, der. { وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } kavli için: Baba da çocuğu sebebiyle kadına zarar vermez; onu üzmek için çocuğunu emzirmesine engel olmaz, der. { وَعَلَى الْوارِثِ } kavli için: Kim olursa olsun veli kastedilir, dedi. { مِثْلُ ذلِكَ } kavli için: Şayet
لِلْمَوْلُودِ مَالٌ، وَأَنْ لَا تُضَارَّ أُمُّهُ. فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ قَالَ: غَيْرُ مُسِيئِينَ فِي ظُلْمِ أَنْفُسِهِمَا وَلَا إِلَى صَبِيِّهِمَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا. وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ قَالَ: خِيفَةُ الضَّيْعَةِ عَلَى الصَّبِيِّ. فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: حِسَابُ مَا أُرْضِعَ بِهِ الصَّبِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جبير في تفسيره هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ هِيَ فِي الرَّجُلِ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ وَلَهُ مِنْهَا وَلَدٌ. وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ قَالَ: مَا أَعْطَيْتُمُ الظِّئْرَ مِنْ فَضْلٍ عَلَى أَجْرِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ قَالَ: إِنَّهَا الْمَرْأَةُ تُطَلَّقُ أَوْ يَمُوتُ عَنْهَا زَوْجُهَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الَّتِي تَضَعُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ: أَنَّهَا تُرْضِعُ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ، وَإِذَا وَضَعَتْ لِسَبْعَةِ أَشْهُرٍ أَرْضَعَتْ ثَلَاثَةً وعشرين شهرا، لتمام ثلاثين شهرا، وإذا وضعت لتسعة أشهر أرضعت إحدى وَعِشْرِينَ شَهْرًا، ثُمَّ تَلَا: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: عَلَى قَدْرِ الْمَيْسَرَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ لَيْسَ لَهَا أَنْ تُلْقِيَ وَلَدَهَا عَلَيْهِ وَلَا يَجِدُ مَنْ يُرْضِعُهُ، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُضَارَّهَا فَيَنْتَزِعَ مِنْهَا وَلَدَهَا وَهِيَ تُحِبُّ أَنْ تُرْضِعَهُ وَعَلَى الْوارِثِ قَالَ:
Çocuğun malı yoksa maruf üzere nafakası, bakımı, emzirilmesi ve annesine zarar verilmemesidir, dedi. { فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ } kavli için: Kendi nefislerine veya çocuklarına haksızlık ederek kötülük etmeksizin [anlaşırlarsa] onlara bir günah yoktur, dedi. { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } kavli için: Çocuğun zayi olmasından korkulması durumudur, dedi. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ } kavli için: Çocuğun emzirildiği sürenin hesabıdır, dedi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayetin tefsirinde şöyle dediğini rivayet etmiştir: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } kavliyle kastedilen; karısını boşayan ve ondan çocuğu olan adam hakkındadır. { إِذا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ } kavli hakkında ise: 'Sütanneye ücretinin üzerinde fazladan verdiğiniz şeydir' demiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde Zeyd b. Eslem'den Cenab-ı Hakk'ın: { وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: O, boşanan yahut kocası vefat eden kadındır. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan altı aylık doğuran kadın hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: O kadın tam iki yıl emzirir; yedi aylık doğurursa otuz ayı tamamlamak için yirmi üç ay emzirir; dokuz aylık doğurursa yirmi bir ay emzirir. Sonra: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } ayetini okudu. İbn Cerîr, Dahhâk'tan Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } kavli hakkında: 'Maddi imkânı ölçüsündedir' dediğini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den Cenab-ı Hakk'ın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } kavli hakkında şöyle rivayet etmişlerdir: Kadın emzirecek kimse bulamadığı halde çocuğu babasının üzerine atamaz; baba da kadın emzirmek istediği halde çocuğunu ondan çekip alarak ona zarar veremez. { وَعَلَى الْوارِثِ } kavli hakkında ise:
هُوَ وَلِيُّ الْمَيِّتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ، وَإِبْرَاهِيمَ، وَالشَّعْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوارِثِ قَالَ:
O, ölünün velisidir, dedi. İbn Ebî Hâtim; Atâ, İbrâhîm ve Şa'bî'den Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ } kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir:
هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ يُنْفِقُ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ، وَزَادَ: إِذَا كَانَ الْمَوْلُودُ لَا مَالَ لَهُ مِثْلُ الَّذِي عَلَى وَالِدِهِ مِنْ أَجْرِ الرَّضَاعِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ قَالَ: هُوَ الصَّبِيُّ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ قَالَ: لَا يُضَارُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فَإِنْ أَرادا فِصالًا قَالَ: الْفِطَامُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ. قَالَ: التَّشَاوُرُ فِيمَا دُونَ الْحَوْلَيْنِ، لَيْسَ لَهَا أَنْ تَفْطِمَهُ إِلَّا أَنْ يَرْضَى، وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يفطمه إلا أن ترضى.
O, çocuğun nafakası üzerine olan varisidir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den benzerini rivayet edip şunu eklemişlerdir: Şayet çocuğun malı yoksa babasına gereken emzirme ücretinin benzeri [ona aittir]. Abd b. Humeyd, Hasan'dan benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, İbn Sîrîn'den de yine benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Kabîsa b. Züeyb'den Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavli hakkında: 'O, bizzat çocuktur' dediğini rivayet etmiştir. Vekî', Abdullah b. Muğaffel'den benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan Cenab-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } kavli hakkında: 'Zarar vermez' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan { فَإِنْ أَرادا فِصالاً } kavli hakkında: 'Sütten kesmektir' dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle rivayet etmişlerdir: 'İki yıldan önceki istişaredir; baba razı olmadıkça kadının onu sütten kesme hakkı yoktur, kadın razı olmadıkça da babanın onu sütten kesme hakkı yoktur.'
وأخرجوا أيضا عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ قَالَ: أُمَّهُ أَوْ غَيْرَهَا. فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ قَالَ: إِذَا سَلَّمْتَ لَهَا أَجْرَهَا. مَا آتَيْتُمْ: مَا أَعْطَيْتُمْ.
Ayrıca Atâ'dan Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } kavli hakkında: 'Annesi veya başkasıdır' dediğini; { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ } kavli hakkında: 'Ona ücretini teslim ettiğiniz takdirdedir' dediğini; { مَا آتَيْتُمْ } kavli hakkında ise: 'Verdiğiniz şeydir' dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 234]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların hanımları, kendi başlarına dört ay on gün beklerler. Bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, kendileri hakkında meşru şekilde yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (234)”
لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ عِدَّةَ الطَّلَاقِ وَاتَّصَلَ بِذِكْرِهَا ذِكْرُ الْإِرْضَاعِ عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ، لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ عِدَّةَ الْوَفَاةِ مِثْلُ عِدَّةِ الطَّلَاقِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَالرِّجَالُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا، أَيْ: وَلَهُمْ زَوْجَاتٌ، فَالزَّوْجَاتُ يَتَرَبَّصْنَ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: تَقْدِيرُهُ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ ويذرون
Allâh Sübhânehû boşanma iddetini zikredip bunun peşinden emzirme konusunu getirince, ölüm iddetinin boşanma iddeti gibi olduğu zannedilmesin diye bunun hemen ardından ölüm iddetini zikretti. Zeccâc şöyle demiştir: Ayetin manası; 'İçinizden vefat edip geride eşler bırakan erkekler -yani geride eşleri kalanlar- var ya, işte o eşler beklerler' demektir. Ebû Alî el-Fârisî de şöyle demiştir: [Ayetin] takdiri; 'İçinizden vefat edip geride bırakanlar...
أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بَعْدَهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ، أَيْ: مِنْهُ. وَحَكَى الْمَهْدَوِيُّ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّ الْمَعْنَى: وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ وَقِيلَ التَّقْدِيرُ: وَأَزْوَاجُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ يَتَرَبَّصْنَ ذَكَرَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ، وَفِيهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَذَرُونَ أَزْواجاً لَا يُلَائِمُ ذَلِكَ التَّقْدِيرَ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنَ النَّكِرَةِ الْمُعَادَةِ الْمُغَايَرَةُ.
Eşleri onların ardından beklerler. Bu, tıpkı senin: 'Yağın iki menası bir dirhemedir' yani 'ondan iki menadır' demen gibidir. Mehdevî, Sîbeveyh'ten mananın: 'Size okunanlar arasında vefat edenler de vardır' şeklinde olduğunu nakletmiştir. Takdirin: 'İçinizden vefat edenlerin eşleri beklerler' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunu Keşşâf sahibi zikretmiştir. Ancak { وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } kavlinin bu takdire uygun düşmediği belirtilmiştir; çünkü tekrarlanan nekire lafızda zahir olan mananın başkalığıdır.
وَقَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ مِنَ الْكُوفِيِّينَ: إِنَّ الْخَبَرَ عَنِ: الَّذِينَ، مَتْرُوكٌ، وَالْقَصْدُ الْإِخْبَارُ عَنْ أَزْوَاجِهِمْ بِأَنَّهُنَّ يَتَرَبَّصْنَ.
Kûfeli nahivcilerden bazıları şöyle demişlerdir: { الَّذِينَ } lafzının haberi terk edilmiştir; asıl maksat, eşlerinin bekleyeceğini haber vermektir.
وَوَجْهُ الْحِكْمَةِ فِي جَعْلِ الْعِدَّةِ لِلْوَفَاةِ هَذَا الْمِقْدَارَ أَنَّ الْجَنِينَ الذَّكَرَ يَتَحَرَّكُ فِي الْغَالِبِ لِثَلَاثَةِ أَشْهُرٍ، وَالْأُنْثَى لِأَرْبَعَةٍ، فَزَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى ذَلِكَ عَشْرًا، لِأَنَّ الْجَنِينَ رُبَّمَا يَضْعُفُ عَنِ الْحَرَكَةِ فَتَتَأَخَّرُ حَرَكَتُهُ قَلِيلًا وَلَا تَتَأَخَّرُ عَنْ هَذَا الْأَجَلِ. وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْعُمُومُ، وَأَنَّ كُلَّ مَنْ مَاتَ عَنْهَا زَوْجُهَا تَكُونُ عِدَّتُهَا هَذِهِ الْعِدَّةَ، وَلَكِنَّهُ قَدْ خَصَّصَ هَذَا الْعُمُومَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الْجُمْهُورُ. وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ وَجَمَاعَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الْحَامِلَ تَعْتَدُّ بِآخِرِ الْأَجَلَيْنِ، جَمْعًا بَيْنَ الْعَامِّ وَالْخَاصِّ، وَإِعْمَالًا لَهُمَا، وَالْحَقُّ مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْعَامِّ وَالْخَاصِّ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ لَا يُنَاسِبُ قَوَانِينَ اللُّغَةِ وَلَا قَوَاعِدَ الشَّرْعِ، وَلَا مَعْنَى لِإِخْرَاجِ الْخَاصِّ مِنْ بَيْنِ أَفْرَادِ الْعَامِّ إِلَّا بَيَانُ أَنَّ حُكْمَهُ مُغَايِرٌ لِحُكْمِ الْعَامِّ وَمُخَالِفٌ لَهُ. وَقَدْ صَحَّ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ أَذِنَ لِسُبَيْعَةَ الْأَسْلَمِيَّةِ أَنْ تَتَزَوَّجَ بَعْدَ الْوَضْعِ وَالتَّرَبُّصُ الثَّانِي وَالتَّصَبُّرُ عَنِ النِّكَاحِ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ وَالْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ وَذَاتِ الْحَيْضِ وَالْآيِسَةِ، وَأَنَّ عِدَّتَهُنَّ جميعا للوفاة أربعة أشهر وعشر، وَقِيلَ إِنَّ عِدَّةَ الْأَمَةِ نِصْفُ عِدَّةِ الْحُرَّةِ شَهْرَانِ وَخَمْسَةُ أَيَّامٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِجْمَاعًا إِلَّا مَا يُحْكَى عَنِ الْأَصَمِّ فَإِنَّهُ سَوَّى بَيْنَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ، وَقَالَ الْبَاجِيُّ: وَلَا نَعْلَمُ فِي ذَلِكَ خِلَافًا إِلَّا مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ قَالَ عِدَّتُهَا عِدَّةُ الْحُرَّةِ، وَلَيْسَ بِالثَّابِتِ عَنْهُ، وَوَجْهُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَصَمُّ وَابْنُ سِيرِينَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْعُمُومِ، وَوَجْهُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَنْ عَدَاهُمَا قِيَاسُ عِدَّةِ الْوَفَاةِ عَلَى الْحَدِّ فَإِنَّهُ ينصف للأمة بقوله تعالى: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ . وَقَدْ تَقَدَّمَ حَدِيثُ: «طَلَاقِ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ» وَهُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ بِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ: إِلَّا جَعْلُ طَلَاقِهَا عَلَى النِّصْفِ مِنْ طَلَاقِ الْحُرَّةِ، وَعِدَّتِهَا عَلَى النِّصْفِ مِنْ عِدَّتِهَا، ولكنه لما لم يمكن أَنْ يُقَالَ طَلَاقُهَا تَطْلِيقَةٌ وَنِصْفٌ، وَعِدَّتُهَا حَيْضَةٌ وَنِصْفٌ، لِكَوْنِ ذَلِكَ لَا يُعْقَلُ، كَانَتْ عِدَّتُهَا وَطَلَاقُهَا ذَلِكَ الْقَدْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْحَدِيثِ جَبْرًا للكسر، ولكن هاهنا أمر يَمْنَعُ مِنْ هَذَا الْقِيَاسِ الَّذِي عَمِلَ بِهِ الْجُمْهُورُ، وَهُوَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي جَعْلِ عِدَّةِ الْوَفَاةِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ مَعْرِفَةِ خُلُوِّهَا مِنَ الْحَمْلِ، وَلَا يُعْرَفُ إِلَّا بِتِلْكَ الْمُدَّةِ، وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْحُرَّةِ وَالْأَمَةِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ، بِخِلَافِ كَوْنِ عِدَّتِهَا فِي غَيْرِ الْوَفَاةِ حَيْضَتَيْنِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُعْرَفُ بِهِ خُلُوُّ الرَّحِمِ، وَيُؤَيِّدُ عَدَمَ الْفَرْقِ مَا سَيَأْتِي فِي عِدَّةِ أُمِّ الْوَلَدِ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِدَّةِ أُمِّ الْوَلَدِ لِمَوْتِ سَيِّدِهَا. فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَمُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عبد العزيز، والأوزاعي، وإسحاق ابن رَاهَوَيْهِ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: إِنَّهَا تَعْتَدُّ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ لِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: لَا تَلْبِسُوا عَلَيْنَا سُنَّةَ نبينا ﷺ «عِدَّةُ أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا سيدها أربعة أشهر وعشر» . أخرجه أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وضعفه أحمد، وأبو عبيد. قال الدَّارَقُطْنِيُّ: الصَّوَابُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ. وَقَالَ طَاوُسٌ وَقَتَادَةُ: عدّتها
Vefat iddetinin bu miktar kılınmasındaki hikmet şudur: Erkek cenin çoğunlukla üç ayda, dişi cenin ise dört ayda hareket eder. Allah Sübhânehu buna on gün daha eklemiştir; çünkü cenin bazen hareket edemeyecek kadar zayıf olur ve hareketi biraz gecikebilir, fakat bu süreyi aşmaz. Bu ayetin zahiri umum (genellik) ifade eder; kocası vefat eden her kadının iddetinin bu süre olmasını gerektirir. Ancak bu umumu Allah Teâlâ'nın: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Gebe kadınların iddetleri ise yüklerini bırakmalarıdır” kavli tahsis etmiştir (sınırlandırmıştır). Cumhurun benimsediği görüş de budur. Bazı sahâbîlerden ve ilim ehlinden bir topluluktan ise, umum ile hususu (özel hükmü) cem edip her ikisini de yürürlükte kılmak adına, hamile kadının iki süreden en son dolanına göre iddet bekleyeceği rivayet edilmiştir. Hak olan cumhurun kavlidir; zira umum ile hususu bu şekilde cem etmek, ne dil kurallarına ne de şeriatın kaidelerine uygundur. Özel hükmün (hâs), genel hükmün (âmm) fertleri arasından çıkarılmasının tek anlamı, onun hükmünün genel hükümden farklı ve ona aykırı olduğunu açıklamaktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Subey‘a el-Eslemiyye'ye doğum yaptıktan sonra [hemen] evlenmesi için izin verdiği, ikinci bir beklemeye ve evlilikten geri durmaya [gerek görmediği] sahih olarak sabittir. Ayetin zahiri küçük ile büyük, hür ile cariye, hayız gören ile hayızdan kesilmiş olan (âyise) arasında fark gözetmez; hepsinin vefat iddetinin dört ay on gün olmasını gerektirir. Cariyelerin iddetinin hür kadının iddetinin yarısı olup iki ay beş gün olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Arabî: «Hür ile cariyeyi bir tutan Esam'dan nakledilenler müstesna, bu hususta icma vardır» demiştir. Bâcî ise: «İbn Sîrîn'den rivayet edilen 'Cariyenin iddeti hür kadının iddeti gibidir' sözü hariç bu hususta bir ihtilaf bilmiyoruz; bu da ondan sabit değildir» demiştir. Esam ile İbn Sîrîn'in görüşlerinin dayanağı bu ayetteki umumî ifadedir. Bu ikisi dışındakilerin görüşlerinin dayanağı ise vefat iddetini had cezalarına kıyas etmeleridir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “Onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir” kavliyle ceza cariyeye yarıya indirilmiştir. Nitekim « طَلَاقُ الْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ » «Cariyenin boşanması iki talak, iddeti ise iki hayızdır» hadisi daha önce geçmişti ve delil getirilmeye elverişlidir. Bundan maksat ise sadece onun boşanmasını hür kadının boşanmasının yarısı, iddetini de onun iddetinin yarısı kılmaktır. Fakat onun talakının bir buçuk talak, iddetinin de bir buçuk hayız olduğunu söylemek aklen mümkün olmadığından, kesirli kısmı tamamlamak (cebr) kabilinden iddeti ve talakı hadiste zikredilen o miktar olmuştur. Ancak burada cumhurun amel ettiği bu kıyasa engel olan bir husus vardır: O da vefat iddetinin dört ay on gün kılınmasındaki hikmetin, daha önce belirttiğimiz gibi rahmin gebelikten arınmış olduğunun anlaşılması oluşudur. Bu da ancak söz konusu süreyle bilinebilir ve böylesi bir durumda hür ile cariye arasında hiçbir fark yoktur; vefat dışındaki iddetin iki hayız olması ise bundan farklıdır, çünkü rahmin arınmış olduğu bununla anlaşılır. Bu fark gözetmeme durumunu, ümmüveledin (çocuk doğurmuş cariyenin) iddeti hakkında gelecektir olan açıklamalar da desteklemektedir. İlim ehli, efendisinin ölümü sebebiyle ümmüveledin iddeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, İbn Sîrîn, ez-Zührî, Ömer b. Abdilazîz, Evzâî, İshâk b. Râhûye ve bir rivayette Ahmed b. Hanbel şöyle demişlerdir: «Amr b. el-Âs'ın rivayet ettiği hadis sebebiyle o kadın dört ay on gün iddet bekler.» Amr b. el-Âs şöyle demiştir: «Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetini bize karıştırmayın: « عِدَّةُ أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا سَيِّدُهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ » «Efendisi ölen ümmüveledin iddeti dört ay on gündür».» Bunu Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Hâkim tahric etmiş, Hâkim sahih kabul etmiştir. Ahmed ve Ebû Ubeyd ise hadisi zayıf görmüştür. Dârekutnî: «Doğru olan, bunun mevkuf olmasıdır» demiştir. Tâvûs ve Katâde ise şöyle demişlerdir: «Onun iddeti
شَهْرَانِ وَخَمْسُ لَيَالٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالثَّوْرِيُّ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ: تَعْتَدُّ بِثَلَاثِ حِيَضٍ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَعَطَاءٍ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ: عِدَّتُهَا حَيْضَةٌ، وَغَيْرُ الْحَائِضِ شَهْرٌ، وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ عُمَرَ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمَكْحُولٌ، وَاللَّيْثُ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَالْجُمْهُورُ. قَوْلُهُ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ الْمُرَادُ بِالْبُلُوغِ هُنَا: انْقِضَاءُ الْعِدَّةِ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنَ التَّزَيُّنِ، وَالتَّعَرُّضِ لِلْخُطَّابِ بِالْمَعْرُوفِ الَّذِي لَا يُخَالِفُ شَرْعًا وَلَا عَادَةً مُسْتَحْسَنَةً.
iki ay beş gecedir. Ebû Hanîfe, ashâbı, Sevrî ve Hasan b. Sâlih: «Üç hayız iddet bekler» demişlerdir; bu, Ali, İbn Mes'ûd, Atâ ve İbrâhîm en-Nehaî'nin de kavlidir. Mâlik, Şâfiî ve kendisinden meşhur olan rivayette Ahmed ise: «İddeti bir hayızdır, hayız görmeyenin ise bir aydır» demişlerdir. İbn Ömer, Şa'bî, Mekhûl, Leys, Ebû Ubeyd, Ebû Sevr ve cumhur da bunu söylemektedir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerinin sonuna vardıklarında” kavlinde geçen büluğ ile kastedilen burada iddetin sona ermesidir. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” yani şeriata yahut güzel görülen örfe aykırı olmayan { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru bir şekilde” süslenmelerinde ve evlenmek isteyenlere arz-ı endam etmelerinde [bir günah yoktur].
وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِذَلِكَ: عَلَى وُجُوبِ الْإِحْدَادِ عَلَى الْمُعْتَدَّةِ عِدَّةَ الْوَفَاةِ. وقد ثبت ذلك فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا» وَكَذَلِكَ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا: النَّهْيُ عَنِ الْكُحْلِ لِمَنْ هِيَ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ. وَالْإِحْدَادُ: تَرْكُ الزِّينَةِ مِنَ الطِّيبِ، وَلُبْسِ الثِّيَابِ الْجَيِّدَةِ، وَالْحُلِيِّ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَلَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ ذَلِكَ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ، وَلَا خِلَافَ فِي عَدَمِ وُجُوبِهِ فِي عِدَّةِ الرَّجْعِيَّةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي عِدَّةِ الْبَائِنَةِ عَلَى قَوْلَيْنِ، وَمَحَلُّ ذَلِكَ كُتُبُ الْفُرُوعِ.
Bununla vefat iddeti bekleyen kadına ihdâdın (yas tutmanın/süslenmeyi terk etmenin) vacip olduğuna delil getirilmiştir. Sahîhayn ve diğerlerinde çeşitli yollarla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının, kocası dışında ölen bir kimse için üç günden fazla yas tutması helal değildir; kocası için ise dört ay on gün yas tutar» buyurduğu sabit olmuştur. Aynı şekilde Sahîhayn ve diğerlerinde, vefat iddetinde olan kadının sürme çekmesinin nehyedildiği de kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmuştur. İhdâd: güzel koku sürünmek, güzel elbiseler ve ziynet eşyaları giyinmek gibi süslenmeyi terk etmektir. Bunun vefat iddetinde vacip olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Ric'î (dönüşü mümkün olan) talak iddetinde vacip olmadığı hususunda da ihtilaf yoktur. Bâin talak iddetinde ise iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir; bunun yeri ise füru kitaplarıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا مَاتَ وَتَرَكَ امْرَأَتَهُ اعْتَدَّتْ سَنَةً فِي بَيْتِهِ يُنْفِقُ عَلَيْهَا مِنْ مَالِهِ. ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ الْآيَةَ، فَهَذِهِ عِدَّةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ حَامِلًا، فَعِدَّتُهَا أَنْ تَضَعَ مَا فِي بَطْنِهَا. وَقَالَ فِي ميراثها: وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ.. فَبَيَّنَ مِيرَاثَ الْمَرْأَةِ، وَتَرَكَ الْوَصِيَّةَ وَالنَّفَقَةَ فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ يَقُولُ: إِذَا طُلِّقَتِ الْمَرْأَةُ أَوْ مَاتَ عَنْهَا زَوْجُهَا، فَإِذَا انْقَضَّتْ عِدَّتُهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهَا أَنْ تَتَزَيَّنَ وَتَتَصَنَّعَ وَتَتَعَرَّضَ لِلتَّزْوِيجِ، فَذَلِكَ الْمَعْرُوفُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر عن أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: ضُمَّتْ هَذِهِ الْأَيَّامُ الْعَشْرُ إِلَى الْأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، لِأَنَّ فِي الْعَشْرِ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ يَقُولُ: إِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ يَعْنِي: أَوْلِيَاءَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَرِهَ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا الطِّيبَ وَالزِّينَةَ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَالْحَاكِمُ عَنِ الْفُرَيْعَةِ بِنْتِ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّهَا جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَسْأَلُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ، وَأَنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهَا أَبَقُوا حَتَّى إِذَا تَطَرَّفَ الْقَدُومَ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ، قَالَتْ: فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْنِي فِي مَنْزِلٍ يَمْلِكُهُ وَلَا نَفَقَةٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نعم، فانصرفت حتى إذا كنت فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ فَدَعَانِي أَوْ أَمَرَ بِي فَدُعِيتُ، فَقَالَ: كَيْفَ قُلْتِ؟ قَالَتْ: فَرَدَدْتُ إِلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي، فَقَالَ: امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يبلغ الكتاب أجله. قالت: فاعتددت فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، قَالَتْ: فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ أَرْسَلَ إِلَيَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذلك فأخبرته، فاتبعه وقضى به.
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden ölenler...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bir adam öldüğünde geride eşini bıraktığı zaman, kadın kocasının evinde bir yıl iddet bekler ve kocasının malından nafakası karşılanırdı. Sonra Allah: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanlar...” ayetini indirdi; böylece hamile olması müstesna, kocası vefat eden kadının iddeti bu oldu; zira hamile kadının iddeti karnındakini doğurmasıdır. Kadının mirası hakkında da: { وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } “Bıraktıklarınızdan onların hakkı dörtte birdir...” buyurarak kadının mirasını açıkladı; [bir yıllık] vasiyeti ve nafakayı terk etti (yürürlükten kaldırdı). { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “[İddet] sürelerini doldurdukları zaman, artık üzerinize bir günah yoktur” buyruğunda ise şöyle demektedir: Kadın boşandığı veya kocası öldüğü zaman, iddeti bittiğinde süslenmesinde, kendine çekidüzen vermesinde ve evlenmeye talip olmasında (istekli görünmesinde) bir sakınca yoktur; işte ma'ruf olan budur. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu on gün dört aya eklendi; çünkü onuncu günde ona ruh üflenir. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerini doldurdukları zaman” kavli hakkında: «İddetleri sona erdiği zaman demektir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Artık üzerinize bir günah yoktur” kavli hakkında: «Yani [kadının] velileri üzerine [bir günah yoktur]» dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim, İbn Abbâs'tan: Kocası vefat eden kadının koku sürünmesini ve süslenmesini mekruh gördüğünü rivayet etmişlerdir. Mâlik, Abdürrezzâk ve Sünen sahipleri rivayet etmiş, Tirmizî ve Hâkim de Ebû Saîd el-Hudrî'nin kız kardeşi Fürey'a binti Mâlik b. Sinân'dan naklederek sahih olduğunu belirtmişlerdir: Fürey'a, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek Benî Hudre'deki ailesinin yanına dönmek için izin istedi. Kocası, kaçan kölelerini aramak üzere çıkmış, nihayet Kudûm civarına ulaştığında onlara yetişmiş ve köleler onu öldürmüştü. Fürey'a dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ailemin yanına döneyim mi? Zira kocam bana ait bir ev ve nafaka bırakmadı' diye sordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet» buyurdu. Bunun üzerine ayrıldım; nihayet hücrede (odada) veya mescitte bulunduğum sırada beni çağırdı -yahut çağrılmamı emretti de çağrıldım- ve: «Nasıl demiştin?» buyurdu. Ben de kocamın durumuna dair kendisine anlattığım kıssayı tekrar ettim. Bunun üzerine: «Emredilen süre (iddet) doluncaya kadar evinde kal» buyurdu." Fürey'a dedi ki: "Ben de orada dört ay on gün iddet bekledim. Osman b. Affân zamanı gelince bana haber gönderip bu konuyu sordu; ben de ona anlattım. O da buna uydu ve bununla hükmetti."
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 235]
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)
{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) } “(İddet beklemekte olan) kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı biçimde çıtlatmanızda yahut içinizde gizlemenizde size bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, sakın onlarla gizlice sözleşmeyin. Farz olan bekleme süresi sona ermedikçe nikâh akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah, çok bağışlayandır, halîmdir (cezalandırmakta acele etmeyendir). (235)”
الْجُنَاحُ: الْإِثْمُ، أَيْ: لَا إِثْمَ عَلَيْكُمْ وَالتَّعْرِيضُ: ضِدُّ التَّصْرِيحِ، وَهُوَ مِنْ عَرَضَ الشَّيْءَ، أَيْ: جَانَبَهُ، كَأَنَّهُ يَحُومُ بِهِ حَوْلَ الشَّيْءِ وَلَا يُظْهِرُهُ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِكَ: عَرَّضْتُ الرَّجُلَ، أَيْ: أَهْدَيْتُ لَهُ. وَمِنْهُ:
el-Cunâh (الْجُنَاحُ): Günah demektir; yani sizin üzerinize bir günah yoktur. et-Ta'rîz (التَّعْرِيضُ): Açıkça söylemenin (tasrih) zıddıdır; bu da 'bir şeyin yan tarafında olmak' anlamındaki 'arada'ş-şey' (عَرَضَ الشَّيْءَ) kökünden gelir; sanki kişi o şeyin etrafında dolanır da onu açığa vurmaz gibidir. Denildi ki: Bu, 'adama hediye verdim' manasındaki 'arradtu'r-racul' (عَرَّضْتُ الرَّجُلَ) sözünden gelir. Nitekim bundan dolayı şöyle denilmiştir:
أَنَّ رَكْبًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَرَّضُوا رسول الله ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ ثِيَابًا بِيضًا، أَيْ: أَهْدَوْا لَهُمَا، فَالْمُعَرِّضُ بِالْكَلَامِ يُوصِلُ إِلَى صَاحِبِهِ كَلَامًا يَفْهَمُ مَعْنَاهُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْكِنَايَةِ وَالتَّعْرِيضِ، أَنَّ الْكِنَايَةَ: أَنْ يَذْكُرَ الشَّيْءَ بِغَيْرِ لَفْظِهِ الْمَوْضُوعِ لَهُ. وَالتَّعْرِيضُ: أَنْ يَذْكُرَ شَيْئًا يَدُلُّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ لَمْ يَذْكُرْهُ، كَمَا يَقُولُ الْمُحْتَاجُ لِلْمُحْتَاجِ إِلَيْهِ: جِئْتُكَ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ، وَلِأَنْظُرَ إِلَى وَجْهِكَ الْكَرِيمِ، وَلِذَلِكَ قَالُوا:
Müslümanlardan bir süvari birliği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'e beyaz elbiseler sundular (hediye ettiler), yani ikisine hediye verdiler. Sözü üstü kapalı söyleyen (muarrız) kimse de muhatabına manasını anlayacağı bir söz ulaştırır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Kinaye ile ta'rîz arasındaki fark şudur: Kinaye, bir şeyi kendisi için vazedilmiş lafzın dışındaki bir lafızla zikretmektir. Ta'rîz ise, zikretmediği bir şeye delalet edecek başka bir şeyi zikretmektir; nitekim bir şeye ihtiyacı olan kimsenin, kendisine ihtiyaç duyulan kimseye: «Sana selam vermek ve mübarek yüzüne bakmak için geldim» demesi gibi. Bundan dolayı şair şöyle demiştir:
وحسبك بالتسليم منّي تقاضيا كأنه إِمَالَةُ الْكَلَامِ إِلَى عَرَضٍ يَدُلُّ عَلَى الْغَرَضِ، وَيُسَمَّى: التَّلْوِيحُ، لِأَنَّهُ يَلُوحُ مِنْهُ مَا يُرِيدُهُ. انْتَهَى. وَالْخِطْبَةُ بِالْكَسْرِ: مَا يَفْعَلُهُ الطَّالِبُ مِنَ الطَّلَبِ، وَالِاسْتِلْطَافِ بِالْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، يُقَالُ: خَطَبَهَا يَخْطُبُهَا خِطْبَةً وَخِطْبًا.
«Benden sana verilen selam, bir talep olarak sana yeter.» Bu sanki sözü, asıl maksada delalet eden dolaylı bir yöne meylettirmek gibidir; buna 'telvîh' de denir, çünkü istenen şey ondan parıldayıp görünür. (İktibas sonu). Hıtbe (الْخِطْبَةُ) esre ile: İsteyenin yaptığı talep ve sözle yahut fiille gönül alma çabasıdır; 'kadına talip oldu/dünür gitti' manasında 'hatabehâ yahtubuhâ hıtbeten ve hıtben' denilir.
وَأَمَّا الْخُطْبَةُ بِضَمِّ الْخَاءِ: فَهِيَ الْكَلَامُ الَّذِي يَقُومُ بِهِ الرَّجُلُ خَاطِبًا. وَقَوْلُهُ: أَكْنَنْتُمْ مَعْنَاهُ: سَتَرْتُمْ، وَأَضْمَرْتُمْ مِنَ التَّزْوِيجِ بَعْدَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ. وَالْإِكْنَانُ: التَّسَتُّرُ وَالْإِخْفَاءُ، يُقَالُ: أَكْنَنْتُهُ وَكَنَنْتُهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
Hutbe (الْخُطْبَةُ) ise damme ile: Kişinin hatip olarak irad ettiği konuşmadır. { أَكْنَنْتُمْ } kavlinin anlamı: İddetin bitiminden sonra evlenmeyi içinizde sakladınız, gizlediniz demektir. el-İknân (الْإِكْنَانُ): Örtünmek ve gizlemektir; 'eknentühû' ve 'kenentühû' aynı anlamda kullanılır.
وَمِنْهُ: بِيضٌ مَكْنُونٌ، وَدُرٌّ مَكْنُونٌ. وَمِنْهُ أَيْضًا: أَكَنَّ الْبَيْتُ صَاحِبَهُ، أَيْ: سَتَرَهُ. وَقَوْلُهُ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ أَيْ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ لَا تَصْبِرُونَ عَنِ النُّطْقِ لَهُنَّ بِرَغْبَتِكُمْ فِيهِنَّ، فَرَخَّصَ لَكُمْ فِي التَّعْرِيضِ دُونَ التَّصْرِيحِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ فِيهِ طَرَفًا مِنَ التَّوْبِيخِ كَقَوْلِهِ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ . وَقَوْلُهُ: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا مَعْنَاهُ: عَلَى سِرٍّ، فَحَذَفَ الْحَرْفَ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى السِّرِّ، فَقِيلَ: مَعْنَاهُ: نِكَاحًا، أَيْ: لَا يَقُلِ الرَّجُلُ لِهَذِهِ الْمُعْتَدَّةِ تَزَوَّجِينِي، بَلْ يُعَرِّضُ تَعْرِيضًا. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ هَذَا جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَقِيلَ السِّرُّ: الزِّنَا، أَيْ:
Nitekim 'saklı yumurta' (bîdun meknûn) ve 'saklı inci' (dürrün meknûn) ifadeleri bundandır. Yine 'ev sahibini örttü/gizledi' manasındaki 'ekenne'l-beytü sâhibehû' sözü de bundandır. Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } kavli; yani Allah, onlara duyduğunuz rağbeti kendilerine dile getirmeye sabredemeyeceğinizi bildi de açıkça söylemeyi değil, üstü kapalı çıtlatmayı size ruhsat kıldı demektir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bunda Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah, kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi” kavlinde olduğu gibi bir nebze azarlama payı vardır. { وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } kavlinin manası ise 'gizli bir şey üzere [sözleşmeyin]' demektir; harf(-i cer) hazfedilmiştir, çünkü fiil iki mef'ûle geçişli değildir. Âlimler 'sır'rın anlamında ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki, bunun anlamı nikahtır; yani adam bu iddet bekleyen kadına 'benimle evlen' demesin, aksine üstü kapalı çıtlatsın. Âlimlerin cumhuru ayetin manasının bu olduğu görüşüne varmıştır. Denildi ki sır: Zinadır; yani:
لَا يَكُنْ مِنْكُمْ مُوَاعَدَةٌ عَلَى الزِّنَا فِي الْعِدَّةِ ثُمَّ التَّزْوِيجِ بَعْدَهَا. قَالَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَأَبُو مِجْلَزٍ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحُطَيْئَةِ:
İddet esnasında zina üzere sözleşip ardından iddet bitince evlenmek üzere aranızda bir muahede olmasın demektir. Bunu Câbir b. Zeyd, Ebû Miclez, Hasan, Katâde, Dahhâk ve en-Nehaî söylemiş, İbn Cerîr et-Taberî de bunu tercih etmiştir. Hutay'e'nin şu sözü de bu kabildendir:
وَيَحْرُمُ سِرُّ جَارَتِهِمْ عَلَيْهِمْ ... وَيَأْكُلُ جَارُهُمْ أُنُفَ الْقِصَاعِ
«Komşularının gizli şeyleri (mahremiyet/zina) onlara haramdır... Komşuları ise çanakların en seçkin yerinden yer.»
وَقِيلَ: السِّرُّ: الْجِمَاعُ، أَيْ: لَا تَصِفُوا أَنْفُسَكُمْ لَهُنَّ بِكَثْرَةِ الْجِمَاعِ تَرْغِيبًا لَهُنَّ فِي النِّكَاحِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Denildi ki sır: Cinsel ilişkidir; yani onları nikaha teşvik etmek maksadıyla kendinizi onlara çok cinsel ilişkide bulunan kimseler olarak nitelemeyin. İmrüülkays'ın şu beytinde olduğu gibi Şâfiî ayetin manasında bu görüşe meyletmiştir:
أَلَا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْيَوْمَ أَنَّنِي ... كَبِرْتُ وَأَنْ لَا يُحْسِنَ السِّرَّ أمثالي
«Haberin olsun ki Besbâse bugün benim yaşlandığımı... ve benim gibilerin sırrı (cinsel ilişkiyi) güzel yapamayacağını iddia etti.»
ومثله قول الأعشى:
A'şâ'nın şu sözü de bunun gibidir:
فلن يطلبوا سرّها للغنى ... ولن يسلموها لإزهادها
«Ne zenginliğinden ötürü onun sırrını (nikâhını) talep ederler... ne de fakirliğinden ötürü onu terk edip yüzüstü bırakırlar.»
أَرَادَ: تَطْلُبُونَ نِكَاحَهَا لِكَثْرَةِ مَالِهَا، وَلَنْ تُسَلِّمُوهَا لقلة مالها، والاستدراك بقوله: وَلكِنْ مِنْ مُقَدَّرٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ سَتَذْكُرُونَهُنَّ أَيْ: فَاذْكُرُوهُنَّ وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
Bununla: 'Malının çokluğundan ötürü onunla nikahı talep edersiniz, malının azlığından ötürü de onu terk edip bırakmazsınız' demek istemiştir. { وَلكِنْ } buyruğu ile yapılan istidrak, { سَتَذْكُرُونَهُنَّ } lafzının delalet ettiği takdiri mahzuf bir cümledendir; yani 'onları anın, lâkin onlarla gizlice sözleşmeyin' demektir. İbn Atiyye şöyle demiştir:
أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْكَلَامَ مَعَ الْمُعْتَدَّةِ بِمَا هُوَ رَفَثٌ: مِنْ ذِكْرِ جِمَاعٍ، أَوْ تَحْرِيضٍ عَلَيْهِ، لَا يَجُوزُ. وَقَالَ أَيْضًا:
«Ümmet, iddet bekleyen kadınla müstehcen (refes) sayılan; cinsel ilişkiyi anmak yahut buna kışkırtmak gibi konularda konuşmanın caiz olmadığı hususunda icma etmiştir.» Yine şöyle demiştir:
أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى كَرَاهَةِ الْمُوَاعَدَةِ فِي الْعِدَّةِ لِلْمَرْأَةِ فِي نَفْسِهَا، وَلِلْأَبِ فِي ابْنَتِهِ الْبِكْرِ وَلِلسَّيِّدِ فِي أَمَتِهِ. قَوْلُهُ:
«Ümmet; iddet süresi içinde kadının bizzat kendisiyle, babanın bakire kızı hakkında ve efendinin cariyesi hakkında [evlilik için] sözleşmesinin mekruh olduğu hususunda icma etmiştir.» Allah Teâlâ'nın:
إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً قِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى: لَكِنْ، وَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ: هُوَ مَا أُبِيحَ مِنَ التعريض. ومنه صَاحِبُ الْكَشَّافِ أَنْ يَكُونَ مُنْقَطِعًا وَقَالَ: هُوَ مُسْتَثْنًى مِنْ قَوْلِهِ: لَا تُواعِدُوهُنَّ أَيْ:
{ إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } kavli hakkında denildi ki: Bu, 'lâkin' manasında münkati bir istisnadır; ma'rûf söz ise üstü kapalı çıtlatma (ta'rîz) kabilinden mubah kılınan sözdür. Keşşâf sahibi bunun münkati olmasını menedip şöyle demiştir: Bu, { لَا تُواعِدُوهُنَّ } kavlinden müstesnadır; yani:
لَا تُوَاعِدُوهُنَّ مُوَاعِدَةً قَطُّ إِلَّا مُوَاعَدَةً مَعْرُوفَةً غَيْرَ مُنْكَرَةٍ، فَجَعَلَهُ عَلَى هَذَا اسْتِثْنَاءً مُفَرَّغًا، وَوَجْهُ مَنْعِ كَوْنِهِ مُنْقَطِعًا: أَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى جَعْلِ التَّعْرِيضِ مَوْعُودًا وَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ التَّعْرِيضَ طَرِيقُ الْمُوَاعِدَةِ، لَا أَنَّهُ الْمَوْعُودُ فِي نَفْسِهِ. قَوْلُهُ: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي مَعْنَى الْعَزْمِ، يُقَالُ: عَزَمَ الشَّيْءَ، وَعَزَمَ عليه، والمعنى هنا: لا تعزموا على عقدة النِّكَاحِ ثُمَّ حَذَفَ عَلَى. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَالْحَذْفُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا يُقَاسُ عَلَيْهِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَلَا تَعْقِدُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ، لِأَنَّ مَعْنَى تَعْزِمُوا وَتَعْقِدُوا وَاحِدٌ وَقِيلَ: إِنَّ الْعَزْمَ عَلَى الْفِعْلِ يَتَقَدَّمُهُ فَيَكُونُ فِي هَذَا النَّهْيِ مُبَالَغَةٌ، لِأَنَّهُ إِذَا نُهِيَ عَنِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَى الشَّيْءِ، كَانَ النَّهْيُ عَنْ ذَلِكَ الشَّيْءِ بِالْأَوْلَى. قَوْلُهُ: حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ يُرِيدُ حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ، وَالْكِتَابُ هُنَا:
«Onlarla meşru ve yadırganmayan bir sözleşme dışında kesinlikle hiçbir sözleşme yapmayın» demektir. Böylece o, bunu müferrağ istisna kılmıştır. Bunun münkati olmasının menedilme gerekçesi ise şudur: Bu durum üstü kapalı çıtlatmayı vadedilen bir şey kılmaya götürür, oysa durum böyle değildir; çünkü ta'rîz sözleşmenin bir yoludur, bizzat vadedilen şeyin kendisi değildir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } kavline gelince: Azim kelimesinin manasına dair açıklama daha önce geçmişti. Bir şeye niyet etmek/kesin karar vermek manasında 'azeme'ş-şey'e' ve 'azeme aleyhi' denilir. Buradaki mana ise: Nikâh akdine kesin karar vermeyin demektir; sonra 'alâ' harf-i cerri hazfedilmiştir. Sîbeveyhi: 'Bu ayetteki hazif kıyas kabul etmez' demiştir. Nehhas ise: 'Mananın «nikâh akdini bağlamayın» şeklinde olması caizdir; zira te'zimû (kesin karar vermek) ile ta'kıdû (bağlamak/akit yapmak) manası birdir' demiştir. Denildi ki: Bir fiile azmetmek o fiilden önce gelir; dolayısıyla bu nehiyde bir mübalağa vardır, zira bir şeyin öncüsünden nehyedilmişse, o şeyin kendisinden nehyedilmesi evleviyetle geçerlidir. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } kavli: İddet sona erinceye kadar demektir. Buradaki 'el-kitâb' (الْكِتَابُ):
هُوَ الْحَدُّ، وَالْقَدْرُ الَّذِي رُسِمَ مِنَ الْمُدَّةِ، سَمَّاهُ: كِتَابًا، لِكَوْنِهِ مَحْدُودًا، وَمَفْرُوضًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً وَهَذَا الْحُكْمُ أَعْنِي: تَحْرِيمَ عَقْدِ النِّكَاحِ فِي الْعِدَّةِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.
Süreden belirlenen ve takdir edilen sınırdır; sınırlandırılmış ve farz kılınmış olmasından ötürü onu 'kitap' diye isimlendirmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” buyurmuştur. Bu hüküm, yani iddet esnasında nikâh akdi yapmanın haramlığı hususunda icma vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ قَالَ: التَّعْرِيضُ أَنْ تَقُولَ: إِنِّي أُرِيدُ التَّزْوِيجَ، وَإِنِّي لَأُحِبُّ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا وَأَمْرِهَا، وَإِنَّ مِنْ شَأْنِي النِّسَاءَ، وَلَوَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ يَسَّرَ لِيَ امْرَأَةً صَالِحَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَنَّهُ يَقُولُ لَهَا: إِنْ رَأَيْتِ أَنْ لَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ، وَلَوَدِدْتُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ هَيَّأَ بَيْنِي وَبَيْنَكِ، وَنَحْوَ هَذَا مِنَ الْكَلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: يَقُولُ إِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ، وَلَوَدِدْتُ أَنِّي تَزَوَّجْتُكِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَكْنَنْتُمْ قَالَ: أَسْرَرْتُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ قَالَ: بِالْخَطِيئَةِ.
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Üstü kapalı çıtlatma; 'Ben evlenmek istiyorum, şöyle şöyle vasıfları olan bir kadını çok severim, kadınlar benim işimdir (arzu duyduğum şeydir), Allah'ın bana saliha bir kadın nasip etmesini pek arzu ederdim' demendir. İbn Cerîr ondan, kişinin kadına: 'Eğer uygun görürsen benden önce davranıp başkasına varma, Allah'ın benimle senin aranı birleştirmesini pek arzu ederdim' ve bu kabilden sözler söylemesi olduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Kişi 'Ben sana gerçekten rağbet ediyorum, seninle evlenmeyi pek arzu ederdim' der. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasan'dan { أَوْ أَكْنَنْتُمْ } kavli hakkında: «Gizlediğiniz» dediğini nakletmişlerdir. Abdürrezzâk da Dahhâk'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Hasan'dan { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } kavli hakkında: «Günahla/kötülükle» dediğini nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: ذِكْرُهُ إِيَّاهَا فِي نَفْسِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: «Kişinin onu içinden anmasıdır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
قَالَ: يَقُولُ لَهَا إِنِّي عَاشِقٌ، وَعَاهِدِينِي أَنْ لَا تَتَزَوَّجِي غَيْرِي، وَنَحْوَ هَذَا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنْ رَأَيْتِ أَنْ لَا تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ.
Dedi ki: Kişinin ona 'Ben aşığım, benden başkasıyla evlenmeyeceğine dair bana söz ver' ve benzeri şeyler söylemesidir; { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “meşru bir söz söylemeniz müstesna” buyruğu ise onun: 'Eğer uygun görürsen benden önce davranıp başkasına varma' sözüdür.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي السِّرِّ: أَنَّهُ الزِّنَا، كَانَ الرَّجُلُ يَدْخُلُ مِنْ أَجْلِ الزِّنَا وَهُوَ يُعَرِّضُ بِالنِّكَاحِ. وَأَخْرَجَ عبد الرزاق، وابن المنذر فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً قَالَ: يَقُولُ إِنَّكِ لِجَمِيلَةٌ، وَإِنَّكِ إِلَيَّ خَيْرٌ، وَإِنَّ النِّسَاءَ مِنْ حَاجَتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قوله: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ
İbn Cerîr ondan [İbn Abbâs'tan] «es-Sırr» hakkında: Bunun zina olduğu, kişinin [aslında] zina kastıyla kadının yanına girdiği halde nikâh imasında bulunduğu şeklinde rivayet etmiştir. Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “meşru bir söz söylemeniz müstesna” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: [Kişinin kadına] 'Gerçekten sen güzelsin, benim için hayırlısın ve şüphesiz kadınlar benim ihtiyacımdır' demesidir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } “nikâh akdini bağlamaya kalkışmayın” kavli hakkında [şöyle dediğini] rivayet etmişlerdir:
قَالَ: لَا تَنْكِحُوا حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ قال: حتى تنقضي العدّة.
Dedi ki: { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } kavline kadar nikâh kıymayın; dedi ki: İddet sona erinceye kadar.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٦ الى ٢٣٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 236 - 237]
لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)
{ لَا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) } “Kendilerine el sürmediğiniz veya kendileri için bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Durumu geniş olan gücüne göre, darlıkta olan da gücüne göre onları güzel bir şekilde faydalandırsın (müt'alarını versin). Bu, iyilik edenler üzerine bir haktır. (236) Eğer onlara bir mehir belirler de kendilerine el sürmeden önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır; ancak kadınların bağışlaması yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (237)”
الْمُرَادُ بِالْجُنَاحِ هُنَا: التَّبِعَةُ مِنَ الْمَهْرِ وَنَحْوِهِ، فَرَفْعُهُ رَفْعٌ لِذَلِكَ، أَيْ: لَا تَبِعَةَ عَلَيْكُمْ بِالْمَهْرِ وَنَحْوِهِ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ عَلَى الصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ هِيَ مَصْدَرِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ الْمُضَافِ:
Burada cünâh (günah) ile kastedilen: Mehir ve benzeri sorumluluklardır; dolayısıyla bunun kaldırılması bu sorumluluğun kaldırılmasıdır. Yani zikredilen sıfat üzere kadınları boşarsanız mehir ve benzeri hususlarda üzerinize bir sorumluluk yoktur. { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } kavlindeki «mâ» (مَا), muzafın takdiriyle mastariyye-i zarfiyyedir:
أَيْ مُدَّةُ عَدَمِ مَسِيسِكُمْ. وَنَقَلَ أَبُو الْبَقَاءِ: أَنَّهَا شَرْطِيَّةٌ مِنْ بَابِ اعْتِرَاضِ الشَّرْطِ عَلَى الشَّرْطِ لِيَكُونَ الثَّانِي قَيْدًا لِلْأَوَّلِ كَمَا فِي قَوْلِكَ: إِنْ تَأْتِنِي إِنْ تُحْسِنْ إِلَيَّ أُكْرِمْكَ، أَيْ: إِنْ تَأْتِنِي مُحْسِنًا إِلَيَّ وَالْمَعْنَى: إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ غَيْرَ مَاسِّينَ لَهُنَّ. وَقِيلَ: إِنَّهَا مَوْصُولَةٌ، أَيْ: إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ اللَّاتِي لَمْ تَمَسُّوهُنَّ، وَهَكَذَا اخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ:
Yani onlara dokunmadığınız müddetçe demektir. Ebü'l-Bekâ ise bunun, tıpkı senin: «Bana gelirsen, bana iyilik edersen sana ikram ederim» yani «bana iyilik ederek gelirsen» sözünde olduğu gibi, ikincisinin birincisine kayıt olması için şartın şart üzerine dahil olması babından bir şart edatı olduğunu nakletmiştir; mana da: «Onlara dokunmamış olarak kendilerini boşarsanız» demektir. Denildi ki o mevsûledir; yani «kendilerine el sürmediğiniz kadınları boşarsanız» demektir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın:
أَوْ تَفْرِضُوا فَقِيلَ: أَوْ: بِمَعْنَى إِلَّا، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَفْرِضُوا وَقِيلَ: بِمَعْنَى: حَتَّى، أَيْ: حَتَّى تَفْرِضُوا وَقِيلَ: بِمَعْنَى: الْوَاوِ، أَيْ: وَتَفْرِضُوا. وَلَسْتُ أَرَى لِهَذَا التَّطْوِيلِ وَجْهًا، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَوْضَحُ مِنْ أَنْ يَلْتَبِسَ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ رَفَعَ الْجُنَاحَ عَنِ الْمُطَلِّقِينَ مَا لَمْ يَقَعْ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ: أَيْ مُدَّةُ انْتِفَاءِ ذَلِكَ الْأَحَدِ، وَلَا يَنْتَفِي الْأَحَدُ الْمُبْهَمُ إِلَّا بِانْتِفَاءِ الْأَمْرَيْنِ مَعًا، فإن وجد المسيس وجب المسمى أو مهر الْمِثْلِ، وَإِنْ وُجِدَ الْفَرْضُ وَجَبَ نِصْفُهُ مَعَ عَدَمِ الْمَسِيسِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا جُنَاحٌ، أَيِ: الْمُسَمَّى، أَوْ نِصْفُهُ، أَوْ مَهْرُ الْمِثْلِ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُطَلَّقَاتِ أَرْبَعٌ:
{ أَوْ تَفْرِضُوا } kavlinde de ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki «ev» (أَوْ), «illâ» (إِلَّا) manasındadır; yani «bir mehir belirlemeniz müstesna». Denildi ki: «Hattâ» (حَتَّى) manasındadır; yani «bir mehir belirleyinceye kadar». Denildi ki: «Vâv» (الْوَاوُ) manasındadır; yani «ve bir mehir belirlerseniz». Ben bu uzatmanın bir vechini görmüyorum; ayetin manası kapalı kalmayacak kadar açıktır. Zira Allah Teâlâ, iki durumdan biri vuku bulmadığı müddetçe boşayanlardan sorumluluğu kaldırmıştır; yani o tek durumun olmaması müddetince. Müphem olan tek durum ise ancak her iki durumun birden olmamasıyla kalkar. Şayet el sürme (cinsel ilişki) bulunursa belirlenen mehir veya mehr-i misil vacip olur; şayet mehir belirleme bulunur da el sürme bulunmazsa mehrin yarısı vacip olur. Bunların her biri ise bir sorumluluktur (cünâhtır); yani belirlenen mehir, yarısı yahut mehr-i misil. Bil ki boşanan kadınlar dört kısımdır:
مُطَلَّقَةٌ مَدْخُولٌ بِهَا مَفْرُوضٌ لَهَا، وَهِيَ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيهَا نَهْيُ الْأَزْوَاجِ عَنْ أَنْ يَأْخُذُوا مِمَّا آتَوْهُنَّ شَيْئًا، وَأَنَّ عِدَّتَهُنَّ ثَلَاثَةُ قُرُوءٍ. وَمُطَلَّقَةٌ غَيْرُ مَفْرُوضٍ لَهَا وَلَا مَدْخُولٍ بِهَا، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ هُنَا فَلَا مَهْرَ لَهَا، بَلِ الْمُتْعَةُ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ أَنَّ غَيْرَ الْمَدْخُولِ بِهَا إِذَا طُلِّقَتْ فَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا. وَمُطَلَّقَةٌ مَفْرُوضٌ لَهَا غَيْرُ مَدْخُولٍ بِهَا، وَهِيَ المذكورة بقوله تعالى هُنَا: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً، وَمُطَلَّقَةٌ مَدْخُولٌ بِهَا غَيْرُ مَفْرُوضٍ لَهَا، وَهِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ مَا لَمْ تُجَامِعُوهُنَّ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: «مِنْ قَبْلِ أَنْ تُجَامِعُوهُنَّ» أَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ:
Zifafa girilmiş ve kendisi için mehir belirlenmiş boşanmış kadın: Bu, bu ayetten önce zikri geçen kadındır ki onda kocaların verdiklerinden hiçbir şeyi geri almamaları ve iddetlerinin üç kur' olduğu hükmü yer almıştır. Kendisi için mehir belirlenmemiş ve zifafa girilmemiş boşanmış kadın: İşte burada zikredilen kadındır; onun için mehir yoktur, bilakis müt'a vardır. Ahzâb Suresi'nde zifafa girilmemiş kadının boşandığında üzerinde iddet bulunmadığı açıklanmıştır. Kendisi için mehir belirlenmiş fakat zifafa girilmemiş boşanmış kadın: Allah Teâlâ'nın burada: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } kavliyle zikrettiği kadındır. Zifafa girilmiş fakat kendisi için mehir belirlenmemiş boşanmış kadın: Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } kavlinde zikrettiği kadındır. { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } kavliyle murat edilen: Kendileriyle cinsel ilişkide bulunmadığınız müddetçe demektir. İbn Mes'ûd: «Kendileriyle cinsel ilişkide bulunmanızdan önce» şeklinde okumuştur; bunu ondan İbn Cerîr rivayet etmiştir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım:
«مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ» وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: «تَمَاسُوهُنَّ» مِنَ الْمُفَاعَلَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْفَرِيضَةِ هُنَا: تَسْمِيَةُ الْمَهْرِ.
«مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ» şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise müfâale babından «تَمَاسُوهُنَّ» şeklinde okumuşlardır. Burada ferîza (فَرِيضَةً) ile kastedilen: Mehrin belirlenmesidir.
قَوْلُهُ: وَمَتِّعُوهُنَّ أَيْ: أَعْطُوهُنَّ شَيْئًا يَكُونُ مَتَاعًا لَهُنَّ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ الْوُجُوبُ، وَبِهِ قَالَ عَلِيٌّ، وَابْنُ عُمَرَ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو قِلَابَةَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ. وَمِنْ أَدِلَّةِ الوجوب قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا وَقَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَالْقَاضِي شُرَيْحٌ، وَغَيْرُهُمْ:
Allah Teâlâ'nın: { وَمَتِّعُوهُنَّ } kavli; yani kendilerine faydalanacakları bir meta verin demektir. Emrin zahiri vücub ifade eder; Ali, İbn Ömer, Hasan-ı Basrî, Saîd b. Cübeyr, Ebû Kılâbe, Zührî, Katâde ve Dahhâk bu görüştedir. Vücubun delillerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine el sürmeden önce onları boşadığınız zaman, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur. Bu durumda onları müt'alandırın (faydalandırın) ve güzellikle salıverin.” Mâlik, Ebû Ubeyd, Kādî Şüreyh ve başkaları ise şöyle demişlerdir:
إِنَّ الْمُتْعَةَ لِلْمُطَلَّقَةِ الْمَذْكُورَةِ مَنْدُوبَةٌ لَا وَاجِبَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ وَلَوْ كَانَتْ واجبة لأطلقها
[Bazılarına göre ise] zikredilen boşanan kadın için müt'a vacip değil menduptur; zira Allah Teâlâ: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerin üzerine bir borçtur” buyurmuştur. Şayet vacip olsaydı onu,
عَلَى الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ، وَيُجَابُ عَنْهُ: بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُنَافِي الْوُجُوبَ، بَلْ هُوَ تَأْكِيدٌ لَهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى:
bütün mahlukat üzerine mutlak kılardı. Buna şöyle cevap verilir: Bu ifade vücuba aykırı değildir, bilakis diğer ayetteki:
حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ أَيْ: أَنَّ الْوَفَاءَ بِذَلِكَ وَالْقِيَامَ بِهِ شَأْنُ أهل التقوى، كل مُسْلِمٍ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ وَقَعَ الْخِلَافُ أَيْضًا: هَلِ الْمُتْعَةُ مَشْرُوعَةٌ لِغَيْرِ هَذِهِ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَالْفَرْضِ أَمْ لَيْسَتْ بِمَشْرُوعَةٍ إِلَّا لَهَا فَقَطْ؟ فَقِيلَ: إِنَّهَا مَشْرُوعَةٌ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَعَطَاءٌ وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا هَلْ هِيَ وَاجِبَةٌ فِي غَيْرِ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْفَرْضِ أَمْ مَنْدُوبَةٌ فَقَطْ؟ وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ وبقوله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا وَالْآيَةُ الْأُولَى عَامَّةٌ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ، وَالثَّانِيَةُ فِي أزواج النبي ﷺ وَقَدْ كُنَّ مَفْرُوضًا لَهُنَّ مَدْخُولًا بِهِنَّ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّهَا تَجِبُ لِلْمُطَلَّقَةِ إِذَا طُلِّقَتْ قَبْلَ الْمَسِيسِ وَإِنْ كَانَتْ مَفْرُوضًا لها لقوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي فِي الْأَحْزَابِ نَسَخَتِ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى: أَنَّ الْمُتْعَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالتَّسْمِيَةِ، لِأَنَّ الْمَدْخُولَ بِهَا تَسْتَحِقُّ جَمِيعَ الْمُسَمَّى، أَوْ مَهْرَ الْمِثْلِ، وَغَيْرَ الْمَدْخُولَةِ الَّتِي قَدْ فَرَضَ لَهَا زَوْجُهَا فَرِيضَةً، أَيْ: سَمَّى لَهَا مَهْرًا، وَطَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ، تَسْتَحِقُّ نِصْفَ الْمُسَمَّى، وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِهَذَا ابْنُ عُمَرَ، وَمُجَاهِدٌ. وَقَدْ وَقَعَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ قَبْلَ الدُّخُولِ وَالْفَرْضِ لَا تَسْتَحِقُّ إِلَّا الْمُتْعَةَ إِذَا كَانَتْ حُرَّةً. وَأَمَّا إِذَا كَانَتْ أَمَةً فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ لَهَا الْمُتْعَةَ، وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ: لَا مُتْعَةَ لَهَا لِأَنَّهَا تَكُونُ لِسَيِّدِهَا، وهو لا يستحق ما لا فِي مُقَابِلِ تَأَذِّي مَمْلُوكَتِهِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا شَرَعَ الْمُتْعَةَ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الدُّخُولِ وَالْفَرْضِ، لِكَوْنِهَا تَتَأَذَّى بِالطَّلَاقِ قَبْلَ ذَلِكَ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الْمُتْعَةِ الْمَشْرُوعَةِ هَلْ هِيَ مُقَدَّرَةٌ بِقَدْرٍ أَمْ لَا؟ فَقَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ: لَا حَدَّ لَهَا مَعْرُوفٌ، بَلْ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُتْعَةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنَّهُ إِذَا تَنَازَعَ الزَّوْجَانِ فِي قَدْرِ الْمُتْعَةِ وَجَبَ لها نصف مهر مثلها، ولا ينقص عن خَمْسَةِ دَرَاهِمَ، لِأَنَّ أَقَلَّ الْمَهْرِ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ. وَلِلسَّلَفِ فِيهَا أَقْوَالٌ سَيَأْتِي ذِكْرُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
{ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri üzerine bir haktır” kavlinde olduğu gibi onu pekiştirmedir; yani bunu yerine getirmek ve ifa etmek takva ehlinin şânındandır; her Müslümanın da Allah Teâlâ'dan sakınması (takvalı olması) vaciptir. Müt'anın, el sürmeden ve mehir belirlemeden önce boşanan bu kadından başkası için de meşru olup olmadığı yoksa sadece ona mı has kılındığı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Her boşanan kadın için meşru olduğu söylenmiştir; İbn Abbâs, İbn Ömer, Atâ, Câbir b. Zeyd, Saîd b. Cübeyr, Ebü'l-Âliye, Hasan-ı Basrî, iki kavlinden birinde Şâfiî, Ahmed ve İshâk bu görüşe varmışlardır; fakat onlar zifaf ve mehir belirlemeden önce boşanan kadın dışındakilerde bunun vacip mi yoksa sadece mendup mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlar Allah Teâlâ'nın: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınlar için meşru şekilde bir müt'a (faydalanma hakkı) vardır; bu takva sahipleri üzerine bir haktır” kavlini ve Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَزِينَتَها فَتَعالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَراحاً جَمِيلًا } “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız gelin size müt'anızı vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim'” kavlini delil getirmişlerdir. Birinci ayet her boşanmış kadın için umumidir, ikincisi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkındadır ki onlar kendileri için mehir belirlenmiş ve zifafa girilmiş kadınlardı. Saîd b. el-Müseyyeb: Kadın için mehir belirlenmiş olsa bile, şayet el sürülmeden önce boşanırsa müt'a vacip olur demiştir; zira Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ } buyurmaktadır. Dedi ki: Ahzâb'daki bu ayet Bakara'dakini neshetmiştir. İlim ehlinden bir cemaat ise müt'anın, zifaf ve mehir tayininden önce boşanan kadına mahsus olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü zifafa girilen kadın belirlenen mehrin tamamını veya mehr-i misli hak eder; kocası kendisine bir farîza belirlemiş, yani mehir tayin etmiş olup da zifaftan önce boşadığı zifafa girilmemiş kadın ise belirlenen mehrin yarısını hak eder. Bunu söyleyenler arasında İbn Ömer ve Mücâhid de vardır. Zifaf ve mehir tayininden önce boşanan kadının hür olması halinde sadece müt'ayı hak edeceği hususunda icma vuku bulmuştur. Cariye olması halinde ise cumhur onun da müt'a hakkı olduğu görüşüne varmıştır; Evzâî ve Sevrî ise: «Onun müt'ası yoktur, çünkü o efendisine ait olur; efendisi ise cariyesinin eziyet görmesi karşılığında bir malı hak edemez. Zira Allah Teâlâ, müt'ayı zifaf ve mehir tayininden önce boşanan kadına ancak bundan önce boşanmakla eziyet görmesi sebebiyle meşru kılmıştır» demişlerdir. Meşru kılınan müt'anın belirli bir miktarla takdir edilip edilmediği hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Mâlik ve yeni kavlinde Şâfiî: «Onun bilinen bir sınırı yoktur, bilakis müt'a isminin üzerine düştüğü şeydir» demişlerdir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: «Karı koca müt'anın miktarında çekişirlerse, kadına kendi emsalinin mehr-i mislinin yarısı vacip olur ve beş dirhemden az olamaz; zira mehrin en azı on dirhemdir.» Selefin bu hususta inşallah zikri gelecek olan başka görüşleri de vardır.
وَقَوْلُهُ: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ فِي ذَلِكَ بِحَالِ الزَّوْجِ، فَالْمُتْعَةُ مِنَ الْغَنِيِّ فَوْقَ الْمُتْعَةِ من الفقير. وقرأ الْجُمْهُورُ: عَلَى الْمُوسِعِ بِسُكُونِ الْوَاوِ وَكَسْرِ السِّينِ، وَهُوَ الَّذِي اتَّسَعَتْ حَالُهُ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ: بِفَتْحِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ وَفَتْحِهَا. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: قَدْرُهُ بِسُكُونِ الدَّالِ فِيهِمَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ بِفَتْحِ الدَّالِ فِيهِمَا. قَالَ الْأَخْفَشُ وَغَيْرُهُ: هُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، وَهَكَذَا يُقْرَأُ فِي قَوْلِهِ تعالى: فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها . وقوله: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ والمقتر: المقلّ، ومتاعا: مصدر مؤكد لِقَوْلِهِ:
Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Durumu geniş olan gücüne göre, darlıkta olan da gücüne göre” kavli, bu hususta itibarın kocanın haline göre olduğuna delalet eder; dolayısıyla zenginin vereceği müt'a fakirin vereceği müt'anın üstündedir. Cumhur «عَلَى الْمُوسِعِ» lafzını vâv'ın sükûnu ve sîn'in kesresiyle okumuştur; bu da hali genişleyen kimsedir. Ebû Hayve ise vâv'ın fethası, sîn'in şeddesi ve fethasıyla okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım, her iki yerde de dâl'ın sükûnuyla «قَدْرُهُ» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım ise her iki yerde de dâl'ın fethasıyla «قَدَرُهُ» şeklinde okumuşlardır. Ahfeş ve başkaları: «Bunlar iki fasih lügattir» demişlerdir; Allah Teâlâ'nın: { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها } “Vadiler kendi miktarınca sel olup aktı” kavlinde ve: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kavlinde de böyle okunur. el-Muktir (الْمُقْتِرُ): Fakir/darda olan kimsedir. { مَتاعاً } lafzı ise Allah Teâlâ'nın:
وَمَتِّعُوهُنَّ، وَالْمَعْرُوفُ: مَا عُرِفَ فِي الشَّرْعِ، وَالْعَادَةِ الْمُوَافِقَةِ لَهُ. وَقَوْلُهُ: حَقًّا وَصْفٌ لِقَوْلِهِ:
{ وَمَتِّعُوهُنَّ } kavlini pekiştiren tekit mastarıdır. el-Ma'rûf (الْمَعْرُوفُ) ise: Şeriatta bilinen ve ona uygun düşen örftür. { حَقًّا } kavli ise Allah Teâlâ'nın:
مَتاعاً أَوْ: مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا، يُقَالُ: حَقَّقْتُ عَلَيْهِ الْقَضَاءَ وَأَحْقَقْتُ، أَيْ:
{ مَتاعاً } kavlinin sıfatıdır; yahut mahzuf bir fiilin mastarıdır, yani 'bu hak olarak sabit oldu' demektir. 'Hükmü ona vacip kıldım' anlamında 'hakkaktu aleyhi'l-kadâe ve ahkaktu' denilir; yani:
أَوْجَبْتُ. قَوْلُهُ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ الْآيَةَ، فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ المتعة لا تجب لهذه المطلقة
vacip kıldım [demektir]. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Eğer kendilerine el sürmeden (zifafa girmeden) onları boşarsanız...” ayet-i kerimesinde, bu şekilde boşanan kadına müt'anın vacip olmadığına delil vardır;
لِوُقُوعِهَا فِي مُقَابَلَةِ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْفَرْضِ الَّتِي تَسْتَحِقُّ الْمُتْعَةَ. وَقَوْلُهُ: فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ أَيْ:
zira bu kadın, zifaf ve mehir tayininden önce boşanan ve müt'ayı hak eden kadının karşılığında yer almıştır. Allah Teâlâ'nın: { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } kavli ise; yani:
فَالْوَاجِبُ عَلَيْكُمْ نِصْفُ مَا سَمَّيْتُمْ لَهُنَّ مِنَ الْمَهْرِ، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَنِصْفُ بِالرَّفْعِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَا الْجُمْهُورِ: بِالنَّصْبِ، أَيْ: فَادْفَعُوا نِصْفَ مَا فَرَضْتُمْ، وَقُرِئَ أَيْضًا: بِضَمِّ النُّونِ وَكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَدْ وَقَعَ الِاتِّفَاقُ أَيْضًا عَلَى: أَنَّ الْمَرْأَةَ الَّتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهَا زَوْجُهَا وَمَاتَ وَقَدْ فَرَضَ لَهَا مَهْرًا تَسْتَحِقُّهُ كَامِلًا بِالْمَوْتِ، وَلَهَا الْمِيرَاثُ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْخَلْوَةِ: هَلْ تَقُومُ مَقَامَ الدُّخُولِ وَتَسْتَحِقُّ الْمَرْأَةُ بِهَا كَمَالَ الْمَهْرِ كَمَا تَسْتَحِقُّهُ بِالدُّخُولِ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْقَدِيمِ، وَالْكُوفِيُّونَ، وَالْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَتَجِبُ عِنْدَهُمْ أَيْضًا الْعِدَّةُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الْجَدِيدِ: لَا يَجِبُ إِلَّا نِصْفُ الْمَهْرِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ الْمَسِيسَ هُوَ الْجِمَاعُ، وَلَا تَجِبُ عِنْدَهُ الْعِدَّةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ. قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَيِ: الْمُطَلَّقَاتُ، وَمَعْنَاهُ: يَتْرُكْنَ وَيَصْفَحْنَ، وَوَزْنُهُ يَفْعَلْنَ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، وَقِيلَ: مُنْقَطِعٌ، وَمَعْنَاهُ: يَتْرُكْنَ النِّصْفَ الَّذِي يَجِبُ لَهُنَّ عَلَى الْأَزْوَاجِ. وَلَمْ تَسْقُطِ النُّونُ مَعَ إِنَّ، لِأَنَّ جَمْعَ الْمُؤَنَّثِ فِي الْمُضَارِعِ عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الرَّفْعِ، وَالنَّصْبِ، وَالْجَزْمِ لِكَوْنِ النُّونِ ضَمِيرًا، وَلَيْسَتْ بِعَلَامَةِ إِعْرَابٍ كَمَا فِي الْمُذَكَّرِ فِي قَوْلِكَ: الرِّجَالُ يَعْفُونَ، وَهَذَا عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ. وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ يَعْنِي: الرِّجَالَ وَهُوَ ضَعِيفٌ لَفْظًا. ومعنى قوله:
Onlar için belirlediğiniz mehrin yarısı üzerinize vaciptir demektir ve bu hususta icma vardır. Cumhur «فَنِصْفُ» lafzını ref' ile okumuştur. Cumhur dışındakiler ise «fennısfe» şeklinde nasb ile okumuşlardır; yani 'belirlediğinizin yarısını ödeyiniz' demektir. Nûn harfinin dammesi ve kesresiyle de okunmuştur ki bunlar iki lügattir. Kocası kendisiyle zifafa girmemiş olan ve mehrini belirledikten sonra ölen kadının, ölümle mehrin tamamını hak edeceği, ayrıca mirastan pay alıp iddet beklemesi gerektiği hususunda da ittifak vuku bulmuştur. Halvetin (baş başa kalmanın) zifaf yerine geçip geçmeyeceği ve kadının zifafta hak ettiği gibi onunla da mehrin tamamını hak edip etmeyeceği hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik, eski kavlinde Şâfiî, Kûfeliler, Hulefâ-yi Râşidîn ve ilim ehlinin cumhuru birinci görüşe varmışlardır; onlara göre iddet beklemek de vaciptir. Şâfiî yeni kavlinde ise: «Ancak mehrin yarısı vacip olur» demiştir ki daha önce el sürmenin (mesîsin) cinsel ilişki olduğu geçtiğinden dolayı ayetin zahiri de budur; ona göre iddet de vacip değildir. Seleften bir cemaat de bu görüşe varmıştır. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } kavli; yani boşanan kadınlar bağışlarsa demektir. Manası: Vazgeçerler ve hakkı terk ederler demektir; vezni 'yef'ulne'dir (يَفْعُلْنَ). Bu, en genel durumdan yapılmış bir müferrağ istisnadır; münkati olduğu da söylenmiştir. Manası: Kocaları üzerinde kendilerine vacip olan yarım mehri bağışlarlar demektir. 'İn' ile birlikte nûn düşmemiştir; çünkü muzari fiildeki cem-i müennes nûnu, tıpkı erkeklerdeki 'er-ricâlü ya'fûne' sözünde olduğu gibi bir irap alameti değil zamir olduğundan ref', nasb ve cezm halinde tek bir durum üzere bulunur. Müfessirlerin cumhuru bu görüştedir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den ise: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } kavliyle erkekleri kastettiğini söylediği rivayet edilmiştir ki bu lafız ve mana bakımından zayıftır. Allah Teâlâ'nın:
أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ قَوْلِهِ: «إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ» لِأَنَّ الْأَوَّلَ مَبْنِيٌّ وَهَذَا مُعْرَبٌ قِيلَ هُوَ الزَّوْجُ، وَبِهِ قَالَ جُبَيْرُ بْنُ مُطْعِمٍ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَشُرَيْحٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعِكْرِمَةُ، وَنَافِعٌ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَالضَّحَّاكُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَأَبُو مِجْلَزٍ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، وَإِيَاسُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَمَكْحُولٌ، وَمُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ، وَهُوَ الْجَدِيدُ مِنْ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَابْنُ شُبْرُمَةَ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَفِي هَذَا الْقَوْلِ قُوَّةٌ وَضَعْفٌ أَمَّا قُوَّتُهُ: فَلِكَوْنِ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ حَقِيقَةً هُوَ الزَّوْجُ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي إِلَيْهِ رَفْعُهُ بِالطَّلَاقِ، وَأَمَّا ضَعْفُهُ فَلِكَوْنِ الْعَفْوِ مِنْهُ غَيْرَ مَعْقُولٍ، وَمَا قَالُوا بِهِ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِعَفْوِهِ أَنْ يُعْطِيَهَا الْمَهْرَ كَامِلًا غَيْرَ ظَاهِرٍ.
{ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır” kavlinin manası ise «إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ» kavlinin mahalline matuftur; zira birincisi mebni, bu ise mu'rabdır. Denildi ki o kocadır; Cübeyr b. Mut'ım, Saîd b. el-Müseyyeb, Şüreyh, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Şa'bî, İkrime, Nâfi', İbn Sîrîn, Dahhâk, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî, Câbir b. Zeyd, Ebû Miclez, Rebî' b. Enes, İyâs b. Muâviye, Mekhûl ve Mukâtil b. Hayyân bunu söylemişlerdir; Şâfiî'nin iki kavlinden yeni olanı da budur; Ebû Hanîfe ve ashâbı, Sevrî, İbn Şübrüme ve Evzâî de bunu söylemiş, İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Bu görüşte hem bir kuvvet hem de bir zayıflık vardır. Kuvvetli yönü şudur: Çünkü nikâh bağı gerçekte elinde bulunan kişi kocadır; zira nikâhı talakla kaldırmak onun elindedir. Zayıf yönü ise: Ondan bir bağışın (afvin) tasavvur edilememesidir; onun affından maksadın mehri kadına tastamam vermesi olduğuna dair söyledikleri ise zahir değildir.
لِأَنَّ الْعَفْوَ لَا يُطْلَقُ على الزيادة. وقيل: المراد بقوله: أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ هُوَ الْوَلِيُّ، وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ، وَعَلْقَمَةُ، وَالْحَسَنُ، وَطَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَأَبُو الزِّنَادِ، وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَرَبِيعَةُ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ يَزِيدَ، وَالشَّعْبِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ فِي قَوْلِهِ الْقَدِيمِ، وَفِيهِ قُوَّةٌ وَضَعْفٌ أَمَّا قُوَّتُهُ فَلِكَوْنِ مَعْنَى الْعَفْوِ فِيهِ مَعْقُولًا وَأَمَّا ضَعْفُهُ فَلِكَوْنِ عُقْدَةِ النِّكَاحِ بِيَدِ الزَّوْجِ لَا بِيَدِهِ، وَمِمَّا يَزِيدُ هَذَا الْقَوْلَ ضَعْفًا:
Çünkü 'afv' (bağışlama) lafzı ziyade (fazladan verme) için kullanılmaz. Denildi ki: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } kavliyle kastedilen velidir; Nehaî, Alkame, Hasan, Tâvûs, Atâ, Ebü'z-Zinâd, Zeyd b. Eslem, Rebîa, Zührî, Esved b. Yezîd, Şa'bî, Katâde, Mâlik ve eski kavlinde Şâfiî bunu söylemişlerdir. Bunda da bir kuvvet ve bir zayıflık vardır: Kuvvetli yönü, bundaki afv manasının akla uygun olmasıdır; zayıf yönü ise nikâh bağının velinin değil kocanın elinde bulunmasıdır. Bu görüşün zayıflığını artıran hususlardan biri de şudur:
أَنَّهُ لَيْسَ لِلْوَلِيِّ أَنْ يَعْفُوَ عَنِ الزَّوْجِ مِمَّا لَا يَمْلِكُهُ. وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ لَا يَمْلِكُ شَيْئًا مِنْ مَالِهَا، وَالْمَهْرُ مَالُهَا. فَالرَّاجِحُ مَا قَالَهُ الْأَوَّلُونَ لِوَجْهَيْنِ، الْأَوَّلُ: أَنَّ الزَّوْجَ هُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ حَقِيقَةً.
Velinin, mülkiyetinde olmayan bir şeyi koca lehine bağışlama yetkisi yoktur. Nitekim Kurtubî, velinin kadının malından hiçbir şeye malik olamayacağı ve mehrin de kadının malı olduğu hususunda icma nakletmiştir. Dolayısıyla racih olan, birinci gruptakilerin söylediğidir; bu da iki gerekçeyledir: Birincisi: Nikâh bağı gerçek manada elinde bulunan kişi kocadır.
الثَّانِي: أَنَّ عَفْوَهُ بِإِكْمَالِ الْمَهْرِ هُوَ صَادِرٌ عَنِ الْمَالِكِ مُطْلَقِ التَّصَرُّفِ بِخِلَافِ الْوَلِيِّ، وَتَسْمِيَةُ الزِّيَادَةِ عَفْوًا وَإِنْ كَانَ خِلَافَ الظَّاهِرِ، لَكِنَّ لَمَّا كَانَ الْغَالِبُ أَنَّهُمْ يَسُوقُونَ الْمَهْرَ كَامِلًا عِنْدَ الْعَقْدِ كَانَ الْعَفْوُ مَعْقُولًا، لِأَنَّهُ تَرَكَهُ لَهَا وَلَمْ يَسْتَرْجِعِ النِّصْفَ مِنْهُ، وَلَا يَحْتَاجُ فِي هَذَا إِلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ كَمَا فِي الْكَشَّافِ، لِأَنَّهُ
İkincisi: Kocanın mehri tamamlayarak bağışlaması, velinin aksine mutlak tasarruf sahibi olan malikten sadır olmaktadır. Fazlalığı 'afv' diye isimlendirmek her ne kadar zahire muhalif gibi dursa da, onların akit esnasında mehrin tamamını peşin ödemeleri galip adet olduğundan bu afv makuldür; çünkü mehrin yarısını kadına bırakmış ve onu geri istememiştir. Bu hususta Keşşâf'ta geçtiği gibi bunun müşâkele (söz uyumu) kabilinden olduğunu söylemeye ihtiyaç yoktur; zira bu,
عَفْوٌ حَقِيقِيٌّ، أَيْ: تَرْكٌ لِمَا يُسْتَحَقُّ الْمُطَالَبَةُ بِهِ، إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ مُشَاكَلَةٌ، أَوْ يَطِيبَ فِي تَوْفِيَةِ الْمُهْرِ قَبْلَ أَنْ يَسُوقَهُ الزَّوْجُ. قَوْلُهُ: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى قِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ تَغْلِيبًا وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَقَرَأَ أَبُو نَهِيكٍ، وَالشَّعْبِيُّ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، فَيَكُونُ الْخِطَابُ مَعَ الرِّجَالِ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى مَا رَجَّحْنَاهُ مِنْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ هُوَ الزَّوْجُ، لِأَنَّ عَفْوَ الْوَلِيِّ عَنْ شَيْءٍ لَا يَمْلِكُهُ لَيْسَ هُوَ أَقْرَبَ إِلَى التَّقْوَى، بَلْ أَقْرَبُ إِلَى الظُّلْمِ وَالْجَوْرِ. قَوْلُهُ: وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِضَمِّ الْوَاوِ وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ: بِكَسْرِهَا، وَقَرَأَ عَلِيٌّ، وَمُجَاهِدٌ، وَأَبُو حَيْوَةَ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: وَلَا تَنَاسَوُا وَالْمَعْنَى: أَنَّ الزَّوْجَيْنِ لَا يَنْسَيَانِ التَّفَضُّلَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الْآخَرِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ: أَنْ تَتَفَضَّلَ الْمَرْأَةُ بِالْعَفْوِ عَنِ النِّصْفِ، وَيَتَفَضَّلَ الرَّجُلُ عَلَيْهَا بِإِكْمَالِ الْمَهْرِ، وَهُوَ إِرْشَادٌ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ مِنَ الْأَزْوَاجِ إِلَى تَرْكِ التَّقَصِّي عَلَى بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَالْمُسَامَحَةِ فِيمَا يَسْتَغْرِقُهُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ لِلْوَصْلَةِ التي قد وقعت بينهما مِنْ إِفْضَاءِ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ، وَهِيَ وَصْلَةٌ لَا يُشْبِهُهَا وَصْلَةٌ، فَمِنْ رِعَايَةِ حَقِّهَا وَمَعْرِفَتِهَا حَقَّ مَعْرِفَتِهَا الْحِرْصُ مِنْهُمَا عَلَى التَّسَامُحِ.
hakiki bir afvdır; yani talep edilmesi hak olan bir şeyin terk edilmesidir; meğerki koca mehri teslim etmeden önce mehrin tamamını vermeye gönüllü olduğunda müşâkele olduğu söylensin. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır” kavli hakkında denildi ki: Bu, tağlîb yoluyla hem erkeklere hem de kadınlara hitaptır. Cumhur bunu üstten iki noktalı te ile «تَعْفُوا» şeklinde okumuştur. Ebû Nehîk ve Şa'bî ise alttan iki noktalı ye ile «يعفوا» şeklinde okumuşlardır; bu durumda hitap erkeklerle olur. Bunda, nikâh bağı elinde bulunanın koca olduğuna dair tercih ettiğimiz görüşe bir delil vardır; zira velinin malik olmadığı bir şeyi bağışlaması takvaya daha yakın değil, bilakis zulüm ve haksızlığa daha yakındır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın” kavlini cumhur vâv'ın dammesiyle okumuştur. Yahyâ b. Ya'mer ise vâv'ın kesresiyle okumuştur. Ali, Mücâhid, Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise «وَلَا تَنَاسَوُا» şeklinde okumuşlardır. Manası: Eşlerin her birinin diğerine lütuf ve ihsanda bulunmayı unutmamasıdır; kadının yarım mehri bağışlayarak lütufta bulunması, erkeğin de mehri tamamlayarak ona ihsanda bulunması bu kabildendir. Bu, evli olan erkek ve kadınlara birbirlerine karşı ince hesaplara girmeyi bırakmaları, aralarında meydana gelen ve birbirleriyle birleşip kaynaşmaktan doğan bağ sebebiyle birinin diğerinden alacağı hususunda müsamahakar davranmaları için bir irşattır. Bu bağ, benzeri bulunmayan bir bağdır; dolayısıyla onun hakkını gözetmek ve kadrini hakkıyla bilmek, her ikisinin de müsamahakar davranmaya hırslı olmasını gerektirir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ فِيهِ مِنْ تَرْغِيبِ الْمُحْسِنِ وَتَرْهِيبِ غَيْرِهِ مَا لَا يَخْفَى.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavlinde ise iyilik edeni teşvik, diğerini ise sakındırma hususunda gizli kalmayacak derecede açık bir uyarı vardır.