وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً قَالَ: الْمَسُّ: النِّكَاحُ، وَالْفَرِيضَةُ: الصداق وَمَتِّعُوهُنَّ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “...onlara dokunmadığınız veya onlara bir mehir belirlemediğiniz sürece...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: el-Mess (dokunmak), nikâh [cinsel ilişki]; el-ferîda ise mehirdir. [Ayetin devamındaki] { وَمَتِّعُوهُنَّ } “Onlara mut'a (hediye/geçimlik) verin” ifadesi hakkında da şöyle demiştir:
هُوَ عَلَى الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَلَمْ يُسَمِّ لَهَا صَدَاقًا، ثُمَّ يُطَلِّقُهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُمَتِّعَهَا عَلَى قَدْرِ عُسْرِهِ وَيُسْرِهِ، فَإِنْ كَانَ مُوسِرًا مَتَّعَهَا بِخَادِمٍ، وَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا مَتَّعَهَا بِثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مُتْعَةُ الطَّلَاقِ: أَعْلَاهَا الْخَادِمُ وَدُونَ ذَلِكَ الْوَرِقُ، وَدُونَ ذَلِكَ الْكُسْوَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ عُمَرَ قَالَ: أَدْنَى مَا يَكُونُ مِنَ الْمُتْعَةِ ثَلَاثُونَ دِرْهَمًا.
Bu, bir kadınla evlenip ona bir mehir belirlemeyen, ardından da onunla zifafa girmeden önce kendisini boşayan erkek içindir. Allah ona, darlık ve zenginlik durumuna göre o kadına mut'a vermesini emretmiştir. Eğer zengin ise ona bir hizmetçi ile mut'a verir; eğer fakir ise üç parça elbise veya benzeri bir şeyle mut'a verir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Boşanma mut'asının en yükseği bir hizmetçi, bundan daha düşüğü gümüş [para], bundan daha düşüğü ise giysidir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ömer rivayet etmiştir; [İbn Ömer] şöyle demiştir: Mut'anın en azı otuz dirhemdir.
وَرَوَى الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ: أَنَّهُ مَتَّعَ بِعِشْرِينَ أَلْفًا وَرُقَاقٍ مِنْ عَسَلٍ. وَعَنْ شُرَيْحٍ: أَنَّهُ مَتَّعَ بِخَمْسِمِائَةِ دِرْهَمٍ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ: أَنَّهُ مَتَّعَ بِعَشَرَةِ آلَافٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ: أَنَّهُ كَانَ يُمَتِّعُ بِالْخَادِمِ وَالنَّفَقَةِ أَوْ بِالْكُسْوَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ قَالَ الْمَسُّ: الْجِمَاعُ، فَلَهَا نِصْفُ صَدَاقِهَا، وَلَيْسَ لَهَا أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ. وَهِيَ الْمَرْأَةُ الثَّيِّبُ وَالْبِكْرُ يُزَوِّجُهَا غَيْرُ أَبِيهَا، فَجَعَلَ اللَّهُ الْعَفْوَ لَهُنَّ إِنْ شِئْنَ عَفَوْنَ بِتَرْكِهِنَّ، وَإِنْ شِئْنَ أَخَذْنَ نصف الصداق أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَهُوَ أَبُو الْجَارِيَةِ الْبِكْرِ، جُعِلَ الْعَفْوُ إِلَيْهِ لَيْسَ لَهَا مَعَهُ أَمْرٌ إِذَا طُلِّقَتْ مَا كَانَتْ فِي حِجْرِهِ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ فَيَخْلُو بِهَا وَلَا يَمَسُّهَا ثُمَّ يُطَلِّقُهَا: لَيْسَ لَهَا إِلَّا نِصْفُ الصَّدَاقِ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَإِنْ جَلَسَ بَيْنَ رِجْلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ: الزَّوْجُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ مِثْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ
Kurtubî tefsirinde Hasan b. Ali'den, onun yirmi bin [dirhem] ve bir tulum bal ile mut'a verdiğini rivayet etmiştir. Şüreyh'ten ise beş yüz dirhem ile mut'a verdiği rivayet edilmiştir. Dârekutnî Hasan b. Ali'den onun on bin [dirhem] ile mut'a verdiğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk İbn Sîrîn'den, onun bir hizmetçi ve nafaka ile veya giysi ile mut'a verdiğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “...onlara dokunmadan önce...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: el-Mess, cinsel ilişkidir; [bu durumda] kadın için mehrinin yarısı vardır, -kendileri bağışlamadıkça- bundan fazlası yoktur. Bunlar, dul kadın ile babasından başkasının evlendirdiği bakire kadındır; Allah bağışlama [yetkisini] onlara bırakmıştır, dilerlerse [haklarından] vazgeçip bağışlarlar, dilerlerse mehrin yarısını alırlar. { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “...yahut nikâh bağı elinde bulunan kimse bağışlamadıkça...” ifadesi ise, bakire kızın babasıdır. [Kız] onun velayeti altında olduğu sürece boşandığında kendisinin onunla birlikte bir yetkisi bulunmadığı için bağışlama [yetkisi] babaya bırakılmıştır. Şâfiî, Saîd b. Mansûr ve Beyhakî İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; [İbn Abbâs], bir kadınla evlenip onunla baş başa kalan fakat ona dokunmayan, sonra da onu boşayan erkek hakkında şöyle demiştir: Kadın için sadece mehrin yarısı vardır; zira Allah: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } “Ve eğer onları boşarsanız...” ayetini buyurmaktadır. Beyhakî İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Erkek iki bacağının arasına oturmuş olsa bile kadına mehrin yarısı düşer. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve hasen bir senetle Beyhakî, İbn Ömer'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Nikâh bağı elinde bulunan kişi kocadır.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî ve Beyhakî Ali'den kendi sözü olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn
أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ:
Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
هُوَ أَبُوهَا وَأَخُوهَا وَمَنْ لَا تُنْكَحُ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بن حميد، وابن جرير، وعن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ قَالَ: فِي هَذَا أَوْ غَيْرِهِ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ الْبَيْهَقِيُّ: أَنَّ قَوْمًا أَتَوُا ابْنَ مَسْعُودٍ فَقَالُوا:
O [nikâh bağı elinde olan]; kadının babası, erkek kardeşi ve ancak izniyle nikâhlanabileceği kimsedir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: [Bu lütuf] bu konuda yahut başka konulardadır. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî -ve onu sahihlemiştir-, Nesâî, İbn Mâce, Hâkim ve sahih olduğunu belirterek Beyhakî rivayet etmişlerdir: Bir topluluk İbn Mes'ûd'a gelip şöyle dediler:
إِنَّ رَجُلًا تَزَوَّجَ مِنَّا امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَجْمَعْهَا إِلَيْهِ حَتَّى مَاتَ. فَقَالَ: أَرَى أَنْ أَجْعَلَ لَهَا صَدَاقًا كَصَدَاقِ نِسَائِهَا لَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ، وَلَهَا الْمِيرَاثُ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، فَسَمِعَ بِذَلِكَ نَاسٌ مِنْ أَشْجَعَ، مِنْهُمْ: مُغَفَّلُ بْنُ سِنَانٍ، فَقَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَضَيْتَ مِثْلَ الَّذِي قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي امْرَأَةٍ مِنَّا يُقَالُ لَهَا بَرْوَعُ بِنْتُ وَاشِقٍّ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا: لَهَا الْمِيرَاثُ، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ، وَلَا صَدَاقَ لَهَا. وَقَالَ: لَا يُقْبَلُ قَوْلُ أَعْرَابِيٍّ مِنْ أَشْجَعَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي يَمُوتُ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدْ فَرَضَ لَهَا صَدَاقًا: لَهَا الصَّدَاقُ وَالْمِيرَاثُ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ أَبِي شيبة، والبيهقي عن عمر ابن الْخَطَّابِ: أَنَّهُ قَضَى فِي الْمَرْأَةِ يَتَزَوَّجُهَا الرَّجُلُ: أَنَّهُ إِذَا أُرْخِيَتِ السُّتُورُ فَقَدْ وَجَبَ الصَّدَاقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ قَالَ: إِذَا أَرْخَى سِتْرًا، وَأَغْلَقَ بَابًا، فَلَهَا الصَّدَاقُ كَامِلًا، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ.
Bizden bir adam bir kadınla evlendi, ona mehir belirlemedi ve ölene kadar onunla gerdeğe girmedi. [İbn Mes'ûd] dedi ki: Ben ona, ne eksik ne fazla olmaksızın kendi akranı kadınların mehri gibi bir mehir [mehr-i misil] tayin edilmesini uygun görüyorum. Kadın için miras vardır ve üzerine dört ay on gün iddet gerekir. Bunu Eşca' kabilesinden, aralarında Mugaffel b. Sinân'ın da bulunduğu bazı kimseler duyup dediler ki: Biz şahitlik ederiz ki sen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizden Berva' bint Vâşık denilen bir kadın hakkında verdiği hükmün aynısını verdin. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî Ali'den, onun kocası vefat eden ve kendisine mehir belirlenmemiş kadın hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onun için miras vardır, üzerine iddet gerekir fakat ona mehir yoktur. Ve: Eşca' kabilesinden bir bedevînin sözü Allah'ın Kitabı'na karşı kabul edilmez, demiştir. Şâfiî ve Beyhakî İbn Abbâs'tan, onun kocası ölen ve kendisine mehir belirlenmiş olan kadın hakkında: Onun için mehir de vardır, miras da vardır, dediğini rivayet etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî Ömer b. el-Hattâb'dan, onun bir erkeğin evlendiği kadın hakkında: Perdeler kapatıldığı takdirde mehir kesinleşmiştir, diye hükmettiğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî, Ömer ve Ali'den şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: [Erkek] perdeyi kapattığında ve kapıyı kilitlediğinde kadın için mehrin tamamı vardır ve üzerine iddet gerekir.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى قَالَ: قَضَى الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ: أَنَّهُ مَنْ أَغْلَقَ بَابًا، أَوْ أَرْخَى سِتْرًا، فَقَدْ وَجَبَ الصَّدَاقُ وَالْعِدَّةُ، وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوَهُ.
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî Zürâre b. Evfâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Hulefâ-yi Râşidîn, kim bir kapıyı kapatır veya perdeyi çekerse mehrin ve iddetin vacip olduğuna hükmetmişlerdir. Mâlik ve Beyhakî Zeyd b. Sâbit'ten bunun benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَوْبَانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: مَنْ كَشَفَ امْرَأَةً فَنَظَرَ إِلَى عورتها فقد وجب الصداق.
Beyhakî Muhammed b. Sevbân'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bir kadının üzerini açar da avretine bakarsa mehir kesinleşmiştir.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٨ الى ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2), 238-239. Ayetler]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) } “Namazlara ve orta namaza devam edin; Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun. (238) Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya yahut binitli olarak (kılın). Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediklerinizi size öğrettiği gibi Allah'ı anın. (239)”
الْمُحَافَظَةُ عَلَى الشَّيْءِ: الْمُدَاوَمَةُ وَالْمُوَاظَبَةُ عَلَيْهِ، وَالْوُسْطَى: تَأْنِيثُ الْأَوْسَطِ، وَأَوْسَطُ الشَّيْءِ وَوَسَطُهُ:
Bir şeyi korumak (muhâfaza); ona devam etmek ve onu sürdürmektir. el-Vustâ (orta), el-evsat kelimesinin müennesidir (dişilidir). Bir şeyin evsatı ve vasatı:
خِيَارُهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً، وَمِنْهُ قَوْلُ بَعْضِ الْعَرَبِ يَمْدَحُ النَّبِيَّ ﷺ:
Onun en hayırlısıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” kavli de bu kabildendir. Bazı Arapların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i överken söyledikleri şu beyit de bu anlamdadır:
يَا أَوْسَطَ النَّاسِ طُرًّا فِي مَفَاخِرِهِمْ ... وَأَكْرَمَ النَّاسِ أُمًّا بَرَّةً وَأَبَا
Ey övünülecek hasletlerde bütün insanların en hayırlısı... Ve anne babası iyi kimseler olan insanların en kerimi!
وَوَسَطَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَسِطُهُمْ، أَيْ: صَارَ فِي وَسَطِهِمْ: وَأَفْرَدَ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى بِالذِّكْرِ بَعْدَ دُخُولِهَا فِي عُمُومِ الصَّلَوَاتِ تَشْرِيفًا لَهَا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: وَالصَّلاةِ الْوُسْطى بِالنَّصْبِ عَلَى الْإِغْرَاءِ وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْحُلْوَانِيُّ وَقَرَأَ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ: الْوُصْطَى، بِالصَّادِّ لِمُجَاوَرَةِ الطَّاءِ، وَهُمَا لُغَتَانِ: كَالسِّرَاطِ وَالصِّرَاطِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَعْيِينِهَا عَلَى ثَمَانِيَةَ عَشَرَ قَوْلًا أَوْرَدْتُهَا فِي شَرْحِي لِلْمُنْتَقَى، وَذَكَرْتُ مَا تَمَسَّكَتْ بِهِ كُلُّ طَائِفَةٍ، وَأَرْجَحُ الْأَقْوَالِ وَأَصَحُّهَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنْ أَنَّهَا الْعَصْرُ، لِمَا ثَبَتَ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ، وَأَهْلِ السُّنَنِ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ قَالَ: كُنَّا نَرَاهَا الْفَجْرَ حَتَّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ يَوْمَ الْأَحْزَابِ: «شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ
«وَسَطَ فُلَانٌ الْقَوْمَ يَسِطُهُمْ» ifadesi, "falan kimse topluluğun ortasına geçti / onların en seçkini oldu" demektir. Namazların genel kapsamına girdikten sonra orta namazın ayrıca anılması, onu şereflendirmek içindir. Ebû Ca'fer «وَالصَّلاةِ الْوُسْطى» ibaresini teşvik (iğrâ) üzere nasb ile [«وَالصَّلَاةَ الْوُسْطَى» şeklinde] okumuştur; Hulvânî de böyle okumuştur. Kālûn ise Nâfi'den, tâ harfinin yakınlığı sebebiyle sâd ile «الْوُصْطَى» şeklinde okumuştur; bunlar es-Sırât ve es-Sirât gibi iki lehçedir. İlim ehli onun hangi namaz olduğunu belirleme hususunda on sekiz görüşe ayrılmıştır; bunları el-Müntekā şerhimde zikrettim ve her fırkanın neye dayandığını belirttim. Bu görüşlerin en tercihe şayan ve en sahih olanı, cumhurun gittiği görüş olan onun ikindi namazı olduğudur. Zira Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve diğerlerinin nezdinde Ali'nin hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Ahzâb günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bizi orta namazdan,
الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ، مَلَأَ اللَّهُ قُبُورَهُمْ وَأَجْوَافَهُمْ نَارًا» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَهُ الْبَزَّارُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ مَرْفُوعًا، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا الْبَزَّارُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ مَرْفُوعًا. وَوَرَدَ فِي تَعْيِينِ أَنَّهَا الْعَصْرُ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ يَوْمِ الْأَحْزَابِ أَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ إلى النبي ﷺ، مِنْهَا: عَنِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ ابْنِ مَنْدَهْ، وَمِنْهَا: عَنْ سَمُرَةَ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَابْنِ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيِّ، وَمِنْهَا: عَنْهُ أَيْضًا عِنْدَ ابْنِ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدَ، وَعَبْدِ بْنِ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيِّ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ. وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيِّ، وَالطَّحَاوِيِّ. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ أَيْضًا ابْنُ سَعِيدٍ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الْبَزَّارِ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، وَعَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيِّ، فَهَذِهِ أَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مُصَرِّحَةٌ بِأَنَّهَا الْعَصْرُ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الصحابة في تعيين أنها العصر آثار كثيرة، وَفِي الثَّابِتِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَا لَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى غَيْرِهِ. وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمَا قَالَا: إِنَّهَا صَلَاةُ الصُّبْحِ، كَمَا أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ عَنْهُمَا، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جَابِرٍ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ أَقْوَالِهِمْ، وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ مِنَ الْمَرْفُوعِ إلى النبي ﷺ، وَلَا تَقُومُ بِمِثْلِ ذَلِكَ حُجَّةٌ، لَا سِيَّمَا إِذَا عَارَضَ مَا قَدْ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ ثُبُوتًا يُمْكِنُ أَنْ يُدَّعَى فِيهِ التَّوَاتُرُ، وَإِذَا لَمْ تَقُمِ الْحُجَّةُ بِأَقْوَالِ الصَّحَابَةِ لَمْ تقم بأقوال من بعدهم من التابعين، وتابعيهم بِالْأَوْلَى، وَهَكَذَا لَا تَقُومُ الْحُجَّةُ بِمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: صَلَاةُ الْوُسْطَى الْمَغْرِبُ، وَهَكَذَا لَا اعْتِبَارَ بِمَا وَرَدَ مِنْ قَوْلِ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ: أَنَّهَا الظَّهْرُ، أَوْ غَيْرُهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ، وَلَكِنَّ الْمُحْتَاجَ إِلَى إِمْعَانِ نَظَرٍ وَفِكْرٍ مَا وَرَدَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مِمَّا فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهَا الظَّهْرُ، كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ مَرْفُوعًا «أَنَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى صَلَاةُ الظُّهْرِ» . وَلَا يَصِحُّ رَفْعُهُ، بَلِ الْمَرْوِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى ذلك بأن النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُصَلِّي بِالْهَاجِرَةِ، وَكَانَتْ أَثْقَلَ الصَّلَاةِ عَلَى أَصْحَابِهِ وَأَيْنَ يَقَعُ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ مِنْ تِلْكَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الثابتة عن النبي ﷺ، وَهَكَذَا الِاعْتِبَارُ بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهَا الظَّهْرُ. وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَغَيْرِهِمْ. فَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ أَحَدٍ مَعَ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَمَّا مَا رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَغَيْرُهُمَا أَنَّ حَفْصَةَ قَالَتْ لِأَبِي رَافِعٍ مَوْلَاهَا- وَقَدْ أَمَرَتْهُ أَنْ يَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا: إذا أتيت على هذا الْآيَةِ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى فَتَعَالَ حَتَّى أُمْلِيهَا عَلَيْكَ، فَلَمَّا بَلَغَ ذَلِكَ أَمَرَتْهُ أَنْ يَكْتُبَ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْهَا مَالِكٌ، وَعَبْدُ بْنُ
ikindi namazından alıkoydular; Allah onların kabirlerini ve karınlarını ateşle doldursun» buyurduğunu işitinceye kadar biz onu sabah namazı sanıyorduk. Müslim, Tirmizî, İbn Mâce ve başkaları İbn Mes'ûd'dan merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Bunu ayrıca İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî İbn Abbâs'ın hadisinden merfû olarak rivayet etmişlerdir. Bezzâr sahih bir isnadla Câbir'in hadisinden merfû olarak rivayet etmiş, yine Bezzâr sahih bir isnadla Huzeyfe'nin hadisinden merfû olarak rivayet etmiştir. Taberânî de zayıf bir isnadla Ümmü Seleme'nin hadisinden merfû olarak rivayet etmiştir. Onun ikindi namazı olduğunu belirleme hususunda Ahzâb günü zikredilmeksizin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olan başka hadisler de vârid olmuştur; bunlardan biri İbn Mendeh nezdinde İbn Ömer'den gelen rivayettir. Bir diğeri Ahmed, İbn Cerîr ve Taberânî nezdinde Semüre'den gelen rivayettir; yine ondan İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd ve Tirmizî nezdinde gelmiş olup İbn Cerîr, Taberânî ve Beyhakî bunu sahihlemiştir. Ebû Hüreyre'den İbn Cerîr, Beyhakî ve Tahâvî nezdinde gelmiştir; yine ondan İbn Saîd, Bezzâr, İbn Cerîr ve Taberânî rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan Bezzâr nezdinde sahih senetlerle, Ebû Mâlik el-Eş'arî'den ise İbn Cerîr ve Taberânî nezdinde rivayet edilmiştir. İşte bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olup onun ikindi namazı olduğunu açıkça belirten hadislerdir. Sahâbeden de onun ikindi namazı olduğuna dair pek çok rivayet nakledilmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan rivayetler ise başka bir şeye ihtiyaç bırakmayacak derecededir. Ali ve İbn Abbâs'tan onların bunun sabah namazı olduğunu söylediklerine dair rivayetlere gelince -ki bunu Mâlik el-Muvatta'da her ikisinden rivayet etmiş, İbn Cerîr İbn Abbâs'tan rivayet etmiş, aynı şekilde Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir de ondan rivayet etmiş; yine İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Ömer'den, İbn Cerîr Câbir'den, İbn Ebî Hâtim de Ebû Ümâme'den böyle rivayet etmiştir- bunların hepsi onların kendi sözleridir; içlerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olan hiçbir şey yoktur. Böylesi sözlerle hüccet ikame edilemez; hele ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında tevatür olduğu iddia edilebilecek derecede kesinleşmiş sabit rivayetlere muhalif olursa. Sahâbenin sözleriyle hüccet ikame olunamazsa, onlardan sonra gelen tâbiîn ve tebe-i tâbiînin sözleriyle öncelikle ikame olunamaz. Aynı şekilde İbn Ebî Hâtim'in hasen bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet ettiği: Orta namaz akşam namazıdır, sözüyle de hüccet ikame olunamaz. Sahâbeden bir topluluğun onun öğle namazı veya diğer namazlar olduğuna dair gelen sözlerine de itibar edilmez. Ancak etraflıca düşünmeyi ve incelemeyi gerektiren husus, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak vârid olup onun öğle namazı olduğuna delalet eden rivayetlerdir; nitekim İbn Cerîr'in Zeyd b. Sâbit'ten merfû olarak rivayet ettiği: «Orta namaz, öğle namazıdır» hadisi böyledir. Bunun merfû olması sahih değildir, bilakis bu Zeyd b. Sâbit'in kendi sözü olarak rivayet edilmiştir. Buna Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gün ortası sıcağında namaz kıldığı ve bunun sahâbesine en ağır gelen namaz olduğu gerekçesiyle delil getirilmiştir. Fakat bu istidlal nerede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan o sahih hadisler nerede kalır? Aynı şekilde İbn Ömer'den onun öğle namazı olduğuna dair rivayet edilen söze de itibar edilmez. Âişe, Ebû Saîd el-Hudrî ve başkalarından rivayet edilenler de böyledir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü varken hiç kimsenin sözünde hüccet yoktur. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve başkalarının rivayet ettiğine göre Hafsa, kendisi için bir Mushaf yazmasını emrettiği azatlısı Ebû Râfi'e: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayetine geldiğinde yanıma gel de sana onu yazdırayım, demiştir. Oraya ulaşınca ona: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ } “Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin” şeklinde yazmasını emretmiştir. Bunu ondan Mâlik, Abd b.
حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ وَزَادُوا: وَقَالَتْ أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي يُونُسَ مَوْلَى عَائِشَةَ: أَنَّهَا أَمَرَتْهُ أَنْ يَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا
Humeyd, İbn Cerîr ve es-Sünen'inde Beyhakî de rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmışlardır: [Hafsa] dedi ki: Şahitlik ederim ki ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim. Mâlik, Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve başkaları Âişe'nin azatlısı Ebû Yûnus'tan, Âişe'nin kendisi için bir Mushaf yazmasını emrettiğini
وَقَالَتْ: إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الْآيَةَ فَآذِنِّي حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى قَالَ: فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَيَّ: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ قَالَتْ عَائِشَةُ: سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ: أَنَّهَا أَمَرَتْ مَنْ يَكْتُبُ لَهَا مُصْحَفًا، وَقَالَتْ لَهُ كَمَا قَالَتْ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ. فَغَايَةُ مَا فِي هَذِهِ الرِّوَايَاتِ عَنْ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ الثَّلَاثِ ﵅ أَنَّهُنَّ يَرْوِينَ هَذَا الْحَرْفَ هَكَذَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَيْسَ فِيهِ مَا يَدُلُّ عَلَى تَعْيِينِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى أَنَّهَا الظَّهْرُ أَوْ غَيْرُهَا، بَلْ غَايَةُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ عَطْفُ صَلَاةِ الْعَصْرِ عَلَى صَلَاةِ الْوُسْطَى أَنَّهَا غَيْرُهَا، لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ غَيْرُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ لَا يُعَارِضُ مَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ ثُبُوتًا لَا يَدْفَعُ أَنَّهَا الْعَصْرُ كَمَا قَدَّمْنَا بَيَانَهُ. فَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي نَقَلَتْهَا أمهات المؤمنين بِإِثْبَاتِ قَوْلِهِ: «وَصَلَاةُ الْعَصْرِ» مُعَارَضَةٌ بِمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: كَانَ فِي مُصْحَفِ عَائِشَةَ: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَهِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ عَنْ حُمَيْدَةَ قَالَتْ: قَرَأْتُ فِي مُصْحَفِ عَائِشَةَ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى صَلَاةِ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ أَنَّ عَائِشَةَ أَمَرَتْ بِمُصْحَفٍ لَهَا أَنْ يُكْتَبَ وَقَالَتْ: إِذَا بَلَغْتُمْ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ فَلَا تَكْتُبُوهَا حَتَّى تُؤْذِنُونِي، فَلَمَّا أَخْبَرُوهَا أَنَّهُمْ قَدْ بَلَغُوا قَالَتِ: اكْتُبُوهَا صَلَاةَ الْوُسْطَى صَلَاةَ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّحَاوِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَافِعٍ: قَالَ كَانَ مَكْتُوبًا فِي مُصْحَفِ حَفْصَةَ: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَهِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أبي ابن كَعْبٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَؤُهَا: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّحَاوِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لَيَقْرَؤُهَا: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ الْمَحَامِلِيُّ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ: أَنَّهُ تَلَاهَا كَذَلِكَ فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ تُعَارِضُ تِلْكَ الرِّوَايَاتِ بِاعْتِبَارِ التِّلَاوَةِ وَنَقْلِ الْقِرَاءَةِ، وَيَبْقَى مَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ التَّعْيِينِ صَافِيًا عَنْ شَوْبِ كَدَرِ الْمُعَارَضَةِ. عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى نَسْخِ الْقِرَاءَةِ الَّتِي نَقَلَتْهَا حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ وَأُمُّ سَلَمَةَ.
ve şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayetine ulaştığında bana haber ver. [Ebû Yûnus] dedi ki: Oraya ulaştığımda kendisine haber verdim, o da bana: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَصَلَاةِ الْعَصْرِ» “Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin” şeklinde yazdırdı. Âişe: Ben bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim, dedi. Vekî', İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Ümmü Seleme'den, onun kendisi için Mushaf yazan kimseye emrettiğini ve Hafsa ile Âişe'nin söylediği gibi söylediğini rivayet etmişlerdir. Müminlerin annesi olan bu üç hanımdan radıyallâhu anhünne gelen bu rivayetlerin varacağı en son nokta, onların bu harfi (kıraati) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu şekilde rivayet etmeleridir. Bunda, orta namazın öğle namazı veya başka bir namaz olduğunu belirlemeye delalet eden bir şey yoktur. Bilakis ikindi namazının orta namaza atfedilmesinin delalet ettiği en nihai şey, matûfun (atfedilenin) matûfun aleyhten (kendisine atfedilenden) farklı olması hasebiyle onun orta namazdan başka bir namaz olduğudur. Bu çıkarım ise, daha önce açıkladığımız üzere onun ikindi namazı olduğuna dair kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem reddedilemez bir kesinlikle sabit olan rivayetlerle çelişemez. Netice itibarıyla, müminlerin annelerinin «وَصَلَاةُ الْعَصْرِ» ifadesini tespit ederek aktardıkları bu kıraat, İbn Cerîr'in Urve'den rivayet ettiği şu haberle tearuz halindedir; Urve dedi ki: Âişe'nin Mushaf'ında «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَهِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ» (Namazlara ve orta namaza -ki o ikindi namazıdır- devam edin) şeklindeydi. Vekî' Humeyde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Âişe'nin Mushaf'ında { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } [ibaresinin ardından] «صَلَاةِ الْعَصْرِ» (orta namaza, yani ikindi namazına) şeklinde okudum. İbn Ebî Dâvûd Kabîsa b. Züeyb'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve Ebû Ubeyd Ziyâd b. Ebî Meryem'den rivayet etmişlerdir ki Âişe kendisi için bir Mushaf yazılmasını emretmiş ve: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } ayetine ulaştığınızda bana haber vermeden onu yazmayın, demiştir. Ulaştıklarını haber verdiklerinde ise: Onu «صَلَاةَ الْوُسْطَى صَلَاةَ الْعَصْرِ» (orta namaza, yani ikindi namazına) şeklinde yazın, demiştir. İbn Cerîr, Tahâvî ve Beyhakî Amr b. Râfi'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Hafsa'nın Mushaf'ında «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَهِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ» (Namazlara ve orta namaza -ki o ikindi namazıdır- devam edin) yazılıydı. Ebû Ubeyd Fedâil'inde ve İbnü'l-Münzir Übey b. Ka'b'dan, onun bu ayeti: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, İbn Cerîr ve Tahâvî İbn Abbâs'tan, onun bunu: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Mehâmilî es-Sâib b. Yezîd'den onun da böyle okuduğunu rivayet etmiştir. Dolayısıyla bu rivayetler, tilavet ve kıraatin nakli bakımından önceki rivayetlerle tearuz etmektedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [orta namazın] tayini hakkında sahih olan rivayetler ise bu çelişki lekesinden uzak ve berrak kalmaktadır. Kaldı ki, Hafsa, Âişe ve Ümmü Seleme'nin aktardığı kıraatin neshedildiğine delalet eden rivayetler de vârid olmuştur.
وأخرج عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ:
Abd b. Humeyd, Müslim, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve Beyhakî Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
نَزَلَتْ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَصَلَاةِ الْعَصْرِ فَقَرَأْنَاهَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نَسَخَهَا اللَّهُ، فَأَنْزَلَ: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى فَقِيلَ له: هي إِذَنْ صَلَاةُ الْعَصْرِ؟ قَالَ: قَدْ حَدَّثْتُكَ كَيْفَ نَزَلَتْ وَكَيْفَ نَسَخَهَا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ نَحْوَهُ. وَإِذَا تَقَرَّرَ لَكَ هَذَا وَعَرَفْتَ مَا سُقْنَاهُ تَبَيَّنَ لَكَ: أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ مَا يُعَارِضُ أَنَّ الصَّلَاةَ الْوُسْطَى صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَمَّا حُجَجُ بَقِيَّةِ الْأَقْوَالِ فَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ مِمَّا يَنْبَغِي الِاشْتِغَالُ بِهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ، وَبَعْضُ الْقَائِلِينَ عَوَّلَ عَلَى أَمْرٍ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ فَقَالَ: إِنَّهَا صَلَاةُ كَذَا، لِأَنَّهَا وُسْطَى بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَنَّ قَبْلَهَا كَذَا مِنَ الصَّلَوَاتِ وَبَعْدَهَا كَذَا مِنَ الصَّلَوَاتِ، وَهَذَا الرَّأْيُ الْمَحْضُ وَالتَّخْمِينُ الْبَحْتُ لَا ينبغي أن تسند إِلَيْهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ عَلَى فَرْضِ عَدَمِ وُجُودِ مَا يُعَارِضُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، فَكَيْفَ مَعَ وُجُودِ مَا هُوَ فِي أَعْلَى دَرَجَاتِ الصِّحَّةِ وَالْقُوَّةِ وَالثُّبُوتِ عَنْ
«Namazlara ve ikindi namazına devam edin» şeklinde indi; biz de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Allah'ın dilediği kadar okuduk. Sonra Allah onu neshetti ve: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” ayetini indirdi. Kendisine: O halde o, ikindi namazı mıdır? denildi. O da: Nasıl indiğini ve Allah'ın onu nasıl neshettiğini sana anlattım, en doğrusunu Allah bilir, dedi. Beyhakî ondan başka bir yolla bunun benzerini rivayet etmiştir. Bu husus senin için sabit olup aktardığımız bilgileri öğrendiğinde, orta namazın ikindi namazı olduğuna aykırı hiçbir rivayetin bulunmadığı sana açıkça belli olur. Diğer görüşlerin delillerine gelince, bunlarda meşgul olunmayı gerektirecek hiçbir şey yoktur; zira bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sabit olmamıştır. Bu görüşü savunanlardan bazıları güvenilemeyecek bir şeye dayanarak: O şu namazdır; çünkü kendisinden önce şu kadar, kendisinden sonra da şu kadar namaz bulunması sebebiyle ortadadır, demişlerdir. Bu sırf re'y ve kuru tahminden ibaret olan şey, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna muhalif bir rivayetin bulunmadığı varsayılsa dahi şer'î hükümlerin kendisine dayandırılması uygun olmayan bir yöntemdir. Kaldı ki
رسول الله ﷺ؟ ويا لله الْعَجَبُ مِنْ قَوْمٍ لَمْ يَكْتَفُوا بِتَقْصِيرِهِمْ فِي عِلْمِ السُّنَّةِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْ خَيْرِ الْعُلُومِ وَأَنْفَعِهَا، حَتَّى كَلَّفُوا أَنْفُسَهُمُ التَّكَلُّمَ عَلَى أَحْكَامِ اللَّهِ، والتجرؤ عَلَى تَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هدى، فجاؤوا بِمَا يُضْحَكُ مِنْهُ تَارَةً وَيُبْكَى مِنْهُ أُخْرَى. قَوْلُهُ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ الْقُنُوتُ: قِيلَ: هُوَ الطَّاعَةُ، أَيْ: قُومُوا لِلَّهِ فِي صَلَاتِكُمْ طَائِعِينَ، قَالَهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَعَطَاءٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جبير، والضحاك، والشافعي. وَقِيلَ:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sıhhatin, kuvvetin ve sübutun en üst derecesinde rivayetler mevcutken nasıl dayandırılsın? Sünnet ilmindeki kusurları ve ilimlerin en hayırlısından ve en faydalısından yüz çevirmeleri yetmiyormuş gibi, bir de kendilerine Allah'ın hükümleri hakkında konuşma külfeti yükleyen, ilimsiz ve hidayetsiz olarak Allah'ın Kitabı'nı tefsir etmeye cüret eden, böylece kimi zaman güldüren kimi zaman da ağlatan şeyler ortaya koyan topluluklara şaşmamak elde değildir! Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “...Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun” kavlindeki kunût: İtaattir denilmiştir; yani namazınızda itaatkârlar olarak Allah için kıyama durun demektir; bunu Câbir b. Zeyd, Atâ, Saîd b. Cübeyr, Dahhâk ve Şâfiî söylemiştir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ الْخُشُوعُ، قَالَهُ ابْنُ عُمَرَ وَمُجَاهِدٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
O [kunût], huşûdur; bunu İbn Ömer ve Mücâhid söylemiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
قَانِتًا لِلَّهِ يَدْعُو رَبَّهُ ... وَعَلَى عَمْدٍ مِنَ النَّاسِ اعْتَزَلْ
Rabbine dua ederek Allah'a gönülden boyun eğen... Ve kasten insanlardan uzaklaşan bir halde!
وَقِيلَ: هُوَ الدُّعَاءُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْقُنُوتَ طُولُ الْقِيَامِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: سَاكِتِينَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يُكَلِّمُ صَاحِبَهُ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْحَاجَةِ فِي الصَّلَاةِ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ. وَقِيلَ: أَصْلُ الْقُنُوتِ فِي اللُّغَةِ: الدَّوَامُ عَلَى الشَّيْءِ، فَكُلُّ مَعْنًى يُنَاسِبُ الدَّوَامَ يَصِحُّ إِطْلَاقُ الْقُنُوتِ عَلَيْهِ. وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ: أَنَّ للقنوت ثَلَاثَةَ عَشَرَ مَعْنًى، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي شَرْحِ الْمُنْتَقَى، وَالْمُتَعَيِّنُ هَاهُنَا حَمْلُ الْقُنُوتِ عَلَى السُّكُوتِ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ.
Onun dua olduğu da söylenmiştir; İbn Abbâs bu görüştedir. Hadiste [belirtildiğine göre]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ay boyunca kunût yapmış, Ri'l ve Zekvân [kabileleri] aleyhine dua etmiştir. Bir topluluk da kunûtun kıyamı uzatmak olduğunu söylemiştir. Onun anlamının: "Suskunlar olarak" olduğu da söylenmiştir; bunu Süddî söylemiştir. Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda geçen Zeyd b. Erkam hadisi de buna delalet eder; o şöyle demiştir: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “...Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun” ayeti inene kadar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde kişi namazda ihtiyacı sebebiyle yanındaki arkadaşıyla konuşurdu; [bu ayetle] bize susmamız emredildi. Dilde kunûtun aslının bir şeye devam etmek olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla devamlılık anlamına uyan her manaya kunût denilmesi sahihtir. İlim ehli kunût için on üç mana zikretmiştir; biz bunu el-Müntekā şerhinde belirttik. Burada zikredilen hadis sebebiyle kunûtun susmaya hamletmesi gerekmektedir.
قَوْلُهُ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً الْخَوْفُ: هُوَ الْفَزَعُ، وَالرِّجَالُ: جَمْعُ رَجُلٍ أَوْ رَاجِلٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ رَجِلَ الْإِنْسَانُ يَرْجَلُ رَاجِلًا: إِذَا عَدِمَ الْمَرْكُوبَ وَمَشَى عَلَى قَدَمَيْهِ فَهُوَ رَجُلٌ وَرَاجِلٌ. يَقُولُ أَهْلُ الْحِجَازِ:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız, yaya yahut binitli olarak...” kavlinde geçen havf (korku): Ürkme ve dehşettir. Ricâl ise racül veya râcil kelimesinin çoğuludur; Arapların biniti olmayıp iki ayağı üzerinde yürüdüğünde kullandıkları «رَجِلَ الْإِنْسَانُ يَرْجَلُ رَاجِلًا» sözünden gelir ve o kimse hem racül hem râcildir. Hicaz halkı şöyle der:
مَشَى فُلَانٌ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ حَافِيًا رَجُلًا. حَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ. لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْأَمْرَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَوَاتِ، ذَكَرَ حَالَةَ الْخَوْفِ أَنَّهُمْ يُضِيعُونَ فِيهَا مَا يُمْكِنُهُمْ وَيَدْخُلُ تَحْتَ طَوْقِهِمْ مِنَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الصَّلَاةِ بِفِعْلِهَا حَالَ التَّرَجُّلِ وَحَالَ الرُّكُوبِ، وَأَبَانَ لَهُمْ أَنَّ هَذِهِ الْعِبَادَةَ لَازِمَةٌ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ بِحَسَبِ الْإِمْكَانِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حدّ الخوف المبيح لذلك، والبحث مستوفى فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ. قَوْلُهُ: فَإِذا أَمِنْتُمْ أَيْ:
«Falan kişi Beytullah'a yalınayak ve yaya olarak yürüdü.» Bunu İbn Cerîr et-Taberî ve başkaları nakletmiştir. Allah Sübhânehu namazları koruma emrini zikredince, korku halini de zikretmiştir; öyle ki bu durumda yaya ve binitli halde namazı kılarak güçlerinin yettiği ve imkânları dahilindeki muhafazayı yerine getirirler. Böylece bu ibadetin her halükârda imkân nispetinde gerekli olduğunu onlara beyan etmiştir. İlim ehli, buna ruhsat veren korkunun sınırı hususunda ihtilaf etmiştir; bu konudaki inceleme füru kitaplarında eksiksiz olarak yapılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise...” kavli yani:
إِذَا زَالَ خَوْفُكُمْ فَارْجِعُوا إِلَى مَا أُمِرْتُمْ بِهِ مِنْ إِتْمَامِ الصَّلَاةِ، مُسْتَقْبِلِينَ الْقِبْلَةَ، قَائِمِينَ بِجَمِيعِ شُرُوطِهَا وَأَرْكَانِهَا، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: خَرَجْتُمْ مِنْ دَارِ السَّفَرِ إِلَى دَارِ الْإِقَامَةِ، وَهُوَ خِلَافُ مَعْنَى الْآيَةِ. وَقَوْلُهُ: كَما عَلَّمَكُمْ أَيْ: مِثْلُ مَا عَلَّمَكُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ وَالْكَافُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: ذِكْرًا كَائِنًا كَتَعْلِيمِهِ إِيَّاكُمْ، أَوْ: مِثْلُ تَعْلِيمِهِ إِيَّاكُمْ.
Korkunuz zail olduğunda kıbleye yönelerek, bütün şartlarını ve rükünlerini yerine getirerek namazı tam kılma hususunda emrolunduğunuz şekle dönün demektir ki bu da O'nun: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ } “...size öğrettiği gibi Allah'ı anın” kavlidir. Ayetin manasının: Yolculuk diyarından ikamet diyarına çıktığınızda, olduğu da söylenmiştir; fakat bu, ayetin anlamına aykırıdır. O'nun: { كَما عَلَّمَكُمْ } “...size öğrettiği gibi...” kavli, yani: { مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “...bilmediğiniz şeylerden...” şeriat olarak size öğrettiği gibi demektir. Kâf harfi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani "O'nun size öğretmesi gibi olan bir zikirle" yahut "O'nun size öğretmesine benzer şekilde [zikredin]" demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُخْتَلِفِينَ فِي الصَّلَاةِ الْوُسْطَى هَكَذَا، وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى؟
İbn Cerîr Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri orta namaz hususunda böyle ihtilaf içindeydiler; ve parmaklarını birbirine geçirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Ömer'den, kendisine orta namazın sorulduğunu rivayet etmişlerdir;
فَقَالَ: هِيَ فِيهِنَّ فَحَافِظُوا عَلَيْهِنَّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فَقَالَ: حَافِظْ عَلَى الصَّلَوَاتِ تُدْرِكْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ: أَنَّ سَائِلًا سَأَلَهُ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، قَالَ: حَافِظْ عَلَيْهِنَّ فَإِنَّكَ إِنْ فَعَلْتَ أَصَبْتَهَا، إِنَّمَا هِيَ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ: سُئِلَ شُرَيْحٌ عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى، فَقَالَ: حَافِظُوا عَلَيْهَا تُصِيبُوهَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا
Bunun üzerine o: O, onların (beş vakit namazın) içindedir; siz hepsine devam edin, demiştir. Abd b. Humeyd Zeyd b. Sâbit'ten rivayet etmiştir ki bir adam ona orta namazı sormuş, o da: Namazlara devam et, ona kavuşursun, demiştir. İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd Rebî' b. Huseym'den rivayet etmişlerdir ki bir soran ona orta namazı sormuş, o da: Onların hepsine devam et; zira böyle yaparsan ona isabet edersin, o sadece onlardan biridir, demiştir. İbn Ebî Şeybe İbn Sîrîn'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Şüreyh'e orta namaz soruldu, o da: Onlara devam edin, ona isabet edersiniz, dedi. Daha önce
مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَنْ أَصْحَابِهِ ﵃ فِي تَعْيِينِهَا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
onun belirlenmesi hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ve ashâbından radıyallâhu anhüm rivayet edilenleri aktarmıştık. Taberânî İbn Abbâs'tan, Allah Teâlâ'nın:
وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ مِثْلَ مَا قَدَّمْنَا عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ قَالَ: مُصَلِّينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كُلُّ أَهْلِ دِينٍ يَقُومُونَ فِيهَا عاصين، وقوموا أَنْتُمْ مُطِيعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ قَالَ: مِنَ الْقُنُوتِ: الرُّكُوعُ وَالْخُشُوعُ، وَطُولُ الرُّكُوعِ: يَعْنِي طُولَ الْقِيَامِ، وَغَضَّ الْبَصَرِ، وَخَفْضَ الْجَنَاحِ وَالرَّهْبَةَ لِلَّهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ فِي الصَّلَاةِ لَشُغْلًا» وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ لَا يَصْلُحُ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ، إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِيحُ، وَالتَّكْبِيرُ، وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ» .
{ وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “...Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun” kavli hakkında, daha önce Zeyd b. Erkam'dan aktardığımız rivayetin benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd Muhammed b. Ka'b'dan da bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “...Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun” kavli hakkında: Namaz kılanlar olarak, dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Her din mensubu [ibadetinde] isyankâr olarak durur; siz ise itaatkârlar olarak durun. İbn Ebî Şeybe Dahhâk'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Mücâhid'den: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “...Allah için saygı ve bağlılık içinde (divana) durun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kunûttan olan şeyler; rükû, huşû, rükûyu uzatmak -yani kıyamı uzatmak-, gözü sakınmak, tevazu kanatlarını indirmek ve Allah'tan korkmaktır. Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Şüphesiz namazda meşguliyet vardır» buyurduğu sabit olmuştur. Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: «Şüphesiz bu namazda insanların kelâmından hiçbir şey uygun düşmez; o ancak tesbih, tekbir ve Kur'an okumaktan ibarettir.»
وَقَدِ اخْتَلَفَتِ الْأَحَادِيثُ فِي الْقُنُوتِ الْمُصْطَلَحِ عَلَيْهِ، هَلْ هُوَ قَبْلَ الرُّكُوعِ أَوْ بَعْدَهُ، وَهَلْ هُوَ فِي جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ أَوْ بَعْضِهَا، وَهَلْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِالنَّوَازِلِ أَمْ لَا؟ وَالرَّاجِحُ اخْتِصَاصُهُ بِالنَّوَازِلِ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى، فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً قَالَ: يُصَلِّي الرَّاكِبُ عَلَى دَابَّتِهِ، وَالرَّاجِلُ عَلَى رِجْلَيْهِ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ يَعْنِي: كَمَا عَلَّمَكُمْ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّاكِبُ عَلَى دَابَّتِهِ، وَالرَّاجِلُ عَلَى رِجْلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ الله قال: إذا كانت المسايفة فليومئ بِرَأْسِهِ حَيْثُ كَانَ وَجْهُهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً قَالَ: رَكْعَةً رَكْعَةً.
Istılahî anlamdaki kunûtun rükûdan önce mi yoksa sonra mı olduğu, bütün namazlarda mı yoksa bazılarında mı bulunduğu, musibet ve belalara (nevâzil) has olup olmadığı hususunda hadisler farklılık göstermiştir. Tercih edilen görüş, onun musibet hallerine mahsus olduğudur. Biz bunu el-Müntekā şerhimizde açıkladık, oraya başvurulmalıdır. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız, yaya yahut binitli olarak...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Binitli olan biniti üzerinde, yaya olan da iki ayağı üzerinde namaz kılar; { فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “...bilmediklerinizi size öğrettiği gibi Allah'ı anın” yani: Binitlinin biniti üzerinde, yayanın da iki ayağı üzerinde namaz kılmasını size öğrettiği gibi [Allah'ı anın demektir]. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kılıçlaşma (şiddetli savaş) anı olduğunda yüzü nereye dönük olursa olsun başıyla ima etsin; işte bu, O'nun: { فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً } “...yaya yahut binitli olarak...” kavlidir. Abd b. Humeyd İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız, yaya yahut binitli olarak...” kavli hakkında: Birer rekât birer rekât [kılarlar], demiştir.
وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فَإِذا أَمِنْتُمْ قَالَ: خَرَجْتُمْ مِنْ دَارِ السَّفَرِ إِلَى دَارِ الْإِقَامَةِ.
Vekî' ve İbn Cerîr Mücâhid'den: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise...” kavli hakkında: Yolculuk diyarından ikamet diyarına çıktığınızda, dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٠ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2), 240-242. Ayetler]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanlar, eşlerinin (evlerinden) çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (240) Boşanmış kadınların da hakkaniyete uygun bir geçimliğe (mut'aya) hakları vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur. (241) İşte Allah, akledesiniz diye ayetlerini size böyle açıklar. (242)”
هَذَا عَوْدٌ إِلَى بَقِيَّةِ الْأَحْكَامِ الْمُفَصَّلَةِ فِيمَا سَلَفَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ وَمَنْ تَبِعَهُمْ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي هذه الآية هل مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِالْأَرْبَعَةِ الْأَشْهُرِ وَالْعَشْرِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَأَنَّ الْوَصِيَّةَ الْمَذْكُورَةَ فِيهَا مَنْسُوخَةٌ بِمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُنَّ مِنَ الْمِيرَاثِ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مجاهد أن هذه الآية لَا نَسْخَ فِيهَا، وَأَنَّ الْعِدَّةَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ، ثُمَّ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ وَصِيَّةً مِنْهُ: سُكْنَى سَبْعَةِ أَشْهُرٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، فَإِنْ شَاءَتِ الْمَرْأَةُ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا، وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ. وَقَدْ حَكَى ابْنُ عَطِيَّةَ، وَالْقَاضِي عِيَاضٍ: أَنَّ الْإِجْمَاعَ مُنْعَقِدٌ عَلَى أَنَّ الْحَوْلَ مَنْسُوخٌ، وَأَنَّ عِدَّتَهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَنْ مُجَاهِدٍ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ الْبُخَارِيُّ
Bu, daha önce ayrıntılı olarak geçen hükümlerin geri kalanına bir dönüştür. Selef ve onlara tabi olan müfessirler bu ayetin muhkem mi yoksa mensuh mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur; daha önce geçtiği üzere dört ay on gün ile neshedildiğine ve ayette zikredilen vasiyetin Allah'ın kadınlar için farz kıldığı miras ile neshedildiğine gitmiştir. İbn Cerîr Mücâhid'den bu ayette nesh bulunmadığını, iddetin dört ay on gün olduğunu, sonra Allah'ın onlar için kendi katından bir vasiyet olarak yedi ay yirmi gece barınma hakkı kıldığını, dolayısıyla kadın dilerse bu vasiyet süresince evde oturacağını, dilerse çıkacağını nakletmiştir. İbn Atiyye ve Kādî İyâz ise bir yıllık sürenin mensuh olduğu ve kadının iddetinin dört ay on gün olduğu hususunda icma bulunduğunu nakletmişlerdir. İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğini Buhârî de
في صحيحه. وقوله: وَصِيَّةً قرأها نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَالْكِسَائِيِّ: بِالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مُبْتَدَأٌ لِخَبَرٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ مُقَدَّمًا، أَيْ: عَلَيْهِمْ وَصِيَّةٌ وَقِيلَ: إِنَّ الْخَبَرَ قَوْلُهُ: لِأَزْواجِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّهُ خبر مبتدأ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَصِيَّةُ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ وَصِيَّةٌ أَوْ حكم الذين يتوفون وصية. وقرأ أبو عمرو وَحَمْزَةُ وَابْنُ عَامِرٍ: بِالنَّصْبِ، عَلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَلْيُوصُوا وَصِيَّةً، أَوْ: أَوْصَى اللَّهُ وَصِيَّةً، أَوْ:
Sahîh'inde rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَصِيَّةً } kelimesini Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr rivayetinde Âsım ve Kisâî merfû olarak [«وَصِيَّةٌ» şeklinde] okumuşlardır; bu durumda takdiri öne geçmiş mahzuf bir haberin müptedası olur, yani: "Onların üzerine bir vasiyettir" demektir. Haberin { لِأَزْواجِهِمْ } ifadesi olduğu da söylenmiştir. Mahzuf bir müptedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani "Ölenlerin vasiyeti bir vasiyettir" yahut "Ölenlerin hükmü bir vasiyettir" takdirindedir. Ebû Amr, Hamza ve İbn Âmir ise mahzuf bir fiilin takdiriyle mensub olarak okumuşlardır; yani: "Bir vasiyette bulunsunlar" yahut "Allah bir vasiyette bulundu" veya:
كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَصِيَّةً. وَقَوْلُهُ: مَتاعاً منصوب بوصية، أَوْ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا، أَوْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ ذَلِكَ مَتَاعًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْتَصِبًا عَلَى الْحَالِ. وَالْمَتَاعُ هُنَا: نَفَقَةُ السَّنَةِ. وَقَوْلُهُ: غَيْرَ إِخْراجٍ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ: مَتاعاً وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ، كَأَنَّهُ قَالَ لَا إِخْرَاجًا وَقِيلَ: إِنَّهُ حَالٌ، أَيْ: مَتِّعُوهُنَّ غَيْرَ مُخْرَجَاتٍ، وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: مِنْ غَيْرِ إِخْرَاجٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ أَنْ يُوصُوا قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِمْ لِأَزْوَاجِهِمْ أَنْ يُمَتَّعْنَ بَعْدَهُمْ حَوْلًا كَامِلًا بِالنَّفَقَةِ وَالسُّكْنَى مِنْ تَرِكَتِهِمْ، وَلَا يَخْرُجْنَ مِنْ مَسَاكِنِهِنَّ. وَقَوْلُهُ: فَإِنْ خَرَجْنَ يَعْنِي بِاخْتِيَارِهِنَّ قَبْلَ الْحَوْلِ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَيْ: لَا حَرَجَ عَلَى الوليّ والحاكم وغيرهما فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنَ التَّعَرُّضِ لِلْخُطَّابِ وَالتَّزَيُّنِ لَهُمْ. وَقَوْلُهُ: مِنْ مَعْرُوفٍ أَيْ: بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الشَّرْعِ غَيْرَ مُنْكَرٍ. وَفِيهِ دَلِيلٌ: على أن النساء كنّ مخيرات في الْحَوْلِ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِحَتْمٍ عَلَيْهِنَّ وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي قَطْعِ النَّفَقَةِ عَنْهُنَّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مُتَعَلِّقَ الْجُنَاحِ هُوَ مَذْكُورٌ فِي الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: فِيما فَعَلْنَ وَقَوْلُهُ: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ قَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: هِيَ الْمُتْعَةُ، وَأَنَّهَا وَاجِبَةٌ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِالثَّيِّبَاتِ اللَّوَاتِي قَدْ جُومِعْنَ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ ذِكْرُ الْمُتْعَةِ لِلَّوَاتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهِنَّ الْأَزْوَاجُ. وَقَدْ قَدَّمَنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْمُتْعَةِ وَالْخِلَافَ فِي كَوْنِهَا خَاصَّةً بِمَنْ طُلِّقَتْ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْفَرْضِ أَوْ عَامَّةً لِلْمُطَلَّقَاتِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ شَامِلَةٌ لِلْمُتْعَةِ الْوَاجِبَةِ، وَهِيَ مُتْعَةُ الْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَالْفَرْضِ، وَغَيْرِ الْوَاجِبَةِ وَهِيَ مُتْعَةُ سَائِرِ الْمُطَلَّقَاتِ فَإِنَّهَا مُسْتَحَبَّةٌ فَقَطْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُتْعَةِ هُنَا: النَّفَقَةُ.
"Allah onların üzerine bir vasiyet yazdı" takdirindedir. O'nun: { مَتاعاً } kelimesi vasıyye kelimesiyle yahut mahzuf bir fiille mensubdur; yani "Onlara bir geçimlik verin" veya "Allah onlara bunu bir geçimlik kıldı" takdirindedir; hâl olarak nasb edilmiş olması da caizdir. Buradaki metâ': Bir yıllık nafakadır. O'nun: { غَيْرَ إِخْراجٍ } kavli { مَتاعاً } kelimesinin sıfatıdır. Ahfeş: O bir masdardır, sanki "çıkarılmaksızın" demiştir, demiştir. Hâl olduğu da söylenmiştir, yani: "Çıkarılmamış olarak onlara geçimlik verin" demektir. Cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mensub olduğu da söylenmiştir, yani: "Çıkarılma olmaksızın" demektir. Manası şudur: Vefat eden kimselerin, ölüm kendilerine gelmeden önce, eşlerine kendilerinden sonra tam bir yıl boyunca terekeyle nafaka ve barınma sağlanmasını ve evlerinden çıkarılmamalarını vasiyet etmeleri vaciptir. O'nun: { فَإِنْ خَرَجْنَ } yani bir yıl dolmadan önce kendi istekleriyle çıkarlarsa, { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } yani evlilik teklifinde bulunanlara görünmek ve onlar için süslenmek hususunda { فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendi haklarında yaptıklarından dolayı” veliye, hâkime ve başkalarına hiçbir vebal yoktur. O'nun: { مِنْ مَعْرُوفٍ } kavli, yani: Şeriatta meşru olup münker olmayan şeylerledir. Bunda kadınların bir yıl konusunda muhayyer olduklarına, bunun kendilerine zorunlu kılınmadığına bir delil vardır. Mananın: "Onların nafakasını kesmenizde size bir vebal yoktur" şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat bu zayıftır, zira vebalin müteallakı (bağlantılı olduğu husus) ayette { فِيما فَعَلْنَ } “yaptıklarından dolayı” kavliyle zikredilmiştir. O'nun: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } kavli hakkında müfessirler ihtilaf etmiştir; denildi ki: Bu mut'adır ve her boşanan kadın için vaciptir. Denildi ki: Bu ayet, kendileriyle cinsel ilişkide bulunulmuş dul kadınlara mahsustur; zira bu ayetten önce kocaları kendileriyle zifafa girmemiş olan kadınlar için mut'a zikri geçmişti. Bu mut'aya dair açıklamayı ve onun gerdekten ve mehir tayininden önce boşanan kadına mı has olduğu yoksa bütün boşanan kadınlar için mi genel olduğu konusundaki ihtilafı daha önce sunmuştuk. Denildi ki: Bu ayet vacip olan mut'ayı -ki bu gerdekten ve mehir tayininden önce boşanan kadının mut'asıdır- ve vacip olmayan mut'ayı -ki bu diğer boşanan kadınların mut'ası olup sadece müstehaptır- kapsamaktadır. Buradaki mut'adan maksadın nafaka olduğu da söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً قَدْ نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الْأُخْرَى، فَلَمْ تَكْتُبْهَا أَوْ تدعها؟ قال: يا بن أَخِي لَا أُغَيِّرُ شَيْئًا مِنْهُ مِنْ مَكَانِهِ.
Buhârî ve başkaları İbnü'z-Zübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Osman b. Affân'a dedim ki: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً } ayetini diğer ayet neshetmiştir, öyleyse onu neden yazıyorsun veya neden bırakmıyorsun? Dedi ki: Ey kardeşimin oğlu, ben ondan hiçbir şeyi yerinden değiştirmem.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا نَفَقَتُهَا وَسُكْنَاهَا فِي الدَّارِ سَنَةً، فَنَسَخَتْهَا آيَةُ الْمَوَارِيثِ، فَجُعِلَ لَهُنَّ الرُّبُعُ وَالثُّمُنُ مِمَّا تَرَكَ الزَّوْجُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ نَحْوَهُ عَنْ عَطَاءٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَيْسَ لِلْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا نَفَقَةٌ حَسْبُهَا الْمِيرَاثُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَالنَّسَائِيُّ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: نَسَخَتْهَا- وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kocası ölen kadının evde bir yıl boyunca nafakası ve barınma hakkı vardı; miras ayeti bunu neshetti ve kocanın bıraktığı [terekeden] kadınlar için dörtte bir ve sekizde bir pay kılındı. İbn Cerîr Atâ'dan bunun benzerini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd ve Nesâî de başka bir yoldan İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Şâfiî ve Abdürrezzâk Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kocası vefat eden kadının nafakası yoktur, miras ona yeterlidir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde ve Nesâî İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onu; { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden ölüp geride eşler bırakanlar... kendileri dört ay on gün beklerler” ayeti neshetmiştir. İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te Zeyd b. Eslem'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Katâde'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den: { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ } “...kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
النِّكَاحُ الْحَلَالُ الطَّيِّبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
Helal ve temiz olan nikahtır. İbn Cerîr İbn Zeyd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “Örfe uygun bir geçimlikle yararlandırmak (mut'a vermek), iyilik yapanların üzerine bir borçtur” kavli indiğinde
قَالَ رَجُلٌ: إِنْ أَحْسَنْتُ فَعَلْتُ، وَإِنْ لَمْ أُرِدْ ذَلِكَ لَمْ أَفْعَلْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقَوْلِهِ:
bir adam: İyilik etmek istersem veririm, bunu istemezsem vermem, dedi. Bunun üzerine Allah: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların da hakkaniyete uygun bir geçimliğe (mut'aya) hakları vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim Saîd b. el-Müseyyeb'den, bu ayetin şu kaville neshedildiğini söylediğini rivayet etmiştir:
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ . وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَتَّابِ بْنِ خُصَيْفٍ فِي قَوْلِهِ: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ الْفَرَائِضِ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ إِلَّا الَّتِي تطلقها ولم تدخل بها فقد فُرِضَ لَهَا، كَفَى بِالنِّصْفِ مَتَاعًا، وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ:
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } “Eğer onlara bir mehir belirlemiş olup da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır.” Yine İbn Ebî Hâtim Attâb b. Huseyf'ten: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } “Boşanmış kadınların da bir geçimliğe (mut'aya) hakkı vardır” kavli hakkında: Bu farzlar (miras ve mehir hükümleri) belirlenmeden önceydi, dediğini rivayet etmiştir. Mâlik, Abdürrezzâk, Şâfiî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Boşayıp da zifafa girmediğin ve kendisine mehir belirlenmiş kadın müstesna, her boşanan kadın için mut'a vardır; [ona] mut'a olarak mehrin yarısı kâfidir. İbnü'l-Münzir Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
لِكُلِّ مُؤْمِنَةٍ طُلِّقَتْ حُرَّةً أَوْ أَمَةً مُتْعَةٌ وَقَرَأَ: وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «لَمَّا طَلَّقَ حَفْصُ بْنُ الْمُغِيرَةِ امْرَأَتَهُ فاطمة أتت النبيّ ﷺ، فَقَالَ لِزَوْجِهَا:
İster hür ister cariye olsun, boşanan her mümin kadın için mut'a vardır; ve: { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınların da hakkaniyete uygun bir geçimliğe (mut'aya) hakları vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur” ayetini okumuştur. Beyhakî Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hafs b. el-Mugîre hanımı Fâtıma'yı boşadığında kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. [Peygamber] kadının kocasına:
«مَتِّعْهَا، قَالَ: لَا أَجِدُ مَا أُمَتِّعُهَا، قَالَ: فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْمَتَاعِ، مَتِّعْهَا وَلَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ» .
«Ona mut'a (geçimlik hediye) ver» buyurdu. Adam: Ona mut'a verecek bir şey bulamıyorum, dedi. [Peygamber]: «Mut'a vermek mutlaka gereklidir; yarım sâ' hurma ile de olsa ona mut'a ver» buyurdu.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ في الآية، قال: لكلّ مطلقة متعة.
Abd b. Humeyd Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında: Boşanan her kadın için mut'a vardır, dediğini rivayet etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٣ الى ٢٤٥]
[Bakara Suresi (2), 243-245. Ayetler]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz ki Allah insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat insanların çoğu şükretmezler. (243) Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah her şeyi işitendir, hakkıyla bilendir. (244) Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç verir de Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırır? Allah daraltır da genişletir de; ve O'na döndürüleceksiniz. (245)”
الِاسْتِفْهَامُ هُنَا لِلتَّقْرِيرِ، وَالرُّؤْيَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ رُؤْيَةُ الْقَلْبِ لَا رُؤْيَةُ الْبَصَرِ. وَالْمَعْنَى عِنْدَ سِيبَوَيْهِ: تَنَبَّهْ إِلَى أَمْرِ الَّذِينَ خَرَجُوا، وَلَا تَحْتَاجُ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ كَذَا قِيلَ. وَحَاصِلُهُ: أَنَّ الرُّؤْيَةَ هُنَا الَّتِي بِمَعْنَى الْإِدْرَاكِ مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى التَّنْبِيهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُضَمَّنَةً مَعْنَى الِانْتِهَاءِ، أَيْ: أَلَمْ يَنْتَهِ عِلْمُكَ إِلَيْهِمْ أَوْ مَعْنَى الْوُصُولِ، أَيْ: أَلَمْ يَصِلْ عِلْمُكَ إِلَيْهِمْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى الرُّؤْيَةِ الْبَصَرِيَّةِ، أَيْ: أَلَمْ تَنْظُرْ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا. جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قِصَّةَ هَؤُلَاءِ لَمَّا كَانَتْ بِمَكَانٍ مِنَ الشُّيُوعِ وَالشُّهْرَةِ يَحْمِلُ كُلَّ أَحَدٍ عَلَى الْإِقْرَارِ بِهَا بِمَنْزِلَةِ الْمَعْلُومَةِ لِكُلِّ فَرْدٍ، أَوِ الْمُبْصَرَةِ لِكُلِّ مُبْصِرٍ، لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ أُخْبِرُوا بِهَا وَدَوَّنُوهَا وَأَشْهَرُوا أَمْرَهَا، وَالْخِطَابُ هُنَا لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ. وَالْكَلَامُ جَارٍ مَجْرَى الْمَثَلِ فِي مَقَامِ التَّعْجِيبِ، ادِّعَاءً لِظُهُورِهِ وَجَلَائِهِ بِحَيْثُ يَسْتَوِي فِي إِدْرَاكِهِ الشَّاهِدُ وَالْغَائِبُ. وَقَوْلُهُ: وَهُمْ أُلُوفٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ خَرَجُوا، وَأُلُوفٌ: مِنْ جُمُوعِ الْكَثْرَةِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا أُلُوفٌ كَثِيرَةٌ. وَقَوْلُهُ: حَذَرَ الْمَوْتِ مَفْعُولٌ لَهُ. وَقَوْلُهُ: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا هُوَ أَمْرُ تَكْوِينٍ، عِبَارَةٌ عَنْ تَعَلُّقِ إِرَادَتِهِ بِمَوْتِهِمْ دُفْعَةً، أَوْ: تَمْثِيلٌ، لِإِمَاتَتِهِ سُبْحَانَهُ إِيَّاهُمْ مَيْتَةَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ، كَأَنَّهُمْ أُمِرُوا فَأَطَاعُوا. قَوْلُهُ: ثُمَّ أَحْياهُمْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَقْتَضِيهِ الْمَقَامُ، أَيْ: قَالَ اللَّهُ لَهُمْ:
Buradaki istifham (soru) takrir (tasdik ettirme) içindir; zikredilen rü'yet (görme) ise gözle görme değil, kalp ile görme (bilme)dir. Sîbeveyh'e göre mana: "Yurtlarından çıkanların durumuna dikkat et / ibretle bak" şeklindedir ve bu rü'yet iki mef'ule ihtiyaç duymaz; böyle denilmiştir. Neticesi şudur: Buradaki idrak manasındaki rü'yet, uyarı manasını tazammun etmektedir (içermektedir); intihâ (ulaşma) manasını tazammun etmesi de caizdir, yani: "Bilgin onlara ulaşıp varmadı mı?" demektir veya vusûl manasındadır, yani: "İlmin onlara ulaşmadı mı?" demektir. Gözle görme manasında olması da caizdir, yani: "O çıkan kimselere bakmadın mı?" demektir. Allah Sübhânehu, bu kimselerin kıssası herkesi onu kabule sevk edecek derecede yaygın ve meşhur olduğu için, onu sanki her bir fert tarafından bilinen yahut her gören tarafından görülen bir hadise kılmıştır; çünkü Ehl-i kitap bunu haber vermiş, kaydetmiş ve durumunu meşhur etmiştir. Buradaki hitap, kendisine hitap edilmeye ehil olan herkese yöneliktir. Söz, olayın açık ve net olmasından dolayı -görenle görmeyenin onu kavramada eşit olacağı iddiasıyla- hayret makamında mesel (darbımesel) mesabesindedir. O'nun: { وَهُمْ أُلُوفٌ } kavli, «خَرَجُوا» fiilinin zamirinden hâl olarak mahallen mensubdur. Ulûf kelimesi çokluk çoğullarındandır (cemu'l-kesre); bu da onların binlerce çoklukta olduğuna delalet eder. O'nun: { حَذَرَ الْمَوْتِ } kavli mef'ûlun leh'tir. O'nun: { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } kavli tekvînî bir emirdir; O'nun iradesinin onların hepsinin birden ölmesine taalluk etmesinden ibarettir yahut Sübhânehu'nun onları tek bir nefsin ölümü gibi öldürmesini temsilî bir anlatımdır; sanki kendilerine emredilmiş de itaat etmişler gibidir. O'nun: { ثُمَّ أَحْياهُمْ } kavli, makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani: Allah onlara:
مُوتُوا فَمَاتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ، أَوْ: عَلَى قَالَ، لَمَّا كَانَ عِبَارَةً عَنِ الْإِمَاتَةِ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ التَّنْكِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَضْلٍ، لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ: لَذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ على الناس جميعا، وأما هَؤُلَاءِ الَّذِينَ خَرَجُوا فَلِكَوْنِهِ أَحْيَاهُمْ، لِيَعْتَبِرُوا، وَأَمَّا الْمُخَاطَبُونَ: فَلِكَوْنِهِ قَدْ أَرْشَدَهُمْ إِلَى الِاعْتِبَارِ وَالِاسْتِبْصَارِ بقصة هؤلاء. قوله
...[takdiri:] «Ölün!» [dedi], onlar da öldüler, sonra onları diriltti» yahut -öldürmekten kinaye olduğu için- «dedi» [fiiline matuftur]. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir” kavlinde geçen { فَضْلٍ } kelimesindeki tenkîr (belirsizlik), tâzim (büyüklük bildirmek) içindir; yani bütün insanlara karşı pek büyük bir lütuf sahibidir. Yurtlarından çıkan bu kimselere [olan lütfu], ibret alsınlar diye onları diriltmiş olmasıdır; muhataplara [olan lütfu] ise, bunların kıssasından ibret ve basiret almaya onları irşad etmiş olmasıdır. O'nun...
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: اشْكُرُوا فَضْلَهُ بِالِاعْتِبَارِ بِمَا قَصَّ عَلَيْكُمْ وَقَاتِلُوا، هَذَا إِذَا كَانَ الْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوا رَاجِعًا إِلَى الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا كَمَا قَالَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ إِيرَادُ هَذِهِ الْقِصَّةِ لتشجيع المسلمين على الجهاد وقيل إن الْخِطَابُ لِلَّذِينِ أُحْيُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: مُوتُوا وَفِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: وَقَالَ لَهُمْ: قَاتِلُوا.
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın...” kavli mukadder bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: Size anlatılan şeylerden ibret alarak O'nun lütfuna şükredin ve savaşın! Bu, eğer { وَقاتِلُوا } kavlindeki hitap -müfessirlerin cumhurunun dediği gibi- { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا } kavlindeki muhataplara raci ise böyledir; buna göre bu kıssanın zikredilmesi Müslümanları cihada teşvik etmek içindir. Hitabın İsrâiloğulları'ndan diriltilen kimselere yönelik olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { مُوتُوا } kavline matuf olur ve kelamda takdiri: "Ve onlara: 'Savaşın!' dedi" şeklinde mahzuf bir ifade bulunur.
وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: لَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ لِلَّذِينِ أُحْيُوا. وَقَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ لَمَّا أَمَرَ سُبْحَانَهُ بِالْقِتَالِ وَالْجِهَادِ أَمَرَ بِالْإِنْفَاقِ فِي ذَلِكَ، وَ «مَنْ» اسْتِفْهَامِيَّةٌ مَرْفُوعَةُ الْمَحَلِّ بِالِابْتِدَاءِ، وَ «ذَا» خَبَرُهُ، وَ «الَّذِي» وَصِلَتُهُ وَصْفٌ لَهُ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، وَإِقْرَاضُ اللَّهِ: مَثَلٌ لِتَقْدِيمِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ الَّذِي يَسْتَحِقُّ بِهِ فَاعِلُهُ الثَّوَابَ، وَأَصْلُ الْقَرْضِ: اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُلْتَمَسُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ، يُقَالُ: أَقْرَضَ فُلَانٌ فُلَانًا، أَيْ: أَعْطَاهُ مَا يَتَجَازَاهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:
İbn Cerîr şöyle demiştir: «Savaş emrinin diriltilenlere yönelik olduğunu söyleyen kimsenin sözünün hiçbir tutar tarafı yoktur.» O'nun: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } kavline gelince; Sübhânehu savaşmayı ve cihadı emredince, bu uğurda infak etmeyi de emretmiştir. «مَنْ» istifham (soru) edatıdır, mübteda olarak mahallen merfûdur; «ذَا» onun haberidir; «الَّذِي» ve sılası ise onun sıfatı veya bedelidir. Allah'a borç vermek (ikrâz): Yapanın sevabı hak ettiği salih ameli önceden takdim etmesini ifade eden bir temsildir. Karz (قَرْض) kelimesinin aslı, karşılığında karşılık beklenen her şeyin ismidir. Nitekim: «أَقْرَضَ فُلَانٌ فُلَانًا» (Filanca filancaya borç/karşılık verdi) denilir; yani ona karşılığını ödeyeceği şeyi verdi demektir. Şair şöyle demiştir:
وَإِذَا جُوزِيَتْ قَرْضًا فَاجْزِهِ
«Sana bir borçla (iyilikle) karşılık verildiğinde sen de ona karşılık ver...»
.......
.......
وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقَرْضُ فِي اللُّغَةِ: الْبَلَاءُ الْحَسَنُ، وَالْبَلَاءُ السَّيِّئُ.
Zeccâc şöyle demiştir: «Karz (قَرْض), dilde hem güzel imtihan/iyilik hem de kötü imtihan/kötülük anlamına gelir.»
قَالَ أُمَيَّةُ:
Ümeyye şöyle demiştir:
كُلُّ امْرِئٍ سَوْفَ يُجْزَى قَرْضَهُ حَسَنًا ... أَوْ سَيِّئًا وَمَدِينًا مِثْلَ مَا دَانَا
«Her kişi borcunun karşılığını görecektir; ister iyi olsun ... ister kötü olsun; tıpkı borçlandığı gibi borçlu kalacaktır.»
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
تجازى الْقُرُوضَ بِأَمْثَالِهَا ... فَبِالْخَيْرِ خَيْرًا وَبِالشَّرِّ شَرَّا
«Borçlara misliyle karşılık verilir; ... iyiliğe iyilikle, kötülüğe kötülükle.»
وَقَالَ الْكِسَائِي: الْقَرْضُ: مَا أَسْلَفْتَ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ أَوْ سَيِّئٍ، وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ: الْقَطْعُ، وَمِنْهُ الْمِقْرَاضُ، وَاسْتِدْعَاءُ الْقَرْضِ فِي الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ تَأْنِيسٌ وَتَقْرِيبٌ لِلنَّاسِ بِمَا يَفْهَمُونَهُ. وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ: شَبَّهَ عَطَاءَ الْمُؤْمِنِ مَا يَرْجُو ثَوَابَهُ فِي الْآخِرَةِ بِالْقَرْضِ، كَمًّا شَبَّهَ إِعْطَاءَ النُّفُوسِ وَالْأَمْوَالِ فِي أَخْذِ الْجَنَّةِ بِالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ. وَقَوْلُهُ:
Kisâî şöyle demiştir: «Karz: Salih veya kötü amelden önceden takdim ettiğin şeydir.» Kelimenin aslı kesmek (el-kat') demektir; makas manasındaki mikrâz (el-mıkrâd) kelimesi de buradan gelir. Ayette borç isteme üslubu, sadece insanlara anladıkları şey üzerinden bir ünsiyet ve yakınlık kurmak içindir. Allah ise el-Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç olmayan), el-Hamîd'dir (övgüye layık olandır). Müminin ahirette sevabını umduğu şeyi vermesini, cenneti kazanma karşılığında nefislerin ve malların verilmesini alışverişe benzettiği gibi borç vermeye benzetmiştir. O'nun:
حَسَناً أَيْ: طَيِّبَةً بِهِ نَفْسُهُ مِنْ دُونِ مَنٍّ وَلَا أَذًى. وَقَوْلُهُ: فَيُضاعِفَهُ قَرَأَ عَاصِمٌ وَغَيْرُهُ: بِالْأَلِفِ وَنَصْبِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عمرة وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ وَرَفْعِ الْفَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ:
{ حَسَناً } “...güzel bir...” kavli, yani: Başa kakmadan ve eziyet etmeden, gönül hoşluğuyla verilen demektir. O'nun: { فَيُضاعِفَهُ } kavlini Âsım ve başkaları elif ile ve fâ'nın fethasıyla okumuştur. Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise elifin sübutu ve fâ'nın dammesiyle okumuşlardır. İbn Âmir ve Ya'kûb ise:
فَيُضَعِّفَهُ بِإِسْقَاطِ الْأَلِفِ مَعَ تَشْدِيدِ الْعَيْنِ وَنَصْبِ الْفَاءِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ: بِالتَّشْدِيدِ وَرَفْعِ الْفَاءِ. فَمَنْ نَصَبَ فَعَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ، وَمَنْ رَفَعَ فَعَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ: هُوَ يُضَاعِفُهُ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَقْدِيرِ هَذَا التَّضْعِيفِ عَلَى أَقْوَالٍ. وَقِيلَ: لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ هَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ شَيْءٍ، فَهُوَ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ، وَالْقَبْضُ: التَّقْتِيرُ، وَالْبَسْطُ: التَّوْسِيعُ وَفِيهِ وَعِيدٌ بِأَنَّ مَنْ بَخِلَ مِنَ الْبَسْطِ يُوشِكُ أَنْ يُبَدَّلَ بِالْقَبْضِ، وَلِهَذَا قَالَ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ أَيْ: هُوَ يُجَازِيكُمْ بِمَا قَدَّمْتُمْ عِنْدَ الرُّجُوعِ إِلَيْهِ، وَإِذَا أَنْفَقْتُمْ مِمَّا وَسَّعَ بِهِ عَلَيْكُمْ أَحْسَنَ إِلَيْكُمْ، وَإِنْ بَخِلْتُمْ عَاقَبَكُمْ.
elifin hazfi, ayn harfinin şeddesi ve fâ'nın fethasıyla { فَيُضَعِّفَهُ } şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer ise şedde ve fâ'nın dammesiyle okumuşlardır. Fetha ile okuyan kimse bunu istifhamın cevabı kılmıştır; damme ile okuyan kimse ise mübtedanın takdiri üzerinedir, yani: «هُوَ يُضَاعِفُهُ» (O bunu kat kat artırır) takdirindedir. Bu kat kat artırmanın miktarı hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunu yalnızca Allah'ın bileceği de söylenmiştir. O'nun: { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah daraltır ve genişletir” kavli, her şey hakkında umum ifade eder. O, el-Kâbıd'dır (daraltan), el-Bâsıt'tır (genişleten). Kabz daraltmak (taktîr), bast ise genişletmektir. Bunda, bolluk içindeyken cimrilik eden kimsenin durumunun darlıkla değiştirilmesinin yakın olduğuna dair bir tehdit vardır. Bu sebeple: { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” buyurmuştur; yani: O'na döndüğünüzde önceden takdim ettiklerinizin karşılığını size verecektir; size genişlettiği şeylerden infak ederseniz size ihsanda bulunur, şayet cimrilik ederseniz sizi cezalandırır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ قَالَ: كَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ خَرَجُوا فِرَارًا مِنَ الطَّاعُونِ، وَقَالُوا: نَأْتِي أَرْضًا لَيْسَ بِهَا مَوْتٌ، حَتَّى
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Hâkim, İbn Abbâs'tan O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?...” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Onlar vebadan kaçarak çıkan dört bin kişiydiler ve: 'İçinde ölüm olmayan bir yere gidelim' dediler. Nihayet
إِذَا كَانُوا بِمَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا قَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا فَمَاتُوا، فَمَرَّ عَلَيْهِمْ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَدَعَا رَبَّهُ أَنْ يُحْيِيَهُمْ حَتَّى يَعْبُدُوهُ، فَأَحْيَاهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: أَنَّ الْقَرْيَةَ الَّتِي خَرَجُوا مِنْهَا دَاوَرْدَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ هَذِهِ الْقِصَّةَ مُطَوَّلَةً عَنْ أَبِي مَالِكٍ، وَفِيهَا: أَنَّهُمْ بِضْعَةٌ وَثَلَاثُونَ أَلْفًا.
şöyle şöyle bir yere vardıklarında Allah onlara: 'Ölün!' dedi, onlar da öldüler. Derken peygamberlerden bir peygamber onların yanına uğradı ve O'na ibadet etsinler diye onları diriltmesi için Rabbine dua etti; [Allah da] onları diriltti.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim ondan: Çıktıkları köyün Dâverdân olduğunu tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bu kıssayı Ebû Mâlik'ten uzunca tahriç etmişlerdir; bu rivayette onların otuz küsur bin kişi oldukları yer almaktadır.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ: أَنَّ دِيَارَهُمْ هِيَ أَذَرِعَاتٌ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Abdilazîz'den: Onların yurtlarının Ezriât olduğunu tahriç etmiştir. Yine Ebû Sâlih'ten şöyle dediğini tahriç etmiştir:
كَانُوا تِسْعَةَ آلَافٍ. وَأَخْرَجَ جَمَاعَةٌ مِنْ مُحَدِّثِي الْمُفَسِّرِينَ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَلَى أَنْحَاءٍ، وَلَا يَأْتِي الِاسْتِكْثَارُ مِنْ طُرُقِهَا بِفَائِدَةٍ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنِ الْفِرَارِ مِنَ الطَّاعُونِ، وَعَنْ دُخُولِ الْأَرْضِ الَّتِي هُوَ بِهَا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً قَالَ أَبُو الدَّحْدَاحِ الْأَنْصَارِيُّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ لِيُرِيدُ مِنَّا الْقَرْضَ؟
«Onlar dokuz bin kişiydiler.» Müfessir muhaddislerden bir topluluk bu kıssayı çeşitli vechelerle tahriç etmişlerdir; ancak tarîklerini çoğaltmanın bir faydası yoktur. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Abdurrahman b. Avf'ın hadisinden Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vebadan kaçmayı ve vebanın bulunduğu yere girmeyi nehyettiği vârit olmuştur. Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, el-Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir?...” ayeti indiğinde Ebû'd-Dahdâh el-Ensârî: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah gerçekten bizden borç mu istiyor?' dedi.
قَالَ: نَعَمْ يَا أَبَا الدَّحْدَاحِ، قَالَ: أَرِنِي يَدَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَنَاوَلَهُ يَدَهُ، قَالَ: فَإِنِّي قَدْ أَقْرَضْتُ رَبِّي حَائِطِي، وَلَهُ فِيهِ سِتُّمِائَةِ نَخْلَةٍ» . وَقَدْ أَخْرَجَ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، زَادَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: أَضْعافاً كَثِيرَةً قَالَ: هَذَا التَّضْعِيفُ لَا يَعْلَمُ أَحَدٌ مَا هُوَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ قَالَ: بَلَغَنِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَيَكْتُبُ لِعَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ» فَحَجَجْتُ ذَلِكَ الْعَامَ وَلَمْ أَكُنْ أُرِيدُ أَنْ أَحُجَّ إِلَّا لِأَلْقَاهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، فَلَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَقُلْتُ لَهُ، فَقَالَ: ليس هذا قلت، ولم يحفظ الَّذِي حَدَّثَكَ، إِنَّمَا قُلْتُ: «إِنَّ اللَّهَ لِيُعْطِيَ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَيْ أَلْفِ حَسَنَةٍ» ثُمَّ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ:
[Resûlullah]: 'Evet, ey Ebû'd-Dahdâh!' buyurdu. O da: 'Elini bana uzat ey Allah'ın Resûlü!' dedi. [Resûlullah] ona elini uzattı. [Ebû'd-Dahdâh]: 'Ben bahçemi Rabbime borç olarak verdim' dedi. O bahçede onun altı yüz hurma ağacı vardı.» Bu kıssayı Abdurrezzâk ve İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem tarîkiyle tahriç etmişlerdir; et-Taberânî babasından, o da Ömer b. el-Hattâb'dan şeklinde ziyade etmiştir; İbn Merdeveyh Ebû Hüreyre'den, İbn İshâk ve İbnü'l-Münzir ise İbn Abbâs'tan tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, es-Süddî'den O'nun: { أَضْعافاً كَثِيرَةً } “...kat kat fazlasıyla...” kavli hakkında: «Bu kat kat artırmanın ne olduğunu hiç kimse bilemez» dediğini tahriç etmiştir. Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Osmân en-Nehdî'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Ebû Hüreyre'den onun: 'Şüphesiz Allah mümin kuluna tek bir iyilik karşılığında bin kere bin (bir milyon) iyilik yazar' dediğine dair bana bir hadis ulaştı. O sene hacca gittim; bu hadis hususunda onunla karşılaşmaktan başka bir hac niyetim de yoktu. Ebû Hüreyre ile karşılaştım ve bunu ona söyledim. Bunun üzerine o şöyle dedi: 'Bunu ben söylemedim, sana anlatan kimse ezberleyememiş. Ben ancak şöyle dedim: 'Şüphesiz Allah mümin kuluna tek bir iyilik karşılığında iki bin kere bin (iki milyon) iyilik verir'.' Sonra Ebû Hüreyre şöyle dedi:
أَوَ لَيْسَ تَجِدُونَ هَذَا فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً فالكثيرة عند الله أكثر من ألف أَلِفٍ وَأَلْفَيْ أَلِفٍ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ اللَّهَ يُضَاعِفُ الْحَسَنَةَ أَلْفَيْ أَلِفِ حَسَنَةٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ إِلَى آخِرِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: رَبِّ زِدْ أُمَّتِي فَنَزَلَتْ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً قَالَ: رَبِّ زِدْ أُمَّتِي فَنَزَلَتْ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها قَالَ: رَبِّ زِدْ أُمَّتِي، فَنَزَلَتْ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَالَ: رَبِّ زِدْ أُمَّتِي، فنزلت:
'Siz bunu Allah'ın Kitabı'nda bulmuyor musunuz? { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir ki, [Allah da] bunu ona kat kat fazlasıyla katlasın?” Allah katındaki çokluk ise bin kere binden ve iki bin kere binden daha fazladır. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bizzat işittim: 'Şüphesiz Allah iyiliği iki bin kere bin (iki milyon) katına çıkarır'.'» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Sahîh'inde İbn Hibbân, İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Ömer'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } sonuna kadar olan ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Rabbim, ümmetime artır!' dedi. Bunun üzerine: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } ayeti indi. [Resûlullah yine]: 'Rabbim, ümmetime artır!' dedi. Bunun üzerine: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } ayeti indi.» İbnü'l-Münzir, Süfyân'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «{ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } ayeti indiğinde [Resûlullah]: 'Rabbim, ümmetime artır!' dedi. Bunun üzerine: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } ayeti indi. [Resûlullah]: 'Rabbim, ümmetime artır!' dedi. Bunun üzerine:
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ قَالَ: رَبِّ زِدْ أُمَّتِي، فَنَزَلَتْ: إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ» . وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ هَذِهِ أَحْسَنُهَا وَسَتَأْتِي عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فَابْحَثْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قوله: وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ قَالَ: يَقْبِضُ: الصَّدَقَةَ، وَيَبْسُطُ: قَالَ يُخْلِفُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ قَالَ: مِنَ التُّرَابِ وَإِلَى التُّرَابِ تَعُودُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الآية قال:
{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } “Mallarını infak edenlerin örneği...” [ayeti inince Resûlullah]: «Rabbim! Ümmetime [mükafatı daha da] artır» buyurdu. Bunun üzerine: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ } “Ancak sabredenlerin mükafatı hesapsız ödenecektir” [ayeti] indi.» Bu konuda [başka] hadisler de vardır; bunların en güzeli budur ve Yüce Allah'ın: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “Yedi başak bitiren bir tohum tanesi gibi...” buyruğunun tefsirinde gelecektir, onu [orada] inceleyiniz. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah hem daraltır hem genişletir” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Allah] sadakayı tutar/kabul eder; genişletir ise [infak edilenin] yerine yenisini verir, demektir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” [kavli hakkında da]: Topraktansınız ve yine toprağa döneceksiniz, dedi." İbn Cerîr de İbn Zeyd'in bu ayet hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir:
عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ فِيمَنْ يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ لَا يَجِدُ قُوَّةً، وَفِيمَنْ لَا يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ يَجِدُ غِنًى، فَنَدَبَ هَؤُلَاءِ إِلَى الْقَرْضِ فَقَالَ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَالَ: يَبْسُطُ عَلَيْكَ وَأَنْتَ ثَقِيلٌ عَنِ الْخُرُوجِ لَا تُرِيدُهُ، وَيَقْبِضُ عَنْ هَذَا وَهُوَ يَطِيبُ نَفْسًا بِالْخُرُوجِ وَيَخِفُّ لَهُ، فقوّه مما بيدك يكن لك الحظ.
«Allah bildi ki, Allah yolunda savaşanlar arasında güç bulamayanlar vardır; Allah yolunda savaşmayanlar arasında da zenginlik bulanlar vardır. İşte bunları borç vermeye teşvik ederek: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } buyurdu. Dedi ki: Sen [savaşa] çıkmaktan ağırlaşıp onu istemezken sana [rızkı] genişletir; diğeri ise [savaşa] çıkmaya gönüllü olup buna can atarken ondan [rızkı] daraltır. O halde elindekinden onu güçlendir ki payın olsun.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٦ الى ٢٥٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 246'dan 252'ye]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) } “Musa'dan sonra İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: «Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım» demişlerdi. [Peygamber]: «Ya üzerinize savaş farz kılınır da savaşmazsanız?» dedi. Onlar: «Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?» dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (246) Peygamberleri onlara: «Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi» dedi. Onlar: «O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona maldan bir genişlik de verilmemiştir» dediler. [Peygamber]: «Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir üstünlük verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah [lütfu] geniş olandır, hakkıyla bilendir» dedi. (247) Peygamberleri onlara: «Şüphesiz onun hükümdarlığının alameti, size içinde Rabbinizden bir sekinet ve Musa ailesi ile Harun ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı bulunan, meleklerin taşıdığı Tabut'un gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır» dedi. (248) Tâlût ordularla ayrılıp hareket edince: «Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir; kim ondan içerse benden değildir, eliyle bir avuç alan müstesna kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir» dedi. İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar nehri geçince: «Bugün bizim Câlût'a ve ordularına karşı koyacak gücümüz yoktur» dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: «Nice az bir topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir; Allah sabredenlerle beraberdir» dediler. (249) Câlût ve ordularının karşısına çıktıklarında: «Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!» dediler. (250)”
فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)
{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) } “Böylece onları Allah'ın izniyle hezimete uğrattılar; Davud da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi ve ona dilediği şeylerden öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbirleriyle defetmesi olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah âlemlere karşı lütuf sahibidir. (251) İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin. (252)”
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ، وَالْمَلَأُ: الأشراف من الناس، كأنهم مُلِئُوا شَرَفًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: سُمُّوا بِذَلِكَ: لِأَنَّهُمْ مَلِئُونَ بِمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْهُمْ، وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ كَالْقَوْمِ وَالرَّهْطِ. ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي التَّحْرِيضِ عَلَى الْقِتَالِ قِصَّةً أُخْرَى جَرَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ الْقِصَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مُوسى مِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ وَعَامِلُهَا مُقَدَّرٌ، أَيْ:
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ } kavlindeki kelam, O'nun daha önce zikrettiğimiz: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } kavlindeki kelam gibidir. Mele' (el-mele'): İnsanların ileri gelenleridir (eşraf); sanki şerefle dolmuş gibidirler. Zeccâc şöyle demiştir: «Kendilerine ihtiyaç duyulan şeylerle dolu oldukları için böyle isimlendirilmişlerdir; kavim (el-kavm) ve topluluk (er-raht) gibi bir ism-i cemdir.» Allah Sübhânehu savaşa teşvik bağlamında, önceki kıssadan sonra İsrâiloğulları arasında cereyan eden bir başka kıssayı zikretmiştir. O'nun: { مِنْ بَعْدِ مُوسى } kavlindeki { مِنْ } ibtidaîyedir (başlangıç bildirir) ve âmili mukadderdir; yani:
كَائِنَيْنِ مِنْ بَعْدِ مُوسَى: أَيْ: بَعْدِ وَفَاتِهِ. وَقَوْلُهُ: لِنَبِيٍّ لَهُمُ قِيلَ: هُوَ شَمْوِيلُ بْنُ يَارَ بْنِ عَلْقَمَةَ وَيُعْرَفُ بِابْنِ الْعَجُوزِ، وَيُقَالُ فِيهِ: شَمْعُونُ، وَهُوَ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ وَقِيلَ: مِنْ نَسْلِ هَارُونَ وَقِيلَ: هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَهَذَا ضَعِيفٌ جِدًّا لِأَنَّ يُوشَعَ هُوَ فَتَى مُوسَى، وَلَمْ يُوجَدْ دَاوُدُ إِلَّا بَعْدَ ذَلِكَ بِدَهْرٍ طَوِيلٍ وَقِيلَ: اسْمُهُ
«Musa'dan sonra mevcut olanlar» takdirindedir; yani onun vefatından sonra. O'nun: { لِنَبِيٍّ لَهُمُ } kavline gelince; bu peygamberin Şemvîl b. Yâr b. Alkame olduğu ve «İbnü'l-Acûz» diye tanındığı söylenmiştir. Şem'ûn da denilir; o Ya'kûb'un oğullarındandır. Harun'un neslinden olduğu da söylenmiştir. Yûşa b. Nûn olduğu da söylenmiştir; fakat bu çok zayıftır çünkü Yûşa, Musa'nın genç yardımcısıdır ve Davud ancak ondan uzun bir zaman sonra ortaya çıkmıştır. İsminin
إِسْمَاعِيلُ. وَقَوْلُهُ: ابْعَثْ لَنا مَلِكاً أَيْ: أَمِيرًا نَرْجِعُ إِلَيْهِ وَنَعْمَلُ عَلَى رَأْيِهِ. وَقَوْلُهُ: نُقاتِلْ بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، وَبِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ الضَّحَّاكُ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الْفِعْلِ، عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْمَلِكِ. وَقُرِئَ: بِالنُّونِ وَالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّهُ حَالٌ أَوْ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ. وَقَوْلُهُ: هَلْ عَسَيْتُمْ بِالْفَتْحِ لِلسِّينِ وَبِالْكَسْرِ لُغَتَانِ، وَبِالثَّانِيَةِ قَرَأَ نَافِعٌ، وَبِالْأُولَى قَرَأَ الْبَاقُونَ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَقِرَاءَةُ الْكَسْرِ ضَعِيفَةٌ.
İsmâil olduğu da söylenmiştir. O'nun: { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } kavli, yani: Kendisine başvuracağımız ve görüşü doğrultusunda hareket edeceğimiz bir komutan [tayin et] demektir. O'nun: { نُقاتِلْ } kavli nûn ile ve emrin cevabı olarak meczumdur; cumhur böyle okumuştur. Dahhâk ve İbn Ebî Able ise hükümdarın sıfatı olmak üzere yâ ile ve fiilin merfû haliyle okumuşlardır. Hâl veya müstakil bir kelam olmak üzere nûn ile ve merfû olarak da okunmuştur. O'nun: { هَلْ عَسَيْتُمْ } kavlinde sîn harfinin fethası ve kesresiyle iki lehçe vardır; ikinci lehçe ile Nâfi' okumuştur, kalanlar ise birinci lehçe ile okumuşlardır. el-Keşşâf'ta: «Kesre ile okuyuş zayıftır» demiştir.
وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَيْسَ لِلْكَسْرِ وَجْهٌ. انْتَهَى. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَجْهُ الْكَسْرِ قَوْلُ الْعَرَبِ، هُوَ عَسَّ بِذَلِكَ، مِثْلُ حَرَّ وَشَجَّ، وَقَدْ جَاءَ فَعَلَ وَفَعِلَ فِي نَحْوِ نَقَمَ وَنَقِمَ، فَكَذَلِكَ عَسَيْتُ وَعَسِيتُ، وَكَذَا قَالَ مَكِّيٌّ. وَقَدْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ أَيْضًا الْحَسَنُ وَطَلْحَةُ، فَلَا وَجْهَ لِتَضْعِيفِ ذَلِكَ، وَهُوَ مِنْ أَفْعَالِ الْمُقَارَبَةِ، أَيْ: هَلْ قاربتم ألا تُقَاتِلُوا، وَإِدْخَالُ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى فِعْلِ الْمُقَارَبَةِ لِتَقْرِيرِ مَا هُوَ مُتَوَقَّعٌ عِنْدَهُ، وَالْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ كَائِنٌ، وَفُصِلَ بَيْنَ عَسَى وَخَبَرِهَا بِالشَّرْطِ لِلدَّلَالَةِ على الاعتناء به. قال الزجاج: أن لا تُقَاتِلُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ: أَيْ: هَلْ عَسَيْتُمْ مُقَاتَلَةً.
Ebû Hâtim ise: «Kesrenin hiçbir tutar tarafı yoktur» demiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: «Kesrenin gerekçesi, Arapların harra (حَرَّ) ve şecca (شَجَّ) gibi «هُوَ عَسَّ بِذَلِكَ» demeleridir. Nitekim nekame (نَقَمَ) ve nekime (نَقِمَ) örneğinde olduğu gibi feale (فَعَلَ) ve feile (فَعِلَ) vezinleri gelmiştir; 'aseyte (عَسَيْتَ) ve 'asîte (عَسِيتَ) de böyledir.» Mekkî de böyle demiştir. Kesre ile Hasan ve Talha da okumuştur; dolayısıyla bunu zayıf saymanın bir dayanağı yoktur. Bu, ef'âl-i mukârebedendir (yaklaşma fiillerindendir); yani: 'Savaşmamaya yaklaştınız mı?' demektir. İstifham edatının yaklaşma fiilinin başına getirilmesi, kendisince beklenen şeyi pekiştirmek ve bunun gerçekleşeceğini hissettirmek içindir. Asâ ile haberi arasına şart ile fasıla verilmesi ise ona verilen öneme delalet etmek içindir. Zeccâc şöyle demiştir: { أَنَّ لَا تُقَاتِلُوا } nasb mahallindedir; yani: «هَلْ عَسَيْتُمْ مُقَاتَلَةً» (Savaşmamayı mı umarsınız/yaklaşırsınız?) demektir.
قَالَ الْأَخْفَشُ: «أَنْ» فِي قَوْلِهِ: وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ زَائِدَةٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ:
Ahfeş şöyle demiştir: O'nun: { وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ } kavlindeki «أَنْ» zâiddir. Ferrâ ise: «Bu, manaya hamledilmiştir; yani:
وَمَا مَنَعَنَا؟ كَمَا تقول: الك أَلَّا تُصَلِّيَ؟ وَقِيلَ: الْمَعْنَى، وَأَيُّ شَيْءٍ لَنَا فِي أَنْ لَا نُقَاتِلَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَجْوَدُهَا. وَقَوْلُهُ: وَقَدْ أُخْرِجْنا تَعْلِيلٌ، وَالْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ، وَإِفْرَادُ الْأَوْلَادِ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ وَقَعَ عَلَيْهِمُ السَّبْيُ، أَوْ لِأَنَّهُمْ بِمَكَانٍ فَوْقَ مَكَانِ سَائِرِ الْقَرَابَةِ فَلَمَّا كُتِبَ أَيْ: فُرِضَ، أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ تَوَلَّوْا لِاضْطِرَابِ نِيَّاتِهِمْ وَفُتُورِ عَزَائِمِهِمْ. وَاخْتُلِفَ فِي عَدَدِ الْقَلِيلِ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَهُمُ الَّذِينَ اكْتَفَوْا بِالْغُرْفَةِ. وَقَوْلُهُ: وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ شُرُوعٌ فِي تَفْصِيلِ مَا جَرَى بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ نَبِيِّهِمْ مِنَ الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ.
«Bizi ne engelledi?» takdirindedir; tıpkı: 'Namaz kılmamak sana mı kaldı/seni engelleyen ne?' dediğin gibi» demiştir. Mananın: 'Savaşmamamızda bizim için ne [özür/fayda] var ki?' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Nehhas: «En güzeli budur» demiştir. O'nun: { وَقَدْ أُخْرِجْنا } kavli ta'lildir (gerekçelendirmedir) ve cümle hâl cümlesidir. Evlatların ayrıca zikredilmesi, esarete maruz kalanların onlar olmasından veya onların diğer akrabalardan daha üstün bir konumda bulunmasındandır. { فَلَمَّا كُتِبَ } yani farz kılınınca, Sübhânehu onların niyetlerindeki sarsıntı ve azimlerindeki gevşeklik sebebiyle yüz çevirdiklerini haber vermiştir. Allah Sübhânehu'nun istisna ettiği pek az kimsenin sayısı hakkında ihtilaf edilmiştir; bunlar bir avuçla yetinen kimselerdir. O'nun: { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } kavli, aralarında ve peygamberleri arasında geçen söz ve fiillerin ayrıntılarına başlamaktır.
وَطَالُوتُ: اسْمٌ أعجمي، وكان سقاء وَقِيلَ: مُكَارِيًّا، وَلَمْ يَكُنْ مِنْ سِبْطِ النُّبُوَّةِ، وَهُمْ بَنُو لَاوِي، وَلَا مِنْ سِبْطِ الْمُلْكِ، وَهُمْ بَنُو يَهُوذَا، فَلِذَلِكَ: قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا أَيْ: كَيْفَ ذَلِكَ؟ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ بَيْتِ الْمُلْكِ، وَلَا هُوَ مِمَّنْ أُوتِيَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ حَتَّى نَتَّبِعَهُ لِشَرَفِهِ أَوْ لِمَالِهِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ، أَعْنِي قَوْلَهُ:
Tâlût: Arapça olmayan (acemî) bir isimdir. O bir sakacı (su taşıyıcısı) idi; nakliyeci/kiracı olduğu da söylenmiştir. Ne nübüvvet sıbtından (kabilesinden) -ki onlar Lâvîoğullarıdır- ne de mülk sıbtından -ki onlar Yahudaoğullarıdır- idi. Bu sebeple: { قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “...«O bize nasıl hükümdar olabilir ki?» dediler”; yani bu nasıl olur? O hükümdarlık hanedanından olmadığı gibi, soyunun şerefi yahut malı sebebiyle kendisine uyacağımız geniş bir mala sahip kılınmış kimselerden de değildir. Bu cümle, yani O'nun:
وَنَحْنُ أَحَقُّ حَالِيَّةٌ، وَكَذَلِكَ الْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ عَلَيْهَا. وَقَوْلُهُ: اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ أي: اختاره اللَّهِ هُوَ الْحُجَّةُ الْقَاطِعَةُ. ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ وَجْهَ الِاصْطِفَاءِ: بِأَنَّ اللَّهَ زَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ، الَّذِي هُوَ مَلَاكُ الْإِنْسَانِ، وَرَأْسُ الْفَضَائِلِ، وَأَعْظَمُ وُجُوهِ التَّرْجِيحِ، وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْجِسْمِ الَّذِي يَظْهَرُ بِهِ الْأَثَرُ فِي الْحُرُوبِ وَنَحْوِهَا، فَكَانَ قَوِيًّا فِي دِينِهِ وَبَدَنِهِ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُعْتَبَرُ، لَا شَرَفُ النَّسَبِ. فَإِنَّ فَضَائِلَ النَّفْسِ مُقَدَّمَةٌ عَلَيْهِ: وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ فَالْمُلْكُ مُلْكُهُ، وَالْعَبِيدُ عَبِيدُهُ، فَمَا لَكُمْ وَالِاعْتِرَاضُ عَلَى شَيْءٍ لَيْسَ هُوَ لَكُمْ وَلَا أَمْرُهُ إِلَيْكُمْ؟ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ مِنْ قَوْلِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ نَبِيِّهِمْ وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَقَوْلُهُ: واسِعٌ أَيْ: وَاسِعُ الْفَضْلِ، يُوَسِّعُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ عَلِيمٌ بِمَنْ يَسْتَحِقُّ الْمُلْكَ، وَيَصْلُحُ لَهُ. وَالتَّابُوتُ: فَعَلُوتٌ مِنَ التَّوْبِ وَهُوَ الرُّجُوعُ لِأَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ، أَيْ: عَلَامَةُ مُلْكِهِ إِتْيَانُ التَّابُوتِ الَّذِي أُخِذَ مِنْهُمْ، أَيْ: رُجُوعُهُ إِلَيْكُمْ وَهُوَ صُنْدُوقُ التَّوْرَاةِ. وَالسَّكِينَةُ فَعِيلَةٌ، مَأْخُوذَةٌ مِنَ السُّكُونِ وَالْوَقَارِ وَالطُّمَأْنِينَةِ، أَيْ: فِيهِ سَبَبُ سُكُونِ قُلُوبِكُمْ فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ أَمْرِ طَالُوتَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الصَّحِيحُ أَنَّ التَّابُوتَ كَانَتْ فِيهِ أَشْيَاءُ فَاضِلَةٌ مِنْ بَقَايَا الْأَنْبِيَاءِ وَآثَارِهِمْ، فَكَانَتِ النُّفُوسُ
{ وَنَحْنُ أَحَقُّ } kavli hâl cümlesidir; ona matuf olan cümle de böyledir. O'nun: { اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ } yani onu Allah seçti kavli kesin delildir. Sonra bununla birlikte onlara seçiliş gerekçesini açıkladı: Allah'ın ona, insanın asıl direği, faziletlerin başı ve en büyük üstünlük vechi olan ilimde genişlik vermesi; ayrıca savaşlarda ve benzeri durumlarda tesiri ortaya çıkan beden gücünde genişlik vermesiyledir. O, dininde ve bedeninde güçlü idi; muteber olan da budur, nesep şerefi değildir. Zira nefsin faziletleri nesepten öncedir. { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } “Allah mülkünü dilediğine verir”; mülk O'nun mülkü, kullar da O'nun kullarıdır. Size ait olmayan ve idaresi elinizde bulunmayan bir şeye itiraz etmekle sizin ne alakanız olabilir? Bazı müfessirler: { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } kavlinin Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünden olduğu görüşüne gitmişlerdir; onların peygamberinin sözünden olduğu da söylenmiştir ki zahir olan budur. O'nun: { واسِعٌ } kavli, yani: Lütfu geniştir, kullarından dilediğine genişlik verir demektir; { عَلِيمٌ } hükümdarlığı kimin hak ettiğini ve buna kimin layık olduğunu hakkıyla bilendir. Tâbût: Tevb (et-tevb) kökünden fa'lût (فَعَلُوت) veznindedir; tevb ise dönmek (er-rucû') demektir; çünkü ona başvururlar/dönerlerdi. Yani onun hükümdarlığının alameti, kendilerinden alınan Tâbût'un gelmesi, yani size geri dönmesidir ki o Tevrat sandığıdır. Sekîne (es-sekîne): faîle (فَعِيلَة) veznindedir; sükûn, vakar ve huzurdan (et-tuma'nîne) alınmıştır; yani Tâlût'un işi konusunda ihtilaf ettiğiniz hususta kalplerinizin yatışmasının sebebi bundadır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Doğru olan şudur ki Tâbût'ta peygamberlerin kalıntılarından ve hatıralarından faziletli nesneler vardı; nefisler
تَسْكُنُ إِلَى ذَلِكَ وَتَأْنَسُ بِهِ وَتَتَقَوَّى. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي السَّكِينَةِ عَلَى أَقْوَالٍ سَيَأْتِي بَيَانُ بَعْضِهَا، وَكَذَلِكَ اخْتُلِفَ فِي الْبَقِيَّةِ. فَقِيلَ: هِيَ عَصَا مُوسَى وَرُضَاضُ الْأَلْوَاحِ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. قيل: المراد بِآلِ مُوسَى وَهَارُونَ:
bununla huzur bulur, onunla ünsiyet kurar ve güçlenirdi.» Sekînet hakkında bazıları ileride açıklanacak olan farklı görüşler ileri sürülmüştür. Aynı şekilde kalıntı (el-bakıyye) hakkında da ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, Musa'nın asası ve levhaların kırıklarıdır. Başka şeyler olduğu da söylenmiştir. Musa ve Harun ailesinden muradın:
هُمَا أَنْفُسُهُمَا، أَيْ: مِمَّا تَرَكَ هَارُونُ وَمُوسَى، وَلَفْظُ آلِ: مُقْحَمَةٌ لِتَفْخِيمِ شَأْنِهِمَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ: الْأَنْبِيَاءُ مِنْ بَنِي يَعْقُوبَ، لِأَنَّهُمَا مِنْ ذُرِّيَّةِ يَعْقُوبَ، فَسَائِرُ قَرَابَتِهِ وَمَنْ تَنَاسَلَ مِنْهُ آلٌ لَهُمَا. وَفَصَلَ: مَعْنَاهُ: خَرَجَ بِهِمْ، فَصَلْتُ الشَّيْءَ فَانْفَصَلَ، أَيْ: قَطَعْتُهُ فَانْقَطَعَ، وَأَصْلُهُ مُتَعَدٍّ، يُقَالُ فَصَلَ نَفْسَهُ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ اسْتِعْمَالَ اللَّازِمِ كَانْفَصَلَ وَقِيلَ: إِنَّ فَصَلَ يُسْتَعْمَلُ لَازِمًا وَمَتَعَدِّيًا، يُقَالُ: فَصَلَ عَنِ الْبَلَدِ فُصُولًا، وَفَصَلَ نَفْسَهُ فَصَلًا. وَالِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ. وَالنَّهَرُ: قِيلَ هُوَ بَيْنَ الْأُرْدُنِّ وَفِلَسْطِينَ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِنَهَرٍ بِفَتْحِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ حُمَيْدٌ، وَمُجَاهِدٌ وَالْأَعْرَجُ بِسُكُونِ الْهَاءِ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا الِابْتِلَاءِ اخْتِبَارُ طَاعَتِهِمْ، فَمَنْ أَطَاعَ فِي ذَلِكَ الْمَاءِ أَطَاعَ فِيمَا عَدَاهُ، وَمَنْ عَصَى فِي هَذَا وَغَلَبَتْهُ نَفْسُهُ فَهُوَ بِالْعِصْيَانِ فِي سَائِرِ الشَّدَائِدِ أَحْرَى، وَرَخَّصَ لَهُمْ في الغرفة ليرتفع عنهم أذى العطش بعض الارتفاع، وليكسروا نزاع النفس في هذه الحال، وفيه أن الغرفة تكف سورة الْعَطَشِ عِنْدَ الصَّابِرِينَ عَلَى شَظَفِ الْعَيْشِ، الدَّافِعِينَ أَنْفُسَهُمْ عَنِ الرَّفَاهِيَةِ. فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ أَيْ: كَرِعَ وَلَمْ يَقْتَصِرْ عَلَى الْغُرْفَةِ، «ومن» ابْتِدَائِيَّةٌ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَلَيْسَ مِنِّي أَيْ: لَيْسَ مِنْ أَصْحَابِي، مِنْ قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ، كَأَنَّهُ بَعْضُهُ لِاخْتِلَاطِهِمَا وَطُولِ صُحْبَتِهِمَا، وَهَذَا مَهِيعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْرُوفٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
bizzat kendileri olduğu söylenmiştir; yani Harun ve Musa'nın geride bıraktıklarından demektir. Âl (âl) lafzı ise şanlarını yüceltmek için araya girmiştir (mukhamdır). Muradın Ya'kûb oğullarından olan peygamberler olduğu da söylenmiştir; çünkü o ikisi Ya'kûb'un zürriyetindendir, dolayısıyla onun diğer akrabaları ve soyundan gelenler bu ikisinin ailesidir (âlidir). Fasale (فَصَلَ): Anlamı onlarla birlikte yola çıktı demektir; «فَصَلْتُ الشَّيْءَ فَانْفَصَلَ» yani onu kestim o da kesildi/ayrıldı denilir. Aslı müteaddîdir; «فَصَلَ نَفْسَهُ» denilir, sonra infasale (انْفَصَلَ) gibi lâzım olarak kullanılmıştır. Fasale fiilinin hem lâzım hem müteaddî olarak kullanıldığı da söylenmiştir; nitekim «فَصَلَ عَنِ الْبَلَدِ فُصُولًا» ve «فَصَلَ نَفْسَهُ فَصْلًا» denir. İbtilâ (el-ibtilâ'): İmtihan etmektir. Nehir: Ürdün ile Filistin arasında olduğu söylenmiştir; cumhur bunu hâ harfinin fethasıyla { بِنَهَرٍ } şeklinde okumuştur. Humeyd, Mücâhid ve el-A'rec ise hâ harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Bu imtihandan murat onların itaatini sınamaktır; zira o su hususunda itaat eden kimse diğer konularda da itaat eder; bu konuda isyan edip nefsine yenilen kimse ise diğer zorluklarda isyan etmeye daha yatkındır. Susuzluk ezasını bir nebze hafifletmek ve bu durumdaki nefis mücadelesini kırmak için bir avuca ruhsat verilmiştir. Bunda, hayatın zorluklarına sabreden ve nefislerini refahtan uzak tutan kimseler nezdinde bir avucun susuzluğun şiddetini dindireceğine [işaret] vardır. O'nun: { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } kavlinden murat, yani: Eğilip ağzıyla kana kana içen ve bir avuçla yetinmeyen kimsedir. «من» ibtidaîyedir (şart mübtedasıdır). O'nun: { فَلَيْسَ مِنِّي } kavlinin manası, yani: Benim ashabımdan değildir demektir; nitekim aralarındaki karışma ve uzun süreli arkadaşlık sebebiyle sanki onun bir parçasıymış gibi «فُلَانٌ مِنْ فُلَانٍ» (Filanca filancadandır) denir. Bu, Arap kelamında bilinen yaygın bir yoldur. Nitekim şairin şu sözü de bundandır:
إِذَا حَاوَلْتَ فِي أَسَدٍ فُجُورًا ... فَإِنِّي لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي
«Esed kabilesinde bir kötülüğe kalkışırsan ... bilesin ki ben senden değilim, sen de benden değilsin.»
وَقَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ يُقَالُ: طَعِمْتُ الشَّيْءَ، أَيْ: ذُقْتُهُ، وَأَطْعَمْتُهُ الْمَاءَ، أَيْ: أَذَقْتَهُ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَاءَ يُقَالُ لَهُ: طَعَامٌ، وَالِاغْتِرَافُ: الْأَخْذُ مِنَ الشَّيْءِ بِالْيَدِ أَوْ بِآلَةٍ، وَالْغَرَفُ: مِثْلُ الِاغْتِرَافِ، وَالْغُرْفَةُ: الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ. وَقَدْ قُرِئَ بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَضَمِّهَا، فَالْفَتْحُ لِلْمَرَّةِ، وَالضَّمُّ اسْمٌ لِلشَّيْءِ الْمُغْتَرَفِ وَقِيلَ:
O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } kavline gelince; «طَعِمْتُ الشَّيْءَ» yani onu tattım, «أَطْعَمْتُهُ الْمَاءَ» ise ona suyu tattırdın demektir. Bunda su için de taâm (طَعَام / yiyecek-tadılacak şey) denileceğine dair delil vardır. İğtirâf (el-iğtirâf): Bir şeyden elle veya bir aletle almaktır; garf (el-garf) da iğtirâf gibidir; gurfe (el-gurfe) ise bir tek keredir. Gayn harfinin fethası ve dammesiyle okunmuştur; fetha bir kere için, damme ise avuçlanan şeyin ismi içindir. Denildi ki:
بِالْفَتْحِ: الْغُرْفَةُ بِالْكَفِّ الْوَاحِدَةِ، وَبِالضَّمِّ: الْغُرْفَةُ بِالْكَفَّيْنِ وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
fetha ile tek avuçla almak, damme ile ise iki avuçla almak demektir. Bunların aynı manada iki ayrı lehçe olduğu da söylenmiştir; nitekim şairin şu sözü de bundandır:
لَا يَدْلِفُونَ إِلَى مَاءٍ بِآنِيَةٍ ... إِلَّا اغْتِرَافًا مِنَ الْغُدْرَانِ بِالرَّاحِ
«Suya bir kapla yanaşmazlar ... ancak birikintilerden avuçla su alırlar.»
قَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا سَيَأْتِي بَيَانُ عَدَدِهِمْ، وَقُرِئَ: إِلَّا قَلِيلٌ وَلَا وَجْهَ لَهُ إِلَّا مَا قِيلَ مِنْ أَنَّهُ مِنْ هَجْرِ اللَّفْظِ إِلَى جَانِبِ الْمَعْنَى، أَيْ: لم يطعه إِلَّا قَلِيلٌ، وَهُوَ تَعَسُّفٌ. قَوْلُهُ: فَلَمَّا جاوَزَهُ أَيْ: جَاوَزَ النَّهْرَ طَالُوتُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَهُمُ الْقَلِيلُ الَّذِينَ أَطَاعُوهُ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي قوّة اليقين، فبعضهم قال قوله:
O'nun: { إِلَّا قَلِيلًا } kavlindeki azlığın sayısı ileride gelecektir. { إِلَّا قَلِيلٌ } şeklinde de okunmuştur; lafzın manaya hamledilmesi kabilinden olduğu, yani «ona pek azı dışında kimse itaat etmedi» takdirinde olduğu söylenenden başka bir tutar tarafı yoktur ki bu da tekellüflü bir izahtır. O'nun: { فَلَمَّا جاوَزَهُ } kavli, yani: Tâlût ve onunla beraber iman edenler nehri geçtiklerinde [demektir]. Bunlar ona itaat eden azınlıktır; ancak yakîn gücü hususunda ihtilafa düştüler ve bir kısmı şöyle dedi:
لا طاقَةَ لَنَا وقالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أي: يتيقنون أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ. وَالْفِئَةُ: الْجَمَاعَةُ، وَالْقِطْعَةُ مِنْهُمْ، مِنْ فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ، أَيْ: قَطَعْتُهُ، وَقَوْلُهُ: بَرَزُوا أَيْ: صَارُوا فِي الْبَرَازِ، وَهُوَ الْمُتَّسِعُ مِنَ الْأَرْضِ. وَجَالُوتُ: أَمِيرُ الْعَمَالِقَةِ. قَالُوا: أَيْ: جَمِيعُ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالْإِفْرَاغُ: يُفِيدُ مَعْنَى الْكَثْرَةِ. وَقَوْلُهُ: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا هَذَا عِبَارَةٌ عَنِ الْقُوَّةِ وَعَدَمِ الْفَشَلِ، يُقَالُ: ثَبَتَ قَدَمُ فُلَانٍ عَلَى كذا
{ لا طاقَةَ لَنَا } “...gücümüz yoktur...” dediler. { قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ } yani kesin olarak inananlar (yastaykınûn): { أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ } “...Allah'a kavuşacaklarına...” dediler. Fie (el-fie): Cemaat ve onlardan bir bölüktür; «فَأَوْتُ رَأْسَهُ بِالسَّيْفِ» yani kılıçla başını kestim/ayırdım ifadesinden gelir. O'nun: { بَرَزُوا } kavli, yani: Berâz'a (el-berâz), yani yeryüzünün geniş ve açık alanına çıktılar demektir. Câlût: Amâlika'nın komutanıdır. Dediler: Yani onunla beraber olan müminlerin tamamı. İfrâğ (el-ifrâğ): Çokluk manası ifade eder (boşaltırcasına dökmek). O'nun: { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } kavli, bu güçten ve gevşeklik göstermemekten kinayedir; «ثَبَتَ قَدَمُ فُلَانٍ عَلَى كَذَا» (Filancanın ayağı şu hususta sabit kaldı) denilir;
إِذَا اسْتَقَرَّ لَهُ وَلَمْ يَزَلْ عَنْهُ، وَثَبَتَ قَدَمُهُ فِي الْحَرْبِ: إِذَا كَانَ الْغَلَبُ لَهُ وَالنَّصْرُ مَعَهُ قَوْلُهُ: وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ هُمْ جَالُوتُ وَجُنُودُهُ. وَوَضَعَ الظَّاهِرَ مَوْضِعَ الْمُضْمِرِ إِظْهَارًا لِمَا هُوَ الْعِلَّةُ الْمُوجِبَةُ لِلنَّصْرِ عَلَيْهِمْ، وَهِيَ كُفْرُهُمْ، وَذَكَرَ النَّصْرَ بَعْدَ سُؤَالِ تَثْبِيتِ الْأَقْدَامِ: لِكَوْنِ الثَّانِي هُوَ غَايَةُ الْأَوَّلِ. قَوْلُهُ: فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ الهزم: الكسر، وَمِنْهُ سِقَاءٌ مُنْهَزِمٌ، أَيِ: انْثَنَى بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ مَعَ الْجَفَافِ وَمِنْهُ مَا قِيلَ فِي زَمْزَمَ: إِنَّهَا هِزْمَةُ جِبْرِيلَ، أَيْ: هَزَمَهَا بِرِجْلِهِ فَخَرَجَ الْمَاءُ، وَالْهِزْمُ: مَا يُكْسَرُ مِنْ يَابِسِ الْحَطَبِ وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّصْرَ: فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ أَيْ: بِأَمْرِهِ وَإِرَادَتِهِ. قَوْلُهُ: وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ إِيشَا، بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ ثُمَّ تَحْتِيَّةٌ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا مُعْجَمَةٌ ويقال: داود بن زكريا ابن بِشُوِي، مِنْ سِبْطِ يَهُوذَا بْنِ يَعْقُوبَ، جَمَعَ اللَّهُ لَهُ بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَالْمُلْكِ بَعْدَ أَنْ كَانَ رَاعِيًا، وَكَانَ أَصْغَرَ إِخْوَتِهِ، اخْتَارَهُ طَالُوتُ لِمُقَاتَلَةِ جَالُوتَ فَقَتَلَهُ. وَالْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ هُنَا: النُّبُوَّةُ، وَقِيلَ: هِيَ تَعْلِيمُهُ صَنْعَةَ الدُّرُوعِ وَمَنْطِقَ الطَّيْرِ وَقِيلَ: هِيَ إِعْطَاؤُهُ السِّلْسِلَةَ الَّتِي كَانُوا يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا. قَوْلُهُ: وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ قِيلَ: إِنَّ الْمُضَارِعَ هُنَا مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ الْمَاضِي، وَفَاعِلُ هَذَا الْفِعْلِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَقِيلَ: دَاوُدُ، وَظَاهِرُ هَذَا التَّرْكِيبِ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَّمَهُ مِمَّا قَضَتْ بِهِ مَشِيئَتُهُ، وَتَعَلَّقَتْ بِهِ إِرَادَتُهُ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ تَعْلِيمِهِ صَنْعَةَ الدُّرُوعِ وَمَا بَعْدَهُ. قَوْلُهُ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ قَرَأَهُ الْجَمَاعَةُ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ وَقَرَأَ نَافِعٌ: دِفَاعُ وَهُمَا مَصْدَرَانِ لِدَفَعَ، كَذَا قَالَ سِيبَوَيْهِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: دَافِعٌ وَدَفْعٌ وَاحِدٌ مِثْلُ:
bu onun için yerleşik hale gelip ondan kaymadığı zaman söylenir; «Savaşta ayağı sabit kaldı» ise üstünlük onun olduğunda ve zafer onunla beraber olduğunda söylenir. O'nun: { وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } kavli; onlar Câlût ve ordularıdır. Onlara karşı zaferin gerekli kılınış illetini -ki o da onların küfrüdür- izhar etmek için zamir yerine zahir isim koymuştur. Zafer talebini ayakların sabit kılınmasını istedikten sonra zikretmiştir; çünkü ikinci olan (zafer), birinci olanın (sebatın) gayesidir. O'nun: { فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ } kavli: Hezm (el-hezm) kırmak/bozguna uğratmaktır; kurumakla birlikte birbirinin üzerine bükülüp kırılan kırbaya «سِقَاءٌ مُنْهَزِمٌ» denmesi de bundandır. Zemzem hakkında: «O Cebrail'in hezmesidir (kazıp çıkardığıdır)» denilmesi de bundandır; yani ayağıyla orayı kırdı/yardı da su fışkırdı demektir. Hezm: Kuru odundan kırılan parçadır. Kelamın takdiri: «Allah onlara zafer indirdi, böylece onları Allah'ın izniyle yani O'nun emri ve iradesiyle hezimete uğrattılar» şeklindedir. O'nun: { وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ } kavli; o, İyşâ oğlu Davud'dur (hemzenin kesresi, ardından sakin yâ ve noktalı şîn iledir). Ya'kûb oğlu Yahuda'nın sıbtından Zekeriyyâ b. Bişvî oğlu Davud olduğu da söylenir. Bir çoban iken Allah onun için peygamberlik ile hükümdarlığı bir araya getirmiştir; kardeşlerinin en küçüğü idi; Tâlût onu Câlût ile savaşması için seçti, o da onu öldürdü. Buradaki hikmetten murat: Peygamberliktir; ona zırh yapma sanatının ve kuş dilinin öğretilmesi olduğu da söylenmiştir; aralarında hüküm verdikleri zincirin ona verilmesi olduğu da söylenmiştir. O'nun: { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ } kavline gelince; buradaki muzari fiilin mazi yerine konulduğu söylenmiştir; bu fiilin faili Yüce Allah'tır. Davud olduğu da söylenmiştir. Bu terkibin zahiri, Allah Sübhânehu'nun ona meşietinin takdir ettiği ve iradesinin taalluk ettiği şeyleri öğrettiğini gösterir. Daha önce zikrettiğimiz zırh sanatı ve sonrasının da bundan olduğu söylenmiştir. O'nun: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } kavlini cemaat { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ } şeklinde okumuştur; Nâfi' ise { دِفَاعُ } şeklinde okumuştur; her ikisi de defa (دَفَعَ) fiilinin masdarıdır, Sîbeveyhi böyle demiştir. Ebû Hâtim ise: Dâfi' (دَافِع) ile def' (دَفْع) birdir demiştir; tıpkı:
طَرَقْتُ نَعْلِي وَطَارَقْتُهُ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ وَأَنْكَرَ قِرَاءَةَ دِفَاعُ، قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ لَا يُغَالِبُهُ أَحَدٌ، قَالَ مَكِّيٌّ: يُوهِمُ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ الْمُفَاعَلَةِ وَلَيْسَ بِهِ، وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ فَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْفَاعِلِ: أي: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ وبعضهم: بَدَلٌ مِنْ النَّاسَ، وَهُمُ الَّذِينَ يُبَاشِرُونَ أَسْبَابَ الشَّرِّ وَالْفَسَادِ بِبَعْضٍ آخَرَ مِنْهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ يَكُفُّونَهُمْ عَنْ ذَلِكَ، وَيَرُدُّونَهُمْ عَنْهُ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ لِتَغَلُّبِ أَهْلِ الْفَسَادِ عَلَيْهَا وَإِحْدَاثِهِمْ لِلشُّرُورِ الَّتِي تُهْلِكُ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ، وَتَنْكِيرُ فَضْلٍ لِلتَّعْظِيمِ. وَآيَاتُ اللَّهِ: هِيَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْقِصَّةُ مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ هُنَا: الْخَبَرُ الصَّحِيحُ الَّذِي لَا رَيْبَ فِيهِ عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُطَّلِعِينَ عَلَى أَخْبَارِ الْعَالَمِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ رُسُلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، تَقْوِيَةً لِقَلْبِهِ، وتثبيتا لجنانه، وتشييدا لِأَمْرِهِ.
«طَرَقْتُ نَعْلِي» ile «طَارَقْتُهُ» (Ayakkabımı yamadım) gibi. Ebû Ubeyde cumhurun kıraatini tercih etmiş ve { دِفَاعُ } kıraatini reddederek: «Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah'a hiç kimse galebe çalamaz» demiştir. Mekkî ise: «Ebû Ubeyde bunun müfâale babından olduğunu vehmettiriyor, oysa öyle değildir» demiştir. Her iki kıraate göre de masdar faile muzaftır: Yani «Eğer Allah'ın insanları defetmesi olmasaydı» demektir. { وبعضهم } kelimesi { النَّاسَ } kelimesinden bedeldir; onlar şer ve fesat sebeplerine doğrudan girişen kimselerdir; diğer bir kısmıyla [defetmesi] ise onları bundan alıkoyan ve vazgeçiren kimselerdir. { لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ } “...yeryüzü mutlaka fesada uğrardı”; çünkü fesat ehli oraya hâkim olur, ekini ve nesli helak eden kötülükler ortaya çıkarırlardı. { فَضْلٍ } kelimesinin nekire (belirsiz) kılınması tazim içindir. Allah'ın ayetleri: Bu kıssanın ihtiva ettiği zikredilen hususlardır. Buradaki haktan murat: Ehl-i Kitap ve dünya haberlerine vakıf olanlar katında içinde şüphe bulunmayan dosdoğru haberdir. O'nun: { إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin” kavli, kalbini kuvvetlendirmek, gönlüne sebat vermek ve davasını tahkim etmek üzere Allah Sübhânehu'nun onun Allah'ın peygamberleri cümlesinden olduğunu bildirmesidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ قَالَ:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi?...” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir:
هَذَا حِينَ رُفِعَتِ النُّبُوَّةُ وَاسْتُخْرِجَ أَهْلُ الْإِيمَانِ، وَكَانَتِ الْجَبَابِرَةُ قَدْ أَخْرَجَتْهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ وَذَلِكَ حِينَ أَتَاهُمُ التَّابُوتُ، قَالَ: وَكَانَ مِنْ إِسْرَائِيلَ سِبْطَانِ: سِبْطُ نُبُوَّةٍ، وَسِبْطُ خِلَافَةٍ، فَلَا تَكُونُ الْخِلَافَةُ إِلَّا فِي سِبْطِ الْخِلَافَةِ، وَلَا تَكُونُ النُّبُوَّةُ إِلَّا فِي سِبْطِ النُّبُوَّةِ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً، قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَيْسَ مِنْ أَحَدِ السِّبْطَيْنِ لَا مِنْ سِبْطِ النُّبُوَّةِ وَلَا مِنْ سِبْطِ الْخِلَافَةِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ فَأَبَوْا أَنْ يُسَلِّمُوا لَهُ الرِّيَاسَةَ حَتَّى قَالَ لَهُمْ: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ وَكَانَ مُوسَى حِينَ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ
«Bu, nübüvvetin kaldırıldığı ve iman ehlinin [yurtlarından] çıkarıldığı zamandır. Zorbalar (Cebâbire) onları yurtlarından ve çocuklarından çıkarmışlardı. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ } kavli, onlara Tâbût'un geldiği vakittir. Dedi ki: İsrâil'den iki sıbt (kabile) vardı: Nübüvvet sıbtı ve hilafet sıbtı. Hilafet ancak hilafet sıbtında, nübüvvet de ancak nübüvvet sıbtında olurdu. { وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً، قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } dediler; zira o iki sıbttan birinden değildi; ne nübüvvet sıbtındandı ne de hilafet sıbtındandı. [Peygamber]: { قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ } dedi. Onlar, peygamber kendilerine: { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ } deyinceye kadar ona liderliği teslim etmeye yanaşmadılar. Musa levhaları attığı vakit
تَكَسَّرَتْ وَرُفِعَ مِنْهَا وَجُمِعَ مَا بَقِيَ فَجَعَلَهُ فِي التَّابُوتِ، وَكَانَتِ الْعَمَالِقَةُ قَدْ سَبَتْ ذَلِكَ التَّابُوتَ، وَالْعَمَالِقَةُ:
kırılmışlardı; onlardan [bir kısmı] kaldırıldı, geriye kalanlar toplandı ve onu Tâbût'a koydu. Amâlika o Tâbût'u esir alıp götürmüştü. Amâlika ise:
فِرْقَةٌ مِنْ عَادٍ كَانُوا بِأَرْيِحَاءَ، فَجَاءَتِ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّابُوتِ تَحْمِلُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى وَضَعَتْهُ عِنْدَ طَالُوتَ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ قَالُوا: نَعَمْ، فَسَلَّمُوا لَهُ وَمَلَّكُوهُ، وَكَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ إِذَا حَضَرُوا قِتَالًا قَدَّمُوا التَّابُوتَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَيَقُولُونَ: إِنَّ آدَمَ نَزَلَ بِذَلِكَ التَّابُوتِ: وَبِالرُّكْنِ، وَبِعَصَا مُوسَى مِنَ الْجَنَّةِ. وَبَلَغَنِي:
Erîhâ'da bulunan Âd kavminden bir fırkaydı. Melekler Tâbût'u gökle yer arasında taşır vaziyette getirdiler, onlar da bakıyorlardı; nihayet onu Tâlût'un yanına koydular. Bunu görünce: 'Evet' dediler, ona teslim oldular ve onu hükümdar yaptılar. Peygamberler bir savaşa katıldıklarında Tâbût'u önlerine alırlar ve şöyle derlerdi: Âdem cennetten o Tâbût'la, Rükn (Hacerülesved) ile ve Musa'nın asası ile inmiştir. Bana ulaştı ki:
أَنَّ التَّابُوتَ وَعَصَا مُوسَى فِي بُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ، وَأَنَّهُمَا يَخْرُجَانِ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقَدْ وَرَدَ هَذَا الْمَعْنَى مُخْتَصَرًا وَمُطَوَّلًا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ فَلَا يَأْتِي التَّطْوِيلُ بِذِكْرِ ذَلِكَ بِفَائِدَةٍ يُعْتَدُّ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَزادَهُ بَسْطَةً يَقُولُ: فَضِيلَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ يَقُولُ: كَانَ عَظِيمًا جَسِيمًا يَفْضُلُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِعُنُقِهِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ قَالَ: الْعِلْمُ بِالْحَرْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ: أَنَّهُ سُئِلَ أَنَبِيًّا كَانَ طَالُوتُ؟ قَالَ: لَا، لَمْ يَأْتِهِ وَحْيٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ تَابُوتِ مُوسَى مَا سِعَتُهُ؟ قَالَ: نَحْوٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ فِي ذِرَاعَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: السَّكِينَةُ: الرَّحْمَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قال: السكينة: الطمأنينة. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: السَّكِينَةُ دَابَّةٌ قَدْرُ الْهِرِّ لَهَا عَيْنَانِ لَهُمَا شُعَاعٌ، وَكَانَ إِذَا الْتَقَى الْجَمْعَانِ أَخْرَجَتْ يَدَيْهَا وَنَظَرَتْ إِلَيْهِمْ فَيُهْزَمُ الْجَيْشُ مِنَ الرُّعْبِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: السَّكِينَةُ: رِيحٌ خَجُوجٌ وَلَهَا رَأْسَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: السَّكِينَةُ لَهَا وَجْهٌ كَوَجْهِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ هِيَ بَعْدُ رِيحٌ هَفَّافَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: السَّكِينَةُ مِنَ اللَّهِ كَهَيْئَةِ الرِّيحِ، لَهَا وَجْهٌ كَوَجْهِ الْهِرِّ، وَجَنَاحَانِ، وَذَنَبٌ مِثْلُ ذَنَبِ الهرّ. وأخرج سعيد ابن منصور، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ قَالَ: طَسْتٌ مِنْ ذَهَبٍ مِنَ الْجَنَّةِ كَانَ يُغْسَلُ بِهَا قُلُوبُ الْأَنْبِيَاءِ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّهُ قال: هي روح من الله يتكلم، إِذَا اخْتَلَفُوا فِي شَيْءٍ تَكَلَّمَ فَأَخْبَرَهُمْ بِبَيَانِ مَا يُرِيدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هِيَ شَيْءٌ تَسْكُنُ إِلَيْهِ قُلُوبُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ فِيهِ سَكِينَةٌ، أَيْ: وَقَارٌ.
Tâbût ve Musa'nın asası Taberiye Gölü'ndedir ve ikisi kıyamet gününden önce çıkacaktır.» Bu mana selef topluluğundan muhtasar ve uzun olarak vârit olmuştur; bunu zikrederek uzatmanın dikkate değer bir faydası yoktur. İbn Ebî Hâtim, es-Süddî tarîkiyle Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan: { وَزادَهُ بَسْطَةً } kavli hakkında: İlimde ve bedende üstünlük verdi demektir; yani boynuyla İsrâiloğulları'ndan üstün gelen, iri yapılı, cüsseli bir kimseydi dediğini tahriç etmiştir. Yine Vehb b. Münebbih'ten { وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ } kavli hakkında: «Savaş ilmidir» dediğini tahriç etmiştir. İbnü'l-Münzir ondan: Kendisine 'Tâlût peygamber miydi?' diye sorulduğunda: 'Hayır, ona vahiy gelmedi' dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir ondan: Kendisine Musa'nın Tâbût'unun genişliği sorulduğunda: 'Yaklaşık üç arşına iki arşındı' dediğini tahriç etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: «Sekîne: Rahmettir» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh ondan: «Sekîne: Huzur ve dinginliktir (tuma'nîne)» dediğini tahriç etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Sekîne, kedi büyüklüğünde, ışık saçan iki gözü olan bir canlıdır; iki ordu karşılaştığında iki elini çıkarır ve onlara bakardı, ordu da dehşetten hezimete uğrardı.» et-Taberânî zayıf bir senetle Ali'den: «Sekîne: İki başı olan esintili/şiddetli bir rüzgardır» dediğini tahriç etmiştir. Abdurrezzâk, Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Ali'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Sekîne'nin insan yüzü gibi bir yüzü vardır, sonra o hafif esen tatlı bir rüzgardır.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, Mücâhid'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Sekîne Allah katından rüzgar şeklinde bir şeydir; kedi yüzü gibi bir yüzü, iki kanadı ve kedi kuyruğu gibi bir kuyruğu vardır.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan: { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } kavli hakkında: «Cennetten altın bir leğendir ki peygamberlerin kalpleri onunla yıkanırdı; levhaları onun içine koydu» dediğini tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten onun şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «O, Allah katından konuşan bir ruhtur; bir şeyde ihtilafa düştüklerinde konuşur ve onlara istedikleri şeyin açıklamasını haber verirdi.» İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: «O, kalplerinin kendisiyle huzur bulduğu bir şeydir» dediğini tahriç etmiştir. Abdurrezzâk, Katâde'den: «{ فِيهِ سَكِينَةٌ } yani vakar vardır» dediğini tahriç etmiştir.
وَأَقُولُ: هَذِهِ التَّفَاسِيرُ الْمُتَنَاقِضَةُ لَعَلَّهَا وَصَلَتْ إِلَى هَؤُلَاءِ الْأَعْلَامِ مِنْ جِهَةِ اليهود أقمأهم الله، فجاؤوا بِهَذِهِ الْأُمُورِ لِقَصْدِ التَّلَاعُبِ بِالْمُسْلِمِينَ ﵃ وَالتَّشْكِيكِ عَلَيْهِمْ، وَانْظُرْ إِلَى جَعْلِهِمْ لَهَا تَارَةً حَيَوَانًا وَتَارَةً جَمَادًا وَتَارَةً شَيْئًا لَا يُعْقَلُ، كَقَوْلِ مُجَاهِدٍ: كَهَيْئَةِ الرِّيحِ لَهَا وَجْهٌ كَوَجْهِ الْهِرِّ، وَجَنَاحَانِ وَذَنَبٌ مِثْلُ ذَنَبِ الْهِرِّ.
Derim ki: Bu çelişkili tefsirler, muhtemelen bu büyük zatlara -Allah onları zelil kılsın- Yahudiler tarafından ulaşmıştır; onlar Müslümanlarla radıyallâhu anhüm alay etmek ve onları şüpheye düşürmek kastıyla bu şeyleri ortaya atmışlardır. Baksana, onu bazen bir hayvan, bazen cansız bir varlık, bazen de Mücâhid'in: «Rüzgar şeklinde, kedi yüzü gibi bir yüzü, iki kanadı ve kedi kuyruğu gibi bir kuyruğu vardır» sözü gibi akıl almaz bir şey kılmışlardır.
وَهَكَذَا كُلُّ مَنْقُولٍ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَتَنَاقَضُ وَيَشْتَمِلُ عَلَى مَا لَا يُعْقَلُ فِي الْغَالِبِ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مِثْلُ هَذِهِ التَّفَاسِيرِ الْمُتَنَاقِضَةِ مَرْوِيًّا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا رَأْيًا رَآهُ قَائِلُهُ، فَهُمْ أَجَّلُ قَدْرًا مِنَ التَّفْسِيرِ بِالرَّأْيِ وَبِمَا لَا مَجَالَ لِلِاجْتِهَادِ فِيهِ. إِذَا تَقَرَّرَ لَكَ هَذَا عَرَفْتَ أَنَّ الْوَاجِبَ الرُّجُوعُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ إِلَى مَعْنَى السَّكِينَةِ لُغَةً وَهُوَ مَعْرُوفٌ وَلَا حَاجَةَ إِلَى رُكُوبِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْمُتَعَسِّفَةِ الْمُتَنَاقِضَةِ، فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَنْهَا سَعَةً، وَلَوْ ثَبَتَ لَنَا فِي السَّكِينَةِ تَفْسِيرٌ عَنِ النَّبِيِّ
İsrâiloğulları'ndan nakledilen her şey böyledir; birbirini tutmaz ve çoğunlukla akıl almaz şeyler ihtiva eder. Bu kabil çelişkili tefsirlerin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiş olması da, bunu söyleyenin kendi re'yi ile ortaya koyduğu bir görüş olması da sahih olamaz; zira onlar re'y ile ve içtihada mahal olmayan konularda tefsir yapmaktan çok daha yüce bir mertebededirler. Bu senin nezdinde açıklığa kavuştuğunda anlarsın ki, bu gibi hususlarda vacip olan, sekîne kelimesinin dildeki anlamına dönmektir ki o da malumdur; bu zorlama ve çelişkili şeylere tevessül etmeye gerek yoktur, zira Allah bizi bundan müstağni kılmıştır. Eğer sekîne hakkında Nebî
صلّى الله عليه وَسَلَّمَ لَوَجَبَ عَلَيْنَا الْمَصِيرُ إِلَيْهِ وَالْقَوْلُ بِهِ، وَلَكِنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ بَلْ ثبت أنها تنزلت على بَعْضِ الصَّحَابَةِ عِنْدَ تِلَاوَتِهِ لِلْقُرْآنِ كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ يَقْرَأُ سُورَةَ الْكَهْفِ وَعِنْدَهُ فَرَسٌ مَرْبُوطٌ، فَتَغَشَّتْهُ سَحَابَةٌ فَجَعَلَتْ تَدُورُ وَتَدْنُو، وَجَعَلَ فَرَسُهُ يَنْفِرُ مِنْهَا: فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: «تِلْكَ السَّكِينَةُ نَزَلَتْ لِلْقُرْآنِ» . وَلَيْسَ فِي هَذَا إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الَّتِي سَمَّاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سكينة سَحَابَةٌ دَارَتْ عَلَى ذَلِكَ الْقَارِئِ فَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى قَالَ: عَصَاهُ وَرُضَاضُ الْأَلْوَاحِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: كَانَ فِي التَّابُوتِ عَصَا مُوسَى، وَعَصَا هَارُونَ، وَثِيَابُ مُوسَى، وَثِيَابُ هَارُونَ، وَلَوْحَانِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْمَنُّ، وَكَلِمَةُ الْفَرَجِ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْحَلِيمُ الكريم وسبحان الله ربّ السموات السَّبْعِ وَرَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ قَالَ: أَقْبَلَتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ تَحْمِلُهُ حَتَّى وَضَعَتْهُ فِي بَيْتِ طَالُوتَ فَأَصْبَحَ فِي دَارِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً قَالَ: عَلَامَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ يَقُولُ: بِالْعَطَشِ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى النَّهْرِ- وهو نهر الأردن- كرع فيها عَامَّةُ النَّاسِ فَشَرِبُوا مِنْهُ، فَلَمْ يَزِدْ مَنْ شَرِبَ مِنْهُ إِلَّا عَطَشًا، وَأَجْزَأَ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ وَانْقَطَعَ الظَّمَأُ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ قَالَ: الْقَلِيلُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَبِضْعَةُ عَشَرَ، عِدَّةُ أَهْلِ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ نَتَحَدَّثُ أَنَّ أَصْحَابَ بَدْرٍ عَلَى عِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهْرَ، وَلَمْ يُجَاوِزْ مَعَهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ، بِضْعَةُ عَشَرَ وَثَلَاثُمِائَةٍ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَصْحَابِهِ يَوْمَ بَدْرٍ: «أَنْتُمْ بِعِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ يَوْمَ لَقِيَ جَالُوتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانُوا ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفٍ وَثَلَاثَةَ آلَافٍ وَثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، فَشَرِبُوا مِنْهُ كُلُّهُمْ إِلَّا ثَلَاثَمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا عِدَّةُ أَصْحَابِ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ، فردّهم طالوت ومضى في ثَلَاثُمِائَةٍ وَثَلَاثَةَ عَشَرَ.
sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir tefsir bize sabit olsaydı, ona dönmek ve onu söylemek üzerimize vacip olurdu; lakin bu sahih bir vecihle sabit olmamıştır. Aksine, Sahîh-i Müslim'de Berâ'dan rivayet edildiği üzere, Kur'an okuduğu sırada bazı sahabelerin üzerine indiği sabit olmuştur; [Berâ] şöyle demiştir: «Bir adam Kehf Suresi'ni okuyordu ve yanında bağlı bir at vardı. Onu bir bulut kapladı; [bulut] dönmeye ve yaklaşmaya başladı, atı da bundan ürkmeye koyuldu. Sabah olunca Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu ona anlattı. Bunun üzerine: 'İşte o, Kur'an için inen sekînettir' buyurdu.» Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sekîne diye isimlendirdiği bu şeyin o okuyucunun üzerinde dönen bir bulut olmasından başka bir şey yoktur, en doğrusunu Allah bilir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى } “...Musa ailesinin bıraktıklarından bir kalıntı...” kavli hakkında: «Asası ve levhaların kırıklarıdır» dediğini tahriç etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih'ten şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Tâbût'ta Musa'nın asası, Harun'un asası, Musa'nın elbiseleri, Harun'un elbiseleri, Tevrat'tan iki levha, kudret helvası ve ferac (kurtuluş) kelimesi vardı: 'Lâ ilâhe illallâhu'l-Halîmü'l-Kerîm ve sübhânallâhi Rabbi's-semâvâti's-seb'i ve Rabbi'l-Arşi'l-azîm ve'l-hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn'.» Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den O'nun: { تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ } “...onu melekler taşır...” kavli hakkında: «Melekler onu taşıyarak getirdi, nihayet Tâlût'un evine koydu ve sabahleyin evinde bulundu» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } kavli hakkında: «Bir alamettir» dediğini tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } kavli hakkında: «Susuzlukla imtihan edecektir der; nehre -ki o Ürdün nehridir- vardığında insanların geneli ağızlarıyla suya eğilip ondan içtiler; ondan içenin ancak susuzluğu arttı. Eliyle bir avuç alan kimseye ise bu yetti ve susuzluğu kesildi» dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: { فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } kavli hakkında: «Pek az kimse, Bedir ehlinin sayısı olan üç yüz on küsur kişidir» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, el-Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, Berâ'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Biz Muhammed'in ashabı, Bedir ehlinin sayısının, Tâlût'la beraber nehri geçen ashabının sayısı kadar olduğunu konuşurduk; onunla beraber nehri mümin olandan başkası geçmedi; onlar üç yüz on küsur kişiydiler.» İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Bize zikredildi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü ashabına şöyle buyurmuştur: 'Sizler, Tâlût'un Câlût ile karşılaştığı günkü ashabının sayısı kadarsınız.'» İbn Asâkir, Cüveybir tarîkiyle Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Onlar üç yüz üç bin üç yüz on üç kişiydiler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir günündeki ashabının sayısı olan üç yüz on üç kişi müstesna hepsi ondan içtiler; Tâlût da onları geri çevirdi ve üç yüz on üç kişiyle yoluna devam etti.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَظُنُّونَ قَالَ: الَّذِينَ يَسْتَيْقِنُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَانَ طَالُوتُ أَمِيرًا عَلَى الْجَيْشِ، فَبَعَثَ أَبُو دَاوُدَ مَعَ دَاوُدَ بِشَيْءٍ إِلَى إِخْوَتِهِ، فَقَالَ داود لطالوت: ماذا لي وأقتل جالوت؟ فقال: لك ثلث ملكي وأنكحت ابْنَتِي، فَأَخَذَ مِخْلَاةً فَجَعَلَ فِيهَا ثَلَاثَ مَرَوَاتٍ، ثُمَّ سَمَّى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، ثُمَّ أَدْخَلَ يَدَهُ فَقَالَ: بِسْمِ اللَّهِ إِلَهِي وَإِلَهِ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، فَخَرَجَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ فَجَعَلَهُ في مرجمته، فَرَمَى بِهَا جَالُوتَ فَخَرَقَ ثَلَاثَةً وَثَلَاثِينَ بَيْضَةً عَنْ رَأْسِهِ وَقَتَلَتْ مَا وَرَاءَهُ ثَلَاثِينَ أَلْفًا. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَقَاصِيصَ كَثِيرَةً مِنْ هَذَا الْجِنْسِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ قَالَ: يَدْفَعُ اللَّهُ بِمَنْ يُصَلِّي عَمَّنْ لَا يُصَلِّي، وَبِمَنْ يَحُجُّ عَمَّنْ لَا يَحُجُّ، وَبِمَنْ يُزَكِّي عَمَّنْ لَا يُزَكِّي. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ، وَابْنُ جَرِيرٍ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ لَيَدْفَعُ بِالْمُسْلِمِ الصَّالِحِ
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den O'nun: { الَّذِينَ يَظُنُّونَ } kavli hakkında: «Kesin olarak inananlar (yastaykınûn)» dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Tâlût ordunun komutanı idi. Davud'un babası, Davud ile birlikte kardeşlerine bir şeyler gönderdi. Davud Tâlût'a: 'Câlût'u öldürürsem bana ne var?' dedi. O da: 'Mülkümün üçte biri senindir ve kızımı seninle evlendiririm' dedi. [Davud] bir torba aldı ve içine üç tane çakıl taşı koydu, sonra İbrahim, İshak ve Ya'kûb'un isimlerini andı; sonra elini daldırıp: 'Benim ilahım ve atalarım İbrahim, İshak ve Ya'kûb'un ilahı olan Allah'ın adıyla' dedi. Taş İbrahim'in ismiyle çıktı, onu sapanına koydu ve onunla Câlût'a fırlattı; [taş] başındaki otuz üç miğferi delip geçti ve arkasındaki otuz bin kişiyi öldürdü.» Müfessirler bu kabilden pek çok hikaye zikretmişlerdir; en doğrusunu Allah bilir. İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Allah namaz kılan kimse ile namaz kılmayan kimseden [belayı] defeder; hacca giden ile hacca gitmeyenden, zekat veren ile zekat vermeyenden [defeder].» İbn Adiy ve İbn Cerîr zayıf bir senetle İbn Ömer'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «Şüphesiz Allah salih Müslüman hürmetine
عَنْ مِائَةِ أَهْلِ بَيْتٍ مِنْ جِيرَانِهِ الْبَلَاءَ» ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عُمَرَ: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ الآية، وفي إسناده يحيى ابن سعيد العطار الحمصي وهو ضعيف جدا.
komşularından yüz haneden belayı defeder.» Sonra İbn Ömer: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ } ayetini okudu. Bu hadisin isnadında Yahyâ b. Saîd el-Attâr el-Hımsî vardır ve o son derece zayıftır.