[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 253]
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)
{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “İşte bu peygamberler; biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı, lâkin Allah dilediğini yapar.” (253)
قَوْلُهُ: تِلْكَ الرُّسُلُ قِيلَ: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ الرُّسُلِ، فَتَكُونُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلِاسْتِغْرَاقِ، وَقِيلَ:
O'nun: { تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte bu peygamberler” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bu, bütün peygamberlere bir işarettir; dolayısıyla [başındaki] harf-i tarif istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَقِيلَ: إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ بَلَغَ عِلْمُهُمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَالْمُرَادُ بِتَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ لِبَعْضِهِمْ مِنْ مَزَايَا الْكَمَالِ فَوْقَ مَا جَعَلَهُ لِلْآخَرِ، فَكَانَ الْأَكْثَرُ مَزَايَا فَاضِلًا وَالْآخَرُ مَفْضُولًا. وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى: أَنَّ بَعْضَ الْأَنْبِيَاءِ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ، كَذَلِكَ دَلَّتِ الْآيَةُ الْأُخْرَى، وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً وَقَدِ اسْتَشْكَلَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ الْجَمْعَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ:
Bu, bu surede zikredilen peygamberlere işarettir. Bir görüşe göre de bilgisi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşan peygamberlere [işarettir]. Bir kısmının bir kısmına üstün kılınmasından maksat şudur: Allah Teâlâ, onların bir kısmına diğerine verdiğinden daha fazla kemâl meziyetleri vermiştir; böylece meziyeti daha çok olan daha üstün (fâdıl), diğeri ise daha az üstün (mefdûl) olmuştur. Bu ayet bazı peygamberlerin bazılarından daha üstün olduğuna delalet ettiği gibi, diğer ayet olan Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Andolsun biz peygamberlerin bir kısmını diğer bir kısmına üstün kıldık ve Davud'a da Zebûr'u verdik” kavli de buna delalet etmiştir. İlim ehlinden bir topluluk bu ayet ile Sahihayn'da Ebû Hüreyre'den merfû olarak sabit olan şu lafız arasındaki uyumu kurmakta müşkülata düşmüşlerdir:
«لَا تُفَضِّلُونِي عَلَى الْأَنْبِيَاءِ» وَفِي لَفْظٍ آخَرَ: «لَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ» وَفِي لَفْظِ: «لَا تُخَيِّرُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ» فَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ هَذَا القول منه ﷺ كَانَ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ بِالتَّفْضِيلِ، وَأَنَّ الْقُرْآنَ نَاسِخٌ لِلْمَنْعِ مِنَ التَّفْضِيلِ وَقِيلَ: إنه قال ﷺ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاضُعِ كَمَا قَالَ: «لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بن متّى» تواضعا، معه عِلْمِهِ أَنَّهُ أَفْضَلُ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ» وَقِيلَ: إِنَّمَا نَهَى عَنْ ذَلِكَ قَطْعًا لِلْجِدَالِ وَالْخِصَامِ فِي الأنبياء، فيكون مخصوصا بمثل ذلك، إلا إِذَا كَانَ صُدُورُ ذَلِكَ مَأْمُونًا وَقِيلَ: إِنَّ النَّهْيَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ جِهَةِ النُّبُوَّةِ فَقَطْ، لِأَنَّهَا خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ لَا تَفَاضُلَ فِيهَا، وَلَا نَهْيَ عَنِ التَّفَاضُلِ بِزِيَادَةِ الْخُصُوصِيَّاتِ وَالْكَرَامَاتِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ: النَّهْيُ عَنِ التَّفْضِيلِ لِمُجَرَّدِ الْأَهْوَاءِ وَالْعَصَبِيَّةِ. وَفِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَقْوَالِ ضَعْفٌ.
«Beni peygamberlere üstün tutmayın.» Bir diğer lafızda: «Peygamberler arasında üstünlük yarıştırmayın», başka bir lafızda da: «Peygamberler arasında birini diğerine tercih etmeyin» buyurmuştur. Bir topluluk şöyle demiştir: sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü, kendisine üstünlük vahiy edilmeden önceydi ve Kur'an, üstün tutma yasağını neshetmiştir. Bir görüşe göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinin peygamberlerin en üstünü olduğunu bilmesiyle birlikte: «Hiçbiriniz 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesin» buyurduğu gibi, bunu tevazu kabilinden söylemiştir; nitekim «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» buyurması da buna delalet eder. Bir görüşe göre de o, peygamberler hakkında tartışma ve çekişmeyi kesmek için bunu nehyetmiştir; dolayısıyla [nehiy] bu gibi durumlara mahsustur, meğerki bundan emin olunsun. Bir diğer görüşe göre bu nehiy sadece nübüvvet yönündendir; zira nübüvvet aralarında üstünlük olmayan tek bir vasıftır; özelliklerin ve kerametlerin fazlalığıyla üstün tutulması ise nehyedilmemiştir. Bir görüşe göre de murad edilen: Sırf heva ve taassup sebebiyle üstün tutmanın nehyedilmesidir. Bütün bu görüşlerde zaaf vardır.
وَعِنْدِي أَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ دَلَّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ فَضَّلَ بَعْضَ أَنْبِيَائِهِ عَلَى بَعْضٍ، وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُ يَجُوزُ لَنَا أَنْ نُفَضِّلَ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ، فَإِنَّ الْمَزَايَا الَّتِي هِيَ مَنَاطُ التَّفْضِيلِ مَعْلُومَةٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا خَافِيَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَعْلُومَةٍ عِنْدَ الْبَشَرِ، فَقَدْ يَجْهَلُ أَتْبَاعُ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بَعْضَ مَزَايَاهُ وَخُصُوصِيَّاتِهِ فَضْلًا عَنْ مَزَايَا غَيْرِهِ، وَالتَّفْضِيلُ لَا يَجُوزُ إِلَّا بَعْدَ الْعِلْمِ بِجَمِيعِ الْأَسْبَابِ الَّتِي يَكُونُ بِهَا هَذَا فَاضِلًا وَهَذَا مَفْضُولًا، لَا قَبْلَ الْعِلْمِ بِبَعْضِهَا أَوْ بِأَكْثَرِهَا أَوْ بِأَقَلِّهَا، فَإِنَّ ذَلِكَ تَفْضِيلٌ بِالْجَهْلِ، وَإِقْدَامٌ عَلَى أَمْرٍ لَا يَعْلَمُهُ الْفَاعِلُ لَهُ وَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ، فَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ إِلَّا الْقُرْآنُ فِي الْإِخْبَارِ لَنَا بِأَنَّ اللَّهَ فَضَّلَ بَعْضَ أَنْبِيَائِهِ عَلَى بَعْضٍ لَمْ يَكُنْ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْبَشَرِ أَنْ يُفَضِّلُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَكَيْفَ وَقَدْ وَرَدَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ بِالنَّهْيِ عَنْ ذَلِكَ؟ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَالْقُرْآنُ فِيهِ الْإِخْبَارُ مِنَ اللَّهِ بِأَنَّهُ فَضَّلَ بَعْضَ أَنْبِيَائِهِ عَلَى بَعْضٍ، وَالسُّنَّةُ فِيهَا النَّهْيُ لِعِبَادِهِ أَنْ يُفَضِّلُوا بَيْنَ أَنْبِيَائِهِ، فَمَنْ تَعَرَّضَ لِلْجَمْعِ بينهما زاعما أنهما
Bana göre Kur'an ile Sünnet arasında hiçbir çelişki yoktur. Zira Kur'an, Allah'ın peygamberlerinin bir kısmını diğer bir kısmına üstün kıldığına delalet etmiştir. Bu durum ise bizim onlar arasında üstünlük derecelendirmesi yapmamızın caiz olmasını gerektirmez. Çünkü üstün kılmanın dayanağı (menâtı) olan meziyetler Allah katında malumdur, O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz; insanlara göre ise malum değildir. Nitekim bir peygamberin tâbileri, kendi peygamberlerinin bazı meziyet ve hususiyetlerini dahi bilmeyebilirken başkasının meziyetlerini hiç bilemezler. Birini diğerine üstün tutmak ise ancak birinin daha üstün (fâdıl), diğerinin daha az üstün (mefdûl) olmasını sağlayan bütün sebeplerin bilinmesinden sonra caiz olur; bu sebeplerin bir kısmını, çoğunu yahut azını bilmekle yetinerek [hüküm vermek] caiz değildir. Zira bu, cehalete dayalı bir üstün kılma ve yapan kimsenin bilmediği bir işe cüret etmesidir ki bu yasaklanmıştır. Şayet bize Allah'ın peygamberlerinin bir kısmını diğerine üstün kıldığını bildiren sadece Kur'an'ın vârid olduğunu varsaysak bile, onda insanların peygamberler arasında üstünlük sıralaması yapmasının caiz olduğuna dair bir delil bulunmazdı. Kaldı ki bundan nehyeden sahih sünnet vârid olmuştur; o halde nasıl [caiz] olsun? Bunu kavradığın takdirde, Kur'an ile Sünnet arasında hiçbir vecihle çelişki olmadığını anlarsın. Zira Kur'an'da Allah'ın peygamberlerinin bir kısmını bir kısmına üstün kıldığına dair haber vermesi yer almakta, Sünnet'te ise kulların O'nun peygamberleri arasında üstünlük yarıştırmasını nehyetmesi bulunmaktadır. Dolayısıyla bu ikisinin çeliştiğini iddia ederek aralarını uzlaştırmaya girişen kimse
مُتَعَارِضَانِ فَقَدْ غَلِطَ غَلَطًا بَيِّنًا. قَوْلُهُ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَهُوَ مُوسَى، وَنَبِيُّنَا سَلَامُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ فِي آدَمَ: «إِنَّهُ نَبِيٌّ مُكَلَّمٌ» . وَقَدْ ثَبَتَ مَا يُفِيدُ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ ابْنِ حِبَّانَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ. قَوْلُهُ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ هَذَا الْبَعْضُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ مَنْ عَظُمَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ به نبينا ﷺ لِكَثْرَةِ مَزَايَاهُ الْمُقْتَضِيَةِ لِتَفْضِيلِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِ إِدْرِيسُ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَنَا بِأَنَّهُ رَفَعَهُ مَكَانًا عَلِيًّا وَقِيلَ: إِنَّهُمْ أُولُو الْعَزْمِ وَقِيلَ: إِبْرَاهِيمُ، وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَبْهَمَ هَذَا الْبَعْضَ الْمَرْفُوعَ، فَلَا يَجُوزُ لَنَا التَّعَرُّضُ لِلْبَيَانِ لَهُ إِلَّا بِبُرْهَانٍ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَوْ مِنْ أَنْبِيَائِهِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَلَمْ يَرِدْ مَا يُرْشِدُ إِلَى ذَلِكَ، فَالتَّعَرُّضُ لِبَيَانِهِ هُوَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ الْكَرِيمِ بِمَحْضِ الرَّأْيِ، وَقَدْ عَرَفْتَ مَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ مَعَ كَوْنِ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ وَقَدْ نُهِينَا عَنْهُ وَقَدْ جَزَمَ كَثِيرٌ مِنْ أَئِمَّةِ التَّفْسِيرِ أَنَّهُ نَبِيُّنَا ﷺ، وأطالوا في ذلك، واستدلوا لما خَصَّهُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ، وَمَزَايَا الْكَمَالِ، وَخِصَالِ الْفَضْلِ، وَهُمْ- بِهَذَا الْجَزْمِ بِدَلِيلٍ لَا يَدُلُّ عَلَى الْمَطْلُوبِ- قَدْ وَقَعُوا فِي خَطَرَيْنِ، وَارْتَكَبُوا نَهْيَيْنِ، وَهُمَا: تَفْسِيرُ الْقُرْآنِ بِالرَّأْيِ، وَالدُّخُولُ فِي ذَرَائِعِ التَّفْضِيلِ بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ تَفْضِيلًا صَرِيحًا فَهُوَ ذَرِيعَةٌ إِلَيْهِ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ،، لِأَنَّ مَنْ جَزَمَ بِأَنَّ هَذَا الْبَعْضَ الْمَرْفُوعَ دَرَجَاتٍ هُوَ النَّبِيُّ الْفُلَانِيُّ انْتَقَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى التَّفْضِيلِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَقَدْ أَغْنَى اللَّهُ نَبِيَّنَا الْمُصْطَفَى ﷺ عَنْ ذَلِكَ بِمَا لَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى غَيْرِهِ مِنَ الْفَضَائِلِ وَالْفَوَاضِلِ، فَإِيَّاكَ أَنْ تتقرّب إليه ﷺ بِالدُّخُولِ فِي أَبْوَابٍ نَهَاكَ عَنْ دُخُولِهَا فَتَعْصِيَهُ، وَتُسِيءَ، وَأَنْتَ تَظُنُّ أَنَّكَ مُطِيعٌ مُحْسِنٌ. قَوْلُهُ: وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ أَيِ: الْآيَاتِ الْبَاهِرَةِ وَالْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَةِ مِنْ إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ وَإِبْرَاءِ الْمَرْضَى وَغَيْرِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ هُوَ جِبْرِيلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا. قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ أَيْ: مِنْ بَعْدِ الرُّسُلِ وَقِيلَ: مِنْ بَعْدِ مُوسَى وَعِيسَى وَمُحَمَّدٍ، لِأَنَّ الثَّانِي مَذْكُورٌ صَرِيحًا، وَالْأَوَّلُ وَالثَّالِثُ وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمَا بِقَوْلِهِ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمَ اقْتِتَالِهِمْ مَا اقْتَتَلُوا، فَمَفْعُولُ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفٌ عَلَى الْقَاعِدَةِ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ، أَيْ: وَلَكِنَّ الِاقْتِتَالَ نَاشِئٌ عَنِ اخْتِلَافِهِمُ اخْتِلَافًا عَظِيمًا، حَتَّى صَارُوا مللا مختلفة فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ عَدَمَ اقْتِتَالِهِمْ بَعْدَ هَذَا الِاخْتِلَافِ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ لَا رَادَّ لِحُكْمِهِ، وَلَا مُبَدِّلَ لِقَضَائِهِ، فَهُوَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ.
apaçık bir hataya düşmüştür. O'nun: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu” kavli; Mûsâ ve Peygamberimizdir —Allah'ın selâmı ikisinin üzerine olsun—. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Âdem hakkında: «O, kendisiyle konuşulan bir peygamberdir» dediği rivayet edilmiştir. İbn Hibbân'ın Sahih'inde Ebû Zerr hadisinden buna delalet eden husus sabit olmuştur. O'nun: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “kimini de derecelerle yükseltti” kavline gelince: Bu «bir kısmı» ile Allah Teâlâ katında mertebesi yüce olan peygamberlerin kastedilmiş olması muhtemeldir; üstün tutulmasını gerektiren meziyetlerinin çokluğu sebebiyle Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastedilmiş olması da muhtemeldir; İdris'in kastedilmiş olması da muhtemeldir; zira Allah Teâlâ onu yüce bir makama yükselttiğini bize haber vermiştir. Onların «Ülü'l-Azm» peygamberler olduğu veya İbrahim olduğu da söylenmiştir. Malumdur ki Allah Teâlâ dereceleri yükseltilen bu «bir kısmı» mübhem bırakmıştır; dolayısıyla Allah Teâlâ'dan veya O'nun peygamberlerinden —aleyhimüssalâtü vesselâm— bir delil olmaksızın bunu açıklamaya girişmemiz caiz değildir; buna delalet eden bir husus da varit olmamıştır. Dolayısıyla bunu açıklamaya kalkışmak, Kur'ân-ı Kerîm'i sırf şahsi görüşle tefsir etmektir. Bunun ne kadar şiddetli bir tehdit içerdiğini ve ayrıca nehyedilmiş olduğumuz halde peygamberler arasında üstünlük yarışına bir vesile teşkil ettiğini bilmektesin. Tefsir imamlarından birçoğu bunun Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu kesin bir dille belirtmiş, bu konuda sözü uzatmış ve Allah'ın ona tahsis ettiği mucizeleri, kemâl meziyetlerini ve fazilet hasletlerini delil getirmişlerdir. Onlar —matlûba delalet etmeyen bir delille bu kesin hükmü vererek— iki tehlikeye düşmüş ve iki nehyi irtikâp etmişlerdir: Kur'an'ı re'y ile tefsir etmek ve peygamberler arasında üstünlük yarışına vesile olacak şeylere girmek. Bu açık bir üstün tutma olmasa bile, şüphesiz ve tereddütsüz ona bir vesiledir. Çünkü dereceleri yükseltilen bu «bir kısmın» falan peygamber olduğunu kesinleştiren kişi, buradan nehyedilen üstünlük yarışına geçer. Oysa Allah, Peygamberimiz el-Mustafâ sallallâhu aleyhi ve sellem'i, başka fazilet ve meziyetlere ihtiyaç bırakmayacak şeylerle bunlardan müstağni kılmıştır. Sakın ha girmeyi sana nehyettiği kapılara girerek ona sallallâhu aleyhi ve sellem yakınlaşmaya çalışma; yoksa itaatkâr ve iyilik yapan biri olduğunu zannederken ona isyan etmiş ve kötülük yapmış olursun. O'nun: { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik” kavli, yani: Ölüleri diriltmek, hastaları iyileştirmek ve benzeri göz kamaştırıcı ayetler ve apaçık mucizeler [verdik] demektir. O'nun: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” kavlindeki [Rûhu'l-Kudüs] Cebrail'dir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. O'nun: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı” kavli, yani peygamberlerin ardından gelenler demektir. Mûsâ, İsa ve Muhammed'in ardından gelenler olduğu da söylenmiştir; zira ikincisi açıkça zikredilmiş, birinci ve üçüncüye ise O'nun: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu” kavliyle işaret edilmiştir. Yani eğer Allah onların savaşmamasını dileseydi savaşmazlardı; meşîetin (dilemenin) mef'ûlü kural gereği hazfedilmiştir. { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا } “Fakat ihtilafa düştüler” kısmı ise şart cümlesinden istisnadır; yani lâkin aralarındaki savaş, farklı din ve fırkalar haline gelecek derecede büyük bir ihtilafa düşmelerinden kaynaklanmıştır. { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “Onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti”; { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “eğer Allah” bu ihtilaftan sonra onların savaşmamasını “dileseydi”, { مَا اقْتَتَلُوا } “savaşmazlardı”; { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “lâkin Allah dilediğini yapar”, O'nun hükmünü geri çevirecek, kazasını değiştirecek kimse yoktur; O dilediğini yapar ve dilediği gibi hükmeder.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ قَالَ: اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا، وَكَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيمًا، وَجَعَلَ عِيسَى كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ، وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ وَرُوحُهُ، وَآتَى دَاوُدَ زَبُورًا، وَآتَى سُلَيْمَانَ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ، وَغَفَرَ لِمُحَمَّدٍ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ قَالَ: كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى، وَأَرْسَلَ مُحَمَّدًا ﷺ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ قَالَ: مُحَمَّدًا ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُ: مِنْ بَعْدِ مُوسَى وَعِيسَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den Yüce Allah'ın: { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Allah İbrahim'i dost (halil) edindi, Mûsâ ile bizzat konuştu, İsa'yı Âdem misali kıldı —onu topraktan yarattı sonra ona 'ol' dedi, o da hemen oluverdi— ve o Allah'ın kulu, kelimesi ve ruhudur; Davud'a Zebûr'u verdi, Süleyman'a kendisinden sonra kimseye nasip olmayacak bir mülk verdi ve Muhammed'in geçmiş ve gelecek günahlarını bağışladı.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, Mücâhid'den O'nun: { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi var ki Allah onunla konuştu” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Allah Mûsâ ile konuştu ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i bütün insanlara [peygamber olarak] gönderdi.» İbn Ebî Hâtim, Âmir eş-Şa'bî'den O'nun: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “kimini de derecelerle yükseltti” kavli hakkında: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i» dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı” ayeti hakkında: «Mûsâ ve İsa'nın ardından gelenler» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Asâkir de
ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ وَعِنْدَهُ أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ، وَمُعَاوِيَةُ، إِذْ أَقْبَلَ عَلِيٌّ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِمُعَاوِيَةَ: «أَتُحِبُّ عَلِيًّا؟ قَالَ: نَعَمْ قَالَ: إِنَّهَا سَتَكُونُ بَيْنَكُمْ فِتْنَةٌ هُنَيْهَةٌ، قَالَ مُعَاوِيَةُ: فَمَا بَعْدُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: عَفْوُ اللَّهِ وَرِضْوَانُهُ، قَالَ: رَضِينَا بِقَضَاءِ اللَّهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ» قال السيوطي: وسنده واه.
İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydım; yanında Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Muâviye de vardı. O sırada Ali çıkageldi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Muâviye'ye: 'Ali'yi seviyor musun?' dedi. O da: 'Evet' dedi. [Bunun üzerine Nebî]: 'Aranızda kısa süreliğine bir fitne olacaktır' buyurdu. Muâviye: 'Ondan sonra ne olacak ey Allah'ın Resûlü?' dedi. 'Allah'ın affı ve rızası' buyurdu. [Muâviye]: 'Allah'ın kazasına razı olduk' dedi. İşte bunun üzerine şu ayet indi: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı, lâkin Allah dilediğini yapar.”» Süyûtî şöyle demiştir: «Bunun senedi çok zayıftır (vâhîdir).»
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 254]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” (254)
ظَاهِرُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: أَنْفِقُوا الْوُجُوبُ، وَقَدْ حَمَلَهُ جَمَاعَةٌ عَلَى صَدَقَةِ الْفَرْضِ لِذَلِكَ وَلِمَا فِي آخِرِ الْآيَةِ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَجْمَعُ زَكَاةَ الْفَرْضِ وَالتَّطَوُّعِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا صَحِيحٌ، وَلَكِنْ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ فِي ذِكْرِ الْقِتَالِ وَأَنَّ اللَّهَ يَدْفَعُ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي صُدُورِ الْكَافِرِينَ يَتَرَجَّحُ مِنْهُ أَنَّ هَذَا النَّدْبَ إِنَّمَا هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ إِنْفَاقُ الْمَالِ مَرَّةً وَاجِبًا، وَمَرَّةً نَدْبًا، بِحَسَبِ تَعَيُّنِ الْجِهَادِ وَعَدَمِ تَعَيُّنِهِ. قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ أَيْ: أَنْفِقُوا مَا دُمْتُمْ قَادِرِينَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ مَا لَا يُمْكِنُكُمُ الْإِنْفَاقُ فِيهِ وَهُوَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ أَيْ: لَا يَتَبَايَعُ النَّاسُ فِيهِ. وَالْخُلَّةُ: خَالِصُ الْمَوَدَّةِ، مَأْخُوذَةٌ مِنْ تَخَلُّلِ الْأَسْرَارِ بَيْنَ الصَّدِيقَيْنِ. أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا خُلَّةَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ نَافِعَةٌ وَلَا شَفَاعَةَ مُؤَثِّرَةٌ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ اللَّهُ لَهُ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِنَصْبِ لَا بَيْعَ وَلَا خَلَّةَ وَلَا شَفَاعَةَ، مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِرَفْعِهَا مُنَوَّنَةً، وَهُمَا لُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ لِلْعَرَبِ، وَوَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ النُّحَاةِ، فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ حَسَّانَ:
O'nun: { أَنْفِقُوا } “infak edin” kavlindeki emrin zahiri vücûb (farziyet) bildirir. Bir topluluk bundan ve ayetin sonundaki şiddetli tehditten dolayı bunu farz olan zekâta hamletmiştir. Bu ayetin farz olan zekât ile nafile infakı bir arada topladığı da söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu doğrudur; ancak savaşı ve Allah'ın kâfirlerin göğüslerini müminlerle defettiğini zikreden önceki ayetler göz önüne alındığında, bu mendup kılmanın (teşvikin) Allah yolunda olduğuna dair görüş ağır basmaktadır.» Kurtubî de şöyle demiştir: «Bu yoruma göre malı infak etmek cihadın farz-ı ayn olup olmamasına göre bazen vacip, bazen mendup olur.» O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ } “İçinde hiçbir alışverişin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” kavli, yani: Gücünüz yettiği sürece infak edin, içinde infak etmenizin mümkün olmadığı gün gelmeden önce; o da içinde hiçbir alışverişin olmadığı, yani insanların birbirleriyle alışveriş yapamayacağı gündür. Hullet (الْخُلَّةُ) ise samimi dostluk demektir; iki dost arasında sırların birbirine geçmesinden (tehallül) türetilmiştir. Allah Teâlâ, kıyamet gününde fayda veren hiçbir dostluğun ve Allah'ın izin verdiği kimseler müstesna tesir eden hiçbir şefaatin olmayacağını haber vermiştir. İbn Kesîr ve Ebû Amr tenvinsiz ve nasb ile: { لَا بَيْعَ وَلَا خُلَّةَ وَلَا شَفَاعَةَ } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tenvinli ve ref ile okumuşlardır. Bunlar Arapların meşhur iki lügatı ve nahivciler nezdinde bilinen iki vecihtir. Birincisine Hassân'ın şu sözü örnektir:
أَلَا طِعَانٌ ولا فرسان عادية ... إلا تجشّؤكم حَوْلَ التَّنَانِيرِ
«Ne mızraklaşma var ne de hücum eden süvariler, ... Tandırların başında geğirmenizden başka!»
وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُ الرَّاعِي:
İkincisine ise er-Râî'nin şu sözü [örnektir]:
وَمَا صَرَمْتُكِ حَتَّى قُلْتِ مُعْلِنَةً ... لَا نَاقَةٌ لِيَ فِي هَذَا وَلَا جَمَلُ
«Ben senden bağımı koparmadım, ta ki sen açıkça şöyle diyene kadar: ... Bu işte ne bir dişi devem var benim ne de bir erkek devem.»
وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ: التَّغَايُرُ بِرَفْعِ الْبَعْضِ، وَنَصْبِ الْبَعْضِ، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْإِعْرَابِ. قَوْلُهُ:
Kur'an dışındaki kelamda, i'rab ilminde takarrür ettiği üzere, bir kısmını ref bir kısmını nasb ederek farklı kılmak da caizdir. O'nun:
وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ كَافِرٍ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَنْ يَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ مَانِعُ الزَّكَاةِ مَنْعًا يُوجِبُ كُفْرَهُ، لِوُقُوعِ ذَلِكَ فِي سِيَاقِ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ.
{ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” kavlinde, her kâfirin kendi nefsine zulmedici olduğuna delil vardır. İnfak emri bağlamında vaki olduğu için, küfrünü gerektirecek şekilde zekâtı vermekten kaçınan kimse de bu umumun altına girenlerdendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابن جريج في قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ قَالَ: مِنَ الزَّكَاةِ وَالتَّطَوُّعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ: يُقَالُ نَسَخَتِ الزَّكَاةُ كُلَّ صَدَقَةٍ فِي الْقُرْآنِ، وَنَسَخَ شَهْرُ رَمَضَانَ كُلَّ صَوْمٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّ نَاسًا يَتَخَالَلُونَ فِي الدُّنْيَا وَيَشْفَعُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فَأَمَّا يَوْمُ القيامة فلا خلة إلا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” kavli hakkında İbn Cüreyc'in şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «[Bu,] zekât ve nafile sadakadandır.» İbnü'l-Münzir, Süfyân'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «'Zekât Kur'an'daki bütün sadakaları, Ramazan ayı da bütün oruçları neshetmiştir' denilir.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, ayet hakkında Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Allah, birtakım insanların dünyada birbiriyle dostluk kurduğunu ve bazısının bazısına şefaat ettiğini elbette bilmektedir. Kıyamet gününe gelince, artık hiçbir dostluk yoktur; ancak...»
خُلَّةُ الْمُتَّقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي قَالَ: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ وَلَمْ يَقُلْ وَالظَّالِمُونَ هم الكافرون.
müttakilerin dostluğu müstesna hiçbir dostluk yoktur.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «{ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” buyuran ve 'Zalimler ise kâfirlerin ta kendileridir' buyurmayan Allah'a hamdolsun.»
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 255]
اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)
{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir? O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden O'nun dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür.” (255)
قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَيْ: لَا مَعْبُودَ بِحَقٍّ إِلَّا هُوَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَالْحَيُّ: الْبَاقِي وَقِيلَ:
O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavli, yani: O'ndan başka hak mabut yoktur demektir ve bu cümle mübtedanın haberidir. { الْحَيُّ } ise baki olan demektir. Şöyle de denilmiştir:
الَّذِي لَا يَزُولُ وَلَا يُحَوَّلُ وَقِيلَ: الْمُصَرِّفُ لِلْأُمُورِ، وَالْمُقَدِّرُ لِلْأَشْيَاءِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ: إِنَّهُ يُقَالُ: حَيٌّ، كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ، وَيُسَلَّمُ ذَلِكَ دُونَ أَنْ يَنْظُرَ فِيهِ، وَهُوَ خَبَرٌ ثَانٍ أَوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ. وَالْقَيُّومُ: الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ، وَقِيلَ: الْقَائِمُ بِذَاتِهِ الْمُقِيمُ لِغَيْرِهِ وَقِيلَ: الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ الْخَلْقِ وَحِفْظِهِ وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي لَا يَنَامُ وَقِيلَ: الَّذِي لَا بَدِيلَ لَهُ. وَأَصْلُ قَيُّومٍ: قَيْوُومٌ اجْتَمَعَتِ الْيَاءُ وَالْوَاوُ وَسَبَقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ فَأُدْغِمَتِ الْأُولَى فِي الثَّانِيَةِ بَعْدَ قَلْبِ الْوَاوِ يَاءً. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَعَلْقَمَةُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْأَعْمَشُ: «الْحَيُّ الْقَيَّامُ» بِالْأَلِفِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّ: الْقَيُّومَ، أَعْرَفُ عِنْدَ الْعَرَبِ وَأَصَحُّ بِنَاءً، وَأَثْبَتُ عِلَّةً. وَالسِّنَةُ: النُّعَاسُ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَالنُّعَاسُ: مَا يَتَقَدَّمُ النَّوْمَ مِنَ الْفُتُورِ وَانْطِبَاقِ الْعَيْنَيْنِ، فَإِذَا صار في القلب صار نوما. وفرّق المفضل بَيْنَ السِّنَةِ وَالنُّعَاسِ وَالنَّوْمِ فَقَالَ: السِّنَةُ مِنَ الرَّأْسِ، وَالنُّعَاسُ فِي الْعَيْنِ، وَالنَّوْمُ فِي الْقَلْبِ. انْتَهَى. وَالَّذِي يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ السِّنَةِ وَالنَّوْمِ أَنَّ السِّنَةَ لَا يُفْقَدُ مَعَهَا الْعَقْلُ، بِخِلَافِ النَّوْمِ فَإِنَّهُ اسْتِرْخَاءُ أَعْضَاءِ الدِّمَاغِ مِنْ رُطُوبَاتِ الْأَبْخِرَةِ حَتَّى يُفْقَدَ مَعَهُ الْعَقْلُ، بَلْ وَجَمِيعُ الْإِدْرَاكَاتِ بِسَائِرِ الْمَشَاعِرِ وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ لَا يَعْتَرِيهِ سُبْحَانَهُ شَيْءٌ مِنْهُمَا، وَقَدَّمَ السِّنَةَ عَلَى النَّوْمِ، لِكَوْنِهَا تَتَقَدَّمُهُ فِي الْوُجُودِ. قَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنِ السِّنَةَ مَا تَتَقَدَّمُ النَّوْمَ، فَإِذَا كَانَتْ عِبَارَةً عَنْ مُقَدِّمَةِ النَّوْمِ، فَإِذَا قِيلَ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ دُلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَأْخُذُهُ نَوْمٌ بِطْرِيقِ الْأَوْلَى، فَكَانَ ذِكْرُ النَّوْمِ تَكْرَارًا، قُلْنَا: تَقْدِيرُ الْآيَةِ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَأْخُذَهُ نَوْمٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ. انْتَهَى. وَأَقُولُ: إِنَّ هَذِهِ الْأَوْلَوِيَّةَ الَّتِي ذَكَرَهَا غَيْرُ مُسَلَّمَةٍ، فَإِنَّ النَّوْمَ قَدْ يَرِدُ ابْتِدَاءً مِنْ دُونِ مَا ذُكِرَ مِنَ النُّعَاسِ. وَإِذَا وَرَدَ عَلَى الْقَلْبِ وَالْعَيْنِ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَإِنَّهُ يُقَالُ لَهُ:
Zeval bulmayan ve değişmeyendir. İşleri sevk ve idare eden, eşyayı takdir edendir de denilmiştir. Taberî bir topluluktan şöyle nakletmiştir: «O'na, kendisini vasfettiği gibi 'Hayy' denilir ve buna derinlemesine dalmaksızın teslim olunur.» Bu [kelime], ikinci haberdir yahut haberi mahzuf bir mübtedadır. { الْقَيُّومُ } ise; her nefsin kazandığı üzerinde kâim ve gözetici olan demektir. Kendi zatıyla kaim olup başkalarını kaim kılan (varlıkta tutan) olduğu da söylenmiştir. Yaratılmışların idaresini ve korunmasını üstlenen olduğu da söylenmiştir. O, uyumayan kimsedir de denilmiştir. O'nun benzeri ve dengi olmayan zat olduğu da söylenmiştir. «Kayyûm» kelimesinin aslı «kayvûm»dur; yâ ve vâv harfleri yan yana gelmiş, biri de sâkin olarak önce gelmiştir; böylece vâv harfi yâ'ya dönüştürüldükten sonra birinci harf ikinciye idgam edilmiştir. İbn Mes'ûd, Alkame, en-Nehaî ve el-A'meş elif ile { الْحَيُّ الْقَيَّامُ } şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ömer'den de rivayet edilmiştir. Dil ehli arasında «el-Kayyûm» lafzının Araplar nezdinde daha meşhur, vezin bakımından daha sahih ve illet bakımından daha sağlam olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Sinnet (السِّنَةُ), cumhurun kavline göre uyuklamadır. Uyuklama (en-nuâs) ise uykudan önce gelen gevşeklik ve göz kapaklarının kapanmasıdır; kalbe ulaştığında ise uyku olur. el-Mufaddal; sinnet, nuâs ve nevm (uyku) arasını ayırarak şöyle demiştir: «Sinnet baştan, nuâs gözden, nevm ise kalpten gelir.» (Sözü bitti). Sinnet ile uyku arasındaki fark konusunda itimat edilmesi gereken [tanım] şudur: Sinnette akıl yitirilmez; uykuda ise durum farklıdır, zira uyku, buharların rutubeti sebebiyle dimağ azalarının gevşemesidir; öyle ki onunla birlikte akıl, hatta diğer duyularla olan tüm idrakler kaybolur. Murad edilen; Allah Teâlâ'ya bu ikisinden hiçbir şeyin arız olmadığıdır. Varlıkta uykudan önce geldiği için sinnet, uykudan önce zikredilmiştir. Râzî tefsirinde şöyle demiştir: «Sinnet uykudan önce gelen şeydir; uykunun mukaddimesinden ibaret olduğuna göre 'O'nu sinnet tutmaz' denildiğinde, evleviyet yoluyla O'nu uykunun da tutmayacağına delalet eder; böylece uykunun zikredilmesi tekrar olur. Biz de deriz ki: Ayetin takdiri şöyledir: O'nu bir uyku tutması şöyle dursun, O'nu bir sinnet bile tutmaz. Muradını en iyi Allah bilir.» (Sözü bitti). Ben de derim ki: Onun zikrettiği bu evleviyet kabul edilemez; çünkü uyku, zikredilen bu uyuklama olmaksızın doğrudan doğruya gelebilir. Kalbe ve göze birdenbire geldiğinde buna:
نَوْمٌ، وَلَا يُقَالُ لَهُ: سِنَةٌ، فَلَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيُ السِّنَةِ نَفْيَ النَّوْمِ. وَقَدْ وَرَدَ عَنِ الْعَرَبِ نَفْيُهُمَا جَمِيعًا، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
«nevm» (uyku) denir, «sinnet» (uyuklama) denmez. Dolayısıyla sinnetin nefyedilmesi uykunun nefyedilmesini gerektirmez. Araplardan her ikisinin birden nefyedildiği varit olmuştur; Züheyr'in şu sözü bundandır:
وَلَا سِنَةٌ طَوَالَ الدَّهْرِ تَأْخُذُهُ ... وَلَا يَنَامُ وَمَا فِي أَمْرِهِ فَنَدُ
«Zaman boyunca O'nu ne bir uyuklama tutar ... Ne de O uyur, O'nun işinde hiçbir bozukluk yoktur.»
فَلَمْ يَكْتَفِ بِنَفْيِ السِّنَةِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ السِّنَةَ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ النَّوْمَ، فَقَدْ يَأْخُذُهُ النَّوْمُ وَلَا تَأْخُذُهُ السِّنَةُ فَلَوْ وَقَعَ الِاقْتِصَارُ فِي النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ عَلَى نَفْيِ السِّنَةِ لَمْ يُفِدْ ذَلِكَ نَفْيَ النَّوْمِ، وَهَكَذَا لَوْ وَقَعَ الِاقْتِصَارُ عَلَى نَفْيِ النَّوْمِ لَمْ يُفِدْ نَفْيَ السِّنَةِ، فَكَمْ مِنْ ذِي سِنَةٍ غَيْرُ نَائِمٍ وَكَرَّرَ حَرْفَ النَّفْيِ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى شُمُولِ النَّفْيِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. قَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ فِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَى مَنْ يَزْعُمُ أَنَّ أَحَدًا مِنْ عِبَادِهِ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَنْفَعَ أَحَدًا مِنْهُمْ بِشَفَاعَةٍ
Görüldüğü gibi sinneti nefyetmekle yetinmemiştir. Ayrıca insan kendi nefsinden sinneti defedebilir ama uykuyu defedemez; bazen insanı uyku basar da sinnet tutmaz. Dolayısıyla Kur'an'ın nazmında sadece sinnetin nefyedilmesiyle iktifa edilseydi, bu uykunun nefyedildiğini ifade etmezdi; aynı şekilde sadece uykunun nefyedilmesiyle yetinilseydi bu da sinnetin nefyini ifade etmezdi. Zira nice uyuklayan vardır ki uyumuş değildir. Nefiy harfi, nefiy hükmünün her ikisini de kapsadığını açıkça belirtmek (tensîs) için tekrarlanmıştır. O'nun: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?” kavlindeki bu istifhamda (soru formunda), kullarından herhangi birinin bir başkasına şefaatle
أَوْ غَيْرِهَا، وَالتَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ لَهُ مَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ، وَفِيهِ مِنَ الدَّفْعِ فِي صُدُورِ عُبَّادِ الْقُبُورِ، وَالصَّدِّ فِي وُجُوهِهِمْ، وَالْفَتِّ فِي أَعَضَادِهِمْ، مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، وَلَا يُبْلَغُ مَدَاهُ، وَالَّذِي يُسْتَفَادُ مِنْهُ فَوْقَ مَا يُسْتَفَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:
yahut başka bir yolla fayda vermeye muktedir olduğunu iddia eden kimseyi inkâr ve ona hadsiz hesapsız bir azarlama ve kınama vardır. Bunda, kabirlere tapanların göğüslerine indirilmiş bir darbe, yüzlerine vurulmuş bir tokat ve bellerini kıran bir darbe vardır ki bunun derecesi takdir edilemez ve sınırına ulaşılamaz. Bundan anlaşılan mana, Yüce Allah'ın:
وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ بِدَرَجَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَقَدْ بَيَّنَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الثَّابِتَةُ فِي دَوَاوِينِ الْإِسْلَامِ صِفَةَ الشَّفَاعَةِ، وَلِمَنْ هِيَ؟ وَمَنْ يَقُومُ بِهَا؟.
{ وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “ve O'nun razı olduğundan başkasına şefaat etmezler”; Yüce Allah'ın: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لَا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى } “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah'ın dileyip razı olduğu kimseler için izin vermesinden sonra olmadıkça onların şefaati hiçbir fayda vermez” ve Yüce Allah'ın: { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ } “Rahmân'ın kendisine izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” kavillerinden anlaşılandan kat kat üstündür. İslam divanlarında sabit olan sahih hadisler şefaatin sıfatını, kime ait olduğunu ve onu kimin yapacağını açıklamıştır.
قَوْلُهُ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ الضميران لما في السموات وَالْأَرْضِ بِتَغْلِيبِ الْعُقَلَاءِ عَلَى غَيْرِهِمْ، وَمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ: عِبَارَةٌ عَنِ الْمُتَقَدِّمِ عَلَيْهِمْ وَالْمُتَأَخِّرِ عَنْهُمْ، أَوْ عَنِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا فِيهِمَا. قَوْلُهُ:
O'nun: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavlindeki iki zamir, akıllılar akılsızlara tağlîb edilerek göklerde ve yerde bulunan varlıklara aittir. «Önlerindekiler ve arkalarındakiler» ifadesi, onlardan önce geçen ve onlardan sonra gelecek olan şeylerden yahut dünya ve ahiret ile bu ikisinde bulunan şeylerden kinayedir. O'nun:
وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْإِحَاطَةِ، وَالْعِلْمُ هُنَا: بِمَعْنَى الْمَعْلُومِ، أَيْ: لَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ مَعْلُومَاتِهِ. قَوْلُهُ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ الْكُرْسِيُّ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ الْجِسْمُ الَّذِي وَرَدَتِ الْآثَارُ بِصِفَتِهِ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ. وَقَدْ نَفَى وُجُودَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ وَأَخْطَئُوا فِي ذَلِكَ خَطَأً بَيِّنًا، وَغَلِطُوا غَلَطًا فَاحِشًا.
{ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “Onlar ise O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” kavlinde ihata kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. Buradaki ilim, «malum» anlamındadır; yani O'nun malumatından hiçbir şeyi kavrayamazlar demektir. O'nun: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } “O'nun kürsîsi kuşatmıştır” kavline gelince: Kürsî, zahir olan görüşe göre, açıklaması geleceği üzere rivayetlerde sıfatı bildirilen cisimdir. Mutezile'den bir topluluk onun varlığını inkâr etmiş, bunda apaçık bir hataya düşmüş ve fahiş bir yanılgıya kapılmışlardır.
وَقَالَ بَعْضُ السَّلَفِ: إِنَّ الْكُرْسِيَّ هُنَا: عِبَارَةٌ عَنِ الْعِلْمِ. قَالُوا: وَمِنْهُ قِيلَ لِلْعُلَمَاءِ: الْكَرَاسِيُّ، وَمِنْهُ: الْكُرَّاسَةُ الَّتِي يُجْمَعُ فِيهَا الْعِلْمُ، ومنه قول الشاعر:
Selef'ten bazıları şöyle demiştir: Buradaki kürsî, ilimden ibarettir. Şöyle demişlerdir: Alimlere «kerâsî» denmesi de bundandır; ilmin kendisinde toplandığı deftere «kürrâse» denmesi de bundandır; şairin şu sözü de bundandır:
يحفّ بهم بيض الوجوه وعصبة ... كراسيّ بالأحداث حِينَ تَنُوبُ
«Ak yüzlüler ve musibetler başa geldiğinde ... [işin ehli olan] âlimler topluluğu sarar etraflarını.»
وَرَجَّحَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَقِيلَ: كُرْسِيُّهُ: قُدْرَتُهُ الَّتِي يُمْسِكُ بِهَا السموات وَالْأَرْضَ، كَمَا يُقَالُ: اجْعَلْ لِهَذَا الْحَائِطِ كُرْسِيًّا، أَيْ: مَا يَعْمِدُهُ وَقِيلَ: إِنَّ الْكُرْسِيَّ هُوَ الْعَرْشُ، وَقِيلَ: هُوَ تَصْوِيرٌ لِعَظَمَتِهِ وَلَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُلْكِ. وَالْحَقُّ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، وَلَا وَجْهَ لِلْعُدُولِ عَنِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ إِلَّا مُجَرَّدُ خَيَالَاتٍ تَسَبَّبَتْ عَنْ جَهَالَاتٍ وضلالات، والمراد بكونه وسع السموات وَالْأَرْضَ أَنَّهَا صَارَتْ فِيهِ، وَأَنَّهُ وَسِعَهَا، وَلَمْ يَضِقْ عَنْهَا لِكَوْنِهِ بَسِيطًا وَاسِعًا. وَقَوْلُهُ: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما معناه: لا يثقله، يقال:
İbn Cerîr et-Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Kürsîsinin; gökleri ve yeri kendisiyle tuttuğu kudreti olduğu da söylenmiştir; nitekim «Şu duvara bir kürsî yap», yani onu destekleyecek bir dayanak yap denilir. Kürsînin Arş olduğu da söylenmiştir; O'nun azametinin bir tasviri olup hakikati olmadığı da söylenmiştir; mülkten ibaret olduğu da söylenmiştir. Hak olan birinci görüştür. Hakiki manadan sapmanın, cehalet ve dalaletlerden kaynaklanan sırf hayaller dışında hiçbir gerekçesi yoktur. Gökleri ve yeri kuşatmış olmasından murat; onların kürsînin içinde kalması, kürsînin onları içine alması ve geniş ve engin olması hasebiyle onlara dar gelmemesidir. O'nun: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } “Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez” kavlinin anlamı: O'na ağır gelmez demektir. Şöyle denir:
أَدْنَى الشَّيْءِ، بِمَعْنَى: أَثْقَلَنِي وَتَحَمَّلْتُ مِنْهُ مَشَقَّةً. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ فِي قوله: يَؤُدُهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلْكُرْسِيِّ لِأَنَّهُ من أمر الله والْعَلِيُّ يُرَادُ بِهِ: عُلُوُّ الْقُدْرَةِ وَالْمَنْزِلَةِ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ الْعَلِيُّ عَنْ خَلْقِهِ بِارْتِفَاعِ مَكَانِهِ عَنْ أَمَاكِنِ خَلْقِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ أَقْوَالُ جَهَلَةٍ مُجَسِّمِينَ، وَكَانَ الْوَاجِبُ أَنْ لَا تُحْكَى. انْتَهَى. وَالْخِلَافُ فِي إِثْبَاتِ الْجِهَةِ مَعْرُوفٌ فِي السَّلَفِ وَالْخَلَفِ، وَالنِّزَاعُ فِيهِ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ، وَالْأَدِلَّةُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَعْرُوفَةٌ، وَلَكِنَّ النَّاشِئَ عَلَى مَذْهَبٍ يَرَى غَيْرَهُ خَارِجًا عَنِ الشَّرْعِ وَلَا يَنْظُرُ فِي أَدِلَّتِهِ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا، وَالْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ هُمَا الْمِعْيَارُ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ الْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَيَتَبَيَّنُ بِهِ الصَّحِيحُ مِنَ الْفَاسِدِ: وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يُطْلَقُ عَلَى الظَّاهِرِ الْغَالِبِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَقَالَ الشَّاعِرُ:
Âdenî eş-şey' (آدَنِي الشَّيْءُ), «şey bana ağır geldi ve ondan dolayı meşakkat çektim» demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { يَؤُدُهُ } kavlindeki zamirin Allah Teâlâ'ya ait olması caiz olduğu gibi, Allah'ın emrinden olduğu için kürsîye ait olması da caizdir. { الْعَلِيُّ } ile kudret ve mertebe yüceliği kastedilir. Taberî bir topluluktan şöyle dediklerini nakletmiştir: O, mekânının yarattıklarının mekânlarından yüksek olmasıyla yarattıklarından yücedir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bunlar cahil mücessimenin sözleridir, bunların hiç nakledilmemesi gerekirdi.» (Sözü bitti). Cihetin ispatı konusundaki ihtilaf Selef ve Halef arasında bilinmektedir, bu husustaki münazara aralarında mevcuttur ve Kitap ile Sünnet'ten deliller de malumdur. Fakat bir mezhep üzere yetişen kimse diğer mezhebi şeriattan çıkmış görür; ne delillerine bakar ne de onlara iltifat eder. Oysa hak ile batılın kendisiyle bilindiği, sahih ile fasidin kendisiyle ayırt edildiği miyar ancak Kitap ve Sünnet'tir: { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Eğer hak onların hevalarına uysaydı, gökler ve yer fesada uğrardı.” Şüphe yok ki bu lafız, üstün ve galip gelen hakkında da kullanılır; nitekim: { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük tasladı” ayetinde böyledir. Şair de şöyle demiştir:
فَلَمَّا عَلَوْنَا وَاسْتَوَيْنَا عَلَيْهِمُ ... تَرَكْنَاهُمُ صَرْعَى لِنَسْرٍ وَكَاسِرِ
«Biz onların üzerine yükselip üstün geldiğimizde, ... Onları akbabalara ve yırtıcı kuşlara yem olsun diye yere serili bıraktık.»
وَالْعَظِيمُ: بِمَعْنَى: عَظُمَ شَأْنُهُ وَخَطَرُهُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ الْجُمْلَةَ الْأُولَى: بيان لقيامه بتدبير الخلق
{ الْعَظِيمُ } [el-Azîm] ise şanının ve kadrinin yüce olması anlamındadır. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «Şüphesiz birinci cümle; O'nun mahlûkatı sevk ve idare etmesini (tedbîr)
وَكَوْنِهِ مُهَيْمِنًا عَلَيْهِ غَيْرَ سَاهٍ عَنْهُ. وَالثَّانِيَةُ: بَيَانٌ لِكَوْنِهِ مَالِكًا لِمَا يُدَبِّرُهُ. وَالْجُمْلَةُ الثَّالِثَةُ: بَيَانٌ لِكِبْرِيَاءِ شَأْنِهِ.
ve ondan gafil olmayıp üzerlerinde gözetici ve hâkim olduğunu beyandır. İkinci [cümle]: Sevk ve idare ettiği şeylerin maliki olduğunu beyandır. Üçüncü cümle: Şanının yüceliğini beyandır.
وَالْجُمْلَةُ الرَّابِعَةُ: بَيَانٌ لِإِحَاطَتِهِ بِأَحْوَالِ الْخَلْقِ وَعِلْمِهِ بِالْمُرْتَضَى مِنْهُمُ الْمُسْتَوْجِبِ لِلشَّفَاعَةِ وَغَيْرِ الْمُرْتَضَى. وَالْجُمْلَةُ الْخَامِسَةُ: بَيَانٌ لِسَعَةِ عِلْمِهِ وَتَعَلُّقِهِ بِالْمَعْلُومَاتِ كُلِّهَا، أَوْ لِجَلَالِهِ وَعِظَمِ قَدْرِهِ.
Dördüncü cümle: Yaratılmışların hallerini ihata ettiğini, onlardan şefaate müstahak olup razı olunan ile razı olunmayanı bildiğini beyandır. Beşinci cümle: İlminin genişliğini ve bütün malumata taalluk ettiğini yahut celâlini ve kadrinin azametini beyandır.»
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: الْحَيُّ أَيْ: حَيٌّ لَا يَمُوتُ والْقَيُّومُ الْقَائِمُ الَّذِي لَا بَدِيلَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: الْقَيُّومُ قَالَ: الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْقَيُّومُ الَّذِي لَا زَوَالَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ قَالَ: السِّنَةُ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, O'nun: { الْحَيُّ } kavli hakkında: «Ölmeyen diri», { الْقَيُّومُ } kavli hakkında da: «Benzeri ve dengi olmayan kâim» [anlamında olduğunu] tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Beyhakî, Mücâhid'den O'nun: { الْقَيُّومُ } kavli hakkında: «Her şey üzerinde kâim olan» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan: «Kayyûm, zevali olmayan zattır» dediğini tahriç etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Sinnet:
النُّعَاسُ، وَالنَّوْمُ: هُوَ النَّوْمُ. وَأَخْرَجُوا إِلَّا الْبَيْهَقِيَّ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: السِّنَةُ: رِيحُ النَّوْمِ الَّذِي تَأْخُذُهُ فِي الْوَجْهِ فَيَنْعَسُ الْإِنْسَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ قَالَ: مَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا وَما خَلْفَهُمْ مِنَ الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ: مَا قَدَّمُوا مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَما خَلْفَهُمْ: مَا أَضَاعُوا مِنْ أَعْمَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ قَالَ: عِلْمُهُ، ألا ترى إلى قوله: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الصِّفَاتِ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ عَنْهُ قَالَ: «سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ قَالَ: كُرْسِيُّهُ مَوْضِعُ قَدَمِهِ، وَالْعَرْشُ لَا يَقْدِرُ قَدْرَهُ إِلَّا اللَّهُ ﷿» . وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَوْ أَنَّ السموات السَّبْعَ وَالْأَرْضِينَ السَّبْعَ بُسِطْنَ ثُمَّ وُصِلْنَ بِعْضُهُنَّ إِلَى بَعْضٍ مَا كُنَّ فِي سَعَتِهِ: يَعْنِي: الْكُرْسِيِّ، إِلَّا بِمَنْزِلَةِ الْحَلْقَةِ فِي الْمَفَازَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ: أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْكُرْسِيِّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «والذي نفسي بيده ما السّموات السَّبْعُ عِنْدَ الْكُرْسِيِّ إِلَّا كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ بِأَرْضِ فَلَاةٍ، وَإِنَّ فَضْلَ الْعَرْشِ عَلَى الْكُرْسِيِّ كَفَضْلِ الْفَلَاةِ عَلَى تِلْكَ الْحَلْقَةِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَزَّارُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ عُمَرَ قَالَ: «أَتَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَتِ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُدْخِلَنِي الْجَنَّةَ، فَعَظَّمَ الرَّبَّ سُبْحَانَهُ وَقَالَ: إِنَّ كُرْسِيَّهُ وَسِعَ السموات وَالْأَرْضَ، وَإِنَّ لَهُ أَطِيطًا كَأَطِيطِ الرَّحْلِ الْجَدِيدِ مِنْ ثِقَلِهِ» وَفِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ خَلِيفَةَ، وَلَيْسَ بِالْمَشْهُورِ. وَفِي سَمَاعِهِ مِنْ عُمَرَ نَظَرٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَرْوِيهِ عَنْ عُمَرَ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا: أَنَّهُ مَوْضِعُ الْقَدَمَيْنِ. وَفِي إِسْنَادِهِ الْحَكَمُ بْنُ ظُهَيْرٍ الْفَزَارِيُّ الْكُوفِيُّ وَهُوَ مَتْرُوكٌ.
uyuklamadır; nevm ise uykunun kendisidir.» el-Beyhakî hariç hepsi es-Süddî'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Sinnet: İnsanın yüzünü kaplayıp onu uyuklatan uyku esintisidir.» İbn Cerîr, Mücâhid'den O'nun: { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } kavli hakkında: «Dünyadan geçip giden şeyleri», { وَما خَلْفَهُمْ } kavli hakkında da: «Ahiretten [gelecek olanları]» dediğini tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ }: Amellerinden önden gönderdikleri, { وَما خَلْفَهُمْ }: Amellerinden zayi ettikleri şeylerdir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } kavli hakkında: «O'nun ilmidir; baksana O'nun: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } kavline» dediğini tahriç etmişlerdir. ed-Dârekutnî es-Sıfât'ta, el-Hatîb de Târîh'inde ondan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ } kavli soruldu, şöyle buyurdu: 'Kürsîsi O'nun ayak koyma yeridir; Arş'ın büyüklüğünü ise ancak Azîz ve Celîl olan Allah takdir edebilir.'» Hâkim bunu tahriç etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Yedi kat gök ve yedi kat yer yayılıp sonra birbirine eklenseydi, genişliği bakımından —yani Kürsî'nin genişliği yanında— ancak çöldeki bir halka gibi olurdu.» İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Ebû Zerr el-Gıfârî'den: Kendisinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kürsî'yi sorduğunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, yedi kat gök Kürsî'nin yanında ancak ıssız bir çöle atılmış bir halka gibidir. Arş'ın Kürsî'ye üstünlüğü ise o çölün o halkaya olan üstünlüğü gibidir.» Abd b. Humeyd, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, et-Taberânî ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ el-Makdisî, Ömer'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Bir kadın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Beni cennete koyması için Allah'a dua et' dedi. Bunun üzerine O, Yüce Rabb'i tazim edip şöyle buyurdu: 'Şüphesiz O'nun kürsîsi gökleri ve yeri kuşatmıştır ve O'nun ağırlığından dolayı, yeni semerin gıcırdaması gibi bir gıcırtısı vardır.'» Bu hadisin isnadında Abdullah b. Halîfe vardır ve o meşhur biri değildir; onun Ömer'den semâı (bizzat işitmesi) konusunda da nazar vardır. Onlardan bazıları bu rivayeti Ömer'den mevkuf olarak rivayet eder. İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den merfû olarak: «O, iki ayağın koyulma yeridir» dediğini tahriç etmiştir. İsnadında el-Hakem b. Zuheyr el-Fezârî el-Kûfî vardır ve o metrûktur.
وَقَدْ وَرَدَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ فِي وَصْفِ الْكُرْسِيِّ آثَارٌ لَا حَاجَةَ فِي بَسْطِهَا. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي كِتَابِ السُّنَّةِ مِنْ سُنَنِهِ مِنْ حَدِيثِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ حَدِيثًا فِي صِفَتِهِ، وَكَذَلِكَ أَوْرَدَ ابْنُ مردويه عن
Selef'ten, sahâbîlerden ve başkalarından Kürsî'nin vasfına dair, burada detaylandırmaya gerek olmayan rivayetler varit olmuştur. Ebû Dâvûd da Sünen'inin Kitâbü's-Sünne bölümünde Cübeyr b. Mut'im'in hadisinden, onun vasfına dair bir hadis rivayet etmiştir; aynı şekilde İbn Merdûye de
بُرَيْدَةَ وَجَابِرٍ وَغَيْرِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما قَالَ: لَا يَثْقُلُ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أبي حاتم عنه: وَلا يَؤُدُهُ قَالَ: وَلَا يُكْثِرُهُ: وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الْعَظِيمُ الَّذِي قَدْ كَمُلَ فِي عَظَمَتِهِ.
Büreyde, Câbir ve başkalarından rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما } kavli hakkında: «Onları korumak O'na ağır gelmez» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan: { وَلا يَؤُدُهُ } hakkında: «O'na çok gelmez/zor gelmez» dediğini tahriç etmiştir. İbn Cerîr ondan: «el-Azîm, azametinde kemâle ermiş olandır» dediğini tahriç etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ هَذِهِ الآية أحاديث. وأخرج أحمد، ومسلم واللفظ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَأَلَهُ: أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَعْظَمُ؟ قَالَ: آيَةُ الْكُرْسِيِّ، قَالَ: لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ أَبَا الْمُنْذِرِ» .
Bil ki bu ayetin fazileti hakkında hadisler varit olmuştur. Ahmed ve lafız ona ait olmak üzere Müslim, Übey b. Ka'b'dan şöyle tahriç etmişlerdir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Allah'ın kitabındaki hangi ayet en büyüktür?' diye sordu. O: 'Âyetü'l-Kürsî' dedi. Bunun üzerine [Nebî]: 'İlim sana afiyet olsun (mübarek olsun) ey Ebe'l-Münzir!' buyurdu.»
وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ حِبَّانَ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: أَنَّهُ كَانَ لَهُ جُرْنٌ فِيهِ تَمْرٌ، فَكَانَ يَتَعَاهَدُهُ، فَوَجَدَهُ يَنْقُصُ، فَحَرَسَهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَإِذَا هُوَ بِدَابَّةٍ شِبْهِ الْغُلَامِ الْمُحْتَلِمِ، قَالَ: فَسَلَّمْتُ فَرَدَّ السَّلَامَ، فَقُلْتُ: مَا أَنْتَ، جِنِّيٌ أَمْ إِنْسِيٌّ؟ قَالَ: جِنِّيٌ، قُلْتُ: نَاوِلْنِي يَدَكَ، فَنَاوَلَنِي فَإِذَا يَدُهُ يَدُ كَلْبٍ وَشَعْرُهُ شَعْرُ كَلْبٍ، فَقُلْتُ: هَكَذَا خُلِقَ الْجِنُّ؟ قَالَ: لَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنُّ أَنَّ مَا فِيهِمْ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنِّي، قُلْتُ: مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّكَ رَجُلٌ تُحِبُّ الصَّدَقَةَ فَأَحْبَبْنَا أَنْ نُصِيبَ مِنْ طَعَامِكَ، فَقَالَ لَهُ أُبَيٌّ: فَمَا الَّذِي يُجِيرُنَا مِنْكُمْ؟ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ، آيَةُ الْكُرْسِيِّ الَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، مَنْ قَالَهَا حِينَ يُمْسِي أُجِيرَ مِنَّا حَتَّى يُصْبِحَ، وَمَنْ قَالَهَا حِينَ يُصْبِحُ أُجِيرَ مِنَّا حَتَّى يُمْسِيَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ: «صَدَقَ الْخَبِيثُ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ بِسَنَدٍ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ عَنِ ابْنِ الْأَسْقَعِ الْبَكْرِيِّ «أن النبيّ ﷺ جَاءَهُمْ فِي صِفَةِ الْمُهَاجِرِينَ، فَسَأَلَهُ إِنْسَانٌ أَيُّ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ أَعْظَمُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ حَتَّى انْقَضَتِ الْآيَةُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ الْبَغْدَادِيُّ فِي تَارِيخِهِ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ الدارمي عن أيفع بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكَلَاعِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «وكلني رسول الله ﷺ بِحِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ، فَأَتَانِي آتٍ فَجَعَلَ يَحْثُو وَذَكَرَ قِصَّةً، وَفِي آخِرِهَا أَنَّهُ قَالَ لَهُ: دَعْنِي أُعْلِمْكَ كَلِمَاتٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهَا، قُلْتُ: مَا هِيَ؟ قَالَ: إِذَا أَوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، فَإِنَّكَ لَنْ يَزَالَ عَلَيْكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ، وَلَا يَقْرَبُكَ شَيْطَانٌ حَتَّى تُصْبِحَ. فَأَخْبَرَ أَبُو هُرَيْرَةَ بِذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «أَمَّا إِنَّهُ صَدَقَكَ وَهُوَ كَذُوبٌ، تَعْلَمُ مَنْ تُخَاطِبُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ؟ قَالَ: لَا، قَالَ:
en-Nesâî, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, et-Taberânî ve el-Hâkim —ve sahih olduğunu belirterek— Übey b. Ka'b'dan şöyle tahriç etmişlerdir: Onun içinde hurma bulunan bir harmanı vardı ve onu kontrol ederdi. Hurmanın azaldığını fark etti. Bir gece nöbet tuttu; bir de baktı ki ergenlik çağına girmiş bir delikanlı suretinde bir mahluk! [Übey] dedi ki: «Selam verdim, selamımı aldı. 'Sen nesin, cin misin yoksa insan mısın?' dedim. 'Cinim' dedi. 'Bana elini uzat' dedim, uzattı; bir de baktım ki eli köpek eli, kılı da köpek kılı! 'Cinler böyle mi yaratılmıştır?' dedim. 'Cinler bilir ki içlerinde benden daha güçlüsü yoktur' dedi. 'Seni bu yaptığına ne sevk etti?' dedim. 'Senin sadakayı seven bir adam olduğunu öğrendim, biz de senin yiyeceğinden nasibimizi almak istedik' dedi. Übey ona: 'Peki bizi sizden ne korur?' dedi. O da: 'Bakara Suresi'nde bulunan bu ayet, Âyetü'l-Kürsî'dir; kim onu akşama girdiğinde okursa sabaha kadar bizden korunur, kim de sabaha girdiğinde okursa akşama kadar bizden korunur' dedi. Sabah olunca [Übey] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bunu anlattı. Resûlullah: 'O habis doğru söylemiş' buyurdu.» Buhârî Târîh'inde, et-Taberânî ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, ricali sika olan bir senetle İbnü'l-Eska' el-Bekrî'den: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirlerin suffesine geldi. Bir adam ona: 'Kur'an'daki hangi ayet en büyüktür?' diye sordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ayet bitene kadar: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } okudu» şeklinde tahriç etmişlerdir. Ahmed, Ebû Zerr hadisinden merfû olarak benzerini tahriç etmiştir. el-Hatîb el-Bağdâdî de Târîh'inde Enes'ten merfû olarak yine benzerini tahriç etmiştir. ed-Dârimî de Eyfa' b. Abdillâh el-Kelâî'den benzerini tahriç etmiştir. Buhârî Sahih'inde Ebû Hüreyre hadisinden şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ramazan zekâtını (fıtır sadakasını) korumak üzere beni görevlendirdi. Birisi geldi ve [yiyecekten] avuçlamaya başladı...» ve kıssayı zikretti. Kıssanın sonunda [o gelen kimse] ona şöyle dedi: «Bırak beni, sana Allah'ın kendisiyle seni faydalandıracağı bazı kelimeler öğreteyim.» Ben: «Onlar nedir?» dedim. Dedi ki: «Yatağına girdiğin zaman Âyetü'l-Kürsî'yi oku; şüphesiz sabaha kadar senin üzerinde Allah'tan bir koruyucu bulunmaya devam eder ve hiçbir şeytan sana yaklaşamaz.» Ebû Hüreyre bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatınca şöyle buyurdu: «O çok yalancı biri olduğu halde sana doğru söylemiş! Ey Ebû Hüreyre, kiminle konuştuğunu biliyor musun?» O: «Hayır» dedi. Resûlullah:
«ذَلِكَ شَيْطَانُ كَذَا» . وَأَخْرَجَ نَحْوَ ذَلِكَ أَحْمَدُ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَعْظَمُ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «سُورَةُ الْبَقَرَةِ فِيهَا آيَةٌ سَيِّدَةُ آيِ الْقُرْآنِ، لَا تُقْرَأُ فِي بَيْتٍ فِيهِ شَيْطَانٌ إِلَّا خَرَجَ مِنْهُ: آيَةُ الْكُرْسِيِّ» . قَالَ الْحَاكِمُ: صَحِيحُ الْإِسْنَادِ وَلَمْ يُخْرِجَاهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ زَائِدَةَ مَرْفُوعًا: «لِكُلِّ شَيْءٍ سَنَامٌ، وسنام القرآن الْبَقَرَةِ، وَفِيهَا آيَةٌ هِيَ سَيِّدَةُ آيِ الْقُرْآنِ: آيَةُ الْكُرْسِيِّ» ، وَقَالَ: غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَقَدْ تَكَلَّمَ فيه شعبة
«O bir şeytandı» buyurdu. Ahmed de Ebû Eyyûb'dan buna benzer bir rivayet tahriç etmiştir. et-Taberânî, el-Hâkim, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî, Muâz b. Cebel'den merfû olarak benzerini tahriç etmişlerdir. İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: «Allah'ın Kitabı'ndaki en büyük ayet: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } ayetidir.» Ahmed ve el-Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Şuab'da el-Beyhakî, Ebû Zerr'den merfû olarak benzerini tahriç etmişlerdir. Ahmed ve et-Taberânî de Ebû Ümâme hadisinden merfû olarak benzerini tahriç etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, el-Hâkim ve Şuab'da el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «Bakara Suresi'nde Kur'an ayetlerinin efendisi olan bir ayet vardır; içinde şeytan bulunan hiçbir evde okunmaz ki şeytan oradan çıkmış olmasın: O da Âyetü'l-Kürsî'dir.» Hâkim: «İsnadı sahihtir ancak tahriç etmemişlerdir» demiştir. Hâkim, Zâide hadisinden merfû olarak: «Her şeyin bir zirvesi (hörgücü) vardır; Kur'an'ın zirvesi de Bakara'dır. Onda Kur'an ayetlerinin efendisi olan bir ayet vardır ki o da Âyetü'l-Kürsî'dir» rivayetini tahriç etmiş ve şöyle demiştir: «Garibtir, bunu sadece Hakîm b. Cübeyr hadisinden biliyoruz.» Şu'be onun hakkında konuşmuş
وَضَعَّفَهُ، وَكَذَا ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ، وَيَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ، وَتَرَكَهُ ابْنُ مَهْدِيٍّ، وَكَذَّبَهُ السَّعْدِيُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ والم اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ «إِنَّ فِيهِمَا اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ» .
ve onu zayıf saymıştır; aynı şekilde Ahmed, Yahyâ b. Maîn ve pek çok kişi de onu zayıf saymıştır. İbn Mehdî onu terk etmiş, es-Sa'dî ise onu yalancılıkla itham etmiştir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî —ve sahih olduğunu belirterek— Esmâ bint Yezîd b. es-Seken hadisinden tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu iki ayet hakkında şöyle buyurduğunu işittim: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } ve { الم اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ }: «Şüphesiz Allah'ın İsm-i Âzam'ı bu ikisindedir.»
وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي فَضْلِهَا غَيْرُ هَذِهِ، وَوَرَدَ أَيْضًا فِي فَضْلِ قِرَاءَتِهَا دُبُرَ الصَّلَوَاتِ وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ، وَوَرَدَ أَيْضًا فِي فَضْلِهَا مَعَ مُشَارَكَةِ غَيْرِهَا لَهَا أَحَادِيثُ، وَوَرَدَ عَنِ السَّلَفِ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ كثير.
Onun fazileti hakkında bunlardan başka hadisler de varit olmuştur. Namazların peşinden ve başka durumlarda okunmasının faziletine dair de rivayetler varit olmuştur. Başka ayetlerle birlikte faziletine dair hadisler de gelmiştir ve Selef'ten bu konuda pek çok şey rivayet edilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٦ الى ٢٥٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 256-257]
لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦) اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)
{ لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦) اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk eğrilikten apaçık ayrılmıştır. Artık kim tağûtu inkâr edip Allah'a iman ederse, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (256) Allah, iman edenlerin velîsidir; onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin velîleri ise tağuttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)
قَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ لأن رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَكْرَهَ الْعَرَبَ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَقَاتَلَهُمْ وَلَمْ يَرْضَ مِنْهُمْ إِلَّا بِالْإِسْلَامِ، وَالنَّاسِخُ لها: قوله تعالى:
İlim ehli O'nun: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavli hakkında çeşitli görüşlere ayrılmıştır: Birincisi: Bu ayet mensuhtur; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arapları İslam dinine zorlamış, onlarla savaşmış ve onlardan İslam'dan başkasını kabul etmemiştir. Onu nesheden de Yüce Allah'ın şu kavlidir:
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وقال تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ وَقَالَ: سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ. الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ وَإِنَّمَا نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ خَاصَّةً، وَأَنَّهُمْ لَا يُكْرَهُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا أَدَّوُا الْجِزْيَةَ، بَلِ الَّذِينَ يُكْرَهُونَ هُمْ أَهْلُ الْأَوْثَانِ، فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْإِسْلَامُ أَوِ السَّيْفُ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ الشَّعْبِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ. الْقَوْلُ الثَّالِثُ:
{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Kâfirler ve münafıklarla cihat et”, yine Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” ve: { سَتُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ } “Siz, çetin bir savaşçı olan bir kavme çağrılacaksınız; onlarla savaşırsınız yahut Müslüman olurlar” kavilleridir. Müfessirlerin birçoğu bu görüşe meyletmiştir. İkinci görüş: Bu ayet mensuh değildir; bilakis özellikle Ehl-i Kitap hakkında inmiştir. Onlar cizye verdikleri takdirde İslam'a zorlanmazlar; bilakis zorlananlar putperestlerdir ve onlardan İslam yahut kılıçtan başkası kabul edilmez. Şa'bî, Hasan, Katâde ve Dahhâk bu görüşe meyletmişlerdir. Üçüncü görüş:
أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْأَنْصَارِ خَاصَّةً، وَسَيَأْتِي بَيَانُ مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ. الْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ مَعْنَاهَا: لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَسْلَمَ تَحْتَ السَّيْفِ: إِنَّهُ مُكْرَهٌ، فَلَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ. الْقَوْلُ الْخَامِسُ: أَنَّهَا وَرَدَتْ فِي السَّبْيِ مَتَى كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمْ يُجْبَرُوا عَلَى الْإِسْلَامِ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: أَيْ: لَا تُكْرِهُوا أَحَدًا عَلَى الدُّخُولِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّهُ بَيِّنٌ وَاضِحٌ، جَلِيٌّ دَلَائِلُهُ، وَبَرَاهِينُهُ لَا تَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُكَرَهَ أَحَدٌ عَلَى الدُّخُولِ فِيهِ، بَلْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ وَشَرَحَ صَدْرَهُ وَنَوَّرَ بَصِيرَتَهُ دَخَلَ فِيهِ عَلَى بَيِّنَةٍ، وَمَنْ أَعْمَى اللَّهُ قَلَبَهُ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُهُ الدُّخُولُ فِي الدِّينِ مُكْرَهًا مَقْسُورًا، وَهَذَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا سَادِسًا. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ فِي تَفْسِيرِهِ هَذِهِ الْآيَةِ: أَيْ: لَمْ يُجْرِ اللَّهُ أَمْرَ الْإِيمَانِ عَلَى الْإِجْبَارِ وَالْقَسْرِ، وَلَكِنْ عَلَى التَّمْكِينِ وَالِاخْتِيَارِ، وَنَحْوُهُ قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ أَيْ:
Bu ayetin özellikle Ensar hakkında olduğudur ki bu hususta varit olan rivayetlerin açıklaması gelecektir. Dördüncü görüş: Bunun anlamı şudur: Kılıç zoruyla Müslüman olan kimseye 'O zorlanmıştır' demeyiniz; zira dinde zorlama yoktur. Beşinci görüş: Bu ayet, Ehl-i Kitap'tan oldukları takdirde İslam'a zorlanmayacak esirler hakkında varit olmuştur. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: Yani, hiç kimseyi İslam dinine girmeye zorlamayınız; çünkü o açık, vazıh ve delilleri ile bürhanları ortadadır; hiç kimsenin ona girmeye zorlanmasına ihtiyacı yoktur. Bilakis Allah'ın İslam'a hidayet ettiği, göğsünü açtığı ve basiretini nurlandırdığı kimse ona apaçık bir delil üzere girer. Allah'ın kalbini kör ettiği, işitmesine ve görmesine mühür vurduğu kimseye ise dine zorla ve baskıyla girmesi fayda vermez. Bu açıklama altıncı bir görüş olmaya elverişlidir. el-Keşşâf sahibi ise bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Yani, Allah iman işini icbar ve baskı üzerine değil, imkân ve ihtiyar (özgür irade) üzerine yürütmüştür. Nitekim O'nun: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi elbette toptan iman ederdi. O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?” kavli de böyledir. Yani:
لَوْ شَاءَ لَقَسَرَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ، وَلَكِنْ لَمْ يَفْعَلْ، وَبُنِيَ الْأَمْرُ عَلَى الِاخْتِيَارِ، وَهَذَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ قَوْلًا سَابِعًا.
Eğer dileseydi onları imana mecbur ederdi; fakat bunu yapmamış ve işi tercihe dayandırmıştır. Bu da yedinci bir görüş olmaya elverişlidir.
وَالَّذِي يَنْبَغِي اعْتِمَادُهُ وَيَتَعَيَّنُ الْوُقُوفُ عِنْدَهُ: أَنَّهَا فِي السَّبَبِ الَّذِي نَزَلَتْ لِأَجْلِهِ مُحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَهُوَ:
İtimat edilmesi gereken ve üzerinde durulması icap eden görüş şudur: Bu ayet, iniş sebebi hakkında muhkem olup mensuh değildir; o da şudur:
أَنَّ الْمَرْأَةَ مِنَ الْأَنْصَارِ تَكُونُ مِقْلَاةً لَا يَكَادُ يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ، فَتَجْعَلُ عَلَى نَفْسِهَا إِنْ عَاشَ لَهَا وَلَدٌ أَنْ تُهَوِّدَهُ، فَلَمَّا أجليت يهود بني النضير كَانَ فِيهِمْ مِنْ أَبْنَاءِ الْأَنْصَارِ فَقَالُوا: لَا نَدَعُ أَبْنَاءَنَا. فَنَزَلَتْ. أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ،
Ensar'dan çocuğu yaşamayan (mıklât) kadın, şayet bir çocuğu yaşarsa onu Yahudi yapmayı adardı. Benî Nadîr Yahudileri sürgün edildiğinde onların arasında Ensar'ın çocuklarından da vardı. Bunun üzerine [Ensar]: “Çocuklarımızı bırakmayız!” dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. Bunu Ebû Dâvûd ve Nesâî tahriç etmiştir,
وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَدْ وَرَدَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ مِنْ وُجُوهٍ، حَاصِلُهَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ مَعَ زِيَادَاتٍ تَتَضَمَّنُ أَنَّ الْأَنْصَارَ قَالُوا إِنَّمَا جَعَلْنَاهُمْ عَلَى دِينِهِمْ، أَيْ: دِينِ الْيَهُودِ، وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ دِينَهُمْ أَفْضَلُ مِنْ دِينِنَا، وَأَنَّ اللَّهَ جَاءَ بِالْإِسْلَامِ فَلَنُكْرِهَنَّهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ خَيَّرَ الْأَبْنَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُكْرِهْهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَا يُكْرَهُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ إِذَا اخْتَارُوا الْبَقَاءَ عَلَى دِينِهِمْ وَأَدَّوُا الْجِزْيَةَ. وَأَمَّا أَهْلُ الْحَرْبِ فَالْآيَةُ وَإِنْ كَانَتْ تَعُمُّهُمْ، لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَتَعْرِيفِ الدِّينِ يُفِيدَانِ ذَلِكَ، وَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، لَكِنْ قَدْ خُصَّ هَذَا الْعُمُومُ بِمَا وَرَدَ مِنْ آيَاتٍ فِي إِكْرَاهِ أَهْلِ الْحَرْبِ مِنَ الْكُفَّارِ عَلَى الْإِسْلَامِ. قَوْلُهُ: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ الرُّشْدُ هُنَا: الْإِيمَانُ، وَالْغَيُّ: الكفر، أي: قد تميز أحدهما من الْآخَرِ. وَهَذَا اسْتِئْنَافٌ يَتَضَمَّنُ التَّعْلِيلَ لِمَا قَبْلَهُ. وَالطَّاغُوتُ فَعَلُوتٌ مِنْ طَغَى يَطْغِي وَيَطْغُو: إِذَا جَاوَزَ الْحَدَّ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: هُوَ اسْمٌ مُذَكَّرٌ مُفْرَدٌ، أَيِ: اسْمُ جِنْسٍ يَشْمَلُ الْقَلِيلَ وَالْكَثِيرَ وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ، كَرَهَبُوتٍ، وَجَبَرُوتٍ، يُوصَفُ بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَقُلِبَتْ لَامُهُ إِلَى مَوْضِعِ الْعَيْنِ وَعَيْنُهُ إِلَى مَوْضِعِ اللَّامِ كَجَبَذَ وَجَذَبَ، ثُمَّ تُقْلَبُ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَتَحَرُّكِ مَا قَبْلَهَا، فَقِيلَ: طَاغُوتٌ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ وَقِيلَ: أَصْلُ الطَّاغُوتِ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذٌ مِنَ الطُّغْيَانِ يُؤَدِّي مَعْنَاهُ مِنْ غَيْرِ اشْتِقَاقٍ، كَمَا قِيلَ: لَآلِئُ مِنَ اللُّؤْلُؤِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: هُوَ جَمْعٌ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, İbn Merdûye, es-Sünen'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî İbn Abbâs'tan tahriç etmişlerdir. Bu kıssa çeşitli yollarla varit olmuştur; özeti İbn Abbâs'ın zikrettiği gibidir. Şu ilavelerle ki Ensar şöyle demiştir: 'Biz onları sadece kendi dinleri olan Yahudilik üzere yaptık; çünkü biz onların dininin bizim dinimizden daha üstün olduğunu görüyorduk. Şimdi ise Allah İslam'ı getirdi; elbette onları zorlayacağız.' Ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çocukları muhayyer bıraktı ve onları İslam'a zorlamadı. Bu durum, Ehl-i Kitap'ın kendi dinleri üzere kalmayı tercih edip cizye verdikleri takdirde İslam'a zorlanmayacaklarını iktiza eder. Harbîlere (savaş ehline) gelince; gerçi ayet nefy siyakındaki nekre ve din kelimesinin marife oluşu sebebiyle onları da kapsamaktadır ve itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir, fakat bu umum, kâfirlerden harbî olanların İslam'a zorlanmasına dair varit olan ayetlerle tahsis edilmiştir. O'nun: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk eğrilikten apaçık ayrılmıştır” kavlinde rüşd: İmandır; gayy ise: Küfürdür. Yani: Biri diğerinden ayrışıp belirginleşmiştir. Bu, kendisinden öncesi için gerekçelendirme içeren bir istînâf (başlangıç) cümlesidir. Tâğût (الطَّاغُوتُ), haddi aşmak anlamındaki teğā-yetğî ve yetğû (طَغَى يَطْغِي وَيَطْغُو) kökünden fa'lût (فَعَلُوتٌ) veznindedir. Sîbeveyh şöyle demiştir: O, azı ve çoğu kapsayan tekil müzekker bir isimdir, yani cins ismidir. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: O, rehabût (رَهَبُوتٌ) ve ceberût (جَبَرُوتٌ) gibi tekil ve çoğul için sıfat olan bir masdardır; cebeze (جَبَذَ) ve cezebe (جَذَبَ) kelimelerinde olduğu gibi lâm'ı ayn'ın yerine, ayn'ı da lâm'ın yerine kalbedilmiştir (yer değiştirmiştir), sonra vâv harfi harekeli olup kendinden önceki de harekeli olduğu için elife dönüştürülmüş ve 'tâğût' denilmiştir. en-Nehhâs da bu görüşü tercih etmiştir. Bir görüşe göre: Tâğût kelimesinin lügatteki aslı tuğyandan alınmadır; lü'lü'den (اللُّؤْلُؤِ) leâlî (لَآلِئُ) denildiği gibi bir iştikak olmaksızın onun anlamını karşılar. el-Müberred ise şöyle demiştir: O, çoğuldur.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ مَرْدُودٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالطَّاغُوتُ: الْكَاهِنُ، وَالشَّيْطَانُ، وَكُلُّ رَأْسٍ فِي الضَّلَالِ، وَقَدْ يَكُونُ وَاحِدًا. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَقَدْ يَكُونُ جَمْعًا. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ والجمع الطواغيت، أَيْ: فَمَنْ يَكْفُرُ بِالشَّيْطَانِ أَوِ الْأَصْنَامِ أَوْ أهل الكهانة ورؤوس الضلالة، أو الجميع وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ ﷿ بَعْدَ مَا تَمَيَّزَ لَهُ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ، فَقَدْ فَازَ وَتَمَسَّكَ بِالْحَبْلِ الْوَثِيقِ، أَيِ: الْمُحْكَمِ. وَالْوُثْقَى: فُعْلَى مَنِ الْوِثَاقَةِ، وَجَمْعُهَا وُثُقٌ مِثْلُ الْفُضْلَى وَالْفُضُلِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْعُرْوَةِ الْوُثْقَى بَعْدَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ بَابِ التَّشْبِيهِ وَالتَّمْثِيلِ لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ بِالدَّلِيلِ، بِمَا هُوَ مُدْرَكٌ بِالْحَاسَّةِ فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعُرْوَةِ: الْإِيمَانُ، وَقِيلَ: الْإِسْلَامُ، وَقِيلَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الْجَمِيعِ. وَالِانْفِصَامُ: الِانْكِسَارُ مِنْ غَيْرِ بَيْنُونَةٍ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: فَصَمَ الشَّيْءَ: كَسَرَهَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَبِينَ. وَأَمَّا الْقَصْمُ بِالْقَافِ فَهُوَ الْكَسْرُ مَعَ الْبَيْنُونَةِ، وَفَسَّرَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ الِانْفِصَامَ بِالِانْقِطَاعِ. قَوْلُهُ: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا الْوَلِيُّ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، وَهُوَ النَّاصِرُ. وَقَوْلُهُ:
İbn Atiyye: 'Bu görüş merduttur' demiştir. el-Cevherî ise şöyle demiştir: Tâğût; kâhin, şeytan ve sapıklıktaki her elebaşıdır. Bazen tekil olur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Onu inkâr etmekle emrolundukları halde tâğûtun önünde muhakeme olunmak isterler”. Bazen de çoğul olur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “Onların velîleri ise tâğûttur”. Çoğulu tavâğît (الطواغيت) gelir. Yani: Kim şeytanı, putları, kâhinleri ve sapıklığın elebaşlarını yahut bunların hepsini inkâr eder ve rüşd gayyden kendisine açıkça belli olduktan sonra Azîz ve Celîl olan Allah'a iman ederse, şüphesiz kurtuluşa ermiş ve sağlam, yani muhkem ipe yapışmıştır. el-Vüskā (الْوُثْقَى), el-visāka (الْوِثَاقَةِ) kökünden fu'lâ (فُعْلَى) veznindedir; çoğulu el-fuslâ (الْفُضْلَى) ve el-fusul (الْفُضُلِ) gibi vüsuk (وُثُقٌ) gelir. Müfessirler, bunun delille bilinen bir şeyi duyuyla algılanan bir şeye benzetme ve temsil etme kabilinden olduğu üzerinde ittifak ettikten sonra el-Urvetü'l-Vüskā'nın tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: Urve'den kasıt imandır; denildi ki: İslam'dır; denildi ki: Lâ ilâhe illallâh'tır; bunların hepsine hamledilmesine de bir engel yoktur. İnfisâm (الِانْفِصَامُ): Ayrılma ve kopma olmaksızın çatlayıp kırılmaktır. el-Cevherî şöyle demiştir: Bir şeyi fasame (فَصَمَ) demek; ayrılmaksızın kırmaktır. Kaf harfi ile kasme (الْقَصْمُ) ise tamamen kopup ayrılacak şekilde kırmaktır. Keşşâf sahibi ise infisâmı kesilip kopmakla tefsir etmiştir. O'nun: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlerin velîsidir” kavlinde el-Velî (الْوَلِيُّ), fâil anlamında faîl (فَعِيلٌ) vezninde olup yardımcı demektir. O'nun:
يُخْرِجُهُمْ تَفْسِيرٌ لِلْوِلَايَةِ، أَوْ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي وَلِيٍّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ أَرَادُوا الْإِيمَانَ، لِأَنَّ مَنْ قَدْ وَقَعَ مِنْهُ الْإِيمَانُ قَدْ خَرَجَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِالْإِخْرَاجِ:
{ يُخْرِجُهُمْ } “Onları çıkarır” kavli velayetin tefsiridir yahut 'velî'deki zamirden hâldir. Bu durum gösterir ki: { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” kavli ile kastedilenler imanı murat edenlerdir; çünkü kendisinden iman sadır olmuş kimse zaten karanlıklardan nura çıkmıştır. Meğerki çıkarmaktan kasıt:
إِخْرَاجُهُمْ مِنَ الشُّبَهِ الَّتِي تَعْرِضُ لِلْمُؤْمِنِينَ فَلَا يُحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ الْإِرَادَةِ، وَالْمُرَادُ بِالنُّورِ فِي قَوْلِهِ: يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ مَا جَاءَ بِهِ أَنْبِيَاءُ اللَّهِ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ، فَإِنَّ ذَلِكَ نُورٌ لِلْكُفَّارِ أَخْرَجَهُمْ أَوْلِيَاؤُهُمْ عَنْهُ إِلَى ظُلْمَةِ الْكُفْرِ، أَيْ: قَرَّرَهُمْ أَوْلِيَاؤُهُمْ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ بِسَبَبِ صَرْفِهِمْ عَنْ إِجَابَةِ الدَّاعِي إِلَى اللَّهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ كَفَرُوا هُنَا: الَّذِينَ ثَبَتَ فِي عِلْمِهِ تَعَالَى كُفْرُهُمْ يخرجهم أولياؤهم من
[onların] müminlerin karşısına çıkan şüphelerden çıkarılmaları olsun; [bu takdirde] irade takdirine ihtiyaç kalmaz. { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” kavlindeki nurdan maksat ise, Allah'ın peygamberlerinin dine davet olarak getirdikleridir. Zira bu, kâfirler için de bir nurdur; ancak dostları onları ondan [uzaklaştırıp] küfrün karanlığına çıkarmışlardır. Yani dostları, peygamberlerden Allah'a davet eden [elçiye] icabet etmekten onları vazgeçirmek suretiyle kendilerini içinde bulundukları küfür üzere yerleşik kılmışlardır. Bir görüşe göre de burada { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” ile kastedilenler, Yüce Allah'ın ezelî ilminde küfürleri sabit olan kimselerdir. Onları dostları...
الشياطين ورؤوس الضَّلَالِ مِنَ النُّورِ الَّذِي هُوَ فِطْرَةُ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا إِلَى ظُلُمَاتِ الْكُفْرِ الَّتِي وَقَعُوا فِيهَا بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِخْرَاجِ.
Şeytanlar ve sapıklığın elebaşları, onları Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı olan o nurdan, bu çıkarma sebebiyle içine düştükleri küfrün karanlıklarına sürüklerler.
وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ وَزَادَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَيَّرَ الْأَبْنَاءَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ نَحْوَهُ أيضا، وقال: فلحق بهم:
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'den Yüce Allah'ın: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavlinin nüzul sebebi hakkında İbn Abbâs'tan daha önce geçen rivayetin benzerini tahriç etmişler ve şu ilaveyi yapmışlardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çocukları muhayyer bıraktı. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Şa'bî'den de benzerini tahriç edip şöyle dediğini aktarmışlardır: Onlara katıldı,
أي: ببني الْأَبْنَاءَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ نَحْوَهُ أَيْضًا، وَقَالَ: فَلَحِقَ بِهِمْ، أَيْ: بِبَنِي النَّضِيرِ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ وَبَقِيَ مَنْ أَسْلَمَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كان ناس مِنَ الْأَنْصَارِ مُسْتَرْضَعِينَ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ فَثَبَتُوا عَلَى دِينِهِمْ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أَرَادَ أَهْلُوهُمْ أَنْ يُكْرِهُوهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي سَالِمِ بْنِ عَوْفٍ يُقَالُ لَهُ الْحُصَيْنُ، كَانَ لَهُ ابْنَانِ نَصْرَانِيَّانِ، وَكَانَ هُوَ رَجُلًا مُسْلِمًا، فَقَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ:
yani Benî çocukları. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Şa'bî'den de benzerini tahriç etmişler ve o şöyle demiştir: Müslüman olmayanlar onlara, yani Benî Nadîr'e katıldı, Müslüman olanlar ise kaldı. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ensar'dan bazı kimseler Benî Kurayza yanında sütannelerine verilmişlerdi ve onların dini üzere kaldılar. İslam gelince aileleri onları İslam'a zorlamak istedi; bunun üzerine [bu ayet] indi. İbn Cerîr, Hasan'dan da benzerini tahriç etmiştir. İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Ensar'dan Benî Sâlim b. Avf'a mensup Husayn adında bir adam hakkında indi; onun Hristiyan iki oğlu vardı, kendisi ise Müslüman bir adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dedi:
أَلَا أَسْتَكْرِهُهُمَا فَإِنَّهُمَا قَدْ أَبَيَا إِلَّا النَّصْرَانِيَّةَ؟ فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدَةَ نَحْوَهُ. وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَتِ الْعَرَبُ لَيْسَ لَهَا دِينٌ، فَأُكْرِهُوا عَلَى الدِّينِ بِالسَّيْفِ. قَالَ:
'Onları zorlamayayım mı? Çünkü onlar Hristiyanlıktan başkasına yanaşmadılar.' Bunun üzerine [bu ayet] indi. Abd b. Humeyd, Abdullah b. Ubeyde'den benzerini tahriç etmiştir. Aynı şekilde Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir es-Süddî'den benzerini tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd Nâsih'inde ve İbn Cerîr, Katâde'den tahriç etmişlerdir; o şöyle demiştir: Arapların [doğru] bir dini yoktu; kılıçla dine zorlandılar. Dedi ki:
وَلَا تُكْرِهُوا الْيَهُودَ وَلَا النَّصَارَى وَالْمَجُوسَ إِذَا أَعْطَوُا الْجِزْيَةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَسْلَمَ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يَقُولُ لِعَجُوزٍ نَصْرَانِيَّةٍ: أَسْلِمِي تَسْلَمِي، فَأَبَتْ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ اشْهَدْ، ثُمَّ تَلَا: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ. وَرَوَى عَنْهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ أَنَّهُ قَالَ لِزَنْبَقَ الرُّومِيِّ غُلَامِهِ: لَوْ أَسْلَمْتَ اسْتَعَنْتُ بِكَ عَلَى أَمَانَةِ الْمُسْلِمِينَ، فَأَبَى، فَقَالَ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى فِي قَوْلِهِ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قال: نسختها جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: الطَّاغُوتُ: الشَّيْطَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الطَّاغُوتُ: الْكَاهِنُ.
Cizyeyi verdikleri takdirde Yahudileri, Hristiyanları ve Mecusileri zorlamayınız. Saîd b. Mansûr, Hasan'dan da benzerini tahriç etmiştir. Buhârî, Eslem'den tahriç etmiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın Hristiyan yaşlı bir kadına: 'Müslüman ol ki selamette olasın' dediğini, kadının ise reddettiğini işittim. Bunun üzerine: 'Allah'ım şahit ol!' dedi ve ardından: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayetini okudu. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan rivayet etmişlerdir ki o, Rum kölesi Zenbak'a şöyle demiştir: 'Müslüman olsaydın Müslümanların emanetleri konusunda senden yardım alırdım.' Köle reddedince: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süleymân b. Mûsâ'dan O'nun: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavli hakkında: '{ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” ayeti onu neshetmiştir' dediğini tahriç etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Tâğût şeytandır. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: Tâğût kâhindir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: الطَّاغُوتُ: السَّاحِرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ:
İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: Tâğût büyücüdür. İbn Ebî Hâtim, Mâlik b. Enes'ten şöyle dediğini tahriç etmiştir:
الطَّاغُوتُ: مَا يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مالك: أنها القرآن. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهَا الْإِيمَانُ. وَعَنْ سُفْيَانَ: أَنَّهَا كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ.
Tâğût: Allah'tan başka tapılan her şeydir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: el-Urvetü'l-Vüskā: Lâ ilâhe illallâh'tır. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Enes b. Mâlik'ten: Onun Kur'an olduğunu tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: Onun iman olduğunu tahriç etmişlerdir. Süfyân'dan da: Onun ihlas kelimesi olduğu rivayet edilmiştir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ تَفْسِيرُ الْعُرْوَةِ الْوُثْقَى فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِسْلَامِ مَرْفُوعًا فِي تَعْبِيرِهِ ﷺ لرؤيا عبد الله ابن سَلَامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اقْتَدُوا بِاللَّذَيْنِ مِنْ بِعْدِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَإِنَّهُمَا حَبْلُ اللَّهِ الْمَمْدُودُ، فَمَنْ تَمَسَّكَ بِهِمَا فَقَدْ تَمَسَّكَ بِعُرْوَةِ اللَّهِ الْوُثْقَى الَّتِي لَا انْفِصَامَ لَهَا» .
Sahîhayn'da bu ayetin dışındaki bir yerde el-Urvetü'l-Vüskā'nın merfû olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Abdullah b. Selâm'ın rüyasını tabirinde İslam ile tefsir edildiği sabit olmuştur. İbn Asâkir, Ebü'd-Derdâ'dan tahriç etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benden sonraki şu iki kişiye, Ebû Bekir ve Ömer'e uyunuz; çünkü onlar Allah'ın uzatılmış ipidir. Kim onlara yapışırsa, Allah'ın kopması mümkün olmayan en sağlam kulpuna yapışmış olur.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا وَحَّدَ اللَّهَ وَآمَنَ بِالْقَدَرِ فَهِيَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ،
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: [Kişi] Allah'ı birler ve kadere iman ederse işte o, en sağlam kulpun (el-urvetü'l-vüskā) ta kendisidir. İbnü'l-Münzir,
وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُعَاذٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: لَا انْفِصامَ لَها قَالَ: لَا انْقِطَاعَ لَهَا دُونَ دُخُولِ الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ، قَالَ: هُمْ قَوْمٌ كَانُوا كَفَرُوا بِعِيسَى فَآمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ الْآيَةَ، قَالَ: هُمْ قَوْمٌ آمَنُوا بِعِيسَى فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ كَفَرُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الظُّلُمَاتُ الْكُفْرُ. وَالنُّورُ: الْإِيمَانُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ عن السدي مثله.
ve İbn Ebî Hâtim, Muâz'dan tahriç etmişlerdir; kendisine: { لَا انْفِصامَ لَها } “kopması mümkün olmayan” kavli sorulduğunda şöyle demiştir: Cennete girinceye kadar onun için bir kopma yoktur. İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Abbâs'tan O'nun: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlerin velîsidir” ayeti hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Onlar Îsâ'yı inkâr edip sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden bir topluluktur. { الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkâr edenlerin velîleri ise tağuttur” ayeti hakkında da şöyle demiştir: Onlar Îsâ'ya iman eden, Muhammed gönderilince ise onu inkâr eden bir topluluktur. İbn Cerîr, Dahhâk'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: Karanlıklar küfürdür; nur ise imandır. Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den de bunun bir benzerini tahriç etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 258]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: 'Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür' demişti. O da: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı donup kaldı. Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (258)
فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِشْهَادٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ أَنَّ الْكَفَرَةَ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ، وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ لِإِنْكَارِ النَّفْيِ وَالتَّقْرِيرُ الْمَنْفِيُّ، أَيْ: أَلَمْ يَنْتَهِ عِلْمُكَ أَوْ نَظَرُكَ إِلَى هَذَا الَّذِي صَدَرَتْ مِنْهُ هَذِهِ الْمُحَاجَّةُ؟ قَالَ الْفَرَّاءُ:
Bu ayette, kâfirlerin velîlerinin tâğût olduğuna dair daha önce zikredilen hususa bir delil getirme vardır. İstifham hemzesi olumsuzluğu inkâr içindir ve menfî olan hususu takrir etmektedir; yani: Kendisinden bu tartışma sadır olan şu kimseye bilgin yahut nazarın ulaşıp varmadı mı? el-Ferrâ şöyle demiştir:
أَلَمْ تَرَ بِمَعْنَى: هَلْ رَأَيْتَ، أَيْ: هَلْ رَأَيْتَ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ؟ وَهُوَ: النُّمْرُوذُ بْنُ كوس بن كنعان بن سلم ابن نُوحٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ النُّمْرُوذُ بْنُ فَالَخَ بْنِ عامر بن شالخ بن أرفخشذ بْنِ سَامٍ. وَقَوْلُهُ: أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ أَيْ: لِأَنْ آتَاهُ اللَّهُ، أَوْ مِنْ أَجْلِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ، عَلَى مَعْنَى: أَنَّ إِيتَاءَ الْمُلْكِ أَبَطَرَهُ وَأَوْرَثَهُ الْكِبَرَ وَالْعُتُوَّ، فَحَاجَّ لِذَلِكَ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ وَضَعَ الْمُحَاجَّةَ الَّتِي هِيَ أَقْبَحُ وُجُوهِ الْكُفْرِ مَوْضِعَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الشُّكْرِ، كَمَا يُقَالُ: عَادَيْتِنِي لِأَنِّي أَحْسَنْتُ إِلَيْكَ، أَوْ وَقْتَ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ. وَقَوْلُهُ: إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ هُوَ ظَرْفٌ لِحَاجَّ وَقِيلَ:
{ أَلَمْ تَرَ } 'Gördün mü?' anlamındadır; yani: İbrahim ile tartışanı gördün mü? O kişi: Nemrud b. Kûş b. Ken'ân b. Selm b. Nûh'tur; Nemrud b. Fâlih b. Âmir b. Şâlih b. Erfehşez b. Sâm olduğu da söylenmiştir. O'nun: { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye” kavli: Allah kendisine mülk verdiği için yahut mülk vermiş olmasından dolayı demektir; şu anlamdadır: Hükümdarlığın verilmesi onu şımartmış, ona kibir ve azgınlık miras bırakmıştır da bu sebeple tartışmıştır; yahut küfrün en çirkin şekli olan bu tartışmayı, üzerine vacip olan şükrün yerine koymuştur; nitekim 'Sana iyilik ettiğim için bana düşmanlık ettin' denilmesi böyledir; yahut da 'Allah kendisine mülk verdiği vakitte' anlamındadır. O'nun: { إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti” kavli ise { حَاجَّ } fiilinin zarfıdır. Bir görüşe göre de:
بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَخِيرِ وَهُوَ بَعِيدٌ. قَوْلُهُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ بِفَتْحِ يَاءِ رَبِّيَ، وَقُرِئَ بِحَذْفِهَا. قَوْلُهُ: أَنَا أُحْيِي قَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ: أَنَا أُحْيِي بِطَرْحِ الْأَلِفِ الَّتِي بَعْدَ النُّونِ مِنْ أَنَا فِي الْوَصْلِ وَأَثْبَتَهَا نَافِعٌ وَابْنُ أَبِي أُوَيْسٍ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
Son ihtimale göre O'nun: { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } kavlinden bedeldir ki bu uzak bir ihtimaldir. O'nun: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } kavli, { رَبِّيَ } kelimesinin yâ harfinin fethasıyla okunmuştur; yâ harfi hazfedilerek de okunmuştur. O'nun: { أَنَا أُحْيِي } “Ben diriltirim” kavlini kurrânın cumhuru, vasl halinde { أَنَا } kelimesinin nûn harfinden sonraki elifi atarak 'ene uhyî' şeklinde okumuştur; Nâfi' ile İbn Ebî Üveys ise şairin şu sözünde olduğu gibi elifi sabit tutarak okumuşlardır:
أنا شيخ العشيرة فاعرفوني ... حميدا قد تذرّيت السَّنَامَا
Ben kabilenin reisi olan bir ihtiyarım, beni iyi tanıyın... / Övülmüş biriyim, şerefin zirvesine yükselmişimdir.
أَرَادَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يَخْلُقُ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ فِي الْأَجْسَادِ، وَأَرَادَ الْكَافِرُ: أَنَّهُ يَقْدِرُ أَنْ يَعْفُوَ عَنِ الْقَتْلِ فَيَكُونَ ذَلِكَ إِحْيَاءً، وَعَلَى أَنْ يَقْتُلَ فَيَكُونَ ذَلِكَ إِمَاتَةً، فَكَانَ هَذَا جَوَابًا أَحْمَقَ، لَا يَصِحُّ نَصْبُهُ فِي مُقَابَلَةِ حُجَّةِ إِبْرَاهِيمَ، لأنه أراد غير ما أراد الْكَافِرُ، فَلَوْ قَالَ لَهُ: رَبُّهُ الَّذِي يَخْلُقُ الْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ فِي الْأَجْسَادِ فَهَلْ تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ؟ لَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ بَادِئَ بَدْءٍ وَفِي أَوَّلِ وَهْلَةٍ، وَلَكِنَّهُ انْتَقَلَ مَعَهُ إِلَى حُجَّةٍ أُخْرَى تَنْفِيسًا لِخِنَاقِهِ، وَإِرْسَالًا لِعِنَانِ الْمُنَاظَرَةِ فَقَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ لِكَوْنِ هَذِهِ الْحُجَّةِ لَا تَجْرِي فِيهَا الْمُغَالَطَةُ، وَلَا يَتَيَسَّرُ لِلْكَافِرِ أَنْ يَخْرُجَ عَنْهَا بِمَخْرَجِ مُكَابَرَةٍ وَمُشَاغَبَةٍ. قَوْلُهُ: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ بُهِتَ الرَّجُلُ وَبَهَتَ وَبَهِتَ: إِذَا انْقَطَعَ وَسَكَتَ مُتَحِيرًا. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ فِي هَذَا الْمَعْنَى: بَهَتَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْهَاءِ. قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ: قَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ: فَبَهُتَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَضَمَّ الْهَاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ فِي بُهِتَ بِكَسْرِ الْهَاءِ قَالَ: وقرأ ابن السميقع: فَبَهَتَ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَالْهَاءِ، عَلَى مَعْنَى: فَبَهَتَ إبراهيم الذي
İbrahim aleyhisselâm: Bedenlerde hayatı ve ölümü yaratanın Allah olduğunu kastetmiştir. Kâfir ise: Öldürmekten vazgeçip affetmeye gücü yettiğini, bunun diriltme olacağını; öldürmeye de gücü yettiğini, bunun ise öldürme olacağını kastetmiştir. Bu ise ahmakça bir cevap olup İbrahim'in hüccetinin karşısına dikilmesi sahih değildir; zira İbrahim kâfirin kastettiğinden başkasını kastetmiştir. Eğer ona: 'Rabbi bedenlerde hayatı ve ölümü yaratandır, sen buna güç yetirebilir misin?' deseydi, o inkârcı en başta ve ilk anda donup kalırdı. Fakat İbrahim, onun nefes almasına imkân tanımak ve münazaranın dizginlerini serbest bırakmak amacıyla onunla başka bir hüccete geçmiş ve şöyle demiştir: { فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!” Çünkü bu delilde mugalata yürütülemez ve kâfirin inatlaşma ve kargaşa çıkarma yoluyla bu delilden sıyrılması mümkün olmaz. O'nun: { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “deyince o inkârcı donup kaldı” kavlinde buhite (بُهِتَ), behate (بَهَتَ) ve behite (بَهِتَ) fiilleri; kişi delilsiz kalıp şaşkınlık içinde sustuğu zaman kullanılır. İbn Cerîr şöyle demiştir: Bu anlamda bazı Araplardan bâ ve he harflerinin fethasıyla behate (بَهَتَ) şeklinde rivayet edilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Hayve bâ'nın fethası ve he'nin dammesiyle behute (فَبَهُتَ) okumuştur ki bu, he'nin kesresiyle buhite (بُهِتَ) lafzında bir lügattir. Dedi ki: İbnü's-Sümeyka' ise; İbrahim inkâr edeni şaşırttı manasında olmak üzere bâ ve he'nin fethasıyla febehate (فَبَهَتَ) okumuştur;
كفر، فالذي فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ قَالَ: وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَهَتَ بِفَتْحِهِمَا لُغَةً فِي بُهِتَ. وَحَكَى أَبُو الْحَسَنِ الْأَخْفَشُ قِرَاءَةَ: فَبُهِتَ بِكَسْرِ الْهَاءِ، قَالَ: وَالْأَكْثَرُ بِالْفَتْحِ فِي الْهَاءِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ تَأَوَّلَ قَوْمٌ فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ فَبَهَتَ بِفَتْحِهِمَا أَنَّهُ بِمَعْنَى: سَبَّ وَقَذَفَ، وَأَنَّ النُّمْرُوذَ هُوَ الَّذِي سَبَّ حِينَ انْقَطَعَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ حِيلَةٌ. انْتَهَى. وَقَالَ سُبْحَانَهُ: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَلَمْ يَقُلْ فَبُهِتَ الَّذِي حَاجَّ، إِشْعَارًا بِأَنَّ تِلْكَ الْمُحَاجَّةَ كُفْرٌ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ مُقَرِّرٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ.
buna göre { الَّذِي } nasb konumundadır. Dedi ki: Her ikisinin fethasıyla behate (بَهَتَ) okunuşunun buhite (بُهِتَ) için bir lügat olması da caizdir. Ebu'l-Hasen el-Ahfeş, he'nin kesresiyle febehite (فَبَهِتَ) okunuşunu nakletmiş ve 'Çoğunluk he harfini fethalı okumuştur' demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Bir topluluk, her ikisini fethalı okuyan kimsenin kıraatinde bunun 'sövdü ve iftira attı' anlamına geldiğini, Nemrud'un çaresiz kalıp hiçbir hilesi kalmayınca söven kişi olduğunu tevil etmişlerdir. [İbn Atiyye'nin sözü] bitti. Cenâb-ı Hak o tartışmanın küfür olduğunu bildirmek için: { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “inkâr eden kimse donup kaldı” buyurmuş, 'tartışan kimse donup kaldı' dememiştir. O'nun: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli ise kendinden önceki cümlenin içeriğini pekiştiren bir fezlekedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ هُوَ: نُمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ وَالسُّدِّيِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: أَنَّ أَوَّلَ جَبَّارٍ كَانَ فِي الْأَرْضِ نُمْرُوذُ، وَكَانَ النَّاسُ يَخْرُجُونَ يَمْتَارُونَ مِنْ عِنْدِهِ الطَّعَامَ، فَخَرَجَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يَمْتَارُ مَعَ مَنْ يَمْتَارُ، فَإِذَا مَرَّ بِهِ نَاسٌ قَالَ: مَنْ رَبُّكُمْ؟
İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Tâlib'den Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanın Nemrud b. Ken'ân olduğunu tahriç etmiştir. İbn Cerîr bunu Mücâhid, Katâde, er-Rebî' ve es-Süddî'den tahriç etmiştir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'den tahriç etmişlerdir: Yeryüzündeki ilk zorba Nemrud idi. İnsanlar erzak temin etmek için onun yanına çıkarlardı. İbrahim aleyhisselâm da erzak temin edenlerle birlikte çıktı. İnsanlar onun yanından geçerken [Nemrud]: 'Rabbiniz kimdir?' diye sorardı.
قَالُوا: أَنْتَ حَتَّى مَرَّ بِهِ إِبْرَاهِيمُ، فَقَالَ: مَنْ رَبُّكَ؟ قَالَ: الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، قَالَ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ، قَالَ: فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ، فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ، فَرَدَّهُ بِغَيْرِ طَعَامٍ. فَرَجَعَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى أَهْلِهِ فَمَرَّ عَلَى كَثِيبٍ مِنْ رَمْلٍ أَصْفَرَ فَقَالَ: أَلَا آخُذُ مِنْ هَذَا فَآتِي بِهِ أَهْلِي، فَتَطِيبُ أَنْفُسُهُمْ حِينَ أَدْخُلُ عَلَيْهِمْ، فَأَخَذَ مِنْهُ فَأَتَى أَهْلَهُ فَوَضَعَ مَتَاعَهُ ثُمَّ نَامَ، فَقَامَتِ امْرَأَتُهُ إِلَى مَتَاعِهِ فَفَتَحَتْهُ فَإِذَا هِيَ بِأَجْوَدِ طَعَامٍ رَآهُ آخِذٌ. فَصَنَعَتْ لَهُ مِنْهُ فَقَرَّبَتْهُ إِلَيْهِ، وَكَانَ عَهْدُهُ بِأَهْلِهِ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ طَعَامٌ، فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ قَالَتْ:
Onlar: 'Sensin' derlerdi; nihayet İbrahim onun yanından geçti. Ona da: 'Rabbin kimdir?' dedi. İbrahim: 'Dirilten ve öldürendir' dedi. O: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dedi. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı donup kaldı ve onu yiyeceksiz geri çevirdi. İbrahim ailesinin yanına döndü; sarı kumdan bir tepeye uğradı ve: 'Şundan alıp aileme götüreyim de yanlarına girdiğimde gönülleri hoş olsun' dedi. Ondan alıp ailesine geldi, yükünü koyup uyudu. Hanımı yükün yanına gidip onu açtı; bir de baktı ki erzak alan birinin görebileceği en kaliteli yiyecek var. Ondan yemek yapıp İbrahim'e sundu. İbrahim'in ailesi hakkındaki bilgisi ise yanlarında hiç yiyecek olmadığı şeklindeydi. 'Bu nereden geldi?' diye sordu. Hanımı:
مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي جِئْتَ بِهِ، فَعَرَفَ أَنَّ اللَّهَ رَزَقَهُ فَحَمِدَ اللَّهَ. ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ إِلَى الْجَبَّارِ مَلَكًا أَنْ آمِنْ وَأَتْرُكْكَ عَلَى مُلْكِكَ. قَالَ: فَهَلْ رَبٌّ غَيْرِي؟ فَجَاءَهُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ لَهُ ذَلِكَ، فَأَبَى عَلَيْهِ، ثُمَّ أَتَاهُ الثَّالِثَةَ فَأَبَى عَلَيْهِ، ثُمَّ أَتَاهُ الثَّالِثَةَ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: فَاجْمَعْ جُمُوعَكَ إِلَى ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَجَمَعَ الْجَبَّارُ جُمُوعَهُ فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَكَ فَفَتَحَ عَلَيْهِ بَابًا مِنَ الْبَعُوضِ وَطَلَعَتِ الشَّمْسُ فَلَمْ يَرَوْهَا مِنْ كَثْرَتِهَا، فَبَعَثَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ، فَأَكَلَتْ شُحُومَهُمْ، وَشَرِبَتْ دِمَاءَهُمْ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْعِظَامُ، وَالْمَلِكُ كَمَا هُوَ لَا يُصِيبُهُ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِ بَعُوضَةً فَدَخَلَتْ فِي مَنْخَرِهِ، فَمَكَثَ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ يُضْرَبُ رَأْسُهُ بِالْمَطَارِقِ، وَأَرْحَمُ النَّاسَ بِهِ مَنْ جَمَعَ يَدَيْهِ ثُمَّ ضَرَبَ بِهِمَا رَأَسَهُ، وَكَانَ جَبَّارًا أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ، فَعَذَّبَهُ اللَّهُ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ كَمُلْكِهِ، ثُمَّ أَمَاتَهُ اللَّهُ، وَهُوَ الَّذِي كَانَ بَنَى صَرْحًا إِلَى السَّمَاءِ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيَانَهُ مِنَ الْقَوَاعِدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: هُوَ نُمْرُوذُ بْنُ كَنْعَانَ، يَزْعُمُونَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ مَلَكَ فِي الْأَرْضِ، أَتَى بِرَجُلَيْنِ، قَتَلَ أَحَدَهُمَا وَتَرَكَ الْآخَرَ، فَقَالَ: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قال: إلى الإيمان.
'Senin getirdiğin yiyecekten' dedi. İbrahim Allah'ın kendisini rızıklandırdığını anladı ve Allah'a hamdetti. Sonra Allah o zorbaya: 'İman et, seni mülkün üzere bırakayım' diye bir melek gönderdi. O: 'Benden başka bir rab var mı?' dedi. Melek ikinci kez gelip ona aynı şeyi söyledi, o yine diretti. Sonra üçüncü kez geldi, o yine diretti. Bunun üzerine melek ona: 'Öyleyse üç güne kadar ordularını topla' dedi. Zorba ordularını topladı; Allah da meleğe emretti ve üzerine sivrisineklerden bir kapı açtı. Güneş doğdu ama sineklerin çokluğundan onu göremediler. Allah sinekleri üzerlerine musallat etti; etlerini yediler, kanlarını içtiler ve geriye sadece kemikler kaldı. Hükümdar ise olduğu gibi duruyor, bu durumdan ona hiçbir şey isabet etmiyordu. Bunun üzerine Allah ona bir sivrisinek musallat etti; sinek onun burun deliğinden içeri girdi. Dört yüz sene boyunca başı tokmaklarla dövülerek yaşadı; insanların ona en merhametlisi iki elini birleştirip onunla başına vuran kimseydi. Dört yüz sene zorbalık yapmıştı; Allah da ona mülkü kadar, dört yüz sene azap etti. Sonra Allah onun canını aldı. Göğe doğru kule inşa eden ve Allah'ın da binalarını temellerinden yıktığı kimse işte oydu. İbnü'l-Münzir, ayet hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: O, Nemrud b. Ken'ân'dır; yeryüzünde ilk hükümdarlık yapanın o olduğunu öne sürerler. İki adam getirip birini öldürmüş, diğerini serbest bırakmış ve: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' demiştir. Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den: { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli hakkında: 'İmana ulaştırmaz' dediğini tahriç etmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 259]
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)
{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? O: 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. O da: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. [Allah]: 'Hayır, yüz yıl kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; bir de eşeğine bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip sonra üzerlerine et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine apaçık belli olunca: 'Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir' dedi.” (259)
قَوْلُهُ: أَوْ كَالَّذِي أَوْ: لِلْعَطْفِ حَمْلًا عَلَى الْمَعْنَى، وَالتَّقْدِيرُ: هَلْ رَأَيْتَ كَالَّذِي حَاجَّ، أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّ الْمَعْنَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ؟ أَلَمْ تَرَ مَنْ هُوَ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ؟ فَحُذِفَ قَوْلُهُ: مَنْ هُوَ. وَقَدِ اخْتَارَ جَمَاعَةٌ أَنَّ الْكَافَ زَائِدَةٌ، وَاخْتَارَ آخَرُونَ أَنَّهَا اسْمِيَّةٌ. وَالْمَشْهُورُ أَنَّ الْقَرْيَةَ هِيَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ بَعْدَ تَخْرِيبِ بُخْتُنَصَّرَ لَهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْقَرْيَةِ: أَهْلُهَا. وَقَوْلُهُ:
O'nun: { أَوْ كَالَّذِي } kavlindeki { أَوْ }, manaya hamledilerek atıf içindir; takdiri şöyledir: Tartışan kimse gibisini yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini gördün mü? Bunu Kisâî ve Ferrâ söylemiştir. el-Müberred ise şöyle demiştir: Anlam şudur: Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Bir kasabaya uğrayan kimse gibi olanı görmedin mi? Bu durumda 'men hüve' (مَنْ هُوَ) ifadesi hazfedilmiştir. Bir topluluk kâf (ك) harfinin zâit olduğunu, diğerleri ise isim olduğunu tercih etmiştir. Meşhur olan görüşe göre bu kasaba, Buhtunassar'ın harap etmesinden sonraki Beytülmakdis'tir. Kasabadan kastın onun halkı olduğu da söylenmiştir. O'nun:
خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها أَيْ: سَاقِطَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا، أَيْ: سَقَطَ السَّقْفُ، ثُمَّ سَقَطَتِ الْحِيطَانُ عَلَيْهِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: خَالِيَةٌ مِنَ النَّاسِ وَالْبُيُوتُ قَائِمَةٌ وَأَصْلُ الْخَوَاءِ: الْخُلُوُّ، يُقَالُ:
{ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } kavli, yani: Tavanlarının üzerine çökmüş demektir; önce tavan çökmüş, sonra duvarlar onun üzerine yıkılmıştır. Bunu es-Süddî söylemiş, İbn Cerîr de tercih etmiştir. Anlamının: Evler ayakta iken insanlardan ıssız kalmış olduğu da söylenmiştir. Havâ (الْخَوَاءُ) kelimesinin aslı boşluktur. Denilir ki:
خَوَتِ الدَّارُ، وَخَوِيَتْ، تَخْوِي خَوَاءً ممدود، وخيّا وَخَوْيًا: أَقْفَرَتْ، وَالْخَوَاءُ أَيْضًا: الْجُوعُ لِخُلُوِّ الْبَطْنِ عَنِ الْغِذَاءِ. وَالظَّاهِرُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بِدَلَالَةِ قَوْلِهِ: عَلى عُرُوشِها مِنْ خَوَى الْبَيْتُ: إِذَا سَقَطَ، أَوْ مِنْ خَوَتِ الْأَرْضُ: إِذَا تَهَدَّمَتْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ، أَيْ: مِنْ حَالِ كَوْنِهَا كَذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ أَيْ: مَتَى يُحْيِي؟ أَوْ كَيْفَ يُحْيِي؟ وَهُوَ اسْتِبْعَادٌ لِإِحْيَائِهَا وَهِيَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ الْمُشَابِهَةِ لِحَالَةِ الْأَمْوَاتِ الْمُبَايِنَةِ لِحَالَةِ الْأَحْيَاءِ، وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ: لِكَوْنِ الِاسْتِبْعَادِ نَاشِئًا مِنْ جِهَتِهِ، لَا مِنْ جِهَةِ الْفَاعِلِ. فَلَمَّا قَالَ الْمَارُّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مُسْتَبْعِدًا لِإِحْيَاءِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ بِالْعِمَارَةِ لَهَا، وَالسُّكُونِ فِيهَا، ضَرَبَ اللَّهُ لَهُ الْمَثَلَ فِي نَفْسِهِ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا سَأَلَ عَنْهُ فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ هَذَا الْقَوْلُ شَكًّا فِي قدرة الله على الإحياء، فلذلك ضرب له المثل في نفسه. قال ابن عطية: ليس يدخل شكّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى إِحْيَاءِ قَرْيَةٍ بِجَلْبِ الْعِمَارَةِ إِلَيْهَا، وَإِنَّمَا يُتَصَوَّرُ الشَّكُّ إِذَا كَانَ سُؤَالُهُ عَنْ إِحْيَاءِ مَوْتَاهَا. وَقَوْلُهُ:
Ev boşaldı ve harabe oldu anlamında haveti'd-dâru ve haviyet tahvî havâen medli olarak ve hayyen ve havyen (خَوَتِ الدَّارُ، وَخَوِيَتْ، تَخْوِي خَوَاءً ممدود، وخيّا وَخَوْيًا) denir; yani ıssız kaldı. Havâ aynı zamanda karnın gıdadan boşalması sebebiyle açlık anlamına da gelir. Zahir olan birinci görüştür; zira { عَلى عُرُوشِها } kavlinin delaleti, evin çökmesi anlamındaki havâ'l-beytu (خَوَى الْبَيْتُ) veya yerin yıkılması anlamındaki haveti'l-ardu (خَوَتِ الْأَرْضُ) ifadesindendir. Bu cümle hâl cümlesidir; yani o kasaba bu hâlde iken. O'nun: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ } kavli, yani: Ne zaman diriltecek yahut nasıl diriltecek? demektir. Bu, dirilerin durumuna zıt ve ölülerin durumuna benzeyen o hâliyle kasabanın diriltilmesini uzak görmedir. Mefulün öne geçirilmesi, uzak görmenin failden değil o kasaba yönünden kaynaklanmasından dolayıdır. Oraya uğrayan kişi söz konusu kasabanın imar edilip içinde oturulması yoluyla ihya edilmesini uzak görerek bu sözü söyleyince, Allah sorduğu şeyden daha büyüğüyle onun bizzat kendisinde bir ibret kıldı: { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti”. Taberî bazılarından nakletmiştir ki: Bu söz, Allah'ın diriltmeye olan kudretinde bir şüphe idi; bu yüzden Allah onun bizzat kendisinde bir misal kıldı. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: Yüce Allah'ın bir kasabayı oraya imar getirerek ihya etme kudretine şüphe girmez; şüphe ancak onun sorusunun oranın ölülerini diriltmek hakkında olması durumunda tasavvur edilebilir. O'nun:
مِائَةَ عامٍ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. وَالْعَامُ: السَّنَةُ، أَصْلُهُ مَصْدَرٌ كَالْعَوْمِ، سُمِّيَ بِهِ هَذَا الْقَدْرُ مِنَ الزَّمَانِ.
{ مِائَةَ عامٍ } kavli zarf olarak mansuptur. Âm (الْعَامُ) senedir; aslı el-avm (الْعَوْمُ) gibi masdardır, zamanın bu miktarına isim olarak verilmiştir.
وَقَوْلُهُ: بَعَثَهُ مَعْنَاهُ أَحْيَاهُ. قَوْلُهُ: قالَ كَمْ لَبِثْتَ هُوَ اسْتِئْنَافٌ كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَهُ مَاذَا قَالَ لَهُ بَعْدَ بَعْثِهِ؟ وَاخْتُلِفَ فِي فَاعِلِ قَالَ فَقِيلَ: هُوَ اللَّهُ ﷿ وقيل: ناداه بذلك ملك من السَّمَاءِ قِيلَ: هُوَ جِبْرِيلُ وَقِيلَ: غَيْرُهُ وَقِيلَ: إِنَّهُ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قِيلَ: رَجُلٌ مِنَ المؤمنين من قومه شاهده عند أَنْ أَمَاتَهُ اللَّهُ وَعُمِّرَ إِلَى عِنْدِ بَعْثِهِ. والأولى أَوْلَى لِقَوْلِهِ فِيمَا بَعْدُ: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إلّا عاصما: كم لبتّ بِإِدْغَامِ الثَّاءِ فِي التَّاءِ لِتَقَارُبِهِمَا فِي الْمَخْرَجِ. وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ: بِالْإِظْهَارِ، وَهُوَ أَحْسَنُ، لِبُعْدِ مَخْرَجِ الثَّاءِ مِنْ مَخْرَجِ التَّاءِ. وكَمْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَإِنَّمَا قَالَ: يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ بِنَاءً عَلَى مَا عِنْدَهُ، وَفِي ظَنِّهِ، فَلَا يَكُونُ كَاذِبًا، وَمِثْلُهُ: قَوْلُ أَصْحَابِ الْكَهْفِ: قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ومثله: قوله ﷺ فِي قِصَّةِ ذِي الْيَدَيْنِ: «لَمْ تُقْصَرْ وَلَمْ أَنْسَ» وَهَذَا مِمَّا يُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الصِّدْقَ: مَا طَابَقَ الِاعْتِقَادَ، وَالْكَذِبَ: مَا خَالَفَهُ. وَقَوْلُهُ: قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ هُوَ اسْتِئْنَافٌ أَيْضًا كَمَا سَلَفَ، أَيْ: مَا لَبِثْتَ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ بَلْ لبثت مِائَةَ عَامٍ. وَقَوْلُهُ: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى هَذَا الْأَثَرِ الْعَظِيمِ مِنْ آثَارِ الْقُدْرَةِ، وَهُوَ عَدَمُ تَغَيُّرِ طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ مَعَ طُولِ تِلْكَ الْمُدَّةِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: «وَهَذَا طَعَامُكُ وَشَرَابُكُ لَمْ يَتَسَنَّهْ» وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ: «وَانْظُرْ لِطَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لِمِائَةِ سَنَةٍ» . وَرُوِيَ عَنْ طَلْحَةَ أَيْضًا أَنَّهُ قَرَأَ: «لَمْ يَسَّنَّ» بِإِدْغَامِ التَّاءِ فِي السِّينِ وَحَذْفِ
O'nun: { بَعَثَهُ } kavli, onu diriltti demektir. O'nun: { قالَ كَمْ لَبِثْتَ } kavli yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir; sanki birisi 'Diriltildikten sonra ona ne dedi?' diye sormuş gibidir. { قالَ } fiilinin fâilinde ihtilaf edilmiştir: Azîz ve Celîl olan Allah olduğu söylenmiştir; gökten bir meleğin ona böyle seslendiği söylenmiştir; bunun Cebrâil olduğu söylenmiştir; başkası olduğu söylenmiştir; peygamberlerden bir peygamber olduğu söylenmiştir; Allah onu öldürdüğünde buna şahit olan ve diriltilişine kadar ömür süren kavminden mümin bir adam olduğu söylenmiştir. Birinci görüş, daha sonra gelen: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getiriyoruz” kavlinden ötürü daha evladır. İbn Âmir ve Âsım hariç Kûfe ehli, mahreç yakınlığından dolayı sâ harfini tâ harfine idgam ederek 'Kem lebittü' (كم لبتّ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise izhâr ile okumuştur; sâ'nın mahreci ile tâ'nın mahrecinin birbirinden uzak olması sebebiyle bu okuyuş daha güzeldir. { كَمْ } zarfiyyet üzere nasb mahallindedir. 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar' demesi sadece kendi zannına ve kanaatine dayandığı içindir, dolayısıyla yalancı sayılmaz. Ashâb-ı Kehf'in: { قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık dediler” kavli ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zü'l-Yedeyn kıssasındaki: «Namaz ne kısaldı ne de unuttum» buyruğu da böyledir. Bu da doğruluğun inanca uygun olan, yalanın ise inanca aykırı olan şey olduğunu söyleyenlerin görüşünü desteklemektedir. O'nun: { قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } kavli de önceden geçtiği üzere bir istînâftır; yani: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kalmadın, bilakis yüz yıl kaldın demektir. O'nun: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış” kavliyle Cenâb-ı Hak, aradan bunca uzun süre geçmesine rağmen yiyeceğinin ve içeceğinin bozulmaması şeklindeki kudretinin bu büyük eserine bakmasını emretmiştir. İbn Mes'ûd: 'Ve hâzâ taâmuke ve şerâbuke lem yetesenneh' şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif: 'Venzur li taâmike ve şerâbike li mieti senetin' şeklinde okumuştur. Talha'dan ayrıca tâ'yı sîn'e idgam edip
الْهَاءِ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِإِثْبَاتِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ، وَالتَّسَنُّهُ: مَأْخُوذٌ مِنَ السَّنَةِ، أَيْ: لَمْ تُغَيِّرْهُ السُّنُونَ، وَأَصْلُهَا: سَنْهَةٌ، أَوْ سَنْوَةٌ، مِنْ سَنَهَتِ النَّخْلَةُ وَتَسَنَّهَتْ: إِذَا أَتَتْ عَلَيْهَا السُّنُونَ، وَنَخْلَةٌ سنّاء: أَيْ تَحْمِلُ سَنَةً وَلَا تَحْمِلُ أُخْرَى، وَأَسْنَهْتُ عِنْدَ بَنِي فُلَانٍ: أَقَمْتُ عِنْدَهُمْ، وَأَصْلُهُ: يَتَسَنَّا سَقَطَتِ الْأَلِفُ لِلْجَزْمِ وَالْهَاءُ لِلسَّكْتِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ أَسِنَ الْمَاءُ: إِذَا تَغَيَّرَ، وَكَانَ يَجِبُ عَلَى هَذَا أَنْ يُقَالَ يَتَأَسَّنُ مِنْ قَوْلِهِ: حَمَإٍ مَسْنُونٍ قاله أبو عمرو الشيباني. وقال الزَّجَّاجُ: لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَسْنُونٍ لَيْسَ مَعْنَاهُ مُتَغَيِّرٌ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ مَصْبُوبٌ عَلَى سَنَهِ الْأَرْضِ. وَقَوْلُهُ: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَاهُ فَذَهَبَ الْأَكْثَرُ إِلَى أَنَّ مَعْنَاهُ انْظُرْ إِلَيْهِ كَيْفَ تَفَرَّقَتْ أَجْزَاؤُهُ، وَنَخَرَتْ عِظَامُهُ؟ ثُمَّ أَحْيَاهُ اللَّهُ، وَعَادَ كَمَا كَانَ. وَقَالَ الضحاك ووهب ابن مُنَبِّهٍ: انْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ قَائِمًا فِي مِرْبَطِهِ، لَمْ يُصِبْهُ شَيْءٌ بَعْدَ أَنْ مَضَتْ عَلَيْهِ مِائَةُ عَامٍ، وَيُؤَيِّدُ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها وَيُؤَيِّدُ الْقَوْلَ الثَّانِي: مُنَاسَبَتُهُ لِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَإِنَّمَا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ عَدَمَ تَغَيُّرِ طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ بَعْدَ إِخْبَارِهِ أَنَّهُ لَبِثَ مِائَةَ عَامٍ، مَعَ أَنَّ عَدَمَ تَغَيُّرِ ذَلِكَ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا عَلَى تِلْكَ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ، بَلْ عَلَى مَا قَالَهُ مِنْ لَبْثِهِ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، لِزِيَادَةِ اسْتِعْظَامِ ذَلِكَ الَّذِي أَمَاتَهُ اللَّهُ تِلْكَ الْمُدَّةَ، فَإِنَّهُ إِذَا رَأَى طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ لَمْ يَتَغَيَّرْ مَعَ كَوْنِهِ قَدْ ظَنَّ أَنَّهُ لَمْ يَلْبَثْ إِلَّا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ زَادَتِ الْحَيْرَةُ وَقَوِيَتْ عَلَيْهِ الشُّبْهَةُ، فَإِذَا نَظَرَ إِلَى حِمَارِهِ عِظَامًا نَخِرَةً تَقَرَّرَ لَدَيْهِ أَنَّ ذَلِكَ صُنْعُ مَنْ تَأْتِي قُدْرَتُهُ بِمَا لَا تُحِيطُ بِهِ الْعُقُولُ، فَإِنَّ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ سَرِيعُ التَّغَيُّرِ. وَقَدْ بَقِيَ هَذِهِ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ غَيْرَ مُتَغَيِّرٍ، وَالْحِمَارُ يَعِيشُ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ. وَقَدْ صَارَ كَذَلِكَ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ.
hâ harfini hazfederek 'lem yessenne' şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Cumhûr ise vasl halinde hâ'nın sübutuyla okumuştur. et-Tesennüh (التَّسَنُّهُ), sene (السَّنَةِ) kelimesinden alınmadır; yani yıllar onu değiştirmemiştir. Aslı senhe (سَنْهَةٌ) veya senve (سَنْوَةٌ) lafzıdır; nitekim senehetin-nahletu ve tesennehet (سَنَهَتِ النَّخْلَةُ وَتَسَنَّهَتْ), hurma ağacının üzerinden yıllar geçtiğinde söylenir. Nehletün sennâ (نَخْلَةٌ سنّاء): Bir yıl ürün verip bir yıl vermeyen hurma ağacı demektir. Esnehtü inde benî fulân (أَسْنَهْتُ عِنْدَ بَنِي فُلَانٍ): Falan oğullarının yanında kaldım demektir. Aslı yetesennâ (يَتَسَنَّا) olup elif harfi cezm sebebiyle düşmüş, hâ harfi ise sekt için gelmiştir. Suyun kokup bozulması anlamındaki asin el-mâu (أَسِنَ الْمَاءُ) kökünden geldiği de söylenmiştir; buna göre Ebû Amr eş-Şeybânî'nin dediği gibi O'nun: { حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “şekillenmiş kokuşmuş bir çamurdan” kavlinden alınarak 'yeteessenu' (يَتَأَسَّنُ) denmesi gerekirdi. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Öyle değildir; çünkü 'mesnûn' kelimesinin anlamı bozulmuş demek olmayıp, yeryüzünün sureti üzere dökülmüş demektir. O'nun: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “bir de eşeğine bak” kavlinin anlamında müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk, bunun anlamının onun parçalarının nasıl dağıldığına ve kemiklerinin nasıl çürüdüğüne bakması olduğu görüşüne varmıştır; sonra Allah onu diriltmiş ve eski hâline dönmüştür. Dahhâk ve Vehb b. Münebbih ise şöyle demişlerdir: Yüz yıl geçmesine rağmen bağlı olduğu yerde duran ve kendisine hiçbir şey isabet etmemiş olan eşeğine bak. Birinci görüşü Yüce Allah'ın: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getiriyoruz” kavli desteklemektedir. İkinci görüşü ise O'nun: { فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış” kavline olan münasebeti desteklemektedir. Cenâb-ı Hakk'ın ona yüz yıl kaldığını bildirdikten sonra yiyeceğinin ve içeceğinin bozulmadığını zikretmesi —oysa bu yiyecek ve içeceğin değişmemiş olması o kadar uzun süreye değil, ancak onun dediği gibi bir gün veya günün bir kısmı kaldığına delil olmaya elverişlidir— Allah'ın kendisini o kadar süre ölü bıraktığı kimsenin hayretini ve şaşkınlığını daha da artırmak içindir; zira yiyecek ve içeceğinin değişmediğini görüp bir de sadece bir gün yahut günün bir kısmı kaldığını zannettiği hâlde şaşkınlığı artacak ve şüphesi kuvvetlenecektir. Sonra eşeğinin çürümüş kemikler hâline geldiğini gördüğünde, bunun akılların kavrayamayacağı şeyleri gerçekleştiren bir Kudret'in işi olduğu onun zihninde kesinleşecektir; çünkü yiyecek ve içecek çabuk bozulur ve bunca uzun süre bozulmadan kalmıştır; eşek ise uzun süre yaşar ama o hâle gelmiştir: Âlemlerin Rabbi olan en güzel yaratıcı Allah pek yücedir.
قَوْلُهُ: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ أَدْخَلَ الْوَاوَ فِي قَوْلِهِ: وَلِنَجْعَلَكَ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهَا شَرْطٌ لِفِعْلٍ بَعْدَهَا مَعْنَاهُ: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ، وَدَلَالَةً عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ جَعَلْنَا ذَلِكَ. وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْوَاوَ مُقْحَمَةً زَائِدَةً. قَالَ الْأَعْمَشُ: مَوْضِعُ كَوْنِهِ آيَةً: هُوَ أَنَّهُ جاء شابا عَلَى حَالِهِ يَوْمَ مَاتَ، فَوَجَدَ الْأَبْنَاءَ وَالْحَفَدَةَ شُيُوخًا. قَوْلُهُ: وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ، وَابْنُ عَامِرٍ: بِالزَّايِ، وَالْبَاقُونَ: بِالرَّاءِ. وَرَوَى أَبَانُ عَنْ عَاصِمٍ: «نَنْشُرُهَا» بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَسُكُونِ الثَّانِيَةِ وَضَمِّ الشِّينِ وَالرَّاءِ.
O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” kavli hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: O'nun: { وَلِنَجْعَلَكَ } kavlindeki vâv harfini, kendisinden sonraki bir fiilin şartı olduğuna delalet etmek üzere getirmiştir; manası şudur: Seni insanlara bir ayet ve ölümden sonra dirilmeye bir delil kılalım diye bunu yaptık. Dilersen bu vâv harfini zâit bir bağlaç da kılabilirsin. el-A'meş şöyle demiştir: Onun bir ayet (ibret) oluşunun yeri şudur: O, öldüğü günkü hâliyle genç olarak gelmiş, çocuklarını ve torunlarını ise birer ihtiyar olarak bulmuştur. O'nun: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها } kavlini Kûfeliler ile İbn Âmir zâ (ز) harfiyle [nünşizühâ], diğerleri ise râ (ر) harfiyle [nünşirühâ] okumuşlardır. Ebân, Âsım'dan birinci nûn'un fethası, ikincisinin sükûnu, şîn ve râ'nın dammesiyle 'nenşuruhâ' (نَنْشُرُهَا) rivayet etmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَ «كَيْفَ نُنْشِزُهَا» بِالزَّايِ، فَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ بِالزَّايِ: نَرْفَعُهَا، وَمِنْهُ النَّشَزُ: وَهُوَ الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ، أَيْ: يَرْفَعُ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ. وَأَمَّا مَعْنَى الْقِرَاءَةِ بِالرَّاءِ الْمُهْمَلَةِ فَوَاضِحَةٌ مِنْ أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَوْتَى، أَيْ: أَحْيَاهُمْ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً أَيْ: نَسْتُرُهَا بِهِ كَمَا نَسْتُرُ الْجَسَدَ بِاللِّبَاسِ، فَاسْتَعَارَ اللِّبَاسَ لِذَلِكَ، كَمَا اسْتَعَارَهُ النَّابِغَةُ لِلْإِسْلَامِ فَقَالَ:
Hâkim tahriç edip sahih olduğunu belirtmiştir ki Zeyd b. Sâbit'ten: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zâ harfiyle «كَيْفَ نُنْشِزُهَا» okumuştur. Zâ harfiyle olan okuyuşun anlamı: Onları yükseltiriz demektir. Yeryüzünün yüksek yerine neşez (النَّشَزُ) denilmesi de bundandır; yani bir kısmını diğerinin üzerine yükseltip bir araya getiririz. Noktasız râ harfi ile olan okuyuşun anlamı ise açıktır; Allah'ın ölüleri diriltmesi anlamındaki enşera'llâhu'l-mevtâ (أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَوْتَى) ifadesindendir, yani onları diriltiriz. O'nun: { ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “sonra üzerlerine et giydiriyoruz” kavli, yani: Bedeni elbiseyle örttüğümüz gibi onları da etle örteriz demektir. Nitekim Nâbiğa da İslam için elbise istiaresinde bulunarak şöyle demiştir:
الْحَمْدُ لِلَّهِ إِذْ لَمْ يَأْتِنِي أَجْلِي ... حَتَّى اكْتَسَيْتُ مِنَ الْإِسْلَامِ سِرْبَالَا
İslam'dan bir gömlek giyinmeden önce / Ecelim bana gelip çatmadığı için Allah'a hamdolsun.
قَوْلُهُ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَيْ: مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْآيَاتِ، الَّتِي أَرَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَأَمَرَهُ بِالنَّظَرِ إليها والتفكير فِيهَا قَالَ: أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لَا يَسْتَعْصِي عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
O'nun: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Bu durum kendisine apaçık belli olunca” kavli, yani: Yüce Allah'ın kendisine gösterdiği, bakmasını ve üzerinde düşünmesini emrettiği daha önce zikredilen ayetler ona apaçık olunca: { قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “'Artık biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir' dedi”; O'na hiçbir şey güç gelmez. İbn Cerîr şöyle demiştir:
الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَيْ: لَمَّا اتَّضَحَ لَهُ عِيَانًا مَا كَانَ مُسْتَنْكَرًا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ عِنْدَهُ قَبْلَ عِيَانِهِ قالَ أَعْلَمُ وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: مَعْنَاهُ: أَعْلَمُ أَنَّ هَذَا الضَّرْبَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَمْ أَكُنْ عَلِمْتُهُ. وَقَرَأَ حمزة
O'nun: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Bu durum kendisine apaçık belli olunca” kavlindeki mana şudur: Kendi gözüyle görmeden önce Allah'ın kudreti dairesinde [aklen] yadırgamış olduğu şey kendisine bizzat ayan beyan olunca: { قالَ أَعْلَمُ } “'Artık biliyorum' dedi”. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bunun manası; 'Daha önce bilmediğim bu türden bir bilgiyi [artık] biliyorum' demektir. Hamza
وَالْكِسَائِيُّ: قالَ أَعْلَمُ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ خِطَابًا لِنَفْسِهِ عَلَى طَرِيقِ التَّجْرِيدِ.
ve Kisâî, tecrîd yoluyla kendi nefsine hitap ederek emir lafzıyla: { قالَ أَعْلَمُ } [İ'lem / 'Bil ki!'] şeklinde okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ قَالَ: خَرَجَ عُزَيْرٌ نَبِيُّ اللَّهِ مِنْ مَدِينَتِهِ وَهُوَ شَابٌّ، فَمَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ خَرِبَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا، فَقَالَ: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ فَأَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ عَيْنَاهُ، فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى عِظَامِهِ يَنْضَمُّ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، ثُمَّ كُسِيَتْ لَحْمًا، ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ الرُّوحُ، فَقِيلَ لَهُ: كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَأَتَى مَدِينَتَهُ. وَقَدْ تَرَكَ جَارًا لَهُ إِسْكَافًا شَابًّا فَجَاءَ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ. وَقَدْ وَرَدَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ أَنَّ الَّذِي أَمَاتَهُ اللَّهُ عُزَيْرٌ، مِنْهُمُ: ابْنُ عَبَّاسٍ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ، وَمِنْهُمْ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، عِنْدَ الْخَطِيبِ وَابْنُ عَسَاكِرَ، وَمِنْهُمْ: عِكْرِمَةُ، وَقَتَادَةُ، وَبُرَيْدَةُ، وَالضَّحَّاكُ، وَالسُّدِّيُّ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ، وَوَرَدَ عَنْ جَمَاعَةٍ آخَرِينَ: أَنَّ الَّذِي أَمَاتَهُ اللَّهُ هُوَ نَبِيٌّ اسْمُهُ:
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ali'den O'nun: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Allah'ın peygamberi Üzeyr genç bir kimse iken şehrinden çıktı, tavanlarının üzerine çökmüş harabe bir kasabaya uğradı ve: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” dedi. Bunun üzerine { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti”. Allah'ın ilk yarattığı şey onun iki gözü oldu; kemiklerinin birbirine nasıl eklendiğine bakmaya başladı, sonra üzerlerine et giydirildi, sonra da ona ruh üflendi. Kendisine: { كَمْ لَبِثْتَ } “Ne kadar kaldın?” denildi. O: { قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım dedi. [Allah]: Hayır, yüz yıl kaldın dedi”. Sonra şehrine geldi. Genç bir kunduracı komşusunu geride bırakmıştı; geldiğinde onu yaşlı bir ihtiyar olarak buldu. Selef'ten bir topluluktan Allah'ın öldürdüğü bu kişinin Üzeyr olduğuna dair rivayet gelmiştir. Bunlar arasında İbn Cerîr ve İbn Asâkir rivayetiyle İbn Abbâs; Hatîb ve İbn Asâkir rivayetiyle Abdullah b. Selâm; İbn Cerîr rivayetiyle İkrime, Katâde, Büreyde, Dahhâk ve es-Süddî yer almaktadır. Diğer bir topluluktan ise Allah'ın öldürdüğü bu kimsenin adı şu olan bir peygamber olduğu rivayet edilmiştir:
أَرْمِيَاءُ، فَمِنْهُمْ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ عِنْدَ عَبْدِ بْنِ حُمَيْدٍ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ، وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ، وَمِنْهُمْ: وهب ابن مُنَبِّهٍ، عِنْدَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، وَابْنِ جَرِيرٍ، وَأَبِي الشَّيْخِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْهُ أَيْضًا: أَنَّهُ الْخَضِرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ: أَنَّهُ حُزَقْيِلُ. وَرَوَى ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ.
İrmiyâ; bunlar arasında Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayetiyle Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr; Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh rivayetiyle Vehb b. Münebbih yer alır. İbn İshâk ondan ayrıca onun Hızır olduğunu da tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Şam ehlinden bir adamdan onun Hazkîl olduğunu tahriç etmiştir. İbn Kesîr ise Mücâhid'den onun İsrâiloğulları'ndan bir adam olduğunu rivayet etmiştir.
وَالْمَشْهُورُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خاوِيَةٌ قَالَ: خَرَابٌ.
Meşhur olan birinci görüştür. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { خاوِيَةٌ } kavli hakkında: 'Harap olmuş' dediğini tahriç etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: خاوِيَةٌ لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: عَلى عُرُوشِها سُقُوفِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: سَاقِطَةٌ عَلَى سُقُوفِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: لَبِثْتُ يَوْماً ثُمَّ الْتَفَتْ فَرَأَى الشَّمْسَ فَقَالَ: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: { خاوِيَةٌ } kavli hakkında 'İçinde hiç kimse yoktur' dediğini tahriç etmiştir. Yine o, Dahhâk'tan: { عَلى عُرُوشِها } kavli hakkında 'Tavanları üzerine' dediğini tahriç etmiştir. İbn Cerîr, es-Süddî'den: 'Tavanları üzerine çökmüş' dediğini tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: { لَبِثْتُ يَوْماً } 'Bir gün kaldım' dedi, sonra dönüp güneşi gördü ve: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } 'Yahut günün bir kısmı kadar' dedi. Ondan ayrıca şöyle dediği de tahriç edilmiştir:
كَانَ طَعَامُهُ الَّذِي مَعَهُ سلة من تين، وشرابه زقّ مِنْ عَصِيرٍ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَتَسَنَّهْ قَالَ: لَمْ يَتَغَيَّرْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ قَالَ: لَمْ يَتَسَنَّهْ لَمْ يُنْتِنْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ:
Yanındaki yiyeceği bir sepet incir, içeceği ise bir tulum meyve suyu idi. Mücâhid'den de benzeri tahriç edilmiştir. Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } kavli hakkında: 'Bozulmamış' dediğini tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } 'Kokmamış' dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan O'nun:
وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ عَنِ الْأَعْمَشِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ مِثْلَهُ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ نُنْشِزُها قَالَ: نُخْرِجُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جرير عن زيد ابن ثابت قال: نحييها.
{ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” kavli hakkında daha önce el-A'meş'ten geçen rivayetin benzerini tahriç etmiştir; aynı şekilde İkrime'den de benzeri tahriç edilmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { كَيْفَ نُنْشِزُها } kavli hakkında: 'Onları nasıl çıkarıyoruz' dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, Zeyd b. Sâbit'ten: 'Onları diriltiyoruz' dediğini tahriç etmiştir.