Binûn

Bakara Suresi — 22. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 260]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrâhim: 'Rabbim, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'Yoksa inanmadın mı?' buyurdu. [İbrâhim]: 'Hayır, [inandım] lâkin kalbimin mutmain olması için' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dördünü tut, onları kendine alıştır (veya parçala), sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy, sonra onları çağır; koşarak sana gelirler. Bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.'” (260)

قَوْلُهُ: وَإِذْ ظَرْفٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْكُرْ وَقْتَ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ، وَإِنَّمَا كَانَ الْأَمْرُ بِالذِّكْرِ مُوَجَّهًا إِلَى الْوَقْتِ دُونَ مَا وَقَعَ فِيهِ مَعَ كَوْنِهِ الْمَقْصُودَ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ، لِأَنَّ طَلَبَ وَقْتِ الشَّيْءِ يَسْتَلْزِمُ طَلَبَهُ بِالْأَوْلَى، وَهَكَذَا يُقَالُ فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ الْوَارِدَةِ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ بِمِثْلِ هَذَا الظَّرْفِ. وَقَوْلُهُ: رَبِّ آثَرَهُ

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذْ } kavli, hazfedilmiş bir fiille mensup bir zarftır; yani: 'İbrâhim'in söylediği vakti hatırla' demektir. Hatırlama emrinin, asıl maksat o vakitte meydana gelen olay olduğu halde bizzat vakte yöneltilmesi mübalağa kastıyladır. Çünkü bir şeyin vaktini talep etmek, evleviyetle o şeyi talep etmeyi gerektirir. Yüce Kitap'ta bu tür zarflarla gelen diğer bütün yerlerde de durum böyledir. O'nun: { رَبِّ } kavlini

عَلَى غَيْرِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الِاسْتِعْطَافِ الْمُوجِبِ لِقَبُولِ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنَ الدُّعَاءِ. وَقَوْلُهُ: أَرِنِي قَالَ الْأَخْفَشُ:

diğer [hitaplara] tercih etmesi, onda kendisinden sonra gelecek duanın kabulünü gerektiren bir tazarru ve şefkat celbetme manası bulunmasındandır. O'nun: { أَرِنِي } “bana göster” kavli hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir:

لَمْ يُرِدْ رُؤْيَةَ الْقَلْبِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ رُؤْيَةَ الْعَيْنِ وَكَذَا قَالَ غَيْرُهُ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ الرُّؤْيَةُ الْقَلْبِيَّةُ هُنَا، لِأَنَّ مَقْصُودَ إِبْرَاهِيمَ: أَنْ يُشَاهِدَ الْإِحْيَاءَ، لِتَحْصُلَ لَهُ الطُّمَأْنِينَةُ، وَالْهَمْزَةُ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْفِعْلِ لِقَصْدِ تَعْدِيَتِهِ إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي وَهُوَ الْجُمْلَةُ، أَعْنِي قَوْلَهُ: كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى وَكَيْفَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى التَّشْبِيهِ بِالظَّرْفِ، أَوْ بِالْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهَا الْفِعْلُ الَّذِي بَعْدَهَا. وَقَوْلُهُ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ عُطِفَ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَلَمْ تَعْلَمْ، وَلَمْ تُؤْمِنْ بِأَنِّي قَادِرٌ عَلَى الْإِحْيَاءِ حَتَّى تَسْأَلَنِي إِرَاءَتَهُ قالَ: بَلى عَلِمْتُ وَآمَنْتُ بِأَنَّكَ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ، وَلَكِنْ سَأَلْتُ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِاجْتِمَاعِ دَلِيلِ الْعِيَانِ إِلَى دَلَائِلِ الْإِيمَانِ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ شَاكًّا فِي إِحْيَاءِ الْمَوْتَى قَطُّ، وَإِنَّمَا طَلَبَ الْمُعَايَنَةَ لِمَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ النُّفُوسُ الْبَشَرِيَّةُ مِنْ رُؤْيَةِ مَا أُخْبِرَتْ عَنْهُ، وَلِهَذَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:

'Kalp gözüyle görmeyi değil, bizzat gözle görmeyi kastetmiştir.' Başkaları da böyle demiştir. Burada kalbî görmenin kastedilmiş olması sahih değildir; zira İbrâhim'in maksadı, kalbinin mutmain olması için diriltme hadisesini müşahede etmektir. Fiilin başına gelen hemze, fiili ikinci mef'ûle, yani { كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “ölüleri nasıl dirilttiğini” cümlesine geçişli kılmak içindir. { كَيْفَ } kelimesi zarfa veya hale benzemek üzere mahallen mensuptur; onda amel eden ise kendisinden sonraki fiildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “Yoksa inanmadın mı?” kavli, takdirî bir ifadeye atfedilmiştir; yani: 'Benim diriltmeye kādir olduğumu bilmedin ve buna iman etmedin mi ki bana bunu göstermemi istiyorsun?' demektir. [İbrâhim]: { قالَ بَلى } “[İbrâhim]: 'Hayır, [inandım]' dedi” [yani:] 'Bunu bildim ve senin buna kādir olduğuna iman ettim; lâkin ayân (gözle görme) delilini iman delillerine ekleyerek { لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } kalbimin mutmain olması için [bunu] istedim' [demiştir]. Cumhur, İbrâhim'in ölülerin diriltilmesi konusunda asla şüphe içinde olmadığı, sadece insan tabiatının haber verilen şeyi bizzat görmeye meyilli yaratılmış olması sebebiyle müşahedeyi talep ettiği görüşüne varmıştır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ» . وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ سَأَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ شَكَّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ.

«Haber almak, bizzat görmek gibi değildir.» İbn Cerîr, ilim ehlinden bir topluluğun, onun bunu Allah'ın kudretinden şüphe ettiği için sorduğunu nakletmiştir.

وَاسْتَدَلُّوا بما صح عنه ﷺ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ قَوْلِهِ: «نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ» وَبِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «مَا فِي الْقُرْآنِ عِنْدِي آيَةٌ أَرْجَى مِنْهَا» . وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَرَجَّحَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ بَعْدَ حِكَايَتِهِ لَهُ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ عِنْدِي مَرْدُودٌ، يَعْنِي: قَوْلَ هَذِهِ الطَّائِفَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ» فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَوْ كَانَ شَاكًّا لَكُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهِ، وَنَحْنُ لَا نَشُكُّ، فَإِبْرَاهِيمُ أَحْرَى أَنْ لَا يَشُكَّ. فَالْحَدِيثُ مَبْنِيٌّ عَلَى نَفْيِ الشَّكِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ. وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ: هِيَ أَرْجَى آيَةٍ، فَمِنْ حَيْثُ إِنَّ فِيهَا الْإِدْلَالَ عَلَى اللَّهِ وَسُؤَالَ الْإِحْيَاءِ فِي الدُّنْيَا، وَلَيْسَتْ مَظِنَّةَ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ نَقُولَ: هِيَ أَرْجَى آيَةٍ لِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ أَيْ:

Onlar, Sahîhayn ve diğer eserlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edilen: «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyıkız» hadisini ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen: 'Kur'ân'da bana göre bundan daha fazla ümit veren bir ayet yoktur' sözünü delil getirmişlerdir. Bunu ondan Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Hâkim tahriç etmiş, el-Hâkim de sahih olduğunu belirtmiştir. İbn Cerîr de bunu naklettikten sonra bu görüşü tercih etmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: 'Bu topluluğun görüşü bana göre merduttur.' Ardından şöyle devam etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha lâyıkız» sözünün anlamı şudur: Şayet o şüphe etmiş olsaydı, şüphe etmeye biz daha lâyık olurduk; halbuki biz şüphe etmiyoruz, o halde İbrâhim'in şüphe etmemesi çok daha evlâdır. Dolayısıyla hadis, İbrâhim'den şüphenin nefyedilmesi esasına dayanmaktadır. İbn Abbâs'ın: 'O, en çok ümit veren ayettir' sözüne gelince, bu; ayette Allah'a karşı bir nazlanma/güven ile dünyada diriltmeyi talep etmenin yer alması ve burasının normalde bunun yeri olmaması bakımındandır. Şöyle dememiz de caizdir: O, Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “Yoksa inanmadın mı?” buyruğundan dolayı en çok ümit veren ayettir; yani:

أَنَّ الْإِيمَانَ كَافٍ لَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى تَنْقِيرٍ وَبَحْثٍ، قَالَ: فَالشَّكُّ يَبْعُدُ عَلَى مَنْ ثَبَتَ قَدَمُهُ فِي الْإِيمَانِ فَقَطْ، فَكَيْفَ بِمَرْتَبَةِ النُّبُوَّةِ وَالْخُلَّةِ؟ وَالْأَنْبِيَاءُ مَعْصُومُونَ مِنَ الْكَبَائِرِ وَمِنَ الصَّغَائِرِ الَّتِي فِيهَا رَذِيلَةٌ إِجْمَاعًا، وَإِذَا تَأَمَّلْتَ سُؤَالَهُ ﵇ وَسَائِرَ الْأَلْفَاظِ لِلْآيَةِ لَمْ تُعْطِ شَكًّا، وذلك أن الاستفهام بكيف إِنَّمَا هُوَ سُؤَالٌ عَنْ حَالَةِ شَيْءٍ مَوْجُودٍ متقرر الوجود عند السائل والمسؤول، نَحْوُ قَوْلِكَ: كَيْفَ عَلِمَ زَيْدٌ؟ وَكَيْفَ نَسَجَ الثَّوْبَ؟ وَنَحْوُ هَذَا، وَمَتَى قُلْتَ: كَيْفَ ثَوْبُكَ؟ وَكَيْفَ زَيْدٌ؟ فَإِنَّمَا السُّؤَالُ عَنْ حَالٍ مِنْ أَحْوَالِهِ. وَقَدْ تَكُونُ كَيْفَ خَبَرًا عَنْ شَيْءٍ شأنه أن يستفهم عنه بكيف نَحْوِ قَوْلِكَ: كَيْفَ شِئْتَ فَكُنْ، وَنَحْوِ قَوْلِ الْبُخَارِيِّ: كَيْفَ كَانَ بَدْءُ الْوَحْيِ؟ وَهِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِفْهَامٌ عَنْ هَيْئَةِ الْإِحْيَاءِ، وَالْإِحْيَاءُ مُتَقَرِّرٌ، وَلَكِنْ لَمَّا وَجَدْنَا بَعْضَ الْمُنْكِرِينَ لِوُجُودِ شَيْءٍ قَدْ يُعَبِّرُونَ عَنْ إِنْكَارِهِ بِالِاسْتِفْهَامِ عَنْ حَالَةٍ لِذَلِكَ الشَّيْءِ يُعْلَمُ أَنَّهَا لَا تَصِحُّ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الشَّيْءَ فِي نَفْسِهِ لَا يَصِحُّ، مِثَالُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ مُدَّعٍ: أَنَا أَرْفَعُ هَذَا الْجَبَلَ، فَيَقُولُ الْمُكَذِّبُ لَهُ: أَرِنِي كَيْفَ تَرْفَعُهُ. فَهَذِهِ طَرِيقَةُ مَجَازٍ فِي الْعِبَارَةِ وَمَعْنَاهَا تَسْلِيمُ جَدَلٍ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: افْرِضْ أَنَّكَ تَرْفَعُهُ. فَلَمَّا كَانَ فِي عِبَارَةِ الْخَلِيلِ هَذَا الِاشْتِرَاكُ الْمَجَازِيُّ خَلَّصَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ وَحَمَلَهُ عَلَى أَنْ بَيَّنَ لَهُ الْحَقِيقَةَ فَقَالَ لَهُ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ؟ قالَ: بَلى فَكَمَّلَ الْأَمْرَ وَتَخَلَّصَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، ثُمَّ عَلَّلَ ﵇ سُؤَالَهُ بِالطُّمَأْنِينَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: هَذَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَهُوَ بَالِغٌ، وَلَا يَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ مِثْلُ هَذَا الشَّكِّ فَإِنَّهُ كُفْرٌ، وَالْأَنْبِيَاءُ مُتَّفِقُونَ عَلَى الْإِيمَانِ بالبعث.

iman kâfidir, onunla birlikte didikleyip araştırmaya ihtiyaç yoktur. [İbn Atıyye] dedi ki: Sadece imanda ayağı sabit olan bir kimseden bile şüphe uzakken, peygamberlik ve hıllet (dostluk) mertebesi için nasıl düşünülebilir? Peygamberler icmâ ile büyük günahlardan ve düşüklük içeren küçük günahlardan korunmuşlardır (masumdurlar). Onun aleyhisselâm sorusunu ve ayetin diğer lafızlarını düşündüğün zaman bir şüphe ifade etmediğini görürsün. Çünkü 'keyfe' (nasıl) ile istifham (soru sorma), ancak soran ve sorulan nezdinde varlığı kesinleşmiş mevcut bir şeyin durumu hakkında bir sorudur. Nitekim senin: 'Zeyd nasıl bildi?', 'Elbiseyi nasıl dokudu?' ve benzeri sözlerin böyledir. 'Elbisen nasıldır?' veya 'Zeyd nasıldır?' dediğin zaman, sadece onun hallerinden bir hali sormuş olursun. Bazen 'keyfe', kendisi hakkında 'nasıl' diye sorulması gereken bir şeyin haberi olur; nitekim senin: 'Nasıl dilersen öyle ol' sözün ve Buhârî'nin: 'Vahyin başlangıcı nasıl oldu?' sözü gibi. Bu ayette ise 'keyfe', diriltmenin nasıllığı hakkında bir istifhamdır; diriltme ise zaten sabittir. Fakat bir şeyin varlığını inkâr eden bazı kimselerin, bu inkârlarını o şeyin sahih olmadığı bilinen bir halini sormak suretiyle ifade ettiklerini gördüğümüzden -ki bundan o şeyin bizzat kendisinin sahih olmadığı neticesi çıkar; bunun misali, bir iddia sahibinin: 'Ben şu dağı kaldırırım' demesi, onu yalanlayanın da: 'Bana onu nasıl kaldıracağını göster' demesidir. Bu, ifadede mecaz bir yoldur ve anlamı cedelî bir teslimiyettir; sanki: 'Farz et ki kaldırıyorsun' demek gibidir-. Halîl'in ifadesinde bu mecazî ortaklık ihtimali bulununca, Allah Teâlâ bunu onun lehine arındırdı ve hakikati açıklamaya sevk ederek ona: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “Yoksa inanmadın mı?” buyurdu. O da: { قالَ بَلى } “[İbrâhim]: 'Hayır, [inandım]' dedi” diyerek meseleyi kemale erdirdi ve her türlü [yanlış anlamadan] kurtuldu; sonra da aleyhisselâm talebini kalbin mutmain olmasıyla gerekçelendirdi. Kurtubî şöyle demiştir: 'İbn Atıyye'nin zikrettiği husus son derece yetkindir. Peygamberler -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- hakkında böyle bir şüphe caiz değildir, zira bu küfürdür; peygamberler ise öldükten sonra dirilmeye iman hususunda müttefiktirler.'

وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّ أَنْبِيَاءَهُ وَأَوْلِيَاءَهُ لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ، فَقَالَ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ . وقال اللعين: إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهِمْ سَلْطَنَةٌ فَكَيْفَ يُشَكِّكُهُمْ، وَإِنَّمَا سَأَلَ أَنْ يُشَاهِدَ كَيْفِيَّةَ جَمْعِ أَجْزَاءِ الْمَوْتَى بَعْدَ تَفْرِيقِهَا، وَاتِّصَالِ الْأَعْصَابِ وَالْجُلُودِ بَعْدَ تَمْزِيقِهَا، فَأَرَادَ أَنْ يَرْقَى مِنْ عِلْمِ الْيَقِينِ إِلَى عَيْنِ الْيَقِينِ، فَقَوْلُهُ: أَرِنِي كَيْفَ طَلَبُ مُشَاهَدَةِ الْكَيْفِيَّةِ. قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ:

Allah Sübhânehu peygamberlerine ve velilerine şeytanın hiçbir yol bulamayacağını haber vererek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur”. O lânetli de: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Ancak içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna” demiştir. Onun peygamberler üzerinde bir hâkimiyeti yokken onları nasıl şüpheye düşürebilir? İbrâhim sadece, ölülerin parçalarının ayrıştıktan sonra nasıl bir araya getirildiğini, damarların ve derilerin parçalandıktan sonra nasıl birleştiğini müşahede etmeyi istemiş; böylece ilme'l-yakînden ayne'l-yakîne yükselmeyi arzulamıştır. Dolayısıyla onun: { أَرِنِي كَيْفَ } “bana nasıl [olduğunu] göster” sözü, nasıllığı müşahede etme talebidir. Mâverdî şöyle demiştir:

وَلَيْسَتِ الْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ أَلِفَ الِاسْتِفْهَامِ، وَإِنَّمَا هِيَ أَلِفُ إِيجَابٍ وَتَقْرِيرٍ كَمَا قَالَ جَرِيرٌ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } kavlindeki elif, istifham (soru) elifi değil; Cerîr'in şu beytinde olduğu gibi bir îcap ve takrir (onaylatma) elifidir:

أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ

Bineklere binenlerin en hayırlısı siz değil misiniz? / Ve avuçlarının içi âlemlerin en cömerdi olanlar?

وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، وَ «تُؤْمِنْ» : مَعْنَاهُ: إِيمَانًا مُطْلَقًا دَخَلَ فِيهِ فَضْلُ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَالطُّمَأْنِينَةُ: اعْتِدَالٌ وَسُكُونٌ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: مَعْنَى لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي: لِيُوقِنَ. قَوْلُهُ: فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ الْفَاءُ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِنْ أَرَدْتَ ذَلِكَ فَخُذْ، وَالطَّيْرُ: اسْمُ جَمْعٍ لِطَائِرٍ، كَرَكْبٍ: لِرَاكِبٍ، أَوْ جَمْعٌ، أَوْ مَصْدَرٌ، وَخُصَّ الطَّيْرُ بِذَلِكَ، قِيلَ: لِأَنَّهُ أَقْرَبُ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ إِلَى الْإِنْسَانِ وَقِيلَ: إِنَّ الطَّيْرَ هِمَّتُهُ الطَّيَرَانُ فِي السَّمَاءِ، وَالْخَلِيلُ كَانَتْ هِمَّتُهُ الْعُلُوَّ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُوجِبَةِ لِتَخْصِيصِ الطَّيْرِ. وَكُلُّ هَذِهِ لَا تُسْمِنُ وَلَا تُغْنِي مِنْ جُوعٍ، وَلَيْسَتْ إِلَّا خَوَاطِرَ أَفْهَامٍ وَبَوَادِرَ أَذْهَانٍ لَا يَنْبَغِي أَنْ تُجْعَلَ وُجُوهًا لِكَلَامِ اللَّهِ، وَعِلَلًا لِمَا يَرِدُ فِي كَلَامِهِ، وَهَكَذَا قِيلَ: مَا وَجْهُ تَخْصِيصِ هَذَا الْعَدَدِ فَإِنَّ الطُّمَأْنِينَةَ تَحْصُلُ بِإِحْيَاءٍ وَاحِدٍ؟ فَقِيلَ:

Vav harfi hâl vavıdır. { تُؤْمِنْ } ifadesinin manası: Ölüleri diriltme faziletini de içine alan mutlak bir imandır. Tumâ'nîne (itminan): İtidal ve sükûnet demektir. İbn Cerîr: { لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } kavlinin manası 'yakîn elde etmem için' demektir, demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Öyleyse kuşlardan dördünü tut” kavlindeki 'fâ' harfi, mahzuf bir şartın cevabıdır; yani: 'Şayet bunu istiyorsan tut' demektir. 'Tayr' kelimesi 'tâir'in (kuş) tıpkı râkib için rakb gibi ism-i cemidir veya cemidir yahut mastardır. Kuşun buna tahsis edilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Çünkü o, hayvan türleri içinde insana en yakın olanıdır. Bir görüşe göre kuşun himmeti gökte uçmaktır, Halîl'in himmeti de yücelmekti. Kuşun tahsis edilmesini gerektiren bunlardan başka sebepler de söylenmiştir. Fakat bütün bunlar ne semirtir ne de açlığı giderir; bunlar Allah'ın kelâmına yön ve kelâmında varid olanlara illet kılınmaması gereken zihnî çağrışımlar ve akıl yürütmelerden ibarettir. Aynı şekilde: 'Bu sayının tahsis edilme veçhi nedir, zira itminan tek bir diriltmeyle de hasıl olur?' denilmiş ve şöyle cevap verilmiştir:

إِنَّ الْخَلِيلَ إِنَّمَا سَأَلَ وَاحِدًا عَلَى عَدَدِ الْعُبُودِيَّةِ، فَأُعْطِيَ أَرْبَعًا عَلَى قَدْرِ الرُّبُوبِيَّةِ وَقِيلَ: إِنَّ الطُّيُورَ الْأَرْبَعَةَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَرْكَانِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي مِنْهَا تَتَرَكَّبُ أَرْكَانُ الْحَيَوَانِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْهَذَيَانِ. قَوْلُهُ: فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ قُرِئَ بِضَمِّ الصَّادِ وَكَسْرِهَا، أَيِ: اضْمُمْهُنَّ إِلَيْكَ، وَأَمِلْهُنَّ، وَاجْمَعْهُنَّ يُقَالُ رَجُلٌ أَصْوَرُ: إِذَا كَانَ مَائِلَ الْعُنُقِ وَيُقَالُ صَارَ الشَّيْءَ يَصْوَرُهُ: أَمَالَهُ. قَالَ الشَّاعِرُ:

Halîl kulluk sayısınca bir tane istemiş, ona ise rubûbiyyet miktarınca dört tane verilmiştir. Bir görüşe göre dört kuş, hayvanın bedenini oluşturan dört unsura (erkâna) işarettir; ve benzeri hezeyanlar söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } kavli sâd harfinin zammesiyle ve kesresiyle okunmuştur; yani: 'Onları kendine meylettir, kendine çek ve bir araya getir' demektir. Boynu eğik olan kimseye 'racülün asvar' denir. 'Sâra'ş-şey'e yasvaruhû' denildiğinde onu meylettirdi anlamına gelir. Şair şöyle demiştir:

اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّا فِي تَلَفُّتِنَا ... يَوْمَ الْفِرَاقِ إِلَى جِيرَانِنَا صُوَرُ

Allah bilir ki ayrılık günü komşularımıza dönüp bakarken boyunlarımız büküktür.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: قَطِّعْهُنَّ، يُقَالُ: صَارَ الشَّيْءَ يَصُورُهُ: أَيْ: قَطَعَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ تَوْبَةَ بْنِ الْحُمَيِّرِ:

Bir görüşe göre bunun anlamı: 'Onları parçala' demektir. 'Sâra'ş-şey'e yasûruhû' denildiğinde onu kesti/parçaladı anlamına gelir. Tevbe b. el-Humeyyir'in şu sözü de bu kabildendir:

فَأَدْنَتْ لِي الْأَسْبَابَ حَتَّى بَلَغْتُهَا ... بِنَهْضِي وقد كان ارتقائي يَصُورُهَا

İpleri bana yaklaştırdı, nihayet hamlemle onlara ulaştım / Oysa yükselişim onları koparıp kesiyordu.

أَيْ: يَقْطَعُهَا، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ: إِلَيْكَ متعلقا بقوله: فَخُذْ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً فِيهِ الْأَمْرُ بِالتَّجْزِئَةِ، لِأَنَّ جَعْلَ كُلِّ جُزْءٍ عَلَى جَبَلٍ تَسْتَلْزِمُ تَقَدُّمَ التَّجْزِئَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا، وَالْجُزْءُ النَّصِيبُ. وَقَوْلُهُ: يَأْتِينَكَ فِي مَحَلِّ جَزْمٍ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَلَكِنَّهُ بُنِيَ لِأَجْلِ نُونِ الْجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ. وَقَوْلُهُ: سَعْياً الْمُرَادُ بِهِ: الْإِسْرَاعُ فِي الطَّيَرَانِ أَوِ الْمَشْيِ.

Yani: Onları kesiyordu demektir. Buna göre O'nun: { إِلَيْكَ } kavli, { فَخُذْ } kavline müteallik olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” kavlinde parçalama emri vardır; çünkü her parçanın bir dağa konulması, önceden parçalamayı gerektirir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: 'Mana; sonra her bir dağın üzerine onlardan her birinin birer parçasını koy, demektir. Cüz ise pay/hisse demektir.' O'nun: { يَأْتِينَكَ } “sana gelirler” kavli, emrin cevabı olarak cezm mahallindedir; ancak müennes çoğul nûnu sebebiyle mebnî kılınmıştır. O'nun: { سَعْياً } “koşarak” kavlinden murad ise uçmada veya yürümede süratli olmaktır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ إِبْرَاهِيمَ مَرَّ بِرَجُلٍ مَيِّتٍ زَعَمُوا أَنَّهُ حَبَشِيٌّ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَرَأَى دَوَابَّ الْبَحْرِ تَخْرُجُ فَتَأْكُلُ مِنْهُ، وَسِبَاعَ الْأَرْضِ تَأْتِيهِ فَتَأْكُلُ مِنْهُ، وَالطَّيْرَ يَقَعُ عَلَيْهِ فَيَأْكُلُ مِنْهُ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ عِنْدَ ذَلِكَ: رَبِّ، هَذِهِ دَوَابُّ الْبَحْرِ تَأْكُلُ مِنْ هَذَا، وَسِبَاعُ الْأَرْضِ والطير،

İbn Ebî Hâtim ve el-ʿAzame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim, deniz sahilinde -Habeşli olduğunu söyledikleri- ölü bir adama rastladı. Deniz hayvanlarının [karaya] çıkıp ondan yediğini, karadaki yırtıcı hayvanların gelip ondan yediğini ve kuşların üzerine konup ondan yediğini gördü. Bunun üzerine İbrâhim şöyle dedi: 'Rabbim! İşte deniz hayvanları bundan yiyor, karadaki yırtıcılar ve kuşlar [da yiyor],

ثُمَّ تُمِيتُ هَذِهِ فَتَبْلَى ثُمَّ تُحْيِيهَا، فَأَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى: قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ يَا إِبْرَاهِيمُ أَنِّي أُحْيِي الْمَوْتَى؟

sonra bunları öldürüyorsun ve çürüyorlar, sonra da onları diriltiyorsun; ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' dedi. [Allah]: { قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “[Allah]: 'Yoksa inanmadın mı?' buyurdu”, ey İbrâhim, benim ölüleri dirilttiğime [inanmadın mı]?

قالَ: بَلى يَا رَبِّ، وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي يَقُولُ: لِأَرَى مِنْ آيَاتِكَ وَأَعْلَمَ أَنَّكَ قَدْ أَجَبْتَنِي فَقَالَ اللَّهُ:

[İbrâhim]: { قالَ بَلى } “[İbrâhim]: 'Hayır, [inandım]' dedi” ey Rabbim, { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “lâkin kalbimin mutmain olması için”, yani: Âyetlerini görmem ve bana icabet ettiğini bilmem için [istedim] dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ:

فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ الآية. فصنع مَا صُنِعَ، وَالطَّيْرُ الَّذِي أُخِذَ: وَزٌّ، وَرَأْلٌ ، وديك، وطاوس، وأخذ نِصْفَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ: ثُمَّ أَتَى أَرْبَعَةَ أَجْبُلٍ، فَجَعَلَ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ نِصْفَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ وَهُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثم تنحى ورؤوسها تَحْتَ قَدَمَيْهِ، فَدَعَا بِاسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ، فَرَجَعَ كُلُّ نِصْفٍ إِلَى نِصْفِهِ، وَكُلُّ رِيشٍ إِلَى طائره، ثم أقبلت تطير بغير رؤوس إلى قدميه، تريد رؤوسها بِأَعْنَاقِهَا، فَرَفَعَ قَدَمَيْهِ، فَوَضَعَ كُلُّ طَائِرٍ مِنْهَا عُنُقَهُ فِي رَأْسِهِ، فَعَادَتْ كَمَا كَانَتْ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عن قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهَا كَانَتْ جِيفَةَ حِمَارٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي يَقُولُ:

{ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Öyleyse kuşlardan dördünü tut” ayetini [buyurdu]. Yapılan yapıldı; alınan kuşlar ise kaz, devekuşu yavrusu, horoz ve tavus kuşu idi. Farklı iki yarı aldı, sonra dört dağa gelip her dağın üzerine farklı iki yarı koydu; bu da O'nun: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” kavlidir. Sonra kenara çekildi, başları ise ayaklarının altındaydı; Allah'ın İsm-i Âzam'ı ile dua etti. Her bir yarı kendi yarısına, her tüy kendi kuşuna döndü. Sonra başsız olarak ayaklarına doğru uçarak geldiler, boyunlarıyla başlarını arıyorlardı. Ayaklarını kaldırdı; kuşlardan her biri boynunu başına koydu ve eskisi gibi oldular. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den benzerini tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir de Hasen'den benzerini tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den onun bir merkep leşi olduğunu tahriç etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “lâkin kalbimin mutmain olması için” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir:

أَعْلَمُ أَنَّكَ تُجِيبُنِي إِذَا دَعَوْتُكَ، وَتُعْطِينِي إِذَا سَأَلْتُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ قَالَ: الْغُرْنُوقُ ، والطاوس، وَالدِّيكُ، وَالْحَمَامَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ الأربعة من الطير: الديك، والطاوس، وَالْغُرَابُ، وَالْحَمَامُ.

Sana dua ettiğimde bana icabet edeceğini, senden istediğimde bana vereceğini bilmem için [istedim]. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “Öyleyse kuşlardan dördünü tut” kavli hakkında: 'Turna kuşu, tavus kuşu, horoz ve güvercin' dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den dört kuşun horoz, tavus kuşu, karga ve güvercin olduğunu söylediğini tahriç etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَصُرْهُنَّ قَالَ: قَطِّعْهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هِيَ بِالنَّبَطِيَّةِ: شَقِّقْهُنَّ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ:

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { فَصُرْهُنَّ } kavli hakkında: 'Onları parçala' dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan: 'Bu, Nabatî dilinde onları dilimle/parçala demektir' dediğini tahriç etmişlerdir. Yine her ikisi ondan:

فَصُرْهُنَّ أَوْثِقْهُنَّ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قال: وضعهن على سبعة أجبل، وأخذ الرؤوس بِيَدِهِ، فَجَعَلَ يَنْظُرُ إِلَى الْقَطْرَةِ تَلْقَى الْقَطْرَةَ، وَالرِّيشَةِ تَلْقَى الرِّيشَةَ، حَتَّى صِرْنَ أَحْيَاءً لَيْسَ لهنّ رؤوس، فجئن إلى رؤوسهن فدخلن فيها.

{ فَصُرْهُنَّ } 'onları sıkıca bağla' dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini tahriç etmiştir: Onları yedi dağın üzerine koydu, başları ise eline aldı; bir damlanın diğer damlaya, bir tüyün diğer tüye kavuşmasına bakmaya başladı. Nihayet başları olmaksızın canlılar haline geldiler, sonra başlarına gelip içlerine girdiler.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦١ الى ٢٦٥]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 261-265]

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤) وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat fazlasını verir. Allah [lütfu] geniş olandır, [her şeyi] hakkıyla bilendir.” (261) { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra harcadıklarının peşinden başa kakmayan ve gönül incitmeyenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” (262) { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir), Halîm'dir (cezalandırmada acele etmeyendir).” (263) { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ey iman edenler! İnsanlara gösteriş için malını harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi, başa kakmak ve incitmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde toprak bulunan düz ve kaygan bir kayanın durumu gibidir; üzerine şiddetli bir yağmur yağdığında onu yalçın [ve çıplak] bir halde bırakıverir. Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, inkârcı topluluğu doğru yola iletmez.” (264) { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve içlerindeki [samimiyeti] pekiştirmek için harcayanların durumu ise yüksekçe bir tepedeki bahçenin durumu gibidir; üzerine bol yağmur yağmış da ürününü iki kat vermiştir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti [ona yeter]. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (265)

قَوْلُهُ: كَمَثَلِ حَبَّةٍ لَا يَصِحُّ جَعْلُ هَذَا خَبَرًا عَنْ قَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ لِاخْتِلَافِهِمَا، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ إِمَّا فِي الْأَوَّلِ، أَيْ: مَثَلُ نَفَقَةِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ، أَوْ فِي الثَّانِي، أَيْ: كَمَثَلِ زَارِعِ حَبَّةٍ، وَالْمُرَادُ بِالسَّبْعِ السَّنَابِلِ: هِيَ الَّتِي تُخْرَجُ فِي سَاقٍ وَاحِدٍ، يَتَشَعَّبُ مِنْهُ سَبْعُ شُعَبٍ، فِي كُلِّ شُعْبَةٍ سُنْبُلَةٌ، وَالْحَبَّةُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “bir tohumun durumu gibidir” kavlinin, { مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } “mallarını harcayanların durumu” kavmine haber yapılması aralarındaki farklılıktan ötürü sahih olmaz. Bu sebeple mahzuf bir takdir zorunludur; bu takdir ya birincidedir, yani: 'Mallarını harcayanların harcamalarının durumu...' demektir; yahut ikincidedir, yani: 'Bir tohum ekenin durumu gibidir...' demektir. 'Yedi başak'tan murat, tek bir kökten çıkan, yedi kola ayrılan ve her kolunda bir başak bulunan [başaklardır]. Habbe (tohum/dane) ise:

اسْمٌ لِكُلِّ مَا يَزْدَرِعُهُ ابْنُ آدَمَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُتَلَمِّسِ:

Âdemoğlunun ektiği her şeyin adıdır. el-Mütellemmis'in şu sözü de bu kabildendir:

آلَيْتُ حَبَّ الْعِرَاقِ الدَّهْرَ أَطْعَمُهُ ... وَالْحَبُّ يَأْكُلُهُ فِي الْقَرْيَةِ السُّوسُ

Ömrümce Irak danesini yemeye yemin ettim / Oysa kasabada daneyi güve yer.

قِيلَ: الْمُرَادُ بِالسَّنَابِلِ هُنَا: سَنَابِلُ الدُّخْنُ، فهو الذي يَكُونُ فِي السُّنْبُلَةِ مِنْهُ هَذَا الْعَدَدُ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

Denildi ki: Burada başaklardan murat darı başaklarıdır; çünkü onda tek bir başakta bu sayı bulunur. Kurtubî şöyle demiştir:

إِنَّ سُنْبُلَ الدُّخْنِ يَجِيءُ فِي السُّنْبُلَةِ مِنْهُ أَكْثَرُ مِنْ هَذَا الْعَدَدِ بِضِعْفَيْنِ وَأَكْثَرَ عَلَى مَا شَاهَدْنَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَدْ يُوجَدُ فِي سُنْبُلِ الْقَمْحِ مَا فِيهِ مِائَةُ حَبَّةٍ، وَأَمَّا فِي سَائِرِ الْحُبُوبِ فَأَكْثَرَ، وَلَكِنَّ الْمِثَالَ وَقَعَ بِهَذَا الْقَدْرِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: إِنَّ قَوْلَهُ: فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ مَعْنَاهُ إِنْ وُجِدَ ذَلِكَ وَإِلَّا فَعَلَى أَنْ تَفْرِضَهُ. قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: يُضَاعِفُ هَذِهِ الْمُضَاعَفَةَ لِمَنْ يَشَاءُ، أَوْ يُضَاعِفُ هَذَا الْعَدَدَ، فَيَزِيدُ عَلَيْهِ أَضْعَافَهُ لِمَنْ يَشَاءُ، وَهَذَا هُوَ الرَّاجِحُ لِمَا سَيَأْتِي. وَقَدْ وَرَدَ الْقُرْآنُ: بِأَنَّ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، وَاقْتَضَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: بِأَنَّ نَفَقَةَ الْجِهَادِ حَسَنَتُهَا بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، فَيُبْنَى الْعَامُّ عَلَى الْخَاصِّ، وَهَذَا بِنَاءً عَلَى أَنَّ سَبِيلَ اللَّهِ هُوَ الْجِهَادُ فَقَطْ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِهِ: وُجُوهُ الْخَيْرِ، فَيَخُصُّ هَذَا التَّضْعِيفَ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ بِثَوَابِ النَّفَقَاتِ وَتَكُونُ الْعَشْرَةُ الْأَمْثَالُ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ. قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ الْإِنْفَاقِ الَّذِي تَقَدَّمَ، أَيْ: هُوَ إِنْفَاقُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً وَالْمَنُّ:

'Bizzat müşahede ettiğimize göre darı başağında bunun iki katı ve daha fazlası da gelmektedir.' İbn Atıyye demiştir ki: 'Bazen buğday başağında da içinde yüz dane olan bulunabilir; diğer tahıllarda ise daha fazlası olur; ancak misal bu miktar üzerinden verilmiştir.' Taberî ise şöyle demiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “her başağında yüz dane bulunan” kavlinin manası; şayet mevcutsa böyledir, değilse onu öyle farz etmen üzerinedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir” kavlinden muradın; dilediğine bu katlamayı vermesi yahut bu sayıyı katlayarak dilediğine bunun katlarını artırması olması muhtemeldir; gelecek hususlardan dolayı racih olan da budur. Kur'ân'da iyiliğe on misli verileceği varid olmuştur; bu ayet ise cihat harcamasının sevabının yedi yüz kat olduğunu iktiza etmiştir. Dolayısıyla umumi [hüküm] hususiye bina edilir. Bu, Allah yolunun sadece cihat olduğu kabulüne göredir. Şayet bundan murat hayır yolları olursa, yedi yüze kadar olan bu katlama sadaka harcamalarının sevabına has kılınır ve on misli ise bunun dışındakilerde geçerli olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } kavli, daha önce geçen infakın nasıllığının beyanını içermektedir; yani: Bu, infak eden, { ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً } sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve eziyet etmeyen kimselerin infakıdır. Menn (başa kakma):

هُوَ ذِكْرُ النِّعْمَةِ عَلَى مَعْنَى التَّعْدِيدِ لَهَا وَالتَّقْرِيعِ بِهَا وَقِيلَ: الْمَنُّ: التَّحَدُّثُ بِمَا أَعْطَى، حَتَّى يَبْلُغَ ذَلِكَ الْمُعْطَى فَيُؤْذِيَهُ، وَالْمَنُّ مِنَ الْكَبَائِرِ، كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ: أَنَّهُ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ. وَالْأَذَى: السَّبُّ وَالتَّطَاوُلُ وَالتَّشَكِّي. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَمَعْنَى «ثُمَّ» إِظْهَارُ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْإِنْفَاقِ وَتَرْكِ الْمَنِّ وَالْأَذَى، وَأَنَّ تَرْكَهُمَا خَيْرٌ مِنْ نَفْسِ الْإِنْفَاقِ، كَمَا جَعَلَ الِاسْتِقَامَةَ عَلَى الْإِيمَانِ خَيْرًا مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَقامُوا انْتَهَى. وَقُدِّمَ الْمَنُّ عَلَى الْأَذَى لِكَثْرَةِ وُقُوعِهِ، وَوَسَّطَ كَلِمَةَ لَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى شُمُولِ النَّفْيِ. وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ فِيهِ تَأْكِيدٌ وَتَشْرِيفٌ. وَقَوْلُهُ: وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ظَاهِرُهُ نَفْيُ الْخَوْفِ عَنْهُمْ فِي الدَّارَيْنِ، لِمَا تُفِيدُهُ النَّكِرَةُ الْوَاقِعَةُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنَ الشُّمُولِ، وَكَذَلِكَ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ يُفِيدُ دَوَامَ انْتِفَاءِ الْحُزْنِ عَنْهُمْ. قَوْلُهُ: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ قِيلَ: الْخَبَرُ مَحْذُوفٌ، أَيْ:

Nimeti sayıp dökme ve onunla kınama anlamında zikretmektir. Bir görüşe göre menn; verdiğini anlatıp durmak, nihayet bunun kendisine verilen kimseye ulaşıp ona eziyet vermesidir. Başa kakmak büyük günahlardandır; nitekim Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde sabit olduğu üzere o, Allah'ın [kıyamet günü] kendilerine bakmayacağı, onları temize çıkarmayacağı ve kendileri için büyük bir azap olan üç kişiden biridir. Eza ise sövmek, böbürlenmek ve sızlanmaktır. Keşşâf sahibı şöyle demiştir: '{ ثُمَّ } (sonra) kelimesinin anlamı, infak etmek ile başa kakmayı ve eziyeti terk etmek arasındaki mertebe farkını ortaya koymaktır; bu ikisini terk etmek bizzat infakın kendisinden daha hayırlıdır; nitekim Cenâb-ı Hak: { ثُمَّ اسْتَقامُوا } “sonra dosdoğru oldular” buyruğuyla imanda istikamet üzere olmayı ona girmekten daha hayırlı kılmıştır.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Başa kakmanın çokça vuku bulmasından ötürü eziyetten önce zikredilmiştir; 'lâ' kelimesi ise nefyin şümulüne delalet etmesi için araya getirilmiştir. O'nun: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavlinde bir tekit ve teşrif vardır. O'nun: { وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “Onlara hiçbir korku yoktur” kavlinin zahiri, nefy siyakında gelen nekre kelimenin umum ifade etmesinden ötürü her iki yurtta da onlardan korkunun nefyedilmesidir. Aynı şekilde: { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar üzülmeyeceklerdir” kavli de onlardan hüznün devamlı olarak nefyini ifade eder. Cenâb-ı Hakk'ın: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ } “Güzel bir söz ve bağışlama” kavlinde haberin mahzuf olduğu söylenmiştir; yani:

أَوْلَى وَأَمْثَلُ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: الَّذِي أُمِرْتُمْ بِهِ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ. وَقَوْلُهُ: وَمَغْفِرَةٌ مُبْتَدَأٌ أَيْضًا وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: خَيْرٌ خَبَرٌ عَنْ قَوْلِهِ: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَعَنْ قَوْلِهِ: وَمَغْفِرَةٌ وَجَازَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَتَيْنِ لِأَنَّ الْأُولَى تَخَصَّصَتْ بِالْوَصْفِ، وَالثَّانِيَةَ بِالْعِطْفِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ القول المعروف من المسؤول لِلسَّائِلِ وَهُوَ التَّأْنِيسُ وَالتَّرْجِيَةُ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ، وَالرَّدُّ الْجَمِيلُ خَيْرٌ مِنَ الصَّدَقَةِ الَّتِي يَتْبَعُهَا أَذًى. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْهُ ﷺ: «الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ، وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ» وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَهُ ابْنُ دُرَيْدٍ:

'daha evlâ ve daha uygundur' takdirindedir; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. O şöyle demiştir: Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: 'Size emredilen şey güzel bir sözdür' takdirindedir. O'nun: { وَمَغْفِرَةٌ } kavli de mübtedadır, haberi ise: { خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ } “sadakadan daha hayırlıdır” kavlidir. { خَيْرٌ } kelimesinin hem { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } kavlinin hem de { وَمَغْفِرَةٌ } kavlinin haberi olduğu da söylenmiştir. Nekre olan iki kelime ile cümleye başlanması (mübteda yapılması) caiz olmuştur; çünkü birincisi sıfatla, ikincisi ise atıfla tahsis edilmiştir. Mana şudur: İstenen kimsenin isteyene güzel söz söylemesi -ki bu da gönlünü hoş tutmak, Allah katındakilerle ümitlendirmek ve güzelce geri çevirmektir- peşinden eziyet gelen sadakadan daha hayırlıdır. Nitekim Sahîh-i Müslim'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Güzel söz sadakadır. Kardeşini güler yüzle karşılaman da maruftandır (iyiliktendir).» İbn Düreyd ne güzel söylemiştir:

لَا تَدْخُلَنَّكَ ضَجْرَةٌ مِنْ سَائِلِ ... فَلَخَيْرُ دَهْرِكَ أن ترى مسؤولا

İsteyenden dolayı sakın içine bir bıkkınlık girmesin / Zira ömrünün en hayırlı anı kendisinden istenen biri olarak görüldüğün andır.

لَا تَجْبَهَنْ بِالرَّدِ وَجْهَ مُؤَمِّلِ ... فَبَقَاءُ عِزِّكَ أَنْ تُرَى مَأْمُولَا

Umut bağlayanın yüzüne [kapıyı] çarparak geri çevirme / Zira izzetinin bekası umut bağlanan biri olarak görülmendir.

وَالْمُرَادُ بِالْمَغْفِرَةِ: السَّتْرُ لِلْخُلَّةِ، وَسُوءِ حَالَةِ الْمُحْتَاجِ، وَالْعَفْوُ عَنِ السَّائِلِ إِذَا صَدَرَ مِنْهُ مِنَ الْإِلْحَاحِ مَا يُكَدِّرُ صَدْرَ المسؤول وَقِيلَ: الْمُرَادُ: أَنَّ الْعَفْوَ مِنْ جِهَةِ السَّائِلِ، لِأَنَّهُ إِذَا رَدَّهُ رَدًّا جَمِيلًا عَذَرَهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ:

Mağfiretten murat; muhtacın fakirliğini ve kötü durumunu örtmek, ısrar ederek kendisinden istenen kişinin gönlünü daralttığı zaman isteyeni affetmektir. Bir görüşe göre mağfiretten murat, affın isteyen tarafından olmasıdır; zira kendisi güzelce geri çevrildiğinde onu mazur görür. Bir görüşe göre de murat:

فِعْلٌ يُؤَدِّي إِلَى الْمَغْفِرَةِ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ، أَيْ: غُفْرَانُ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَتِكُمْ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِتَرْكِ اتِّبَاعِ الْمَنِّ والأذى للصدقة. قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى الْإِبْطَالُ لِلصَّدَقَاتِ: إِذْهَابُ أَثَرِهَا وَإِفْسَادُ مَنْفَعَتِهَا، أَيْ: لَا تُبْطِلُوهَا بِالْمَنِّ وَالْأَذَى أَوْ بأحدهما. قوله: كَالَّذِي أي: إبطالا كالإبطال الَّذِي، عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا، أَيْ: لَا تُبْطِلُوا مُشَابِهِينَ لِلَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ، وَانْتِصَابُ رِئَاءَ: عَلَى أَنَّهُ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ: يُنْفِقُ أَيْ: لِأَجْلِ الرِّيَاءِ، أَوْ حَالٌ، أَيْ: يُنْفِقُ مُرَائِيًا لَا يَقْصِدُ بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ وَثَوَابَ الْآخِرَةِ، بَلْ يَفْعَلُ ذَلِكَ رِيَاءً لِلنَّاسِ، اسْتِجْلَابًا لِثَنَائِهِمْ عَلَيْهِ، وَمَدْحِهِمْ لَهُ قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُنَافِقُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. قَوْلُهُ: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ الصَّفْوَانُ: الْحَجَرُ الْكَبِيرُ الْأَمْلَسُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: صَفْوَانٌ جَمْعُ صَفْوَانَةٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:

Bağışlanmaya vesile olan bir amel sadakadan daha hayırlıdır; yani: 'Allah'ın bağışlaması sadakanızdan daha hayırlıdır.' Bu cümle, sadakayı başa kakma ve eziyetle takip etmeyi terk etmeyi pekiştiren müstakil yeni bir cümledir (müste'nefedir). Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın” kavlinde sadakaları iptal etmek; eserini gidermek ve menfaatini ifsat etmektir; yani: Onları başa kakmak ve eziyetle yahut ikisinden biriyle boşa çıkarmayın. O'nun: { كَالَّذِي } “kimse gibi” kavli; yani mahzuf bir mastarın sıfatı olarak: '...o kimsenin boşa çıkarması gibi bir boşa çıkarmayla' demektir; hâl olması da caizdir, yani: 'İnsanlara gösteriş için malını harcayan kimseye benzer bir halde boşa çıkarmayın' demektir. { رِئاءَ } kelimesinin mensup oluşu, { يُنْفِقُ } fiilinin mef'ûlün lieclih'i olması sebebiyledir; yani riya için harcar demektir; yahut hâldir, yani: Bununla Allah rızasını ve ahiret mükâfatını kastetmeksizin, bilakis kendisine övgü ve senâlarını çekmek amacıyla insanlara gösteriş yaparak harcar demektir. Denildi ki: { وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde” kavlinin delaletiyle bundan murat münafıktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ } “Onun durumu, kayanın durumu gibidir” kavlindeki safvân: Büyük ve kaygan taştır. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Safvân, safvâne kelimesinin çoğuludur.' el-Kisâî ise:

صفوان: واحد، وجمعه: صفي، وصفي، وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدًا، وَهُوَ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ وَالْوَابِلُ: الْمَطَرُ الشَّدِيدُ، مَثَّلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا الْمُنْفِقَ بِصَفْوَانٍ عليه التراب يَظُنُّهُ الظَّانُّ أَرْضًا مُنْبِتَةً طَيِّبَةً، فَإِذَا أَصَابَهُ وَابِلٌ مِنَ الْمَطَرِ أَذْهَبَ عَنْهُ التُّرَابَ وَبَقِيَ صَلْدًا، أَيْ: أَجْرَدَ نَقِيًّا مِنَ التُّرَابِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ، فَكَذَلِكَ هَذَا الْمُرَائِي، فَإِنَّ نَفَقَتَهُ لَا تَنْفَعُهُ، كَمَا لَا يَنْفَعُ الْمَطَرُ الْوَاقِعُ عَلَى الصَّفْوَانِ الَّذِي عَلَيْهِ تُرَابٌ، قَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا أَيْ: لَا يَنْتَفِعُونَ بِمَا فَعَلُوهُ رِيَاءً، وَلَا يَجِدُونَ لَهُ ثَوَابًا، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا يَكُونُ حَالُهُمْ حِينَئِذٍ؟ فَقِيلَ:

'Safvân tekildir; çoğulu ise sıfıyy ve sufıyy gelir' demiştir; el-Müberred ise bunu reddetmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: 'Çoğul olması da tekil olması da caizdir; Cenâb-ı Hakk'ın: { عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ } “üzerinde toprak bulunan... ki, üzerine şiddetli bir yağmur yağmış” kavlinden ötürü tekil olması daha uygundur.' Vâbil: Şiddetli yağmurdur. Allah Sübhânehu bu harcama yapan kimseyi, üzerinde toprak bulunan ve bakan kimsenin bitki bitiren verimli bir toprak zannettiği, fakat üzerine şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde toprağı üzerinden giderip geriye { صَلْداً } cascavlak, yani üzerindeki topraktan arınmış kuru ve çıplak bir taş olarak bıraktığı safvâna benzetmiştir. İşte bu gösteriş yapan kimse de böyledir; üzerinde toprak bulunan kaya üzerine yağan yağmurun fayda vermediği gibi onun harcaması da kendisine hiçbir fayda vermez. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler” kavli, yani gösteriş olarak yaptıklarından faydalanamazlar ve onun için hiçbir sevap bulamazlar demektir. Cümle müste'nefedir; sanki: 'O vakit onların durumu ne olacak?' denilmiş, buna cevaben de:

لَا يَقْدِرُونَ، إِلَخْ، وَالضَّمِيرَانِ لِلْمَوْصُولِ، أَيْ: كَالَّذِي، بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى، كَمَا فِي قوله تعالى: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا أَيِ: الْجِنْسُ، أَوِ الْجَمْعُ، أَوِ الْفَرِيقُ. قَوْلُهُ: وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ مفعول له، وتثبيتا: مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَهُوَ أَيْضًا مَفْعُولٌ لَهُ، أَيِ: الْإِنْفَاقُ لِأَجْلِ الِابْتِغَاءِ، وَالتَّثْبِيتُ، كَذَا قَالَ مَكِّيٌّ فِي الْمُشْكِلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ مَرْدُودٌ، لَا يَصِحُّ فِي تَثْبِيتًا أَنَّهُ مَفْعُولٌ مِنْ أَجْلِهِ، لِأَنَّ الْإِنْفَاقَ لَيْسَ مِنْ أَجْلِ التَّثْبِيتِ. قال: وابتغاء، نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَكَانَ يُتَوَجَّهُ فِيهِ النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِ مِنْ أَجْلِهِ، لَكِنَّ النَّصْبَ عَلَى الْمَصْدَرِ هُوَ الصَّوَابُ مِنْ جِهَةِ عَطْفِ الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ تَثْبِيتًا عَلَيْهِ، وابتغاء معناه: طلب، ومرضاة: مَصْدَرُ رَضِيَ، يَرْضَى، وَتَثْبِيتًا: مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ بِبَذْلِ أَمْوَالِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَسَائِرِ الْعِبَادَاتِ رِيَاضَةً لَهَا وَتَدْرِيبًا وَتَمْرِينًا، أَوْ يَكُونُ التَّثْبِيتُ بِمَعْنَى التَّصْدِيقِ، أَيْ: تَصْدِيقًا لِلْإِسْلَامِ نَاشِئًا مِنْ جِهَةِ أَنْفُسِهِمْ. وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي مَعْنَى هَذَا الْحَرْفِ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَتَثَبَّتُونَ أَنْ يَضَعُوا صَدَقَاتِهِمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: تصديقا ويقينا، روي ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: احْتِسَابًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَنَّ

{ لَا يَقْدِرُونَ } “güç yetiremezler...” ilah. İki zamir de mana itibariyle ism-i mevsûle, yani { كَالَّذِي } ifadesine döner; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “dalanlar gibi siz de daldınız” kavlinde olduğu gibidir; yani cins, çoğul veya bir topluluk [kastedilmiştir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Mallarını Allah'ın rızasını arayarak ve nefislerinden gelen bir sebatla harcayanların misali ise...” kavlindeki { ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } lafzının mef'ûlün leh olduğu, { وَتَثْبِيتاً } lafzının da ona matuf olup onun da mef'ûlün leh olduğu söylenmiştir; yani harcama, [Allah'ın rızasını] talep etmek ve [nefsi] sebatkâr kılmak içindir. Mekkî, el-Müşkil'de böyle demiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: "Bu görüş reddedilmiştir; { تَثْبِيتًا } kelimesinin mef'ûlün leh olması sahih değildir, zira infak sebat bulmak için yapılmaz." İbn Atiyye devamla şöyle demiştir: "{ ابْتِغاءَ } kelimesi, hâl mevkiinde masdar olarak mansub kılınmıştır. Aslında onda mef'ûlün leh üzere nasb da muhtemeldi; ancak yine bir masdar olan { تَثْبِيتًا } kelimesinin ona matuf olması cihetiyle masdar olarak nasb edilmesi doğru olandır." İbtiğâ (ابتغاء) kelimesinin anlamı talep etmektir; merzât (مرضاة) ise radıye-yerdâ (رَضِيَ - يَرْضَى) fiilinin masdarıdır. Tesbît (تثبيت) kelimesinin anlamı ise şudur: Onlar, nefislerini terbiye etmek, alıştırmak ve eğitmek maksadıyla mallarını harcayarak bizzat nefislerini iman ve diğer ibadetler üzere sabit tutarlar. Yahut tesbît kelimesi tasdik etmek anlamındadır; yani bizzat nefislerinden kaynaklanan bir şekilde İslâm'ı tasdik etmeleridir. Selef bu kelimenin anlamı hususunda ihtilaf etmiştir: el-Hasan ve Mücâhid: "Bunun anlamı, sadakalarını nereye koyacaklarını iyice araştırmaları (tetebbu etmeleri)dir" demiştir. Anlamının "tasdik ve kesin inanç (yakîn)" olduğu da söylenmiştir; bu rivayet İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Katâde ise: "Bunun manası, nefislerinden kaynaklanan bir sevap beklentisidir (ihtisabdır)" demiştir. Yine şöyle de denilmiştir: Şüphesiz

أَنْفُسَهُمْ لَهَا بَصَائِرُ، فَهِيَ تُثَبِّتُهُمْ عَلَى الْإِنْفَاقِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَثْبِيتًا. قَالَهُ الشَّعْبِيُّ، وَالسُّدِّيُّ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَأَبُو صَالِحٍ، وَهَذَا أَرْجَحُ مِمَّا قَبْلَهُ. يُقَالُ: ثَبَّتُّ فُلَانًا فِي هَذَا الْأَمْرِ أُثَبِّتُهُ تَثْبِيتًا، أَيْ: صَحَّحْتُ عَزْمُهُ، قَوْلُهُ:

Nefisleri basiretlere sahiptir; böylece onları Allah'a itaatte harcama yapmaya tam bir sebatla sebatkâr kılarlar. Bunu eş-Şa'bî, es-Süddî, İbn Zeyd ve Ebû Sâlih söylemiştir; bu görüş öncekilerden daha racihtir. Bir kimseye: 'Şu işte falancayı sebatkâr kıldım, onu tam bir sebatla sebatkâr kılarım' denildiğinde, azmini pekiştirdim anlamına gelir. Cenâb-ı Hakk'ın:

كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ الْجَنَّةُ: الْبُسْتَانُ، وَهِيَ: أَرْضٌ تَنْبُتُ فِيهَا الْأَشْجَارُ حَتَّى تُغَطِّيَهَا، مَأْخُوذَةٌ مِنْ لَفْظِ الْجِنِّ وَالْجَنِينِ لِاسْتِتَارِهَا. وَالرَّبْوَةُ: الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ ارْتِفَاعًا يَسِيرًا، وَهِيَ: مُثَلَّثَةُ الرَّاءِ، وَبِهَا قُرِئَ وَإِنَّمَا خَصَّ الرَّبْوَةَ: لِأَنَّ نَبَاتَهَا يَكُونُ أَحْسَنَ مِنْ غَيْرِهِ، مَعَ كَوْنِهِ لَا يَصْطَلِمُهُ الْبَرْدُ فِي الْغَالِبِ لِلَطَافَةِ هَوَائِهِ بِهُبُوبِ الرِّيَاحِ الْمُلَطِّفَةِ لَهُ، قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَهِيَ: رِيَاضُ الْحَزْنِ الَّتِي تَسْتَكْثِرُ الْعَرَبُ مِنْ ذِكْرِهَا، وَاعْتَرَضَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَ: إِنَّ رِيَاضَ الْحَزْنِ مَنْسُوبَةٌ إِلَى نَجْدٍ، لِأَنَّهَا خَيْرٌ مِنْ رِيَاضِ تِهَامَةَ، وَنَبَاتُ نَجْدٍ أَعْطَرُ، وَنَسِيمَهُ أَبْرَدُ وَأَرَقُّ، وَنَجْدٌ يُقَالُ لَهَا: حَزْنٌ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْمَذْكُورَةُ هُنَا مِنْ ذَاكَ، وَلَفْظُ الرَّبْوَةِ مَأْخُوذٌ مِنْ: رَبَا، يَرْبُو، إِذَا زَادَ.

{ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ } “yüksekçe bir tepedeki bahçenin durumu gibidir ki, üzerine şiddetli bir yağmur yağmış” kavlindeki Cennet: Bahçedir; o da ağaçların yeri örtecek derecede bittiği arazidir, gizlenip örtünmesinden dolayı cin ve cenîn lafzından alınmıştır. Rabve: Hafifçe yüksek olan yerdir. Râ harfinin üç harekesiyle de okunmuştur. Rabvenin tahsis edilmesi şundandır: Çünkü onun bitkisi diğerlerinden daha güzel olur; ayrıca onu latifleştiren rüzgârların esmesiyle havasının letafetinden ötürü genellikle soğuk vurup yok etmez. Taberî şöyle demiştir: 'O, Arapların çokça zikrettiği riyâdu'l-hazn'dır (yüksek arazilerin bahçeleridir).' İbn Atıyye ona itiraz ederek şöyle demiştir: 'Riyâdu'l-hazn Necid'e nispet edilir; çünkü o Tihâme bahçelerinden daha hayırlıdır, Necid'in bitkisi daha kokulu, esintisi daha serin ve incedir; Necid'e hazn da denir. Burada zikredilen ise ondan değildir.' Rabve lafzı arttığı/yükseldiği zaman kullanılan 'rebâ-yerbû' fiilinden alınmıştır.

وَقَالَ الْخَلِيلُ: الرَّبْوَةُ: أَرْضٌ مُرْتَفِعَةٌ طَيِّبَةٌ. وَالْوَابِلُ: الْمَطَرُ الشَّدِيدُ كَمَا تَقَدَّمَ، يُقَالُ: وبلت السماء، تبل، والأرض موبولة. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَخْذاً وَبِيلًا أَيْ: شَدِيدًا، وَضَرْبٌ وَبِيلٌ، وَعَذَابٌ وَبِيلٌ فَآتَتْ أُكُلَها بِضَمِّ الْهَمْزَةِ: الثَّمَرُ الَّذِي يُؤْكَلُ، كَقَوْلِهِ تعالى: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْجَنَّةِ إِضَافَةُ اخْتِصَاصٍ، كَسَرْجِ الْفَرَسِ، وَبَابِ الدَّارِ، قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: أُكْلَهَا، بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَسُكُونِ الْكَافِ تَخْفِيفًا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: بِتَحْرِيكِ الْكَافِ بِالضَّمِّ.

el-Halîl şöyle demiştir: 'Rabve, yüksek ve verimli topraktır.' Vâbil: Daha önce geçtiği gibi şiddetli yağmurdur; gök şiddetle yağdığında 'vebeleti's-semâü tebilü', araziye şiddetli yağmur yağdığında 'el-ardu mevbûleh' denir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { أَخْذاً وَبِيلًا } “şiddetli bir yakalayışla” kavli de bu kabildendir; yani şiddetli demektir; şiddetli vuruş ve şiddetli azap için de kullanılır. { فَآتَتْ أُكُلَها } “meyvesini vermiştir” hemzenin zammesiyle: Yenilen meyve demektir; nitekim Allah Teâlâ: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ } “Yemişlerini her zaman verir” buyurmuştur. Bunun cennete (bahçeye) izafeti, atın eyeri ve evin kapısı gibi ihtisas izafetidir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr tahfif amacıyla hemzenin zammesi ve kâfın sükûnu ile 'üklehâ' şeklinde okumuşlardır. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise kâf harfini damme ile harekeli olarak okumuşlardır.

وَقَوْلُهُ: ضِعْفَيْنِ أَيْ: مِثْلَيْ مَا كَانَتْ تُثْمِرُ بِسَبَبِ الْوَابِلِ. فَالْمُرَادُ بِالضَّعْفِ: الْمِثْلُ وَقِيلَ أَرْبَعَةُ أَمْثَالٍ، وَنَصْبُهُ عَلَى الْحَالِ مِنْ أُكُلَهَا، أَيْ: مُضَاعَفًا. قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ أَيْ: فَإِنَّ الطَّلَّ يَكْفِيهَا:

Cenâb-ı Hakk'ın: { ضِعْفَيْنِ } “iki kat” kavli; yani şiddetli yağmur sebebiyle normalde meyve verdiğinin iki misli demektir. Zı'f kelimesinden murat: Misildir; dört misli olduğu da söylenmiştir. Mansup oluşu ise { أُكُلَها } kelimesinden hâl olması sebebiyledir; yani katlanmış olarak demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ } “Şayet ona şiddetli yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter” kavli, yani çisenti ona yeter demektir.

وَهُوَ الْمَطَرُ الضَّعِيفُ الْمُسْتَدَقُّ الْقَطْرِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ وَغَيْرُهُ: وَتَقْدِيرُهُ: فَطَلٌّ يَكْفِيهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَقْدِيرُهُ:

O da damlası ince olan hafif yağmurdur. el-Müberred ve diğerleri şöyle demişlerdir: İfadenin takdiri: 'Bir çisenti ona yeter' şeklindedir. ez-Zeccâc ise takdirin:

فَالَّذِي يُصِيبُهَا طَلٌّ، وَالْمُرَادُ: أَنَّ الطَّلَّ يَنُوبُ مَنَابَ الْوَابِلِ فِي إِخْرَاجِ الثَّمَرَةِ ضِعْفَيْنِ. وَقَالَ قَوْمٌ: الطَّلُّ: النَّدَى.

'Ona isabet eden şey bir çisentidir' şeklinde olduğunu söylemiştir. Murad: Meyveyi iki kat çıkarmada çisentinin şiddetli yağmurun yerine geçmesidir. Bir topluluk: 'Tall, çiğ/nemdir' demiştir.

وَفِي الصِّحَاحِ الطَّلُّ: أَضْعَفُ الْمَطَرِ، وَالْجَمْعُ أَطْلَالٌ. قَالَ الْمَاوِرْدِيُّ: وَزَرْعُ الطَّلِّ أَضْعَفُ مِنْ زَرْعِ الْمَطَرِ.

es-Sıhâh'ta: 'Tall, yağmurun en hafifidir; çoğulu etlâldir' denmektedir. el-Mâverdî şöyle demiştir: 'Çisenti ile yetişen ekin, yağmurla yetişen ekinden daha zayıftır.'

وَالْمَعْنَى: أَنَّ نَفَقَاتِ هَؤُلَاءِ زَاكِيَةٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا تَضِيعُ بِحَالٍ وَإِنْ كَانَتْ مُتَفَاوِتَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يُعْتَبَرَ التَّمْثِيلُ مَا بَيْنَ حَالِهِمْ بِاعْتِبَارِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ النَّفَقَةِ الْكَثِيرَةِ وَالْقَلِيلَةِ، وَبَيْنَ الْجَنَّةِ الْمَعْهُودَةِ بِاعْتِبَارِ مَا أَصَابَهَا مِنَ الْمَطَرِ الْكَثِيرِ وَالْقَلِيلِ، فَكَمَا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَطَرَيْنِ يُضْعِفُ أُكُلَهَا، فَكَذَلِكَ نَفَقَتُهُمْ جَلَّتْ أَوْ قَلَّتْ بَعْدَ أَنْ يُطْلَبَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ زَاكِيَةً زَائِدَةً فِي أُجُورِهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ. قَرَأَ الزُّهْرِيُّ: بِالتَّاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ:

Mana şudur: Bu kimselerin harcamaları birbirinden farklı olsa bile hiçbir durumda zayi olmaksızın Allah katında bereketlidir. Temsilin, onlardan sadır olan çok ve az harcama bakımından onların halleri ile üzerine isabet eden çok ve az yağmur bakımından bilinen bahçe arasında kurulmuş kabul edilmesi de caizdir. Nasıl ki iki yağmurdan her biri bahçenin meyvesini katlıyorsa, aynı şekilde onların harcamaları da Allah rızası talep edildikten sonra çok olsun az olsun sevaplarında kat kat artan bereketli bir harcamadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavlini ez-Zührî noktalı ye ile [ya'melûne] okumuştur; cumhur ise:

بِالْفَوْقِيَّةِ، وَفِي هذا ترغيب لَهُمْ فِي الْإِخْلَاصِ مَعَ تَرْهِيبٍ مِنَ الرِّيَاءِ وَنَحْوِهِ، فَهُوَ: وَعْدٌ، وَوَعِيدٌ.

noktalı te ile [ta'melûne] okumuştur. Bunda gösteriş ve benzeri şeylerden sakındırma ile birlikte onları ihlâsa teşvik etme vardır; dolayısıyla bu bir vaad ve vaid (müjde ve tehdit) ifadesidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ عَنِ الرَّبِيعِ قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, O'nun: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “yedi başak bitiren bir tek tohumun durumu gibidir” kavli hakkında er-Rebî'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir:

«كَانَ مَنْ بَايَعَ النَّبِيَّ ﷺ عَلَى الْهِجْرَةِ وَرَابَطَ مَعَهُ بِالْمَدِينَةِ وَلَمْ يَذْهَبْ وَجْهًا إِلَّا بِإِذْنِهِ كَانَتْ لَهُ الْحَسَنَةُ بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، وَمَنْ بَايَعَ عَلَى الْإِسْلَامِ كَانَتِ الْحَسَنَةُ لَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلًا تَصَدَّقَ بِنَاقَةٍ مَخْطُومَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَكَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَبْعُمِائَةِ نَاقَةٍ كُلُّهَا مَخْطُومَةٌ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ خريم بْنِ فَاتِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «من أنفق نفقة

«Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hicret üzere biat eden, onunla birlikte Medine'de nöbet tutan (ikamet edip bekleyen) ve onun izni olmadan hiçbir yere gitmeyen kimse için bir iyilik yedi yüz katıyladır. İslâm üzere biat eden kimse için ise bir iyilik on misliyledir.» Müslim, Ahmed, en-Nesâî, el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan [radıyallâhu anh] tahriç ettiklerine göre bir adam Allah yolunda yuları takılı bir deve tasadduk etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet gününde bunun karşılığında sana, hepsi yuları takılmış yedi yüz deve vardır.» Ahmed, et-Tirmizî -ve bunu hasen saymıştır-, en-Nesâî, İbn Hibbân, el-Hâkim -ve bunu sahihlemiştir- ve Şu'ab[ü'l-Îmân]'da el-Beyhakî'nin Hureym b. Fâtik'ten [radıyallâhu anh] tahriç ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim bir nafaka harcarsa

فِي سَبِيلِ اللَّهِ كُتِبَ لَهُ سَبْعُمِائَةِ ضِعْفٍ» . وَأَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ. وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عُبَيْدَةَ وَزَادَ «وَمَنْ أَنْفَقَ عَلَى نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ أَوْ عَادَ مَرِيضًا فَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ النَّسَائِيُّ فِي الصَّوْمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَعَلِيٍّ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي أُمَامَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، وَجَابِرٍ، كُلُّهُمْ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال: «مَنْ أَرْسَلَ بِنَفَقَةٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَقَامَ فِي بَيْتِهِ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَبْعُمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَمَنْ غَزَا بِنَفْسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَنْفَقَ فِي وَجْهِهِ ذَلِكَ فَلَهُ بِكُلِّ دِرْهَمٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَبْعُمِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

«...Allah yolunda [bir nafaka harcarsa], kendisine yedi yüz kat yazılır.» Bunu Buhârî Târîh'inde Enes'in hadisinden tahriç etmiştir. Ahmed bunu Ebû Ubeyde'nin hadisinden tahriç etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: «Kim de kendisine ve ailesine harcarsa yahut bir hastayı ziyaret ederse iyilik on misliyledir.» en-Nesâî de oruç bölümünde benzerini tahriç etmiştir. İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim; İmrân b. Husayn, Ali, Ebû'd-Derdâ, Ebû Hüreyre, Ebû Ümâme, Abdullah b. Amr ve Câbir'in -hepsi de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ederek- şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Kim Allah yolunda bir nafaka gönderir de evinde oturursa, kıyamet gününde her dirhemine karşılık ona yedi yüz dirhem vardır. Kim de Allah yolunda bizzat gazaya çıkar ve o uğurda harcarsa, kıyamet gününde her dirhemine karşılık ona yedi yüz bin dirhem vardır.» Sonra şu ayeti okudu: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir”. Bunu İbn Mâce ayrıca Hasan b. Ali'nin hadisinden de tahriç etmiştir. Ahmed de Ebû Hüreyre'nin hadisinden şöyle dediğini tahriç etmiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ يُضَاعَفُ، الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ، إِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ، يَقُولُ اللَّهُ: إِلَّا الصَّوْمَ فَإِنَّهُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ» وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ. وأخرج الطبراني من حديث معاذ ابن جَبَلٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «طُوبَى لِمَنْ أَكْثَرَ فِي الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ لَهُ بِكُلِّ كَلِمَةٍ سَبْعِينَ أَلْفَ حَسَنَةٍ، كُلُّ حَسَنَةٍ مِنْهَا عَشْرَةُ أَضْعَافٍ» وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ طَرَفٍ مِنْ أَحَادِيثِ التَّضْعِيفِ لِلْحَسَنَاتِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً . وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ فِي أَجْرِ مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Âdemoğlunun her ameli katlanır; bir iyilik on mislinden yedi yüz kata, hatta Allah'ın dilediği miktara kadar artırılır. Allah şöyle buyurur: Ancak oruç müstesnadır; çünkü o benim içindir ve onun mükâfatını ben veririm.» Bunu Müslim de tahriç etmiştir. et-Taberânî, Muâz b. Cebel'in hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmiştir: «Allah yolunda cihatta Allah'ı çokça zikreden kimseye ne mutlu! Çünkü onun her kelimesine karşılık yetmiş bin iyilik vardır ve bu iyiliklerin her biri de on kattır.» İyiliklerin katlanmasına dair hadislerin bir kısmı Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } “Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç verir de, Allah da bunu ona kat kat fazlasıyla artırır” kavlinin tefsirinde geçmişti. Bir gaziyi donatan kimsenin ecri hakkında sahih hadisler varit olmuştur. Ebû Dâvûd ve -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim, Sehl b. Muâz'dan, o da babasından şöyle dediğini tahriç etmişlerdir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الصَّلَاةَ وَالصَّوْمَ وَالذِّكْرَ تُضَاعَفُ عَلَى النَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سَبْعَمِائَةِ ضِعْفٍ» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz namaz, oruç ve zikir; Allah yolundaki harcamaya yedi yüz kat katlanır.»

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «النَّفَقَةُ فِي الْحَجِّ كَالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِسَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Ahmed, el-Evsat'ta et-Taberânî ve Sünen'inde el-Beyhakî, Büreyde'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahriç etmişlerdir: «Hacdaki harcama, Allah yolundaki yedi yüz kat harcama gibidir.» İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan Yüce Allah'ın şu kavlinin tefsirinde şöyle dediğini tahriç etmiştir:

ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً إِنَّ أَقْوَامًا يَبْعَثُونَ الرَّجُلَ مِنْهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ يُنْفِقُ عَلَى الرَّجُلِ، أَوْ يُعْطِيهِ النَّفَقَةَ، ثُمَّ يَمُنُّ عَلَيْهِ وَيُؤْذِيهِ، يَعْنِي: أَنَّ هَذَا سَبَبُ النُّزُولِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ: فِي النَّهْيِ عَنِ الْمَنِّ وَالْأَذَى، وَفِي فَضْلِ الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَعَلَى الْأَقَارِبِ، وَفِي وُجُوهِ الْخَيْرِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهَا، فَهِيَ مَعْرُوفَةٌ فِي مَوَاطِنِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ صَدَقَةٍ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ، أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: قَوْلٌ مَعْرُوفٌ قَالَ: رَدٌّ جَمِيلٌ، تَقُولُ: يَرْحَمُكَ اللَّهُ، يَرْزُقُكَ اللَّهُ، وَلَا تَنْهَرْهُ، وَلَا تُغْلِظْ لَهُ الْقَوْلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنَّانٌ، وَذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ:

{ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً } “sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve eziyet etmeyenler”; [yani] birtakım topluluklar içlerinden bir adamı Allah yolunda sefere gönderirler veya bir adama harcama yaparlar yahut ona nafaka verirler, sonra da onun başına kakar ve ona eziyet ederlerdi; yani nüzul sebebi budur. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den benzerini tahriç etmişlerdir. Başa kakma ve eziyet etmekten nehiy hususunda, Allah yolunda, akrabalara ve hayır yollarına infak etmenin fazileti hakkında sahih hadisler varit olmuştur; bunları zikrederek sözü uzatmaya gerek yoktur, zira kendi yerlerinde bilinmektedir. İbn Ebî Hâtim, Amr b. Dînâr'dan şöyle dediğini tahriç etmiştir: Bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'a doğru sözden daha sevimli bir sadaka yoktur. Yüce Allah'ın: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً } “Güzel bir söz ve bir bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır” kavlini işitmedin mi?» İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan O'nun: { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir: “Güzel bir şekilde geri çevirmektir; 'Allah sana merhamet etsin, Allah sana rızık versin' dersin, onu azarlamazsın ve ona kaba söz söylemezsin.” İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Başa kakan cennete giremez; bu durum Allah'ın Kitabı'ndadır:

لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: صَفْوانٍ يَقُولُ: الْحَجَرُ فَتَرَكَهُ صَلْداً يَقُولُ: لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن عِكْرِمَةَ قَالَ: الْوَابِلُ: الْمَطَرُ. وَأَخْرَجَا عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْوَابِلُ: الْمَطَرُ الشَّدِيدُ قَالَ: وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لَا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا يَوْمَئِذٍ، كَمَا تَرَكَ هَذَا الْمَطَرُ هَذَا الْحَجْرَ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، أَنْقَى مِمَّا كَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَتَرَكَهُ صَلْداً قَالَ:

{ لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın”. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { صَفْوانٍ } “kaya” kavli hakkında: «Taş», { فَتَرَكَهُ صَلْداً } “onu çıplak [ve kaygan bir taş halinde] bırakır” kavli hakkında ise: «Üzerinde hiçbir şey kalmaz» dediğini tahriç etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den: «el-Vâbil (الْوَابِلُ): Yağmurdur» dediğini tahriç etmişlerdir. Yine her ikisi Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «el-Vâbil: Şiddetli yağmurdur. Bu, Allah'ın kıyamet gününde kâfirlerin amelleri için verdiği bir misaldir; o gün kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler (hiçbir şey elde edemezler), nitekim bu yağmur da bu taşı üzerinde hiçbir şey kalmamış, eskisinden daha temiz bir halde bırakmıştır.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { فَتَرَكَهُ صَلْداً } “onu çıplak [ve kaygan bir taş halinde] bırakır” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir:

يابسا، جافا، لَا يُنْبِتُ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِعَمَلِ الْمُؤْمِنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ قَالَ: تَصْدِيقًا وَيَقِينًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ قَالَ: يَتَثَبَّتُونَ أَيْنَ يَضَعُونَ أَمْوَالَهُمْ. وَأَخْرَجَا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا هَمَّ بِصَدَقَةٍ تَثَبَّتَ، فَإِنْ كَانَ لِلَّهِ أَمْضَاهُ، وَإِنْ خَالَطَهُ شَيْءٌ مِنَ الرِّيَاءِ أَمْسَكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: تَثْبِيتاً قَالَ: النِّيَّةُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرَّبْوَةُ: النَّشَزُ مِنَ الْأَرْضِ.

«Kuru, çorak, hiçbir şey bitirmez halde [bırakır].» İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den O'nun: { وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak için harcayanların durumu ise...” kavli hakkında: «Bu, Allah'ın müminin ameli için verdiği bir misaldir» dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, eş-Şa'bî'den O'nun: { وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “kendilerini sağlama bağlamak üzere” kavli hakkında: «Tasdik ve kesin bir inançla» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr, Ebû Sâlih'ten benzerini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr: «Mallarını nereye koyduklarını iyice araştırırlar» dediğini tahriç etmişlerdir. İkisi el-Hasan'dan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Kişi bir sadaka vermeye niyetlendiğinde iyice düşünür; eğer Allah içinse onu yerine getirir, şayet ona riyadan bir şey karışmışsa vazgeçerdi.» İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { تَثْبِيتاً } kavli hakkında: «Niyettir» dediğini tahriç etmiştir. el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- İbn Abbâs'tan: «er-Rabve (الرَّبْوَةُ): Yerin yüksek kısmıdır» dediğini tahriç etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الرَّبْوَةُ: الْأَرْضُ الْمُسْتَوِيَةُ الْمُرْتَفِعَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هِيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ الَّذِي لَا تَجْرِي فِيهِ الْأَنْهَارُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَطَلٌّ قَالَ: الندى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ الضَّحَّاكِ. قَالَ: الطَّلُّ: الرَّذَاذُ مِنَ الْمَطَرِ. يَعْنِي اللِّينَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَا عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِعَمَلِ الْمُؤْمِنِ يَقُولُ: لَيْسَ لِخَيْرِهِ خَلَفٌ، كَمَا لَيْسَ لِخَيْرِ هَذِهِ الْجَنَّةِ خَلَفٌ، عَلَى أَيِّ حَالٍ كَانَ، إِنْ أَصَابَهَا وابل وإن أصابها طل.

İbn Cerîr, Mücâhid'den: «er-Rabve: Düz ve yüksek arazidir» dediğini tahriç etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan: «O, içinde nehirlerin akmadığı yüksek yerdir» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Cerîr ondan Yüce Allah'ın: { فَطَلٌّ } “o zaman bir çisinti” kavli hakkında: «Çiğdir» dediğini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «et-Tall (الطَّلُّ): Çisenti halindeki yağmurdur; yani onun hafif olanıdır.» İkisi Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Bu, Allah'ın müminin ameli için verdiği bir misaldir; yani üzerine şiddetli yağmur da isabet etse çisinti de isabet etse, her ne halde olursa olsun, bu bahçenin hayrının kesintisi olmadığı gibi onun hayrının da kesintisi yoktur demektedir.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 266]

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) } “Herhangi biriniz ister mi ki, altından ırmaklar akan hurmalardan ve üzümlerden oluşan bir bahçesi olsun, içinde kendisi için her türlü meyve bulunsun, ona da yaşlılık gelip çatsın, bakıma muhtaç zayıf çocukları da olsun da, derken o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etsin de yanıversin? Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böyle açıklar. (266)”

الْوُدُّ: الْحُبُّ لِلشَّيْءِ مَعَ تَمَنِّيهِ، وَالْهَمْزَةُ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْفِعْلِ لِإِنْكَارِ الْوُقُوعِ، وَالْجَنَّةُ: تُطْلَقُ عَلَى الشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ، وَعَلَى الْأَرْضِ الَّتِي فِيهَا الشَّجَرُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى هُنَا لِقَوْلِهِ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ إِلَى الشَّجَرِ مِنْ دُونِ حَاجَةٍ إِلَى مُضَافٍ مَحْذُوفٍ وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِهِ، أَيْ: مِنْ تَحْتِ أَشْجَارِهَا وَهَكَذَا قَوْلُهُ: فَاحْتَرَقَتْ لَا يُحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا عَلَى الثَّانِي فَيُحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِهِ، أَيْ: فَاحْتَرَقَتْ أَشْجَارُهَا، وَخُصَّ النَّخِيلُ وَالْأَعْنَابُ بِالذِّكْرِ مَعَ قَوْلِهِ: لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ

el-Vudd (الْوُدُّ): Bir şeyi temenni etmekle birlikte sevmektir. Fiilin başına gelen hemze [eyevveddü], vuku bulmasını inkâr içindir. el-Cennet (الْجَنَّةُ): Birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlara da, içinde ağaç bulunan araziye de denir. Birincisi burada daha uygundur; çünkü { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan” kavlinde zamirin hazfedilmiş bir tamlanana (muzafa) ihtiyaç duyulmaksızın ağaçlara dönmesi sağlanır. İkinci veche göre ise bunun takdir edilmesi gerekir; yani “ağaçlarının altından” [demektir]. Aynı şekilde O'nun: { فَاحْتَرَقَتْ } “yanıversin” kavlinde birinci veche göre bir tamlanan takdirine gerek yoktur; ikinci veche göre ise takdir edilmesi gerekir, yani “ağaçları yandı” [demektir]. { لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “içinde kendisi için her türlü meyve bulunsun” kavliyle birlikte hurma ve üzümlerin özellikle zikredilmesi,

لِكَوْنِهِمَا أَكْرَمَ الشَّجَرِ، وَهَذِهِ الْجُمَلُ صِفَاتٌ لِلْجَنَّةِ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَأَصابَهُ الْكِبَرُ قِيلَ: عَاطِفَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: تَكُونَ مَاضٍ عَلَى مُسْتَقْبَلٍ وَقِيلَ: عَلَى قَوْلِهِ: يَوَدُّ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى إِذْ تَكُونُ فِي مَعْنَى: كَانَتْ، وَقِيلَ: إِنَّهَا وَاوُ الْحَالِ، أَيْ: وَقَدْ أَصَابَهُ الْكِبَرُ وَهَذَا أَرْجَحُ. وَكِبَرُ السِّنِّ: هُوَ مَظِنَّةُ شِدَّةِ الْحَاجَةِ، لِمَا يَلْحَقُ صَاحِبُهُ مِنَ الْعَجْزِ عَنْ تَعَاطِي الْأَسْبَابِ. وَقَوْلُهُ: وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي أَصَابَهُ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ لَهُ ذُرِّيَّةً ضُعَفَاءَ، فَإِنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ كِبَرِ السِّنِّ وَضَعْفِ الذُّرِّيَّةِ كَانَ تَحَسُّرُهُ عَلَى تِلْكَ الْجَنَّةِ فِي غَايَةِ الشِّدَّةِ. وَالْإِعْصَارُ: الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ الَّتِي تَهُبُّ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ كَالْعَمُودِ، وَهِيَ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: الزَّوْبَعَةُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الزَّوْبَعَةُ: رَئِيسٌ مِنْ رُؤَسَاءِ الْجِنِّ، وَمِنْهُ سُمِّي الْإِعْصَارُ زَوْبَعَةً، وَيُقَالُ: أُمُّ زَوْبَعَةَ: وَهِيَ رِيحٌ تُثِيرُ الْغُبَارَ وَيَرْتَفِعُ إِلَى السَّمَاءِ كَأَنَّهُ عَمُودٌ وَقِيلَ: هِيَ رِيحٌ تُثِيرُ سَحَابًا ذَاتَ رَعْدٍ وَبَرْقٍ. وَقَوْلُهُ: فَاحْتَرَقَتْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَأَصابَها، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَمْثِيلُ مَنْ يَعْمَلُ

bunların ağaçların en değerlisi olmasındandır. Bu cümleler bahçenin sıfatlarıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَصابَهُ الْكِبَرُ } “ona da yaşlılık gelip çatsın” kavlindeki vâv'ın, { تَكُونَ } kavline geçmişin geleceğe atfı olarak matuf olduğu söylenmiştir; { يَوَدُّ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir; { تَكُونَ } fiili { كَانَتْ } anlamında olduğu için manaya hamledildiği de söylenmiştir; hal vâv'ı olduğu da söylenmiştir, yani “ona yaşlılık gelip çatmışken” [demektir] ve bu daha tercihe şayandır. Yaşlılık, sahibine sebeplere teşebbüs etmekten acizlik eriştiği için ihtiyacın en şiddetli olduğu yerdir. O'nun: { وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ } “bakıma muhtaç zayıf çocukları da olsun” kavli, { أَصابَهُ } fiilindeki zamirden haldir; yani “zayıf çocukları varken” [demektir]. Şüphesiz yaşlılık ile neslin zayıflığını bir arada toplayan kimsenin o bahçeye duyacağı hasret son derece şiddetli olur. el-İ'sâr (الْإِعْصَارُ): Yerden göğe doğru sütun gibi esen şiddetli rüzgârdır ki buna kasırga (ez-zevbea) denir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. el-Cevherî şöyle der: “ez-Zevbea: Cin reislerinden bir reistir, bundan dolayı kasırgaya zevbea denilmiştir. Ümmü zevbea da denir: O, tozu savuran ve sanki bir sütun gibi göğe yükselen rüzgârdır.” Şimşekli ve gök gürültülü bulutları savuran bir rüzgâr olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاحْتَرَقَتْ } “yanıversin” kavli, { فَأَصابَها } kavline atıftır. Bu ayet, bir hayır işleyip

خَيْرًا وَيَضُمُّ إِلَيْهِ مَا يُحْبِطُهُ فَيَجِدُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ شِدَّةِ حَاجَتِهِ إِلَيْهِ لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ بِحَالِ مَنْ لَهُ هَذِهِ الْجَنَّةُ الْمَوْصُوفَةُ وَهُوَ مُتَّصِفٌ بِتِلْكَ الصِّفَةِ.

ardından onu boşa çıkaracak şeyleri ekleyen ve böylece kıyamet gününde ona en çok muhtaç olduğu anda onun ne besleyen ne de açlığı gideren bir şey olduğunu gören kimsenin durumunun, bu niteliklere sahipken söz konusu özelliklerde bir bahçesi olan kimsenin durumuna bir temsilidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ يَوْمًا لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَ تَرَوْنَ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ؟ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ قَالُوا: اللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ: قُولُوا نَعْلَمُ أَوْ لَا نَعْلَمُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: Ömer bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına: “Bu ayetin ne hakkında indiğini düşünüyorsunuz: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ } “Herhangi biriniz ister mi ki... bir bahçesi olsun”?” dedi. Onlar: “Allah daha iyi bilir” dediler. Ömer: “Biliyoruz veya bilmiyoruz deyin” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs:

فِي نَفْسِي مِنْهَا شَيْءٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ! فَقَالَ عُمَرُ: يَا ابْنَ أَخِي قُلْ وَلَا تُحَقِّرْ نَفْسَكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ضُرِبَتْ مَثَلًا لِعَمَلٍ، قَالَ عُمَرُ: أَيُّ عمل؟ قال ابن عباس: لرجل عنى يَعْمَلُ لِطَاعَةِ اللَّهِ، ثُمَّ بَعَثَ اللَّهُ لَهُ الشَّيْطَانَ فَعَمِلَ فِي الْمَعَاصِي حَتَّى أَغْرَقَ عَمَلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُمَرَ قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضُرِبَ لِإِنْسَانِ يَعْمَلُ عَمَلًا صَالِحًا حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ آخِرِ عُمُرِهِ أَحْوَجَ مَا يَكُونُ إِلَيْهِ عَمِلَ عَمَلَ السُّوءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ قَالَ: رِيحٌ فيها سموم شديدة.

“Ey Müminlerin Emîri, bu konuda benim aklımda bir şey var!” dedi. Ömer: “Ey kardeşimin oğlu, söyle, kendini küçük görme!” dedi. İbn Abbâs: “Bir amel için darbımesel yapılmıştır” dedi. Ömer: “Hangi amel?” dedi. İbn Abbâs: “Allah'a itaat için amel eden, sonra da Allah'ın kendisine şeytanı musallat ettiği ve amellerini batırıncaya kadar günahlar işleyen zengin bir adam için” dedi. İbn Cerîr, Ömer'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: “Bu, salih amel işleyen, nihayet ömrünün sonuna gelip de o amele en çok muhtaç olduğu sırada kötü amel işleyen bir insan için verilmiş bir misaldir.” Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın: { إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ } “içinde ateş bulunan bir kasırga” kavli hakkında: “İçinde şiddetli samyeli olan bir rüzgârdır” dediğini tahriç etmişlerdir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦٧ الى ٢٧١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 267-271]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩) وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩) وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١) } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın iyilerinden harcayın. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir, övülmeye layıktır. (267) Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size çirkinliği emreder. Allah ise size katından bir bağışlama ve lütuf vadeder. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir. (268) O, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır. (269) Her ne harcar veya ne nezrederseniz, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (270) Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir! Şayet onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (271)”

قَوْلُهُ: مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ أَيْ: مِنْ جَيِّدِ مَا كَسَبْتُمْ، وَمُخْتَارِهِ، كَذَا قَالَ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ:

O'nun: { مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın... iyilerinden” kavli, yani: Kazandıklarınızın kalitelisinden ve seçkin olanından [harcayın] demektir; cumhur böyle demiştir. Bir grup da şöyle demiştir:

إِنَّ مَعْنَى الطَّيِّبَاتِ هُنَا: الْحَلَالُ، وَلَا مَانِعَ مِنِ اعْتِبَارِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّ جَيِّدَ الْكَسْبِ وَمُخْتَارَهُ إِنَّمَا يُطْلَقُ عَلَى الْحَلَالِ عِنْدَ أَهْلِ الشَّرْعِ، وَإِنْ أَطْلَقَهُ أَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى مَا هُوَ جَيِّدٌ فِي نَفْسِهِ حَلَالًا كَانَ أَوْ حَرَامًا، فَالْحَقِيقَةُ الشَّرْعِيَّةُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى اللُّغَوِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَيْ: وَمِنْ طَيِّبَاتِ مَا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ، وَحُذِفَ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، وَهِيَ النَّبَاتَاتُ وَالْمَعَادِنُ وَالرِّكَازُ. قَوْلُهُ: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ أَيْ: لَا تَقْصِدُوا الْمَالَ الرَّدِيءَ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِفَتْحِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ وَتَخْفِيفِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ:

Buradaki tayyibâtın manası helaldir. İki hususu birlikte dikkate almaya da bir engel yoktur; zira kazancın kalitelisi ve seçkini şeriat ehline göre ancak helal olana denir; lügat ehli ise helal veya haram olsun bizzat kendisi iyi olan şeye bu ismi verse de şer'î hakikat lügavî olandan öncedir. O'nun: { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızın...” kavli, yani: Ve sizin için yerden çıkardığımız şeylerin iyilerinden [harcayın] demektir; önceki ifadenin buna delalet etmesinden ötürü hazfedilmiştir ki bunlar da bitkiler, madenler ve rikâzdır (gömülü hazineler). Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } “adi/kötü şeyleri... kalkışmayın” kavli, yani kötü mala yönelmeyin demektir. Cumhur bunu muzâraat harfinin fethası ve ye'nin şeddesizliği ile [lâ teyemmemû] okumuştur; İbn Kesîr ise:

بِتَشْدِيدِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: «وَلَا تَأْمَمُوا» وَهِيَ لُغَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو مُسْلِمِ بْنُ خَبَّابٍ: بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْمِيمِ. وَحَكَى أَبُو عمرو: أن ابن مسعود قرأ: «تؤمّموا» بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْمَضْمُومَةِ، وَفِي الْآيَةِ الْأَمْرُ بِإِنْفَاقِ الطَّيِّبِ، وَالنَّهْيُ عَنْ إِنْفَاقِ الْخَبِيثِ. وَقَدْ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ: إِلَى أَنَّ الْآيَةَ فِي الصَّدَقَةِ الْمَفْرُوضَةِ، وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهَا تَعُمُّ صَدَقَةَ الْفَرْضِ وَالتَّطَوُّعِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَسَيَأْتِي مِنَ الأدلة ما يؤيد هذا، وتقديم الظرف

...şeddelenmesiyle [okumuştur]. İbn Mes‘ûd ise «وَلَا تَأْمَمُوا» “ve yönelmeyin” şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. Ebû Müslim b. Habbâb [kelimenin başındaki] üst noktalı harfin (tâ) zammesi ve mîmin kesresiyle [tü'mimû şeklinde] okumuştur. Ebû Amr ise İbn Mes‘ûd'un zammeli harften sonra gelen bir hemze ile «تؤمّموا» (tü'emmimû) şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Âyette temiz/iyi olandan infak edilmesi emredilmekte, kötü/bayağı olandan infak edilmesi ise nehyedilmektedir. Seleften bir grup, âyetin farz olan sadaka (zekât) hakkında olduğu görüşüne varmıştır; diğerleri ise farz ve nâfile sadakayı kapsadığı görüşüne gitmiştir ki zâhir olan da budur. Bunu destekleyecek deliller ileride gelecektir. Zarfın öne geçirilmesi ise...

فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ تُنْفِقُونَ يُفِيدُ التَّخْصِيصَ، أَيْ: لَا تَخُصُّوا الْخَبِيثَ بِالْإِنْفَاقِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: لَا تَقْصِدُوا الْمَالَ الْخَبِيثَ مُخَصِّصِينَ الْإِنْفَاقَ بِهِ، قَاصِرِينَ لَهُ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّكُمْ لَا تَأْخُذُونَهُ فِي مُعَامَلَاتِكُمْ فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ، هَكَذَا بَيَّنَ مَعْنَاهُ الْجُمْهُورُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ:

{ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “infak etmeye” kavlinde tahsis ifade eder; yani infakı sadece kötü olana has kılmayın [demektir]. Cümle hal olarak mansub mahaldedir; yani infakı ona has kılarak, sadece onunla sınırlandırarak kötü mala yönelmeyin. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ } “kendinizin... alabileceğiniz” kavli, yani: Hiçbir zaman muamelelerinizde onu alacak durumda değilken [demektir]; cumhur anlamını böyle açıklamıştır. Bir rivayette ise bunun anlamının:

وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ لَوْ وَجَدْتُمُوهُ فِي السُّوقِ يُبَاعُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ هُوَ مِنْ أَغْمَضَ الرَّجُلُ فِي أَمْرِ كَذَا: إِذَا تَسَاهَلَ وَرَضِيَ بِبَعْضِ حَقِّهِ وَتَجَاوَزَ وَغَضَّ بَصَرَهُ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

çarşıda satılırken bulsanız dahi onu almayacağınız [olduğu söylenmiştir]. O'nun: { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “ancak göz yumarak” kavli; kişi bir konuda müsamaha gösterip hakkının bir kısmına razı olduğunda, vazgeçip ona göz yumduğunda söylenen “ağmada'r-raculü fî emri kezâ” (أَغْمَضَ الرَّجُلُ فِي أَمْرِ كَذَا) ifadesindendir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِلَى كَمْ وَكَمْ أَشْيَاءُ مِنْكِ تُرِيبُنِي ... أُغْمِضُ عَنْهَا لَسْتُ عَنْهَا بِذِي عَمَى

Senden bana şüphe veren nice şeyler oldu ki... / Kör olmadığım halde onlara göz yumdum.

وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ مُخَفَّفًا. وَرُوِيَ عَنْهُ: أَنَّهُ قَرَأَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْغَيْنِ وَكَسْرِ الْمِيمِ مُشَدِّدَةً، وَكَذَلِكَ قَرَأَ قَتَادَةُ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى مِنْ هَاتَيْنِ الْقِرَاءَتَيْنِ: إِلَّا أَنْ تَهْضِمُوا سَوْمَهَا مِنَ الْبَائِعِ مِنْكُمْ، وَعَلَى الثَّانِيَةِ: إِلَّا أَنْ تَأْخُذُوا بِنُقْصَانٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ تَخْرُجُ عَلَى التَّجَاوُزِ أَوْ عَلَى تَغْمِيضِ الْعَيْنِ، لِأَنَّ أَغْمَضَ بِمَنْزِلَةِ غَمَّضَ، وَعَلَى أَنَّهَا بِمَعْنَى حَتَّى، أَيْ: حَتَّى تَأْتُوا غَامِضًا مِنَ التَّأْوِيلِ وَالنَّظَرِ فِي أَخْذِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الشَّيْطَانِ وَاشْتِقَاقُهُ. وَيَعِدُكُمْ: مَعْنَاهُ يُخَوِّفُكُمُ الْفَقْرَ، أَيْ: بِالْفَقْرِ لِئَلَّا تُنْفِقُوا، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا. وَقُرِئَ «الْفُقْرَ» : بِضَمِّ الْفَاءِ وَهِيَ لُغَةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:

ez-Zührî te'nin fethası ve mîm'in şeddesiz kesresi ile [tağmıdû] okumuştur. Ondan te'nin dammesi, gayn'ın fethası ve mîm'in şeddeli kesresi ile [tuğammedû] okuduğu da rivayet edilmiştir; Katâde de böyle okumuştur. Bu iki kıraatten birincisine göre mana: Sizden satıcı olan kimseye karşı onun fiyatını düşürmeniz müstesna; ikincisine göre ise: Eksiltilerek almanız müstesnadır. İbn Atiyye şöyle der: Cumhurun kıraati müsamaha göstermeye veya göz yummaya hamledilir; zira ağmada (أَغْمَضَ), gammaza (غَمَّضَ) yerindedir. Ya da “hattâ” (حَتَّى) manasında olmasına hamledilir; yani onu alma konusunda kapalı bir yoruma ve ince düşünceye varıncaya kadar [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” kavlinde şeytanın anlamı ve iştikakı daha önce geçmişti. { يَعِدُكُمْ } kavminin manası: İnfak etmeyesiniz diye sizi fakirlikle korkutur demektir; dolayısıyla bu ayet bir önceki ayetle irtibatlıdır. Bir lügat olarak fâ harfinin dammesiyle «el-fukr» da okunmuştur. el-Cevherî şöyle der:

وَالْفُقْرُ: لُغَةٌ فِي الْفَقْرِ، مِثْلُ الضَّعْفِ، وَالضُّعْفِ. وَالْفَحْشَاءُ: الْخَصْلَةُ الْفَحْشَاءُ، وَهِيَ الْمَعَاصِي، وَالْإِنْفَاقُ فِيهَا، وَالْبُخْلُ عَنِ الْإِنْفَاقِ فِي الطَّاعَاتِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالْفَاحِشُ عِنْدَ الْعَرَبِ: الْبَخِيلُ. انْتَهَى. وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ:

el-Fukr (الْفُقْرُ), tıpkı ed-da'f (الضَّعْف) ve ed-du'f (الضُّعْف) gibi, el-fakr kelimesinde bir lügattir. el-Fahşâ (الْفَحْشَاءُ): Çirkin haslettir ki o da günahlar, günahlarda harcama yapmak ve itaatlerde infaktan cimrilik etmektir. el-Keşşâf'ta şöyle denmiştir: “Arapların katında el-fâhiş: Cimri olandır.” Söz bitti. Tarafe b. el-Abd'ın şu sözü de bundandır:

أَرَى الْمَوْتَ يَعْتَامُ الْكِرَامَ وَيَصْطَفِي ... عَقِيلَةَ مَالِ الْفَاحِشِ الْمُتَشَدِّدِ

Ölümün cömertleri seçip aldığını, / pek cimri ve katı olanın malının en kıymetlisini seçip götürdüğünü görüyorum.

وَلَكِنَّ الْعَرَبَ وَإِنْ أَطْلَقَتْهُ عَلَى الْبَخِيلِ فَذَلِكَ لَا يُنَافِي إِطْلَاقَهُمْ لَهُ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الْمَعَاصِي، وَقَدْ وَقَعَ كَثِيرًا فِي كَلَامِهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا الْوَعْدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: إِذَا أُطْلِقَ فَهُوَ فِي الْخَيْرِ، وَإِذَا قُيِّدَ: فَقَدْ يُقَيَّدُ تَارَةً بِالْخَيْرِ وَتَارَةً بِالشَّرِّ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمِنْهُ أَيْضًا مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ تَقْيِيدِ وَعْدِ الشَّيْطَانِ بِالْفَقْرِ، وَتَقْيِيدِ وَعْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالْمَغْفِرَةِ، وَالْفَضْلِ. وَالْمَغْفِرَةُ:

Fakat Araplar bu kelimeyi cimri hakkında kullansalar da, bu onların diğer günahlar hakkında kullanmalarına engel teşkil etmez; nitekim kelamlarında bu çokça vuku bulmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا } “Allah ise size katından bir bağışlama ve lütuf vadeder” kavline gelince: el-Va'd (الْوَعْدُ) kelimesi Arap kelamında mutlak olarak kullanıldığında hayır hakkındadır; kayıtlandığında ise bazen hayırla bazen de şerle kayıtlanabilir. Yüce Allah'ın: { النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah'ın inkâr edenlere vadettiği ateştir” kavli de bundandır. Yine bu ayette şeytanın vaadinin fakirlikle, Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'ın vaadinin ise mağfiret ve lütufla kayıtlanmış olması da bu kabildendir. Mağfiret:

السَّتْرُ عَلَى عِبَادِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِذُنُوبِهِمْ وَكَفَّارَتِهَا، وَالْفَضْلُ: أَنْ يُخْلِفَ عَلَيْهِمْ أَفْضَلَ مِمَّا أَنْفَقُوا، فَيُوَسِّعَ لَهُمْ فِي أَرْزَاقِهِمْ، وَيُنْعِمَ عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ بِمَا هُوَ أَفْضَلُ وَأَكْثَرُ وَأَجَلُّ وَأَجْمَلُ. قَوْلُهُ: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ هِيَ الْعِلْمُ وَقِيلَ: الْفَهْمُ، وَقِيلَ: الْإِصَابَةُ فِي الْقَوْلِ، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الْجَمِيعِ شُمُولًا أَوْ بَدَلًا وَقِيلَ:

Dünyada ve ahirette kullarının günahlarını örtmesi ve onları bağışlamasıdır; fazl (lütuf) ise harcadıklarından daha hayırlısını onların arkasından vermesi, böylece rızıklarını genişletmesi ve ahirette onlara daha hayırlı, daha çok, daha yüce ve daha güzel nimetler bahşetmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ } “O, hikmeti... verir” kavlindeki [hikmet], ilimdir; fehim (anlayış) olduğu da söylenmiştir, sözde isabet olduğu da söylenmiştir. Kapsayıcılık veya bedel yoluyla hepsine hamledilmesine bir engel yoktur. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّهَا النُّبُوَّةُ وَقِيلَ: الْعَقْلُ وَقِيلَ: الْخَشْيَةُ وَقِيلَ: الْوَرَعُ، وَأَصْلُ الْحِكْمَةِ: مَا يَمْنَعُ مِنَ السَّفَهِ، وَهُوَ كُلُّ قَبِيحٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أَعْطَاهُ خَيْرًا كَثِيرًا، أَيْ: عَظِيمًا قَدْرُهُ، جليلا خطره. وقرأ الزهري ويعقوب: «ومن يؤت الْحِكْمَةَ» عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالْأَلْبَابُ: الْعُقُولُ، وَاحِدُهَا لُبٌّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِيهِ، قَوْلُهُ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ مَا: شَرْطِيَّةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيِ: الَّذِي أَنْفَقْتُمُوهُ، وَهَذَا بَيَانٌ لحكم عام يشمل كل صدقة

[Hikmetin] nübüvvet olduğu da söylenmiştir; akıl olduğu, [Allah] korkusu olduğu ve takva/vera olduğu da söylenmiştir. Hikmetin aslı ise sefehten (akılsızlıktan), yani her türlü çirkin davranıştan alıkoyan şeydir. [Ayetteki] mana şudur: Allah kime hikmeti vermişse, muhakkak ona çok, yani değeri pek büyük ve mertebesi pek yüce bir hayır vermiştir. Zührî ve Ya'kûb [bu kelimeyi]: « وَمَنْ يُؤْتِ الْحِكْمَةَ » şeklinde malûm (etken) çatı ile okumuştur; cumhur ise meçhul (edilgen) çatı ile okumuştur. el-Elbâb (الْأَلْبَابُ) kelimesi akıllar demektir, tekili lübb (لُبٌّ) kelimesidir ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ } “Harcadığınız her türlü nafaka...” kavlindeki mâ (مَا) şartiyye edatıdır; mevsûle olması da caizdir. Âid zamir hazfedilmiştir, yani: “harcadığınız şey” [takdirindedir]. Bu, her sadakayı içine alan genel bir hükmün beyanıdır

مَقْبُولَةٍ وَغَيْرِ مَقْبُولَةٍ، وَكُلَّ نَذْرٍ مَقْبُولٍ أَوْ غَيْرِ مَقْبُولٍ. وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ فِيهِ مَعْنَى الْوَعْدِ لِمَنْ أَنْفَقَ وَنَذَرَ عَلَى الْوَجْهِ الْمَقْبُولِ، وَالْوَعِيدُ لِمَنْ جَاءَ بِعَكْسِ ذَلِكَ. وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ مَعَ كَوْنِ مَرْجِعِهِ شَيْئَيْنِ، هُمَا: النَّفَقَةُ وَالنَّذْرُ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهَا، أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ، ثُمَّ حُذِفَ أَحَدُهُمَا اسْتِغْنَاءً بِالْآخَرِ، قَالَهُ النَّحَّاسُ وَقِيلَ: إِنَّ مَا كَانَ الْعَطْفُ فِيهِ بِكَلِمَةِ «أَوْ» كَمَا فِي قَوْلِكَ: زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو، فَإِنَّهُ يُقَالُ: أَكْرَمْتُهُ وَلَا يقال أكرمتها، والأولى أن يقال إن العطف بأو يَجُوزُ فِيهِ الْأَمْرَانِ: تَوْحِيدُ الضَّمِيرِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها . وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً

makbul olsun olmasın her sadakayı, makbul olsun olmasın her nezri içine alan genel bir hükmün beyanıdır. O'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesiz Allah onu bilir” kavlinde, makbul şekilde harcayan ve adakta bulunan kimseye bir vaad, bunun aksini getiren kimseye ise bir tehdit (vaîd) manası vardır. Zamirin mercii nafaka ve nezir olmak üzere iki şey olduğu halde zamir tekil getirilmiştir; çünkü takdir şöyledir: “Ne infak ederseniz muhakkak Allah onu bilir, yahut ne nezrederseniz muhakkak Allah onu bilir”; sonra biriyle yetinilerek diğeri hazfedilmiştir; bunu en-Nehhâs söylemiştir. “Ev” (أَوْ) kelimesi ile atfedilen şeylerde, senin “Zeyd ev Amr” (Zeyd veya Amr) sözünde olduğu gibi “ona ikram ettim” denilip “ikisine ikram ettim” denilemeyeceği de söylenmiştir. Ev ile atıfta her iki durumun da caiz olduğunu söylemek daha evladır: Bu ayette ve Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” kavlinde ve O'nun: { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Kim bir hata veya bir günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” kavlinde

، وَتَثْنِيَتُهُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما وَمِنَ الْأَوَّلِ فِي الْعَطْفِ بِالْوَاوِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

olduğu gibi zamirin tekil kılınması caiz olduğu gibi; Yüce Allah'ın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “İster zengin olsun ister fakir, Allah her ikisine de daha yakındır” kavlinde olduğu gibi tesniye kılınması da caizdir. Vâv ile atıfta birincisine örnek İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür:

فَتُوضِحَ فَالْمِقْرَاةِ لَمْ يَعْفُ رَسْمُهَا ... لِمَا نسجتها مِنْ جَنُوبٍ وَشَمْأَلِ

Tûdih ve el-Mıkrât'ın izleri silinmedi; / çünkü güney ve kuzey rüzgârları orayı dokuyup durdu.

وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şairin şu sözü de bundandır:

نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفُ

Biz yanımızdakinden, sen de yanındakinden / razısın; fikirler ise farklıdır.

وَمِنْهُ: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها وقيل: إنه إذا وحد الضَّمِيرُ بَعْدَ ذِكْرِ شَيْئَيْنِ أَوْ أَشْيَاءَ فَهُوَ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ، أَيْ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ الْمَذْكُورَ، وَبِهِ جَزَمَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَرَجَّحَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَذَكَرَ مَعْنَاهُ كَثِيرٌ مِنَ النُّحَاةِ فِي مُؤَلَّفَاتِهِمْ. قَوْلُهُ: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ أَيْ: مَا لِلظَّالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ- بِمَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ الْإِثْمِ لِمُخَالَفَةِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْإِنْفَاقِ فِي وجوه الخير- من أنصار ينصرونهم ويمنعونهم مِنْ عِقَابِ اللَّهِ، بِمَا ظَلَمُوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ، وَالْأَوْلَى الْحَمْلُ عَلَى الْعُمُومِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ لما يفيده السياق: أي: ما للظالمين بِأَيِّ مَظْلَمَةٍ كَانَتْ مِنْ أَنْصَارٍ. قَوْلُهُ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ قُرِئَ: بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ، وَبِكَسْرِهِمَا وَبِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، وَبِكَسْرِ النُّونِ وَإِخْفَاءِ حَرَكَةِ الْعَيْنِ. وَقَدْ حَكَى النَّحْوِيُّونَ فِي «نِعِمَّ» : أَرْبَعَ لُغَاتٍ، وَهِيَ هَذِهِ الَّتِي قُرِئَ بِهَا، وَفِي هَذَا نَوْعُ تَفْصِيلٍ لِمَا أُجْمِلَ فِي الشَّرْطِيَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، أَيْ:

{ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها } “Altın ve gümüşü yığıp da onları harcamayanlar” ayeti de bundandır. İki şey veya daha fazla şey zikredildikten sonra zamir tekil kılındığında bunun “el-mezkûr” (zikredilen şey) teviliyle olduğu, yani “muhakkak Allah zikredileni bilir” takdirinde olduğu da söylenmiştir; İbn Atiyye bunu kesin bir dille belirtmiş, el-Kurtubî tercih etmiş ve birçok nahivci de eserlerinde bu manayı zikretmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” kavli, yani: Allah'ın hayır yollarına infak etme emrine muhalefet ederek içine düştükleri günahtan ötürü kendilerine zulmedenlerin, nefislerine yaptıkları zulüm sebebiyle kendilerine yardım edecek ve onları Allah'ın azabından koruyacak hiçbir yardımcıları yoktur demektir. Siyakın ifade ettiği mana gereğince tahsis etmeksizin genele hamletmek daha evladır; yani: Hangi zulüm olursa olsun zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir!” kavli: Nûn'un fethası ve ayn'ın kesrasıyla, ikisinin kesrasıyla, nûn'un kesrası ve ayn'ın sükûnuyla, nûn'un kesrası ve ayn'ın harekesinin ihtilâsı (gizlenmesi) ile okunmuştur. Nahivciler «ni'imme» kelimesinde dört lügat nakletmişlerdir ki bunlar kendisiyle okunan kıraatlerdir. Bunda daha önce geçen şart cümlesinde mücmel olan hususun bir nevi tafsilatı vardır; yani:

إِنْ تُظْهِرُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّ شَيْئًا إِظْهَارُهَا، وَإِنْ تُخْفُوهَا وتصيبوا بِهَا مَصَارِفَهَا مِنَ الْفُقَرَاءِ فَالْإِخْفَاءُ خَيْرٌ لَكُمْ.

Sadakaları açıklarsanız, onu açıklamak ne güzel bir şeydir! Şayet onları gizler ve fakirlerden olan yerlerine ulaştırırsanız, gizlemek sizin için daha hayırlıdır.

وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، لَا فِي صَدَقَةِ الْفَرْضِ، فَلَا فَضِيلَةَ لِلْإِخْفَاءِ فِيهَا، بَلْ قَدْ قِيلَ: إِنَّ الْإِظْهَارَ فِيهَا أَفْضَلُ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ الْإِخْفَاءَ أَفْضَلُ فِي الْفَرْضِ وَالتَّطَوُّعِ. قَوْلُهُ:

Müfessirlerin cumhuru, bu ayetin farz sadaka hakkında değil, nafile sadaka hakkında olduğu görüşüne gitmiştir; dolayısıyla onda gizlemenin bir fazileti yoktur, hatta farzda açığa vurmanın daha efdal olduğu söylenmiştir. Bir topluluk ise gizlemenin farzda da nafilede de daha efdal olduğunu söylemiştir. O'nun:

وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ، وقتادة، وابن إسحاق: نكفر بالنون والرفع. وقرأ ابن عامر، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ: بِالْيَاءِ وَالرَّفْعِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَنَافِعٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ وَفَتْحِ الْفَاءِ وَالْجَزْمِ. وقرأ الحسين ابن عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ بِالنُّونِ وَنَصْبِ الرَّاءِ. فَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ جَوَابًا بَعْدَ الْفَاءِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مبتدأ محذوف. ومن يقرأ بِالْجَزْمِ فَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْفَاءِ وَمَا بَعْدَهَا. وَمَنْ قَرَأَ بِالنَّصْبِ فَعَلَى تَقْدِيرِ: أَنْ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَالرَّفْعُ هَاهُنَا الْوَجْهُ الْجَيِّدُ، وَأَجَازَ الْجَزْمَ بتأويل: وإن تخفوها يكن الإخفاء خيرا

{ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “[Allah] kötülüklerinizden bir kısmını da örter” [kavline gelince;] Ebû Amr, İbn Kesîr, Ebû Bekr rivayetinde Âsım, Katâde ve İbn İshâk, nûn ile ve merfû olarak [ { نُكَفِّرُ } şeklinde] okumuşlardır. İbn Âmir ve Hafs rivayetinde Âsım ise yâ ile ve merfû olarak [ { يُكَفِّرُ } şeklinde] okumuşlardır. el-A‘meş, Nâfi‘, Hamza ve el-Kisâî, nûn ile ve meczûm olarak [ { نُكَفِّرْ } şeklinde] okumuşlardır. İbn Abbâs, iki noktalı tâ ile, fâ harfinin fethası ve meczûm olarak [ { تُكَفَّرْ } şeklinde] okumuştur. el-Huseyn b. Alî el-Cu‘fî ise nûn ile ve râ harfinin nasbıyla [ { نُكَفِّرَ } şeklinde] okumuştur. Merfû olarak okuyanın kıraatinde bu fiil, fâ harfinden sonra cevap konumunda bulunan cümlenin mahalline matuftur veya mahzûf bir mübtedânın haberidir. Meczûm olarak okuyanın kıraatinde fâ harfine ve sonrasına matuftur. Mensûb olarak okuyanın kıraatinde ise [gizli bir] «en» (أَنْ) takdirine dayanır. Sîbeveyh şöyle demiştir: “Burada merfû okuyuş güzel olan vecihtir.” O, «Şayet onları gizlerseniz, gizlemek sizin için daha hayırlı olur ve [günahlarınızı] örter» teviliyle meczûm okumayı da caiz görmüştür.

لَكُمْ وَيُكَفِّرْ، وَبِمِثْلِ قَوْلِ سِيبَوَيْهِ قَالَ الْخَلِيلُ. وَمَنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ سَيِّئاتِكُمْ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: شَيْئًا مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ عَنْ فِرْقَةٍ أَنَّهَا زَائِدَةٌ، وَذَلِكَ عَلَى رَأْيِ الْأَخْفَشِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَذَلِكَ مِنْهُمْ خَطَأٌ.

Sîbeveyh'in sözünün bir benzerini el-Halîl de söylemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “günahlarınızdan” kavlindeki { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir; yani kötülüklerinizden bir kısmını [örter demektir]. et-Taberî bir fırkadan bunun zâid olduğunu nakletmiştir ki bu el-Ahfeş'in görüşüne göredir. İbn Atiyye: “Bu onlardan bir hatadır” demiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ قَالَ: مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ يَعْنِي: مِنَ الْحَبِّ وَالثَّمَرِ وَكُلِّ شَيْءٍ عَلَيْهِ زَكَاةٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ قَالَ: مِنَ التِّجَارَةِ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ: مِنَ الثِّمَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عن البراء ابن عَازِبٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ قَالَ: نَزَلَتْ فِينَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، كُنَّا أَصْحَابَ نَخْلٍ وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي مِنْ نَخْلِهِ عَلَى قَدْرِ كَثْرَتِهِ وَقِلَّتِهِ، وَكَانَ الرَّجُلُ يَأْتِي بِالْقِنْوِ وَالْقِنْوَيْنِ فَيُعَلِّقُهُ فِي الْمَسْجِدِ، وَكَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ، فَكَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا جَاعَ أَتَى الْقِنْوَ فَضَرَبَهُ بِعَصَاهُ فَيَسْقُطُ الْبُسْرُ وَالتَّمْرُ فَيَأْكُلُ، وَكَانَ نَاسٌ مِمَّنْ لَا يَرْغَبُ فِي الْخَيْرِ يَأْتِي الرَّجُلُ بِالْقِنْوِ فِيهِ الشِّيصُ وَالْحَشَفُ وَبِالْقِنْوِ قَدِ انْكَسَرَ فَيُعَلِّقُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ قَالَ: لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أُهْدِيَ إِلَيْهِ مِثْلُ مَا أَعْطَى لَمْ يَأْخُذْهُ إِلَّا عَلَى إِغْمَاضٍ وَحَيَاءٍ، قَالَ: فَكُنَّا بَعْدَ ذَلِكَ يَأْتِي أَحَدُنَا بِصَالِحِ مَا عِنْدَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:

İbn Cerîr, Ali b. Ebî Tâlib'den Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın... iyilerinden harcayın” kavli hakkında: «Altın ve gümüşten [harcayın]», { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızın...” kavli hakkında ise: «Yani ekin, meyve ve üzerinde zekât olan her şeyden» dediğini tahriç etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Mücâhid'den: { أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ } “Kazandıklarınızın... iyilerinden harcayın” kavli hakkında: «Ticaret kazancından», { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızın...” kavli hakkında ise: «Meyvelerden» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, -sahih olduğunu belirterek- et-Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim ve Sünen'inde el-Beyhakî, Berâ b. Âzib'den O'nun: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ } “Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın” kavli hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Bu ayet biz Ensar topluluğu hakkında indi. Biz hurma sahibi kimselerdik; kişi hurmasından çokluğuna ve azlığına göre getirirdi. Adam bir veya iki hurma salkımı getirir ve onu mescide asardı; Suffe ehlinin ise yiyeceği yoktu. Onlardan biri acıktığında salkımın yanına gelir, sopasıyla ona vurur, ham ve olgun hurmalar düşer, o da yerdi. Hayra rağbet etmeyen birtakım kimseler ise içinde içi boş ve çürük hurmalar bulunan salkımı yahut kırılmış salkımı getirip asardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın iyilerinden harcayın. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz adi/kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın” ayetini indirdi.» Dedi ki: «Eğer birinize verdiği şeyin benzeri hediye edilseydi, ancak göz yumarak ve utanarak alırdı.» Dedi ki: «Bundan sonra her birimiz yanında bulunanın en iyisini getirir oldu.» Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini tahriç etmiştir:

ذُكِرَ لَنَا أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَكُونُ لَهُ الْحَائِطَانِ فَيَنْظُرُ إِلَى أَرْدَئِهِمَا تَمْرًا فَيَتَصَدَّقُ بِهِ وَيَخْلِطُ بِهِ الْحَشَفَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَعَابَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَنَهَاهُمْ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حميد عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ فَجَاءَ رَجُلٌ بِتَمْرٍ رَدِيءٍ فأمر النبي ﷺ الَّذِي يَخْرُصُ النَّخْلَ أَنْ لَا يُجِيزَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى الْآيَةَ هَذِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بالصدقة، فجاء رجل بكبائس من هذه السخل: يعني: الشيص، فوضعه، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَنْ جَاءَ بِهَذَا؟ وَكَانَ كُلُّ مَنْ جَاءَ بِشَيْءٍ نُسِبَ إِلَيْهِ، فَنَزَلَتْ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ الْآيَةَ. وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ لونين من التمر أن يوجدا فِي الصَّدَقَةِ: الْجُعْرُورُ وَلَوْنُ الْحُبَيْقِ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَشْتَرُونَ الطَّعَامَ الرَّخِيصَ وَيَتَصَدَّقُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَنْ قول الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا الْآيَةَ، فَقَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ، كَانَ الرَّجُلُ يَعْمِدُ إِلَى التَّمْرِ فَيَصْرِمُهُ فَيَعْزِلُ الْجَيِّدَ نَاحِيَةً، فَإِذَا جَاءَ صَاحِبُ الصَّدَقَةِ أَعْطَاهُ مِنَ الرَّدِيءِ. وَأَخْرَجَ ابن جرير،

[...şöyle dediğini tahriç etmişlerdir]: «Bize anlatıldığına göre bir adamın iki hurma bahçesi bulunurdu da hurması daha adi/kötü olanına bakar, onu sadaka olarak verir ve içine çürük hurmayı (haşef) karıştırırdı. Bunun üzerine ayet indi; Allah onların bu yaptığını ayıpladı ve onları bundan nehyetti.» Abd b. Humeyd, Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fıtır sadakasını emrettiğinde bir adam kalitesiz hurma getirdi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hurmayı tahmin eden görevliye (hâris) bunu kabul etmemesini emretti. Yüce Allah da bu ayeti indirdi.» Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, ed-Dârekutnî, el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Sehl b. Huneyf'ten şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakayı emretti. Bir adam şu sahilden -yani döllenmemiş/cılız hurma (şîs)- salkımlar getirdi ve onu koydu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkıp: «Bunu kim getirdi?» buyurdu. Her kim bir şey getirirse o kendisine nispet edilirdi. Bunun üzerine: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } “kötüsünü kastetmeyin...” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadakada yer alması bakımından iki çeşit hurmayı yasakladı: Cu'rûr ve Habîk çeşidi hurma.» İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı ucuz yiyecek satın alıp sadaka verirlerdi. Bunun üzerine Allah: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!...” ayetini indirdi.» İbn Cerîr, Abîde es-Selmânî'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Ali b. Ebî Tâlib'e Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا } “Ey iman edenler! Harcayın...” kavlini sordum; şöyle dedi: “Bu ayet farz kılınan zekât hakkında indi. Kişi hurmaya yönelir, onu toplar ve iyisini bir tarafa ayırırdı; sadaka toplayıcısı geldiğinde ise ona kötüsünden verirdi.”» İbn Cerîr tahriç etmiştir...

وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ قَالَ: الْمَعْرِفَةُ بِالْقُرْآنِ نَاسِخِهِ وَمَنْسُوخِهِ، مُحْكَمِهِ وَمُتَشَابِهِهِ، وَمُقَدَّمِهِ وَمُؤَخَّرِهِ، وَحَلَالِهِ وَحَرَامِهِ، وَأَمْثَالِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ: أَنَّهَا الْقُرْآنُ، يَعْنِي: تَفْسِيرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ: أَنَّهَا النُّبُوَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّهَا الْفِقْهُ فِي الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ قَالَ: قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ وَالْفِكْرَةَ فِيهِ.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “O, hikmeti dilediğine verir” kavli hakkında: «Kur'an'ı; nâsihini ve mensûhunu, muhkemini ve müteşâbihini, mukaddemini ve muahharını, helalini ve haramını ve darbımesellerini bilmektir» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Merdûye ondan: «O, Kur'an'dır, yani tefsiridir» dediğini tahriç etmiştir. İbnü'l-Münzir ondan: «O, nübüvvettir» dediğini tahriç etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan: «O, Kur'an'da fıkıhtır (derin anlayıştır)» dediğini tahriç etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû'd-Derdâ'dan: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ } “O, hikmeti... verir” kavli hakkında: «Kur'an okumak ve onun üzerinde düşünmektir» dediğini tahriç etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: هِيَ: الْكِتَابُ وَالْفَهْمُ بِهِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ النَّخَعِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هِيَ: الْكِتَابُ، يُؤْتِي إِصَابَتَهُ مَنْ يَشَاءُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الْإِصَابَةُ فِي الْقَوْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: هِيَ الْخَشْيَةُ لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ قَالَ: يُحْصِيهِ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي نَذْرِ الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ كَقَوْلِهِ ﷺ: «لَا نَذْرَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ» وَقَوْلِهِ: «مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلَا يَعْصِهِ» وَقَوْلِهِ: «النَّذْرُ مَا ابْتُغِي بِهِ وَجْهُ اللَّهِ» وَثَبَتَ عَنْهُ فِي كَفَّارَةِ النَّذْرِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ الْآيَةَ، قَالَ: فَجَعَلَ السِّرَّ فِي التَّطَوُّعِ يَفْضُلُ عَلَانِيَتَهَا سَبْعِينَ ضِعْفًا، وَجَعَلَ صَدَقَةَ الْفَرِيضَةِ عَلَانِيَتَهَا أَفْضَلَ مِنْ سِرِّهَا بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ ضِعْفًا. وَكَذَلِكَ جَمِيعُ الْفَرَائِضِ وَالنَّوَافِلِ فِي الْأَشْيَاءِ كُلِّهَا.

İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den şöyle dediğini tahriç etmiştir: «O, Kitap ve onu anlamaktır.» en-Nehaî'den de benzerini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «O, Kitaptır; dilediğine onda isabet etmeyi verir.» Abd b. Humeyd ondan: «O, sözde isabettir» dediğini tahriç etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû'l-Âliye'den: «O, Allah korkusudur» dediğini tahriç etmiştir. Matar el-Varrâk'tan da benzerini tahriç etmiştir. İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den benzerini tahriç etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesiz Allah onu bilir” kavli hakkında: «Onu sayıp kaydeder» dediğini tahriç etmişlerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den itaat ve isyan adakları hususunda Sahîh'te ve başka yerlerde sabit olan rivayetler bilinmektedir; nitekim onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a isyan olan şeyde adak yoktur», «Kim Allah'a itaat etmeyi adarsa O'na itaat etsin; kim de O'na isyan etmeyi adarsa O'na isyan etmesin» ve «Adak, kendisiyle Allah'ın rızası talep edilen şeydir» hadisleri böyledir. Yine adağın kefareti hususunda da kendisinden rivayet edilenler bilinmektedir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ } “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir!” ayeti hakkında şöyle dediğini tahriç etmişlerdir: «Nafilede gizliyi açığından yetmiş kat üstün kıldı; farz sadakada ise açığı gizlisinden yirmi beş kat üstün kıldı. Bütün meselelerdeki farzlar ve nafileler de böyledir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ الْآيَةَ، قَالَ: كَانَ هَذَا يُعْمَلُ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ بَرَاءَةٌ، فَلَمَّا نَزَلَتْ بَرَاءَةٌ بِفَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ وَتَفْصِيلَهَا انْتَهَتِ الصَّدَقَاتُ إِلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا مَنْسُوخٌ. وَقَوْلُهُ: فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ قَالَ: مَنْسُوخٌ، نَسَخَ كُلَّ صَدَقَةٍ فِي الْقُرْآنِ الْآيَةُ الَّتِي فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ: إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ صَدَقَةِ السِّرِّ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ مرفوعة.

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } “Sadakaları açıkça verirseniz...” ayeti hakkında şöyle dediğini tahriç etmiştir: «Bu, Berâe (Tevbe) Suresi inmeden önce uygulanıyordu. Berâe Suresi farz sadakalar ve onların ayrıntılarıyla inince sadakalar onda son buldu.» İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } “Sadakaları açıkça verirseniz...” ayeti hakkında: «Bu mensuhtur» dediğini tahriç etmiştir. O'nun: { فِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Mallarında isteyen ve mahrum olan için belirli bir hak vardır” kavli hakkında da: «Mensuhtur; Tevbe Suresi'ndeki: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ } “Sadakalar ancak fakirler içindir” ayeti Kur'an'daki bütün sadakaları neshetmiştir» demiştir. Gizli sadakanın fazileti hakkında merfû sahih hadisler varit olmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٢ الى ٢٧٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 272-274]

لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤)

{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) } “Onları hidayete erdirmek sana ait değildir; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne harcarsanız kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için harcarsınız. Hayır namına ne harcarsanız size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız. (272) [Sadakalar], kendilerini Allah yoluna adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayalarından dolayı, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın. İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler. Hayır namına ne harcarsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. (273) Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler var ya, işte onların mükâfatı Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (274)”

قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ أَيْ: لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْكَ أَنْ تَجْعَلَهُمْ مَهْدِيِّينَ، قَابِلِينَ لِمَا أُمِرُوا بِهِ وَنُهُوا عَنْهُ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ هِدَايَةً تُوصِلُهُ إِلَى الْمَطْلُوبِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ، وَفِيهَا الِالْتِفَاتُ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ السَّبَبِ الَّذِي نَزَلَتْ لِأَجْلِهِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مِنْ خَيْرٍ كُلُّ مَا يصدق عليه اسم الخير كائنا

Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek senin görevin değildir” kavli; yani onları hidayete ermiş, kendilerine emredilen ve yasaklanan şeyleri kabul eden kimseler kılmak senin üzerine vacip değildir. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Lakin Allah dilediğini doğru yola iletir”; onu arzu edilen hedefe ulaştıracak bir hidayet ile [iletir]. Bu cümle, itiraziyyedir (ara cümledir) ve onda iltifat sanatı vardır. Bu ayetin iniş sebebi ileride gelecektir. O'nun: { مِنْ خَيْرٍ } “Hayırdan” kavlinden murat ise; her ne olursa olsun üzerine 'hayır' ismi sadık gelen (hayır denilebilen) her şeydir.

مَا كَانَ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ تُنْفِقُونَ كَائِنًا مِنْ خَيْرٍ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ النَّفَقَةَ الْمُعْتَدَّ بِهَا الْمَقْبُولَةَ إِنَّمَا هِيَ مَا كَانَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: أَيْ: لِابْتِغَاءِ وَجْهِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: يُوَفَّ إِلَيْكُمْ أَيْ: أَجْرُهُ وَثَوَابُهُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّضْعِيفِ. قَوْلُهُ: لِلْفُقَراءِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ أَوْ بِمَحْذُوفٍ: أَيِ: اجْعَلُوا ذَلِكَ لِلْفُقَرَاءِ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِنْفَاقُكُمْ لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِالْغَزْوِ أَوِ الْجِهَادِ وَقِيلَ: مُنِعُوا عَنِ التَّكَسُّبِ لما هم فيه من الضعف: الذين لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ لِلتَّكَسُّبِ بِالتِّجَارَةِ وَالزِّرَاعَةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ بِسَبَبِ ضَعْفِهِمْ، قِيلَ: هُمْ فُقَرَاءُ الصُّفَّةِ وَقِيلَ:

ve bu hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmektedir; yani “hayır cinsinden olan her ne harcarsanız” demektir. Sonra geçerli ve makbul olan nafakanın ancak Allah Teâlâ'nın rızası için yapılan nafaka olduğunu beyan etmiştir; yani: Allah rızasını talep etmek için [harcarsınız demektir]. O'nun: { يُوَفَّ إِلَيْكُمْ } “size eksiksiz ödenir” kavli, yani: Katlama hususunda daha önce zikredilen şekliyle onun ecri ve mükâfatı [size ödenir demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { لِلْفُقَراءِ } “[Sadakalar], ... fakirler içindir” kavli, { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ } “Hayır namına ne harcarsanız” kavline veya mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani: “Bunu fakirler için kılın” demektir. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: “İnfakınız, Allah yolunda gaza veya cihat sebebiyle { أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } alıkonulan fakirler içindir” [demektir]. İçinde bulundukları zayıflıktan ötürü kazanç sağlamaktan alıkonuldukları da söylenmiştir: Zayıflıkları sebebiyle ticaret, ziraat ve benzeri yollarla kazanç sağlamak için { لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen” kimselerdir. Bunların Suffe fakirleri olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:

كُلُّ مَنْ يَتَّصِفُ بِالْفَقْرِ وَمَا ذُكِرَ مَعَهُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مِنْ أَحْوَالِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ مَا يُوجِبُ الْحُنُوَّ عَلَيْهِمْ وَالشَّفَقَةَ بِهِمْ، وَهُوَ كَوْنُهُمْ مُتَعَفِّفِينَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَإِظْهَارِ الْمَسْكَنَةِ بِحَيْثُ يَظُنُّهُمُ الْجَاهِلُ بِهِمْ أَغْنِيَاءَ. وَالتَّعَفُّفُ: تَفَعُّلٌ، وَهُوَ بِنَاءُ مُبَالَغَةٍ، مِنْ عَفَّ عَنِ الشَّيْءِ: إِذَا أَمْسَكَ عَنْهُ وَتَنَزَّهَ عَنْ طَلَبِهِ، وَفِي «يَحْسَبُهُمْ» لُغَتَانِ: فَتْحُ السِّينِ، وَكَسْرُهَا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَالْفَتْحُ أَقْيَسُ. لِأَنَّ الْعَيْنَ مِنَ الْمَاضِي مَكْسُورَةٌ، فَبَابُهَا أَنْ تَأْتِيَ فِي الْمُضَارِعِ مَفْتُوحَةً. فَالْقِرَاءَةُ بِالْكَسْرِ عَلَى هَذَا حَسَنَةٌ وَإِنْ كَانَتْ شَاذَّةً. وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنَ التَّعَفُّفِ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ وَقِيلَ لِبَيَانِ الْجِنْسِ. قَوْلُهُ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ أَيْ: بِرَثَاثَةِ ثِيَابِهِمْ، وَضَعْفِ أَبْدَانِهِمْ، وَكُلِّ مَا يُشْعِرُ بِالْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ. وَالْخِطَابُ إِمَّا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْمُخَاطَبَةِ، وَالسِّيمَا مَقْصُورَةً:

Fakirlikle ve onunla birlikte zikredilen şeylerle nitelenen her kimsedir. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ o fakirlerin, durumlarını bilmeyen kimsenin kendilerini zengin sanacağı derecede istemekten ve düşkünlük göstermekten iffetli ve hayâlı olmaları gibi onlara şefkat ve merhamet göstermeyi gerektiren hallerini zikretmiştir. et-Teaffüf (التَّعَفُّفُ): Tefe''ul (تَفَعُّل) babındandır ve mübalağa kalıbıdır; bir şeyden el çekip onu istemekten sakındığında söylenen “affe ani'ş-şey'” (عَفَّ عَنِ الشَّيْءِ) kökünden gelir. { يَحْسَبُهُمُ } fiilinde iki lügat vardır: Sîn harfinin fethası ve kesrası. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: “Fetha kıyasa daha uygundur; çünkü geçmiş zamanın aynü'l-fiili kesralıdır, dolayısıyla onun kuralı muzaride fethalı gelmesidir.” Buna göre kesralı kıraat şaz olsa da güzeldir. { مِنَ التَّعَفُّفِ } “iffet ve hayalarından dolayı” kavlindeki { مِنْ } ibtida-i gaye içindir; beyan-ı cins için olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” kavli, yani: Elbiselerinin eskiliği, bedenlerinin zayıflığı ve fakirlik ile ihtiyacı hissettiren her türlü şeyle [onları tanırsın demektir]. Hitap ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ya da hitaba muhatap olabilecek her kimseyedir. Maksûr olarak es-Sîmâ (السِّيمَا):

الْعَلَامَةُ، وَقَدْ تُمَدُّ. وَالْإِلْحَافُ: الْإِلْحَاحُ فِي الْمَسْأَلَةِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اللِّحَافِ، سُمِّيَ بِذَلِكَ: لِاشْتِمَالِهِ عَلَى وُجُوهِ الطَّلَبِ فِي الْمَسْأَلَةِ كَاشْتِمَالِ اللحاف على التغطية. ومعنى قوله: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً أَنَّهُمْ لَا يَسْأَلُونَهُمْ أَلْبَتَّةَ، لَا سُؤَالَ إِلْحَاحٍ، وَلَا سُؤَالَ غَيْرِ إِلْحَاحٍ. وَبِهِ قَالَ الطَّبَرِيُّ وَالزَّجَّاجُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَوَجْهُهُ: أَنَّ التَّعَفُّفَ صِفَةٌ ثَابِتَةٌ لَهُمْ لَا تُفَارِقُهُمْ، وَمُجَرَّدُ السُّؤَالِ يُنَافِيهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ إذا سَأَلُوا بِتَلَطُّفٍ وَلَا يُلْحِفُونَ فِي سُؤَالِهِمْ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ تَوَجُّهِ النَّفْيِ إِلَى الْقَيْدِ دُونَ الْمُقَيَّدِ، لَكِنَّ صِفَةَ التَّعَفُّفِ تُنَافِيهِ، وَأَيْضًا كَوْنُ الْجَاهِلِ بِهِمْ يَحْسَبُهُمْ أَغْنِيَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَعَ عَدَمِ السُّؤَالِ أَلْبَتَّةَ. وَقَوْلُهُ: بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ يُفِيدُ زِيَادَةَ رَغْبَتِهِمْ فِي الْإِنْفَاقِ وَشِدَّةَ حِرْصِهِمْ عَلَيْهِ، حَتَّى أَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ ذَلِكَ لَيْلًا وَلَا نَهَارًا، وَيَفْعَلُونَهُ سِرًّا وَجَهْرًا عِنْدَ أَنْ تَنْزِلَ بِهِمْ حَاجَةُ الْمُحْتَاجِينَ، وَيَظْهَرَ لَدَيْهِمْ فَاقَةُ الْمُفْتَاقِينَ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ عَلَى جَمِيعِ الْأَحْوَالِ.

İşarettir (alamettir); bazen med ile de [es-sîmâ'] okunur. el-İlhâf (الْإِلْحَافُ): İstemede ısrarcı ve yüzsüz olmaktır; örtü manasındaki lihâftan (اللِّحَاف) türemiştir. Örtünün üzerini tamamen kaplaması gibi, istemedeki bütün talep yollarını kapsadığı için böyle isimlendirilmiştir. O'nun: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler” kavlinin anlamı: İster ısrarlı ister ısrarsız olsun, insanlardan kesinlikle hiçbir şey istemezler demektir. et-Taberî ve ez-Zeccâc böyle demiş olup müfessirlerin cumhurunun görüşü de budur. Bunun vechi şudur: İffet ve hayâ, onlardan ayrılmayan sabit bir sıfattır; sırf istemek dahi buna ters düşer. Murâdın, istediklerinde nezaketle istedikleri ve isteklerinde ısrarcı ve yüzsüz olmadıkları olduğu da söylenmiştir; nefyin mukayyede değil de kayda yönelmesinden dolayı zahir olan bu olsa bile, iffet ve hayâ sıfatı bunu nefyeder; ayrıca durumlarını bilmeyenin onları zengin sanması da ancak hiçbir şekilde istememeleriyle mümkün olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “gece ve gündüz” kavli, infaka olan rağbetlerinin fazlalığını ve ona karşı düşkünlüklerinin şiddetini ifade eder; öyle ki gece olsun gündüz olsun bunu bırakmazlar, ihtiyaç sahiplerinin ihtiyacı kendilerine ulaştığında ve muhtaçların fakirliği karşılarına çıktığında her vakitte ve her durumda bunu gizli ve açık olarak yaparlar.