Binûn

Bakara Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَدُخُولُ الْفَاءِ فِي خَبَرِ الْمَوْصُولِ أَعْنِي قَوْلَهُ: فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى سَبَبِيَّةِ مَا قَبْلَهَا لِمَا بَعْدَهَا وَقِيلَ:

Mevsûlün haberine -yani: { فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ } “mükâfatları onlarındır” kavline- fâ harfinin dâhil olması, öncesinin sonrasına sebep olduğuna delâlet etmesi içindir. Şöyle de denilmiştir:

هِيَ لِلْعَطْفِ، وَالْخَبَرُ لِلْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ.

O [fâ harfi] atıf içindir ve mevsûlün haberi mahzuftur; yani: [Müminlerden] infak edenler de vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يَرْضَخُوا لِأَنْسَابِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ فَرَخَّصَ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ عَنْهُ قال أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَأْمُرُنَا أَنْ لَا نَتَصَدَّقَ إِلَّا عَلَى أَهْلِ الْإِسْلَامِ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَمَرَ بِالصَّدَقَةِ بَعْدَهَا عَلَى كُلِّ مَنْ سَأَلَكَ مِنْ كُلِّ دِينٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ

Abd b. Humeyd, Nesâî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, Beyhakî es-Sünen'inde ve Ziyâ el-Muhtâre'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Müşriklerden olan akrabalarına yardımda bulunmaktan hoşlanmıyorlardı. Bunun üzerine: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” ayetinden { وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ } “ve size asla haksızlık edilmez” kavline kadar [olan kısım] indi ve onlara ruhsat verildi. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Ziyâ ondan şöyle rivayet etmişlerdir: Bu ayet inene kadar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bize sadece İslâm ehline sadaka vermemizi emrederdi. Bu ayet indikten sonra ise hangi dinden olursa olsun senden isteyen herkese sadaka verilmesini emretti. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Hanefiyye'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أُنَاسٌ مِنَ الْأَنْصَارِ لَهُمْ نَسَبٌ وَقَرَابَةٌ مِنْ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وكان يتقون أن لا يتصدّقوا عليهم ويريدوهم أَنْ يُسْلِمُوا، فَنَزَلَتْ: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَمْرٍو الْهِلَالِيِّ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَتَصَدَّقُ عَلَى فُقَرَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ قَالَ فِي قَوْلِهِ: وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ قَالَ: إِذَا أَعْطَيْتَ لِوَجْهِ اللَّهِ فَلَا عَلَيْكَ مَا كَانَ عَمَلُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: هُمْ أَصْحَابُ الصُّفَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمْ مُهَاجِرُو قُرَيْشٍ بِالْمَدِينَةِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ أُمِرُوا بِالصَّدَقَةِ عَلَيْهِمْ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: حَصَرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِلْغَزْوِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تِجَارَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ أَصَابَتْهُمُ الْجِرَاحَاتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَصَارُوا زَمْنَى. فَجَعَلَ لَهُمْ فِي أَمْوَالِ الْمُسْلِمِينَ حَقًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ قَالَ: لَا يَسْتَطِيعُونَ تِجَارَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ قَالَ: دَلَّ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمْ، وَجَعَلَ نَفَقَاتِهِمْ لَهُمْ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَضَعُوا نَفَقَاتِهِمْ فِيهِمْ، وَرَضِيَ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ قال: التخشع. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ أَنَّ مَعْنَاهُ: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمُ الْجُهْدَ مِنَ الْحَاجَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ قَالَ: رَثَاثَةُ ثِيَابِهِمْ. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ التَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ، وَاللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ، إِنَّمَا الْمِسْكِينُ الَّذِي يَتَعَفَّفُ، وَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ: لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا» وَقَدْ وَرَدَ فِي تَحْرِيمِ الْمَسْأَلَةِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ إِلَّا لِذِي سُلْطَانٍ أَوْ فِي أَمْرٍ لَا يَجِدُ مِنْهُ بُدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَدِيٍّ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَرِيبٍ الْمُلَيْكِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ فِي أَصْحَابِ الْخَيْلِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ نَحْوَهُ قَالَ: فِيمَنْ لَا يَرْبُطُهَا خُيَلَاءَ وَلَا رِيَاءً وَلَا سُمْعَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حَنَشٍ الصَّنْعَانِيِّ: أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُمُ الَّذِينَ يَعْلِفُونَ الْخَيْلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، كَانَتْ لَهُ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ، فَأَنْفَقَ بِاللَّيْلِ دِرْهَمًا، وَبِالنَّهَارِ دِرْهَمًا، وَدِرْهَمًا سِرًّا، وَدِرْهَمًا عَلَانِيَةً. وَعَبْدُ الْوَهَّابِ ضَعِيفٌ، وَلَكِنْ قَدْ رَوَاهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ ابْنِ

İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ensardan birtakım kimselerin Kurayza ve Nadîr [yahudileri] ile soy bağı ve akrabalıkları vardı. Onlara sadaka vermekten çekiniyor ve Müslüman olmalarını istiyorlardı. Bunun üzerine: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” ayeti indi. İbnu'l-Münzir, Amr el-Hilâlî'den şöyle rivayet etmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ehl-i kitabın fakirlerine sadaka verelim mi?” diye soruldu. Bunun üzerine Allah: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Atâ el-Horasânî'den: { وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Siz ancak Allah rızasını kazanmak için infak edersiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah rızası için verdiğin zaman, onun amelinin ne olduğu sana zarar vermez.” İbnu'l-Münzir, Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adayan fakirler içindir” kavli hakkında: “Onlar Ehl-i Suffe'dir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Sa'd, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onlar, Medine'de Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulunan Kureyş muhacirleridir; kendilerine sadaka verilmesi emredilmiştir.” İbn Cerîr, Rebî'den O'nun: { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Kendilerini Allah yoluna adayanlar” kavli hakkında: “Kendilerini cihat için Allah yolunda hapsettiler de ticaret yapamaz oldular” dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onlar, Allah yolunda yaralanıp kötürüm kalan ve bu sebeple Müslümanların mallarında kendilerine hak tanınan bir topluluktur.” İbn Ebî Hâtim, Recâ b. Hayve'den O'nun: { لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler” kavli hakkında: “Ticaret yapamazlar” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan O'nun: { يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ } “Bilmeyen kimse onları zengin sanır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah müminlere onları gösterdi, infaklarını onlara tahsis etti, nafakalarını onlara vermelerini emretti ve onlardan razı oldu.” Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” kavli hakkında: “Huşû ve tezellüldür” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî'den bunun anlamının: “Onların yüzlerinde ihtiyaçtan kaynaklanan bitkinliği tanırsın” olduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den: { تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ } “Sen onları simalarından tanırsın” kavli hakkında: “Elbiselerinin eskiliğidir” dediğini rivayet etmiştir. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hureyre'den gelen hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yoksul (miskin), bir iki hurmanın veya bir iki lokmanın geri çevirdiği kimse değildir. Gerçek yoksul, iffet gösterip istemekten sakınan kimsedir. Dilerseniz şu ayeti okuyun: { لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا } “İnsanlardan yüzsüzlük ederek bir şey istemezler.”» İstemekten başka çaresi kalmayan veya yetkili bir makamdan (sultandan) isteyen kimseler hariç, istemenin haramlığı hususunda birçok hadis vârid olmuştur. İbn Sa'd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy, Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh; Yezîd b. Abdillâh b. Garîb el-Müleykî'den, o babasından, o dedesinden, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: « { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Mallarını gece ve gündüz infak edenler” ayeti at sahipleri hakkında inmiştir.» İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den benzerini rivayet ederek: “Onu kibir, riya ve gösteriş için bağlamayan kimseler hakkında [inmiştir]” dediğini aktarmışlardır. İbn Cerîr, Ebû'd-Derdâ'dan benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Haneş es-San'ânî'den; onun İbn Abbâs'ın bu ayet hakkında: “Onlar, Allah yolunda atları yemleyenlerdir” dediğini işittiğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Asâkir; Abdülvehhâb b. Mücâhid yoluyla, o babasından, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi; onun dört dirhemi vardı; bir dirhemi gece, bir dirhemi gündüz, bir dirhemi gizli ve bir dirhemi de açıktan infak etti.” Abdülvehhâb zayıftır; fakat İbn Merdûye bunu başka bir yolla İbn

عَبَّاسٍ.

Abbâs'tan rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ أَنْفَقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bunlar, Allah'ın kendilerine farz kıldığı yolda,

الَّذِي افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ فِي غَيْرِ سَرَفٍ وَلَا إِمْلَاقٍ، وَلَا تَبْذِيرٍ وَلَا فَسَادٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَعُثْمَانَ بْنِ عفان، في نفقتهم في جيش العسرة.

israf etmeksizin, fakir düşmeksizin, saçıp savurmaksızın ve fesat çıkarmaksızın infak eden bir topluluktur.” İbnu'l-Münzir, Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Abdurrahman b. Avf ile Osman b. Affân hakkında, Zorluk Ordusu'ndaki (Ceyşü'l-Usre) infakları sebebiyle indi.”

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٥ الى ٢٧٧]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 275-277]

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧)

{ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) } “Riba (faiz) yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizden] vazgeçerse, geçmiş olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de [tekrar faize] dönerse, işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır. (275) Allah, ribayı (faiz kazancını) eksiltip mahveder, sadakaları ise bereketlendirip artırır. Allah, çok inkârcı ve günahkâr olan hiç kimseyi sevmez. (276) Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (277)”

الرِّبَا فِي اللُّغَةِ: الزِّيَادَةُ مُطْلَقًا، يُقَالُ: رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو: إِذَا زَادَ، وَفِي الشَّرْعِ يُطْلَقُ عَلَى شَيْئَيْنِ، عَلَى رِبَا الْفَضْلِ، وَرِبَا النَّسِيئَةِ حَسْبَمَا هُوَ مُفَصَّلٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ، وَغَالِبُ مَا كَانَتْ تَفْعَلُهُ الْجَاهِلِيَّةُ أَنَّهُ إِذَا حَلَّ أَجْلُ الدَّيْنِ قَالَ مَنْ هُوَ لَهُ لِمَنْ هُوَ عَلَيْهِ: أَتَقْضِي أَمْ تُرْبِي؟ فَإِذَا لَمْ يَقْضِ زَادَ مِقْدَارًا فِي الْمَالِ الَّذِي عَلَيْهِ وَأَخَّرَ لَهُ الْأَجَلَ إِلَى حِينٍ. وَهَذَا حَرَامٌ بِالِاتِّفَاقِ، وَقِيَاسُ كِتَابَةِ الرِّبَا بِالْيَاءِ لِلْكَسْرَةِ فِي أَوَّلِهِ. وَقَدْ كَتَبُوهُ فِي الْمُصْحَفِ بِالْوَاوِ.

er-Ribâ (الرِّبَا) lügatte: Mutlak fazlalıktır. Bir şey arttığı zaman “رَبَا الشَّيْءُ يَرْبُو” denir. Şeriatta ise fıkıh kitaplarında tafsilatıyla açıklandığı üzere iki şeye ıtlak olunur: Fazlalık ribası (ribe'l-fadl) ve vade ribası (ribe'n-nesîe). Cahiliye ehlinin ekseriyetle yaptığı şey; borcun vadesi geldiğinde alacaklının borçluya: “Ödeyecek misin yoksa artıracak mısın?” demesiydi. Şayet ödemezse, borçlunun üzerindeki malın miktarını artırır ve süresini belirli bir zamana kadar ertelerdi. Bu ise ittifakla haramdır. Ribâ kelimesinin kurala uygun yazılışı başındaki kesreden ötürü yâ iledir. Ancak mushafta onu vâv ile yazmışlardır.

قَالَ فِي الْكَشَّافِ: عَلَى لُغَةِ مَنْ يُفَخِّمُ كَمَا كُتِبَتِ الصَّلَاةُ وَالزَّكَاةُ، وَزِيدَتِ الْأَلِفُ بَعْدَهَا تَشْبِيهًا بِوَاوِ الْجَمْعِ.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Tefhîm (kalın) okuyanların lehçesi üzeredir; nitekim es-salât ve ez-zekât da [vâv ile] yazılmıştır; sonrasındaki elif ise cemî vâvına benzetilerek fazladan eklenmiştir.”

انْتَهَى. قُلْتُ: وَهَذَا مُجَرَّدُ اصْطِلَاحٍ لَا يَلْزَمُ الْمَشْيُ عَلَيْهِ، فَإِنَّ هَذِهِ النُّقُوشَ الْكِتَابِيَّةَ أُمُورٌ اصْطِلَاحِيَّةٌ لَا يُشَاحَحُ فِي مِثْلِهَا إِلَّا فِيمَا كَانَ يَدُلُّ بِهِ مِنْهَا عَلَى الْحَرْفِ الَّذِي كَانَ فِي أَصْلِ الْكَلِمَةِ وَنَحْوِهِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي مَبَاحِثِ الْخَطِّ مِنْ عِلْمِ الصَّرْفِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَرَسْمُ الْكَلِمَةِ وَجَعْلُ نَقْشِهَا الْكِتَابِيِّ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ بِهَا هُوَ الْأَوْلَى، فَمَا كَانَ فِي النُّطْقِ أَلِفًا كَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَنَحْوِهِمَا كَانَ الْأَوْلَى فِي رَسْمِهِ أَنْ يكون كذلك، وكون أصل الْأَلِفِ وَاوًا أَوْ يَاءً لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ يَعْرِفُ عِلْمَ الصَّرْفِ، وَهَذِهِ النُّقُوشُ لَيْسَتْ إِلَّا لِفَهْمِ اللَّفْظِ الَّذِي يُدَلُّ بِهَا عَلَيْهِ كَيْفَ هُوَ فِي نُطْقِ مَنْ يَنْطِقُ بِهِ لَا لِتَفْهِيمِ أَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ كَذَا مِمَّا لَا يَجْرِي بِهِ النُّطْقُ، فَاعْرِفْ هَذَا وَلَا تَشْتَغِلْ بِمَا يَعْتَبِرُهُ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ النُّقُوشِ، وَيُلْزِمُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ، وَيَعِيبُونَ من خالفه، فإن ذلك من المشاحّة فِي الْأُمُورِ الِاصْطِلَاحِيَّةِ الَّتِي لَا تُلْزِمُ أَحَدًا أَنْ يَتَقَيَّدَ بِهَا، فَعَلَيْكَ بِأَنْ تَرْسُمَ هَذِهِ النُّقُوشَ عَلَى مَا يَلْفِظُ بِهِ اللَّافِظُ عِنْدَ قِرَاءَتِهَا، فَإِنَّهُ الْأَمْرُ الْمَطْلُوبُ مِنْ وَضْعِهَا وَالتَّوَاضُعِ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ الْأَمْرُ الْمَطْلُوبُ مِنْهَا أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى مَا هُوَ أَصْلُ الْكَلِمَةِ الَّتِي يَتَلَفَّظُ بِهَا الْمُتَلَفِّظُ مِمَّا لَا يَجْرِي فِي لَفْظِهِ الْآنَ، فَلَا تَغْتَرَّ بِمَا يُرْوَى عَنْ سِيبَوَيْهِ وَنُحَاةِ الْبَصْرَةِ أَنْ يُكْتَبَ الرِّبَا بِالْوَاوِ، لِأَنَّهُ يَقُولُ فِي تَثْنِيَتِهِ رِبَوَانِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: يُكْتَبُ بِالْيَاءِ، وَتَثْنِيَتُهُ رِبَيَانِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:

[Zemahşerî'nin sözü] bitti. Ben derim ki: Bu sırf bir ıstılah olup ona uymak zorunlu değildir. Zira bu yazı imlası, sarf ilminin hat bahislerinde takarrür ettiği üzere kelimenin aslındaki harfe ve benzerine delâlet eden durumlar müstesna, benzerinde münakaşa edilmeyecek ıstılahî meselelerdir. Her hâlükârda kelimenin imlasını ve yazı şeklini onun telaffuzunun gerektirdiği biçimde yapmak en evlâ olanıdır. Dolayısıyla telaffuzda es-salât, ez-zekât ve benzerleri gibi elif olan şeylerin yazılışında da öyle olması en evlâ idi. Elifin aslının vâv veya yâ olduğu ise sarf ilmini bilen kimseye gizli kalmaz. Bu yazılar, telaffuz edenin telaffuzunda o lafzın nasıl olduğunu anlamak içindir; telaffuzda yer almayan biçimiyle kelimenin aslının şöyle olduğunu anlatmak için değildir. Bunu bil ve ilim ehlinden birçoğunun bu yazılarda itibar ettiği, kendilerine zorunlu kıldığı ve buna muhalefet edeni ayıpladığı şeylerle meşgul olma! Zira bu, kimsenin bağlanmak zorunda olmadığı ıstılahî meselelerde çekişmektir. Sana düşen, bu yazıları okunduğu vakit telaffuz edenin telaffuz ettiği şekilde yazmandır. Çünkü onların konulmasından ve üzerinde uzlaşılmasından aranan gaye budur; aranan gaye, söyleyenin telaffuzunda şu an cari olmayan kelime aslına delâlet etmesi değildir. Sîbeveyh ve Basra nahivcilerinden rivayet edilen, tesniyesinde ribevân (رِبَوَانِ) dediği için ribânın vâv ile yazılması gerektiği görüşüne de aldanma. Kûfeliler ise: “Yâ ile yazılır ve tesniyesi ribeyândır (رِبَيَانِ)” demişlerdir. ez-Zeccâc şöyle demiştir:

مَا رَأَيْتُ خَطَأً أَقْبَحَ مِنْ هَذَا وَلَا أَشْنَعَ، لَا يَكْفِيهِمُ الْخَطَأُ فِي الْخَطِّ حَتَّى يُخْطِئُوا فِي التَّثْنِيَةِ وَهُمْ يَقْرَءُونَ: وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ هُنَا: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا اخْتِصَاصَ هَذَا الْوَعِيدِ بِمَنْ يَأْكُلُهُ، بَلْ هُوَ عَامٌّ لِكُلِّ مَنْ يُعَامِلُ بِالرِّبَا فَيَأْخُذُهُ وَيُعْطِيهِ، وَإِنَّمَا خُصَّ الْأَكْلُ لِزِيَادَةِ التَّشْنِيعِ عَلَى فَاعِلِهِ، وَلِكَوْنِهِ هُوَ الْغَرَضُ الْأَهَمُّ فَإِنَّ آخِذَ الرِّبَا إِنَّمَا أَخَذَهُ لِلْأَكْلِ، قَوْلُهُ: لَا يَقُومُونَ أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يتخبّطه الشّيطان من المسّ يوم القيامة.

Bundan daha çirkin ve daha fahiş bir hata görmedim; yazıdaki hata kendilerine yetmiyormuş gibi, { وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو } “İnsanların malları içinde artsın diye faizle verdiğiniz şeyler, Allah katında artmaz” [ayetini] okudukları halde tesniye (ikil kalıbı) hususunda da hata etmektedirler. Burada yer alan { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا } “Faiz yiyenler” buyruğundan maksat, bu tehdidin sadece faizi [bizzat] yiyen kimseye özgü kılınması değildir; bilakis faizle muamele yapan, onu alan ve veren herkes için geçerli genel bir hükümdür. Yeme eyleminin özellikle zikredilmesi ise yapan kimsenin fiilini daha da çirkin göstermek ve asıl gaye olması sebebiyledir; zira faizi alan kimse onu yemek (tüketmek) için alır. { لَا يَقُومُونَ } “Kalkamazlar” buyruğu, yani kıyamet gününde [kalkamazlar] demektir. Nitekim İbn Mes‘ûd'un { لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } “Kıyamet günü ancak kendisini şeytan çarpmış kimsenin kalktığı gibi kalkarlar” şeklindeki kıraati de buna delâlet etmektedir.

وأخرجه عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَبِهَذَا فَسَّرَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: إِنَّهُ يُبْعَثُ كَالْمَجْنُونِ عُقُوبَةً لَهُ وَتَمْقِيتًا عِنْدَ أَهْلِ الْمَحْشَرِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ تَشْبِيهُ مَنْ يَحْرِصُ فِي تِجَارَتِهِ فَيَجْمَعُ مَالَهُ مِنَ الرِّبَا بِقِيَامِ الْمَجْنُونِ، لِأَنَّ الْحِرْصَ وَالطَّمَعَ وَالرَّغْبَةَ فِي الْجَمْعِ قَدِ اسْتَفَزَّتْهُ حَتَّى صَارَ شَبِيهًا فِي حَرَكَتِهِ بِالْمَجْنُونِ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يُسْرِعُ فِي مَشْيِهِ وَيَضْطَرِبُ فِي حَرَكَاتِهِ: إِنَّهُ قَدْ جُنَّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى في ناقته:

Bunu Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmişlerdir. Müfessirlerin cumhuru da bunu böyle tefsir etmiş ve: “Ona bir ceza ve mahşer ehli yanında bir tahkir olarak deli gibi diriltilir” demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki murat, ticaretinde hırslı davranıp malını ribadan toplayan kimseyi delinin kalkışına benzetmektir; çünkü hırs, tamah ve mal yığma arzusu onu kışkırtmış ve nihayet hareketlerinde deliye benzer bir hâle getirmiştir; nitekim yürüyüşünde acele eden ve hareketlerinde dengesiz davranan kimseye “delirmiş” denir. el-A'şâ'nın dişi devesi hakkında söylediği şu beyit de bu kabildendir:

وتصبح من غبّ السّرى وكأنّما ... أَلَمَّ بِهَا مِنْ طَائِفِ الْجِنِّ أَوْلَقُ

“Gece boyu yürüyüşün ardından sabahlar da sanki ... / Ona cin taifesinden bir delilik musallat olmuştur.”

فَجَعَلَهَا بِسُرْعَةِ مَشْيِهَا وَنَشَاطِهَا كَالْمَجْنُونِ. قَوْلُهُ: إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ أَيْ: إِلَّا قِيَامًا كَقِيَامِ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ، وَالْخَبْطُ: الضَّرْبُ بِغَيْرِ اسْتِوَاءٍ كَخَبْطِ الْعَشْوَاءِ وَهُوَ الْمَصْرُوعُ. وَالْمَسُّ:

Böylece yürüyüşünün hızlılığı ve canlılığı sebebiyle onu deli gibi kılmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “ancak şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi” kavli, yani: Şeytanın çarptığı kimsenin kalkışı gibi bir kalkış müstesna [başka türlü kalkamazlar]. el-Habt (الْخَبْطُ): Gece körünün vurması gibi düzensiz ve dengesiz bir şekilde çarpmaktır; o da saralı kimsedir. el-Mess (الْمَسُّ) ise:

الْجُنُونُ، وَالْأَمَسُّ: الْمَجْنُونُ، وَكَذَلِكَ الْأَوْلَقُ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يَقُومُونَ أَيْ لَا يَقُومُونَ مِنَ الْمَسِّ الَّذِي بِهِمْ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ أو متعلق بيقوم. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ مَنْ قَالَ:

Deliliktir; el-Emess (الْأَمَسُّ) ve el-Evlek (الْأَوْلَقُ) da mecnun demektir. Bu ifade { يَقُومُونَ } “kalkarlar” kavline müteallıktır; yani: Kendilerinde bulunan delilikten dolayı ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar demektir; yahut { يَقُومُ } “kalktığı gibi” fiiline müteallıktır. Bu ayette,

إِنَّ الصَّرَعَ لَا يَكُونُ مِنْ جِهَةِ الْجِنِّ، وَزَعَمَ أَنَّهُ مِنْ فِعْلِ الطَّبَائِعِ، وَقَالَ: إِنَّ الْآيَةَ خَارِجَةٌ عَلَى مَا كَانَتِ الْعَرَبُ تَزْعُمُهُ مِنْ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَصْرَعُ الْإِنْسَانَ، وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَسْلُكُ فِي الْإِنْسَانِ وَلَا يَكُونُ مِنْهُ مَسٌّ. وَقَدِ اسْتَعَاذَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَنْ يَتَخَبَّطَهُ الشَّيْطَانُ، كَمَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُ. قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ حَالِهِمْ وَعُقُوبَتِهِمْ بِسَبَبِ قَوْلِهِمْ: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا أَيْ: أَنَّهُمْ جَعَلُوا الْبَيْعَ وَالرِّبَا شَيْئًا وَاحِدًا، وَإِنَّمَا شَبَّهُوا الْبَيْعَ بِالرِّبَا مُبَالَغَةً بِجَعْلِهِمُ الرِّبَا أَصْلًا وَالْبَيْعَ فَرْعًا، أَيْ: إِنَّمَا الْبَيْعُ بِلَا زِيَادَةٍ عِنْدَ حُلُولِ الْأَجَلِ كَالْبَيْعِ بِزِيَادَةٍ عِنْدَ حُلُولِهِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ لَا تَعْرِفُ رِبًا إِلَّا ذَلِكَ، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا أَيْ أَنَّ اللَّهَ أَحَلَّ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِهِ، وَهُوَ الْبَيْعُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى الرِّبَا. وَالْبَيْعُ مَصْدَرُ بَاعَ يَبِيعُ: أَيْ دَفَعَ عِوَضًا وَأَخَذَ مُعَوَّضًا، وَالْجُمْلَةُ بَيَانِيَّةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ. قَوْلُهُ: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: مَنْ بَلَغَتْهُ مَوْعِظَةٌ مِنَ اللَّهِ مِنَ الْمَوَاعِظِ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْأَوَامِرُ وَالنَّوَاهِي، وَمِنْهَا مَا وَقَعَ هُنَا مِنَ النَّهْيِ عَنِ الرِّبَا فَانْتَهى أَيْ: فَامْتَثَلَ النَّهْيَ الَّذِي جاءه وانزجر عَنِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ:

saranın cinler tarafından meydana gelmeyeceğini söyleyen, onun mizaç ve tabiatların bir fiili olduğunu iddia eden ve: “Ayet, Arapların 'şeytan insanı çarpar' şeklindeki asılsız iddialarına binaen gelmiştir; şeytan insana nüfuz etmez ve ondan bir çarpma (dokunma) meydana gelmez” diyen kimselerin sözlerinin bâtıllığına delil vardır. Nitekim Nesâî ve başkalarının rivayet ettiği üzere Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanın kendisini çarpmasından Allah'a sığınmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ } “Bu” kavli, onların { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” demeleri sebebiyle zikredilen hâllerine ve cezalandırılmalarına işarettir; yani onlar alışveriş ile ribayı bir ve aynı kıldılar. Ribayı asıl, alışverişi fer kılarak mübalağa yapmak kastıyla alışverişi ribaya benzettiler; yani: Vade geldiğinde artış olmaksızın yapılan alışveriş, vade geldiğinde artış ile yapılan alışveriş gibidir [dediler]. Zira Araplar bundan başka riba bilmezlerdi. Bunun üzerine Allah Sübhânehu: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” buyurarak onlara reddiye verdi; yani Allah alışverişi helal kılmış, onun türlerinden birini -ki o da ribayı içeren satıştır- haram kılmıştır. el-Bey' (الْبَيْعُ): Bâa-yebîu fiilinin masdarıdır; yani ivaz (bedel) verip muavvaz (mal) almaktır. Bu cümle beyâniyye olup iraptan mahalli yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelirse” kavli, yani: Emirleri ve nehiyleri içeren vaazlardan -ki burada vaki olan ribadan men edilme de bunlardandır- Allah'tan bir öğüt kime ulaşır da { فَانْتَهى } “vazgeçerse”, yani kendisine gelen nehyi yerine getirip yasaklanan şeyden sakınırsa [demektir]. Bu lafız ma'tûftur;

أَيْ قَوْلُهُ: فَانْتَهى عَلَى قَوْلِهِ: جاءَهُ. وَقَوْلُهُ: مِنْ رَبِّهِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: جاءَهُ أَوْ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً لموعظة، أي: كائنة مِنْ رَبِّهِ فَلَهُ مَا سَلَفَ أَيْ: مَا تَقَدَّمَ مِنْهُ مِنَ الرِّبَا لَا يُؤَاخَذُ بِهِ، لِأَنَّهُ فَعَلَهُ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَهُ تَحْرِيمُ الرِّبَا، أَوْ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ آيَةُ تَحْرِيمِ الرِّبَا. وَقَوْلُهُ: وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ قيل:

yani O'nun: { فَانْتَهى } “vazgeçerse” kavli, { جاءَهُ } “gelir de” kavline [ma'tûftur]. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden” kavli ise, { جاءَهُ } “gelir de” kavline yahut mev'ızaya sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani: Rabbinden gelen bir mev'ıza demektir. { فَلَهُ مَا سَلَفَ } “geçmiş olan kendisinindir” kavli, yani: Kendisinden geçmişte vaki olan riba sebebiyle hesaba çekilmez; zira o, bu fiili ribanın haramlığı kendisine ulaşmadan önce veya ribanın haram kılındığına dair ayet inmeden önce yapmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “ve onun işi Allah'a kalmıştır” kavline gelince; şöyle denilmiştir:

الضمير عائد إلى الربا: أي: وأمر الربا إلى الله في تحريمه على عباده واستمرار ذلك التحريم وقيل الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى مَا سَلَفَ، أَيْ: أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ فِي الْعَفْوِ عَنْهُ وَإِسْقَاطِ التَّبِعَةِ فِيهِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْمُرْبِي، أَيْ: أَمْرُ مَنْ عَامَلَ بِالرِّبَا إِلَى اللَّهِ فِي تَثْبِيتِهِ عَلَى الِانْتِهَاءِ أَوِ الرُّجُوعِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ وَمَنْ عادَ إِلَى أَكْلِ الرِّبَا وَالْمُعَامَلَةِ بِهِ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَنْ عَادَ، وَجَمْعُ أَصْحَابُ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى مَنْ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى: مَنْ عَادَ: هُوَ أَنْ يَعُودَ إِلَى الْقَوْلِ بِ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا، وَأَنَّهُ يَكْفُرُ بِذَلِكَ، فَيَسْتَحِقُّ الْخُلُودَ وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْخُلُودُ مُسْتَعَارًا عَلَى مَعْنَى الْمُبَالَغَةِ، كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: مُلْكٌ خَالِدٌ:

Zamir ribaya râcidir; yani: Ribânın kullara haram kılınması ve bu haramlığın devam etmesi hususundaki hükmü Allah'a aittir. Şöyle de denilmiştir: Zamir geçmişe (mâ selefe) râcidir; yani: Onu affetmek ve sorumluluğunu kaldırmak hususundaki hükmü Allah'a aittir. Yine şöyle denilmiştir: Zamir riba yiyene döner; yani: Riba ile muamele yapanın vazgeçmekte sebat etmesi veya günaha geri dönmesi hususundaki işi Allah'a kalmıştır. { وَمَنْ عادَ } “Kim de dönerse” yani: Riba yemeye ve onunla muamele yapmaya geri dönerse, { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır”. İşaret dönen kimseyedir; { أَصْحابُ } “sahipleri” kelimesinin çoğul gelmesi ise { مَنْ } kelimesinin anlamına binaendir. Şöyle de denilmiştir: { مَنْ عادَ } “Kim de dönerse” kavlinin manası: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” sözüne dönüp bunu söylemesi ve bununla kâfir olmasıdır ki bu takdirde ebedîliği hak eder. Birinci takdire göre ise ebedîlik (hulûd), Arapların “mülkün hâlidün (ebedî hükümdarlık)” demesi gibi:

أَيْ: طَوِيلُ الْبَقَاءِ، وَالْمَصِيرُ إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَاجِبٌ لِلْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ الْقَاضِيَةِ بِخُرُوجِ الْمُوَحِّدِينَ مِنَ النار.

yani: Uzun süre kalıcı manasında mübalağa yoluyla istiare edilmiştir. Muvahhidlerin cehennemden çıkacağını hükme bağlayan mütevâtir hadisler sebebiyle bu yoruma gitmek vaciptir.

قَوْلُهُ: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا أَيْ: يُذْهِبُ بَرَكَتَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَلَا يَبْقَى بِيَدِ صَاحِبِهِ وَقِيلَ: يَمْحَقُ بَرَكَتَهُ فِي الْآخِرَةِ. قَوْلُهُ: وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ أَيْ: يَزِيدُ فِي الْمَالِ الَّذِي أُخْرِجَتْ صَدَقَتُهُ وَقِيلَ: يُبَارِكُ فِي ثَوَابِ الصَّدَقَةِ وَيُضَاعِفُهُ وَيَزِيدُ فِي أَجْرِ الْمُتَصَدِّقِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ ذَلِكَ عَلَى الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. قَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ أَيْ: لَا يَرْضَى، لِأَنَّ الْحُبَّ مُخْتَصٌّ بِالتَّوَّابِينَ، وَفِيهِ تَشْدِيدٌ وَتَغْلِيظٌ عَظِيمٌ عَلَى مَنْ أَرْبَى حَيْثُ حَكَمَ عَلَيْهِ بِالْكُفْرِ، وَوَصَفَهُ بِأَثِيمٍ لِلْمُبَالَغَةِ وَقِيلَ: لِإِزَالَةِ الِاشْتِرَاكِ، إِذْ قَدْ يَقَعُ عَلَى الزُّرَّاعِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: كُلَّ كَفَّارٍ مَنْ صَدَرَتْ مِنْهُ خَصْلَةٌ تُوجِبُ الْكُفْرَ، وَوَجْهُ الْتِصَاقِهِ بِالْمَقَامِ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا:

Cenâb-ı Hakk'ın: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah ribayı eksiltip mahveder” kavli, yani: Çok bile olsa sahibinin elinde kalmayacak şekilde dünyada onun bereketini giderir. Ahirette bereketini mahveder de denilmiştir. O'nun: { وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “sadakaları ise bereketlendirip artırır” kavli, yani: Sadakası çıkarılan malı artırır demektir. Şöyle de denilmiştir: Sadakanın sevabını bereketlendirip katlar ve sadaka verenin ecrini artırır; bunu her iki anlama birden hamletmeye de bir engel yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah, çok inkârcı ve günahkâr olan hiç kimseyi sevmez” kavli, yani: [Onlardan] razı olmaz; çünkü sevgi tövbe edenlere mahsustur. Burada, faiz yiyen kimse hakkında küfür hükmü verilerek çok büyük bir tehdit ve şiddetli bir azarlama vardır; mübalağa için onu { أَثِيمٍ } “günahkâr” olarak nitelemiştir. Ortaklığı gidermek için böyle nitelendiği de söylenmiştir; zira kâfir kelimesi çiftçiler için de kullanılabilir. { كُلَّ كَفَّارٍ } “çok inkârcı olan hiç kimseyi” kavliyle, kendisinden küfrü gerektiren bir haslet sâdır olan kimsenin murat edilmiş olması da muhtemeldir. Bu ifadenin makama mutabık oluş vechi şudur: Çünkü:

إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا كُفَّارٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

“Alışveriş de faiz gibidir” diyenler kâfirlerdir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler...” kavlinin ayetin sonuna kadar olan tefsiri daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابن عباس فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ قَالَ: يُعْرَفُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِذَلِكَ لَا يَسْتَطِيعُونَ الْقِيَامَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الْمُتَخَبِّطُ الْمُنْخَنِقُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَكَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا وَمَنْ عادَ فَأَكَلَ الرِّبَا فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: آكِلُ الرِّبَا يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَجْنُونًا يُخْنَقُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: لَا يَقُومُونَ قَالَ: ذَلِكَ حِينَ يُبْعَثُ مِنْ قَبْرِهِ.

Ebû Ya'lâ, el-Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “Riba yiyenler, ancak şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi kalkarlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onlar kıyamet gününde bununla tanınırlar; ancak cinnet getirip boğulan bir kimsenin kalktığı gibi kalkabilirler. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } ‘Bu, onların: Alışveriş de faiz gibidir demelerindendir’ ve Allah'a karşı yalan söylediler. { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا وَمَنْ عادَ } ‘Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kim de [tekrar] dönerse’ yani faiz yerse, { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } ‘işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır’.” İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Faiz yiyen kimse kıyamet gününde deli ve boğulur vaziyette diriltilir.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir başka bir yolla yine ondan O'nun: { لَا يَقُومُونَ } “kalkamazlar” kavli hakkında: “Bu, kabrinden diriltildiği andır” dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ الْأَصْبَهَانِيُّ فِي تَرْغِيبِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَأْتِي آكِلُ الرِّبَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُخْتَبِلًا يَجُرُّ شَفَتَيْهِ، ثُمَّ قَرَأَ: لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ» وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي تَعْظِيمِ ذَنْبِ الرِّبَا، مِنْهَا: مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عِنْدَ الْحَاكِمِ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الرِّبَا ثَلَاثَةٌ وَسَبْعُونَ بَابًا، أَيْسَرُهَا مِثْلُ أَنْ يَنْكِحَ الرَّجُلُ أُمَّهُ، وَإِنَّ أَرْبَى الرِّبَا عِرْضُ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ » وَمِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ وَالْبَيْهَقِيِّ بِلَفْظِ «سَبْعُونَ بَابًا» وَوَرَدَ هَذَا الْمَعْنَى مَعَ اخْتِلَافِ الْعَدَدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَكَعْبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبِهِمْ خَبَلٌ مِنَ الشَّيْطَانِ وَهِيَ فِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ: «لَا يَقُومُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . يَعْنِي قِرَاءَةَ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمُتَقَدِّمَ ذِكْرُهَا. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الرِّبَا: «خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إلى الْمَسْجِدِ فَقَرَأَهُنَّ عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ» .

el-Isbehânî et-Terğîb'inde Enes'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Faiz yiyen kimse kıyamet gününde aklını yitirmiş (deli) olarak dudaklarını sürüyerek gelir” buyurdu, sonra da: { لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ } “[Onlar] ancak şeytan çarpmış kimsenin cinnet nöbetinden kalktığı gibi kalkarlar” [ayetini] okudu. Faiz günahının büyüklüğüne dair pek çok hadis varit olmuştur; onlardan biri, Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir) ve Beyhakî'nin rivayet ettiği Abdullah b. Mes'ûd hadisinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Riba yetmiş üç kapıdır (türdür); onların en hafifi, kişinin annesiyle nikâhlanması (zina etmesi) gibidir. Ribânın en katmerlisi ise Müslüman bir kimsenin ırzıdır.” İbn Mâce ve Beyhakî'deki Ebû Hureyre merfû hadisinde ise “yetmiş kapıdır” lafzıyla geçmektedir. Bu mana, sayı farklılığıyla birlikte Abdullah b. Selâm, Kâ'b, İbn Abbâs ve Enes'ten de rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, er-Rebî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Onlar kıyamet gününde kendilerinde şeytandan bir cinnet/delilik olduğu hâlde diriltilirler.” Bazı kıraatlerde bu [ayet]: “Kıyamet gününde kalkamazlar” şeklindedir; yani yukarıda zikri geçen İbn Mes'ûd'un kıraatidir. Sahîhayn ve diğer eserlerde Âişe'den gelen hadiste şöyle demiştir: “Bakara Suresi'nin sonundaki riba ayetleri indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mescide çıktı, onları insanlara okudu, sonra da içki ticaretini haram kıldı.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ خَطَبَ فَقَالَ: إِنَّ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ نُزُولًا آيَةَ الرِّبَا، وَإِنَّهُ قَدْ مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُبَيِّنْهُ لَنَا فَدَعُوا مَا يُرِيبُكُمْ إِلَى مَا لَا يُرِيبُكُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: آخِرُ آيَةٍ أَنْزَلَهَا عَلَى رَسُولِهِ آيَةُ الرِّبَا. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الرِّبَا الَّذِي نَهَى اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَكُونُ لِلرَّجُلِ عَلَى الرَّجُلِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ:

İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ömer b. el-Hattâb'ın hutbe irat edip şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kur'an'dan en son inenlerden biri riba ayetidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bize [tam] açıklamadan vefat etti. Bu yüzden sizde şüphe uyandıran şeyleri bırakıp şüphe uyandırmayana yönelin.” Buhârî ve diğerleri, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah'ın Resûlü'ne indirdiği en son ayet riba ayetidir.” Beyhakî ed-Delâil'de Ömer'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Mücâhid'den Allah'ın yasakladığı riba hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Cahiliye ehli, bir adamın başka bir adam üzerinde borcu olduğunda şöyle derdi:

لَكَ كَذَا وَكَذَا وَتُؤَخِّرُ عَنِّي فَيُؤَخِّرُ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ

‘[Fazladan] sana şu kadar şu kadar [vereyim], sen de benim borcumu ertele’ der, o da onun borcunu ertelerdi. [İbn Cerîr] Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ise Saîd b.

جُبَيْرٍ نَحْوَهُ أَيْضًا وَزَادَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ قَالَ: يَعْنِي الْبَيَانُ الَّذِي فِي الْقُرْآنِ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا فَانْتَهَى عَنْهُ: فَلَهُ مَا سَلَفَ يَعْنِي: فَلَهُ مَا كَانَ أَكَلَ مِنَ الرِّبَا قَبْلَ التَّحْرِيمِ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ يَعْنِي:

Cübeyr'den de benzerini rivayet etmiş ve O'nun: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de” kavli hakkında şunu eklemiştir: “Yani Kur'an'daki ribanın haram kılınmasına dair beyandır; { فَانْتَهَى } ‘vazgeçerse’ yani ondan vazgeçerse; { فَلَهُ مَا سَلَفَ } ‘geçmiş olan kendisinindir’ yani haram kılınmadan önce yemiş olduğu riba kendisinindir; { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } ‘ve onun işi Allah'a kalmıştır’ yani:

بَعْدَ التَّحْرِيمِ، وَبَعْدَ تَرْكِهِ، إِنْ شَاءَ عَصَمَهُ مِنْهُ، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ وَمَنْ عادَ يَعْنِي: فِي الرِّبَا بَعْدَ التَّحْرِيمِ فَاسْتَحَلَّهُ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ يَعْنِي: لَا يَمُوتُونَ.

Haram kılındıktan ve onu terk ettikten sonra [işi Allah'a kalmıştır]; dilerse onu bundan korur, dilerse yapmaz. { وَمَنْ عادَ } ‘Kim de dönerse’ yani: Haram kılındıktan sonra ribaya döner ve: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } ‘Alışveriş de faiz gibidir’ sözleriyle onu helal sayarsa; { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } ‘işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır’ yani: Asla ölmezler.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا قَالَ:

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan O'nun: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا } “Allah ribayı eksiltip mahveder” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يُنْقِصُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ قَالَ: يَزِيدُ فِيهَا، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا «مَنْ تَصَدَّقَ بِعَدْلِ تَمْرَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طَيِّبًا، فَإِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُهَا بِيَمِينِهِ ثُمَّ يُرَبِّيهَا لِصَاحِبِهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ الْجَبَلِ» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَرَأَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَصَدَّقُ بِالْكِسْرَةِ تَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ أُحُدٍ» وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ تبين معنى الآية.

“Ribayı eksiltir; { وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } ‘sadakaları ise bereketlendirip artırır’ kavli hakkında da: ‘Onu artırır’ demiştir.” Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Ebû Hureyre'den merfû olarak sabit olduğuna göre: «Kim helal kazançtan bir hurma değerinde sadaka verirse -ki Allah ancak helal olanı kabul eder- Allah onu sağ eliyle kabul eder, sonra sizden birinizin tayını büyüttüğü gibi o sadakayı dağ gibi oluncaya kadar sahibi için büyütüp artırır.» Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Hibbân ve Taberânî, Âişe'den benzer bir hadis rivayet etmişlerdir. Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de İbn Ömer'den merfû olarak yine benzerini rivayet etmiştir. Âişe ve İbn Ömer hadisinde; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hadisi naklettikten sonra: { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “Allah ribayı eksiltip mahveder, sadakaları ise bereketlendirip artırır” ayetini okumuştur. Taberânî, Ebû Berze el-Eslemî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kul bir lokma sadaka verir de o, Allah katında büyüyüp Uhud Dağı gibi olur» buyurmuştur. Bu hadisler ayetin anlamını açıklamaktadır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٨ الى ٢٨١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 278-281]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizden geriye kalanı bırakın. (278) Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlü'ne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun. Şayet tövbe ederseniz ana paralarınız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz. (279) Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa çıkıncaya kadar ona mühlet vermek gerekir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. (280) Allah'a döndürüleceğiniz ve sonra hiç kimseye haksızlık edilmeksizin herkese kazandığının tastamam verileceği bir günden sakının. (281)”

قَوْلُهُ: اتَّقُوا اللَّهَ أَيْ: قُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ عِقَابِهِ، وَاتْرُكُوا الْبَقَايَا الَّتِي بَقِيَتْ لَكُمْ مِنَ الرِّبَا، وَظَاهِرُهُ أَنَّهُ أَبْطَلَ مِنَ الرِّبَا مَا لَمْ يَكُنْ مَقْبُوضًا. قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ قِيلَ: هُوَ شَرْطٌ مَجَازِيٌّ عَلَى جِهَةِ الْمُبَالَغَةِ وَقِيلَ: إِنَّ «إِنْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى إِذْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ مَرْدُودٌ لَا يُعْرَفُ فِي اللُّغَةِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَعْنَى:

Cenâb-ı Hakk'ın: { اتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” kavli, yani: Kendinizi O'nun cezasından koruyun ve ribadan sizin lehinize kalmış olan artıkları terk edin demektir; zahir olan, ribadan henüz kabzedilmemiş (tahsil edilmemiş) olanı iptal ettiğidir. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” kavline gelince; bunun mübalağa amacıyla mecazî bir şart olduğu söylenmiştir. Bu ayetteki «şayet (إِنْ)» edatının «çünkü/mademki (إِذْ)» manasında olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu reddedilmiştir, zira dilde böyle bir kullanım bilinmemektedir. Zahir olan mana şudur:

إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ امْتِثَالَ أَوَامِرِ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا يَعْنِي:

Eğer hakiki anlamda iman etmiş iseniz [bunu terk edin]; zira bu, Allah'ın emirlerine ve nehiylerine uymayı gerektirir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } “Eğer [böyle] yapmazsanız” kavli, yani:

مَا أُمِرْتُمْ بِهِ مِنَ الِاتِّقَاءِ وَتَرْكِ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَيْ: فَاعْلَمُوا بِهَا، مِنْ أُذِنَ بِالشَّيْءِ: إِذَا عُلِمَ بِهِ قِيلَ: هُوَ مِنَ الْإِذْنِ بِالشَّيْءِ: وَهُوَ الِاسْتِمَاعُ، لِأَنَّهُ مِنْ طُرُقِ الْعِلْمِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ: «فَآذِنُوا» عَلَى مَعْنَى: فَأَعْلِمُوا غَيْرَكُمْ أَنَّكُمْ عَلَى حَرْبِهِمْ، وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ: عَلَى أَنَّ أَكْلَ الرِّبَا وَالْعَمَلَ بِهِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ، وَتَنْكِيرُ الْحَرْبِ: لِلتَّعْظِيمِ، وَزَادَهَا تَعْظِيمًا نِسْبَتُهَا إِلَى اسْمِ اللَّهِ الْأَعْظَمِ، وَإِلَى رَسُولِهِ الذي هو أشرف خليقته. قوله: وَإِنْ تُبْتُمْ أي: من الربا فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ تَأْخُذُونَهَا لَا تَظْلِمُونَ غُرَمَاءَكُمْ بِأَخْذِ الزِّيَادَةِ وَلا تُظْلَمُونَ أَنْتُمْ مِنْ قِبَلِهِمْ بِالْمَطْلِ وَالنَّقْصِ، وَالْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ أَوِ اسْتِئْنَافِيَّةٌ. وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَمْوَالَهُمْ مَعَ عَدَمِ التَّوْبَةِ حَلَالٌ لِمَنْ أَخَذَهَا مِنَ الْأَئِمَّةِ وَنَحْوِهِمْ مِمَّنْ يَنُوبُ عَنْهُمْ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ لَمَّا حَكَمَ سُبْحَانَهُ لِأَهْلِ الرِّبَا بِرُءُوسِ أَمْوَالِهِمْ عِنْدَ

Sakınmak ve ribadan kalanı terk etmek hususunda emrolunduğunuz şeyi [yapmazsanız], { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun” yani: Onu bilin demektir; bir şeyi bildiğinde söylenen “أُذِنَ بِالشَّيْءِ” tabirindendir. Bunun, bir şeyi dinlemek manasındaki “el-izn bi'ş-şey”den olduğu da söylenmiştir; zira dinlemek bilginin yollarındandır. Âsım'dan Ebû Bekir ve Hamza: «فَآذِنُوا» şeklinde okumuşlardır; bunun manası: “Başkalarına onlara karşı savaş hâlinde olduğunuzu bildirin” demektir. Bu ayet, faiz yemenin ve onunla amel etmenin büyük günahlardan olduğuna delâlet etmiştir; bu hususta hiçbir hilaf yoktur. “Harp (savaş)” kelimesinin tenvinli (nekre) gelmesi tazim içindir; Allah'ın en yüce ismine ve mahlûkatının en şereflisi olan Resûlü'ne nispet edilmesi ise onun büyüklüğünü daha da artırmıştır. O'nun: { وَإِنْ تُبْتُمْ } “Şayet tövbe ederseniz” yani: Ribadan [tövbe ederseniz], { فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “ana paralarınız sizindir” onları alırsınız; { لَا تَظْلِمُونَ } “haksızlık etmezsiniz” fazlalık alarak borçlularınıza zulmetmezsiniz, { وَلا تُظْلَمُونَ } “haksızlığa da uğramazsınız” onlar tarafından borcun geciktirilmesi ve eksiltilmesiyle siz de haksızlığa uğratılmazsınız. Bu cümle hâl veya istînâfiyye cümlesidir. Bunda, tövbe etmedikleri takdirde mallarının devlet reisleri ve onlara vekâlet edenlerden bu malı alan kimseler için helal olduğuna delil vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer darlık içinde olan varsa” kavli; Allah Sübhânehu,

الواجدين للمال حكم في ذوي العسرة بالنّظرة إِلَى يَسَارٍ، وَالْعُسْرَةُ: ضِيقُ الْحَالِ مِنْ جِهَةِ عَدَمِ الْمَالِ، وَمِنْهُ جَيْشُ الْعُسْرَةِ. وَالنَّظِرَةُ: التَّأْخِيرُ، وَالْمَيْسَرَةُ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْيُسْرِ، وَارْتَفَعَ ذُو بَكَانِ التَّامَّةِ الَّتِي بِمَعْنَى وُجِدَ، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ وَغَيْرِهِمَا. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

mal sahipleri yanında faiz ehline ana paralarının verilmesine hükmedince, darlık çekenler hakkında da bir genişlik vaktine kadar mühlet verilmesine hükmetti. el-Usrah (الْعُسْرَةُ): Mal yokluğundan kaynaklanan darlık hâlidir; Ceyşü'l-Usre (Zorluk Ordusu) tabiri de buradan gelir. en-Nazırah (النَّظِرَةُ): Ertelemektir. el-Meyserah (الْمَيْسَرَةُ): Kolaylık manasında bir masdardır. { ذُو } kelimesi “bulundu/var oldu” manasındaki tam kâne ile merfû olmuştur; Sîbeveyh, Ebû Alî el-Fârisî ve başkalarının görüşü budur. Sîbeveyh şu beyti inşâd etmiştir:

فِدًى لبني ذهل بن شيبان ناقتي ... إِذَا كَانَ يَوْمٌ ذُو كَوَاكِبَ أَشْهَبُ

“Devem feda olsun Zühl b. Şeybân oğullarına ... / Şiddetli ve karanlık tozlu bir [savaş] günü vuku bulduğunda.”

وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ عَلَى مَعْنَى: وَإِنْ كَانَ الْمَطْلُوبُ ذَا عُسْرَةٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «وَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا» . قَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى وَكَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. وَرَوَى الْمُعْتَمِرُ عَنْ حَجَّاجٍ الْوَرَّاقِ قَالَ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ: وَإِنْ كان ذا عُسْرَةٍ قَالَ النَّحَّاسُ وَمَكِّيٌّ وَالنَّقَّاشُ: وَعَلَى هَذَا يَخْتَصُّ لَفْظُ الْآيَةِ بِأَهْلِ الرِّبَا، وَعَلَى مَنْ قَرَأَ: ذُو، فَهِيَ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ مَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ.

Übeyy'in mushafında “borçlu darlık içinde ise” manasında { وَإِنْ كَانَ ذَا عُسْرَةٍ } şeklindedir. el-A'meş: «وَإِنْ كَانَ مُعْسِرًا» şeklinde okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî, Ahmed b. Mûsâ'dan naklen: “Übeyy b. Ka'b'ın mushafında da böyledir” demiştir. Mu'temir, Haccâc el-Verrâk'tan rivayet ettiğine göre o: “Osman'ın mushafında: { وَإِنْ كان ذا عُسْرَةٍ } şeklindedir” demiştir. en-Nehhâs, Mekkî ve en-Nakkâş şöyle demişlerdir: “Buna göre ayetin lafzı faiz ehline mahsustur; { ذُو } şeklinde okuyana göre ise üzerinde borç bulunan herkes hakkında umumidir.” Cumhurun gittiği görüş de budur.

وَقَرَأَ الْجَمَاعَةُ فَنَظِرَةٌ بِكَسْرِ الظَّاءِ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو رَجَاءٍ وَالْحَسَنُ بِسُكُونِهَا وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ: مَيْسُرَةٍ بِضَمِّ السِّينِ، وَالْجُمْهُورُ بِفَتْحِهَا، وَهِيَ الْيَسَارُ. قَوْلُهُ: وَأَنْ تَصَدَّقُوا بِحَذْفِ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَقُرِئَ بِتَشْدِيدِ الصَّادِ: أَيْ: وَأَنْ تَصَدَّقُوا عَلَى مُعْسِرِي غُرَمَائِكُمْ بِالْإِبْرَاءِ خَيْرٌ لَكُمْ، وَفِيهِ التَّرْغِيبُ لَهُمْ بِأَنْ يَتَصَدَّقُوا بِرُءُوسِ أَمْوَالِهِمْ عَلَى مَنْ أَعْسَرَ وَجَعَلَ ذَلِكَ خَيْرًا مِنْ إِنْظَارِهِ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ وَالضَّحَّاكُ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: وَقَالَ آخَرُونَ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَأَنْ تَصَدَّقُوا عَلَى الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ خَيْرٌ لَكُمْ. وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَدْخَلٌ لِلْغَنِيِّ. قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ خَيْرٌ لَكُمْ عَمِلْتُمْ بِهِ. قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا يَوْماً هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَتَنْكِيرُهُ لِلتَّهْوِيلِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ بِهِ لَا ظَرْفٌ. وَقَوْلُهُ: تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ وَصْفٌ لَهُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، وَالْبَاقُونَ: بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ، وَذَهَبَ قَوْمٌ: إِلَى أَنَّ هَذَا الْيَوْمَ الْمَذْكُورَ هُوَ يَوْمُ الْمَوْتِ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ:

Cemaat (kıraat imamlarının ekserisi) zâ harfinin kesrasıyla { فَنَظِرَةٌ } şeklinde okumuştur. Mücâhid, Ebû Recâ ve Hasan ise sükûn ile okumuşlardır ki bu Temîm lügatidir. Yalnızca Nâfi, sîn harfinin dammesiyle «مَيْسُرَةٍ» şeklinde okumuştur; cumhur ise fetha ile okumuştur ki bu da genişlik/kolaylık demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } “sadaka olarak bağışlamanız” kavli iki teden birinin hazfedilmesiyledir; sâd harfinin şeddesiyle de okunmuştur. Yani: Borçlularınızdan darda olanlara [borçlarını] ibra ederek sadaka vermeniz sizin için daha hayırlıdır. Bunda, darda kalana ana paralarını sadaka olarak bağışlamaları hususunda bir teşvik vardır ve bunu ona mühlet vermekten daha hayırlı kılmıştır; Süddî, İbn Zeyd ve Dahhâk böyle demişlerdir. Taberî şöyle demiştir: Başkaları da: “Ayetin manası: Zengine de fakire de sadaka vermeniz sizin için daha hayırlıdır” demişlerdir. Sahih olan birinci görüştür; ayette zengin için bir giriş yeri yoktur. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz” kavlinin cevabı mahzuftur; yani: Eğer bunun sizin için daha hayırlı olduğunu bilirseniz onunla amel edersiniz demektir. O'nun: { وَاتَّقُوا يَوْماً } “bir günden sakının” kavli, o gün kıyamet günüdür; nekre (belirsiz) gelmesi korkutuculuk ve dehşet içindir; zarf olarak değil mef'ûlün bih olarak mensuptur. Cenâb-ı Hakk'ın: { تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz” kavli onun sıfatıdır. Ebû Amr tenin fethası ve cîmin kesrasıyla [terciûne] okumuştur; diğerleri ise tenin dammesi ve cîmin fethasıyla [türceûne] okumuşlardır. Bir topluluk: Bu zikredilen günün ölüm günü olduğu görüşüne varmıştır. Cumhur ise:

إِلَى أَنَّهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ: إِلَى اللَّهِ فِيهِ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: إِلَى حُكْمِ اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مِنَ النُّفُوسِ الْمُكَلَّفَةِ مَا كَسَبَتْ أَيْ: جَزَاءَ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَجُمْلَةُ: وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ حَالِيَّةٌ، وَجُمِعَ الضَّمِيرُ لِأَنَّهُ أَنْسَبُ بِحَالِ الْجَزَاءِ، كَمَا أَنَّ الْإِفْرَادَ أَنْسَبُ بِحَالِ الْكَسْبِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا الْمَوْعِظَةُ الْحَسَنَةُ لِجَمِيعِ النَّاسِ.

daha önce geçtiği üzere onun kıyamet günü olduğu görüşüne varmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a” kavlinde mahzuf bir muzaf vardır, takdiri: “Allah'ın hükmüne” demektir. { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ } “Sonra herkese tastamam verilir” yani mükellef canlardan her birine; { مَا كَسَبَتْ } “kazandığı şey” yani hayır veya şerden işlediği amellerin karşılığı [tastamam verilir]. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “ve onlara haksızlık edilmez” cümlesi hâl cümlesidir; zamirin çoğul getirilmesi ceza hâline daha uygun olduğu içindir, nitekim müfred getirilmesi de kazanma (kesb) hâline daha uygundur. Bu ayette bütün insanlar için güzel bir vaaz ve öğüt vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ في قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَرَجُلٍ مِنْ بَنِي الْمُغِيرَةِ، كَانَا شَرِيكَيْنِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُسْلِفَانِ الرِّبَا إِلَى نَاسٍ مِنْ ثَقِيفٍ، فَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَلَهُمَا أَمْوَالٌ عَظِيمَةٌ فِي الرِّبَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Süddî'den O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve faizden geriye kalanı bırakın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Abbâs b. Abdilmuttalib ile Benî Muğîre'den bir adam hakkında indi; ikisi Cahiliye devrinde ortaktılar ve Sakîf'ten birtakım kimselere faizle borç verirlerdi. İslâm geldiğinde onların faizde çok büyük malları vardı; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: كَانَتْ ثَقِيفٌ قَدْ صَالَحَتِ النَّبِيَّ ﷺ عَلَى أَنَّ مَا لَهُمْ مِنْ رِبًا عَلَى النَّاسِ، وَمَا كَانَ لِلنَّاسِ عَلَيْهِمْ مِنْ رِبًا فَهُوَ مَوْضُوعٌ فَلَمَّا كَانَ الْفَتْحُ اسْتَعْمَلَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ عَلَى مَكَّةَ، وَكَانَتْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ يَأْخُذُونَ الرِّبَا مِنْ بَنِي الْمُغِيرَةِ، وَكَانَ بَنُو الْمُغِيرَةِ يَرْبُونَ لَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَلَهُمْ عَلَيْهِمْ مَالٌ كَثِيرٌ، فَأَتَاهُمْ بَنُو عَمْرٍو يَطْلُبُونَ رِبَاهُمْ، فَأَبَى بَنُو الْمُغِيرَةِ أَنْ يُعْطُوهُمْ فِي الْإِسْلَامِ، وَرَفَعُوا ذَلِكَ إِلَى عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ، فَكَتَبَ عَتَّابٌ إِلَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَتْ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا

İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Sakîf kabilesi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile insanların üzerindeki faiz alacaklarının ve insanların da kendileri üzerindeki faiz borçlarının düşürülmesi (kaldırılması) şartıyla sulh yapmıştı. Fetih gerçekleştiğinde [Resûlullah], İttâb b. Esîd'i Mekke'ye vali tayin etti. Benû Amr b. Avf, Benû Muğîre'den faiz alıyordu; Benû Muğîre de Cahiliye devrinde onlara faiz ödüyordu. İslâm geldiğinde Benû Amr'ın onlar üzerinde çokça malı kalmıştı. Benû Amr gelip faizlerini talep etti; fakat Benû Muğîre İslâm'da bunu vermekten imtina etti ve durumu İttâb b. Esîd'e intikal ettirdiler. İttâb da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mektup yazdı. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve bırakın

مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا

{ مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبا } faizden geriye kalanı” [ayeti indi.]

فَكَتَبَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى عَتَّابٍ وَقَالَ: إِنْ رَضُوا وَإِلَّا فَأْذَنْهُمْ بِحَرْبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ قَالَ: مَنْ كَانَ مُقِيمًا عَلَى الرِّبَا لَا يَنْزِعُ مِنْهُ فَحَقٌّ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَسْتَتِيبَهُ، فَإِنْ نَزَعَ وَإِلَّا ضَرَبَ عُنُقَهُ. وَأَخْرَجُوا أَيْضًا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti İttâb'a yazıp gönderdi ve: «Razı olurlarsa ne âlâ, aksi takdirde onlara savaş açıldığını bildir» buyurdu. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ } “bir savaştan haberiniz olsun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Faiz üzerinde ısrar edip ondan vazgeçmeyen kimseyi tövbeye davet etmek Müslümanların imamı (devlet başkanı) üzerine bir haktır; vazgeçerse ne âlâ, aksi takdirde boynunu vurur.” Yine ondan O'nun:

فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ قَالَ: اسْتَيْقِنُوا بِحَرْبٍ. وَأَخْرَجَ أَهْلُ السنن وغيرهم عن عمر بْنِ الْأَحْوَصِ أَنَّهُ شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فقال: «أَلَا إِنَّ كُلَّ رِبًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ، لكم رؤوس أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ، وَأَوَّلُ رِبًا مَوْضُوعٌ رِبَا الْعَبَّاسِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَبِيعَةَ بْنِ عَمْرٍو وَأَصْحَابِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الرِّبَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ شُرَيْحٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ: وَكَذَلِكَ كَلُّ دَيْنٍ عَلَى مُسْلِمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فِي التَّرْغِيبِ لِمَنْ لَهُ دَيْنٌ عَلَى مُعْسِرٍ أَنْ يُنْظِرَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ مِنَ القرآن على النبي ﷺ: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ السُّدِّيِّ، وَعَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ، وَكَانَ بَيْنَ نُزُولِهَا وَبَيْنَ مَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ إِحْدَى وَثَمَانُونَ يَوْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ عَاشَ النبي ﷺ بَعْدَ نُزُولِهَا تِسْعَ لَيَالٍ ثُمَّ مَاتَ.

{ فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ } “bir savaştan haberiniz olsun” kavli hakkında: “Bir savaş olacağına kesin olarak inanın” dediğini rivayet etmişlerdir. Sünen ehli ve başkaları, Amr b. el-Ahvas'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Veda Haccı'na katıldığını ve [Resûlullah'ın] şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Dikkat edin! Cahiliye faizlerinin hepsi kaldırılmıştır; ana paralarınız sizindir; ne haksızlık eder ne de haksızlığa uğrarsınız. İlk kaldırılan faiz de Abbâs'ın faizidir.» İbn Mende, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bu ayet, yani: { وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ } “Şayet tövbe ederseniz ana paralarınız sizindir” ayeti Rebîa b. Amr ve arkadaşları hakkında inmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer darlık içinde olan varsa” kavli hakkında: “Riba hakkında indi” dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Şüreyh'ten benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk'tan bu ayet hakkında: “Bir Müslüman üzerindeki her borç da böyledir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. Darda kalmış bir borçlusu olan kimsenin ona mühlet vermesine teşvik hususunda Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sahih hadisler vârid olmuştur. Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve Beyhakî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kur'an'dan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e en son inen ayet: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayetidir. İbn Ebî Şeybe; Süddî ve Atıyye el-Avfî'den benzerini rivayet etmiştir. İbnu'l-Enbârî; Ebû Sâlih ve Saîd b. Cübeyr'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve Beyhakî, Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan bu ayetin en son inen ayet olduğunu ve inişi ile Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatı arasında seksen bir gün bulunduğunu rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayetin inişinden sonra dokuz gece yaşadığını, sonra vefat ettiğini rivayet etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٨٢ الى ٢٨٣]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 282-283]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢) وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢) وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣) } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin de yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) yahut zayıf veya kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, şahitlerden razı olacağınız bir erkek ile iki kadın [şahit olsun]; ta ki biri şaşırırsa, diğeri ona hatırlatsın. Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler. Az olsun çok olsun, onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Kâtibe de şahide de zarar verilmesin (veya kâtip de şahit de zarar vermesin). Eğer [bunu] yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir yoldan çıkıştır (fısktır). Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (282) Eğer yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, alınmış rehinler [yeterlidir]. Şayet birbirinize güvenirseniz, güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir. (283)”

هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ حَالِ الْمُدَايَنَةِ الْوَاقِعَةِ بَيْنَ النَّاسِ بَعْدَ بَيَانِ حَالِ الرِّبَا، أَيْ: إِذَا دَايَنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَعَامَلَهُ بِذَلِكَ، وَذَكَرَ الدَّيْنَ بَعْدَ ذِكْرِ مَا يُغْنِي عَنْهُ مِنَ الْمُدَايَنَةِ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ ذُكِرَ لِيَرْجِعَ إِلَيْهِ الضَّمِيرُ مِنْ قَوْلِهِ: فَاكْتُبُوهُ وَلَوْ قَالَ: فَاكْتُبُوا الدَّيْنَ لَمْ يَكُنْ فِيهِ مِنَ الْحُسْنِ مَا فِي قَوْلِهِ: إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ وَالدَّيْنُ: عِبَارَةٌ عَنْ كُلِّ مُعَامَلَةٍ كَانَ أَحَدُ الْعِوَضَيْنِ فِيهَا نَقْدًا، وَالْآخَرُ فِي الذِّمَّةِ نَسِيئَةً، فَإِنَّ الْعَيْنَ عِنْدَ الْعَرَبِ مَا كَانَ حَاضِرًا، وَالدَّيْنَ مَا كَانَ غَائِبًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu, riba hâlinin beyan edilmesinden sonra insanlar arasında vuku bulan borçlanma hâlini beyana başlamaktır; yani: Birbirinize borç verdiğiniz ve bu şekilde muamelede bulunduğunuz zaman [demektir]. Borçlanma (müdayene) lafzından sonra ona ihtiyaç bırakmayacak olan borç (ed-deyn) kelimesini zikretmesi tekit maksadıyla olup Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki” kavli gibidir. Şöyle de denilmiştir: O'nun: { فَاكْتُبُوهُ } “onu yazın” kavlindeki zamirin kendisine dönmesi için zikredilmiştir. Şayet “borcu yazın” deseydi, O'nun: { إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } “birbirinize borçlandığınız zaman” kavlindeki güzellik bulunmazdı. Borç (ed-Deyn): İki bedelden birinin peşin, diğerinin ise zimmette vadeli (veresiye) olduğu her muameleden ibarettir; zira Arapların nazarında ayn (el-ayn) peşin/hazır olan, deyn (ed-deyn) ise gaip/vadeli olandır. Şair şöyle demiştir:

وَعَدَتْنَا بِدِرْهَمَيْنَا طِلَاءً ... وَشِوَاءً مُعَجَّلًا غَيْرَ دَيْنِ

“İki dirhemimize karşılık bize şarap vaat etti ... / Ve veresiye olmayan, peşin bir kebap.”

وَقَالَ الْآخَرُ:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

إِذَا مَا أَوْقَدُوا حطبا ونارا ... فَذَاكَ الْمَوْتُ نَقْدًا غَيْرَ دَيْنِ

“Odun ve ateş yaktıklarında ... / İşte o, veresiye değil peşin ölümdür.”

وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى أَنَّ الْأَجَلَ الْمَجْهُولَ لَا يَجُوزُ وَخُصُوصًا أَجْلُ السَّلَمِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَنْ أَسْلَفَ فِي تَمْرٍ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ» وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ الْجُمْهُورُ، وَاشْتَرَطُوا تَوْقِيتَهُ بِالْأَيَّامِ أَوِ الْأَشْهُرِ أَوِ السِّنِينَ، قَالُوا: وَلَا يَجُوزُ إِلَى الْحَصَادِ، أَوِ الدِّيَاسِ، أَوْ رُجُوعِ الْقَافِلَةِ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ وَجَوَّزَهُ مَالِكٌ. قَوْلُهُ: فَاكْتُبُوهُ أَيِ:

Allah Teâlâ bu mânayı: { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirlenmiş bir süreye kadar” kavliyle açıklamıştır. Bu [ifade] ile, belirsiz vadenin caiz olmadığına, özellikle de selem akdinin vadesinde [bunun geçerli olduğuna] delil getirilmiştir. Sahîh'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Kim hurmada selem akdi yaparsa, belirlenmiş bir ölçekte ve belirlenmiş bir vadeye kadar yapsın.» Âlimlerin çoğunluğu da bu görüşü benimsemiş ve vadenin gün, ay veya yıllarla belirlenmesini şart koşmuşlardır. Onlar: “Hasat zamanına, harman vaktine veya kafilenin dönüşüne ve benzeri [belirsiz sürelere] kadar [vade tayin etmek] caiz değildir” demişlerdir; Mâlik ise buna cevaz vermiştir. O'nun: { فَاكْتُبُوهُ } “onu yazın” kavli; yani:

الدَّيْنَ بِأَجَلِهِ، لِأَنَّهُ أَدْفَعُ لِلنِّزَاعِ، وَأَقْطَعُ لِلْخِلَافِ. قَوْلُهُ: وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ هُوَ بَيَانٌ لِكَيْفِيَّةِ الْكِتَابَةِ الْمَأْمُورِ بِهَا، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ الْوُجُوبُ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَالشَّعْبِيُّ وَغَيْرُهُمَا، فَأَوْجَبُوا عَلَى الْكَاتِبِ أَنْ يَكْتُبَ إِذَا طُلِبَ مِنْهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يُوجَدْ كَاتِبٌ سِوَاهُ وَقِيلَ الْأَمْرُ لِلنَّدْبِ. وَقَوْلُهُ: بِالْعَدْلِ متعلق بمحذوف صفة لكاتب، أَيْ: كَاتِبٌ كَائِنٌ بِالْعَدْلِ، أَيْ: يَكْتُبُ بِالسَّوِيَّةِ، لَا يَزِيدُ وَلَا يُنْقِصُ، وَلَا يَمِيلُ إِلَى أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ، وَهُوَ أَمْرٌ لِلْمُتَدَايِنَيْنِ بِاخْتِيَارِ كَاتِبٍ مُتَّصِفٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ، لَا يَكُونُ فِي قَلْبِهِ وَلَا قَلَمِهِ هَوَادَةٌ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، بَلْ يَتَحَرَّى الْحَقَّ بَيْنَهُمْ وَالْمَعْدَلَةَ فِيهِمْ. قَوْلُهُ: وَلا يَأْبَ كاتِبٌ النَّكِرَةُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مُشْعِرَةٌ بِالْعُمُومِ، أَيْ: لَا يَمْتَنِعُ أَحَدٌ مِنَ الْكُتَّابِ أَنْ يَكْتُبَ كِتَابَ التَّدَايُنِ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ، أَيْ: عَلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابَةِ، أَوْ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: بِالْعَدْلِ. قَوْلُهُ: وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ الْإِمْلَالُ وَالْإِمْلَاءُ لُغَتَانِ: الْأُولَى: لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَبَنِي أَسَدٍ. وَالثَّانِيَةُ: لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ. فَهَذِهِ الْآيَةُ جَاءَتْ عَلَى اللُّغَةِ الْأُولَى، وَجَاءَ عَلَى اللُّغَةِ الثَّانِيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا والَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ هُوَ مَنْ عَلَيْهِ الدَّيْنُ، أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْإِمْلَاءِ، لِأَنَّ الشَّهَادَةَ إِنَّمَا تَكُونُ عَلَى إِقْرَارِهِ بِثُبُوتِ الدَّيْنِ فِي ذِمَّتِهِ، وَأَمَرَهُ اللَّهُ بِالتَّقْوَى فِيمَا يُمْلِيهِ عَلَى الْكَاتِبِ، بَالَغَ فِي ذَلِكَ بِالْجَمْعِ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْوَصْفِ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَنَهَاهُ عَنِ الْبَخْسِ وَهُوَ: النَّقْصُ وَقِيلَ: إِنَّهُ نَهْيٌ لِلْكَاتِبِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ مَنْ عَلَيْهِ الْحَقُّ هُوَ الَّذِي يُتَوَقَّعُ مِنْهُ النَّقْصُ، وَلَوْ كَانَ نَهْيًا لِلْكَاتِبِ لم يقتصره فِي نَهْيِهِ عَلَى النَّقْصِ، لِأَنَّهُ يُتَوَقَّعُ مِنْهُ الزِّيَادَةُ كَمَا يُتَوَقَّعُ مِنْهُ النَّقْصُ. وَالسَّفِيهُ:

Çekişmeyi daha çok bertaraf edeceği ve ihtilafı kesin olarak keseceği için, vadesiyle birlikte borcu [yazın demektir]. O'nun: { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ } “Aranızda bir kâtip yazsın” kavli, emredilen yazma işinin nasıl yapılacağını bir beyandır. Emrin zahiri vücup (farziyet) ifade eder; Atâ, Şa'bî ve başkaları bu görüştedir. Onlar, kendisinden bu talep edildiğinde ve ondan başka bir kâtip bulunmadığında kâtibin yazmasını vacip görmüşlerdir. Emrin mendupluk (tavsiye) için olduğu da söylenmiştir. O'nun: { بِالْعَدْلِ } “adaletle” kavli, kâtip (kâtibun) kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: Adaletle hareket eden bir kâtip, yani artırıp eksiltmeksizin ve taraflardan birine meyletmeksizin eşit bir şekilde yazan bir kâtip demektir. Bu, borçlanan iki tarafa, bu niteliğe sahip, kalbinde ve kaleminde birinin lehine diğerine karşı bir iltimas bulunmayan, aksine aralarında hakkı ve adaleti gözeten bir kâtibi seçmeleri yönünde bir emirdir. O'nun: { وَلا يَأْبَ كاتِبٌ } “Hiçbir kâtip çekinmesin” kavlinde, nefy (olumsuzluk) bağlamında gelen nekre umum (genellik) bildirir; yani: Kâtiplerden hiçbiri, borç senedini Allah'ın kendisine öğrettiği gibi, yani Allah'ın kendisine öğrettiği yazma usulü üzere veya Allah'ın: “adaletle” kavliyle öğrettiği şekilde yazmaktan kaçınmasın. O'nun: { وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ } “üzerinde hak olan kimse yazdırsın” kavlinde geçen imlâl (el-imlâl) ve imlâ (el-imlâ) iki ayrı lehçedir: Birincisi Hicaz halkının ve Benî Esed'in lehçesidir. İkincisi ise Benî Temîm'in lehçesidir. Bu ayet birinci lehçe üzere gelmiştir. İkinci lehçe üzere ise Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli gelmiştir: { فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “onlar sabah akşam ona yazdırılmaktadır”. Üzerinde hak olan kimse ise borçlu olan kişidir. Allah Teâlâ yazdırmayı ona emretmiştir; çünkü şahitlik, borcun kendi zimmetinde sabit olduğunu ikrar etmesi üzerine gerçekleşir. Allah kâtibe yazdıracağı hususta ona takvalı olmasını emretmiş ve O'nun: { وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “Rabbi olan Allah'tan korksun” kavlinde isim ile vasfı bir arada zikrederek bu hususta mübalağa yapmıştır. Onu bahs (el-bahs) yani eksiltmekten menetmiştir. Bunun kâtibe yönelik bir nehiy olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; zira eksiltme yapması beklenen kişi, üzerinde hak bulunan kimsedir. Eğer kâtibe yönelik bir nehiy olsaydı, onu nehyederken sadece eksiltmeyle yetinmezdi; zira ondan eksiltme beklenebileceği gibi artırma yapması da beklenebilir. Sefih ise:

هُوَ الَّذِي لَا رَأْيَ لَهُ فِي حُسْنِ التَّصَرُّفِ فَلَا يُحْسِنُ الْأَخْذَ وَلَا الْإِعْطَاءَ، شُبِّهَ بِالثَّوْبِ السَّفِيهِ، وَهُوَ: الْخَفِيفُ النَّسْجِ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ السَّفَهَ عَلَى ضَعْفِ الْعَقْلِ تَارَةً، وَعَلَى ضَعْفِ الْبَدَنِ أخرى، فمن الأوّل قول الشاعر:

[Sefih], güzel ve isabetli tasarrufta bulunma konusunda doğru bir görüşe sahip olmayan, dolayısıyla alıp vermeyi (ticari muameleleri) beceremeyen kimsedir. [Böyle bir kimse], dokuması gevşek ve seyrek olan "es-sevbü's-sefîh"e (gevşek dokunmuş elbiseye) benzetilmiştir. Araplar sefeh (سَفَه) lafzını bazen akıl zayıflığı için, bazen de beden zayıflığı için kullanırlar. Birincisine şairin şu sözü örnektir:

نَخَافُ أَنْ تَسْفَهَ أَحْلَامُنَا ... وَنَجْهَلَ الدَّهْرَ مَعَ الْجَاهِلِ

“Akıllarımızın hafifleşip sefihleşmesinden ... / Ve cahille birlikte ömür boyu cehalet etmekten korkarız.”

وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

İkincisine dair ise Zü'r-Rumme'nin şu sözü misaldir:

مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرِّيَاحِ النَّوَاسِمِ

“Hafif esen rüzgârların geçişinin üst kısımlarını sarstığı ... / Mızrakların sallandığı gibi yürüdüler.”

أَيِ: اسْتَضْعَفَهَا وَاسْتَلَانَهَا بِحَرَكَتِهَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَالسَّفِيهُ: هُوَ الْمُبَذِّرُ إِمَّا لِجَهْلِهِ بِالصَّرْفِ، أَوْ لِتَلَاعُبِهِ بِالْمَالِ عَبَثًا، مَعَ كَوْنِهِ لَا يَجْهَلُ الصَّوَابَ. وَالضَّعِيفُ: هُوَ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ، أَوِ الصَّبِيُّ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الضَّعْفُ بِضَمِّ الضَّادِ فِي الْبَدَنِ، وَبِفَتْحِهَا فِي الرَّأْيِ. وَالَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ: الْأَخْرَسُ، أَوِ الْعَيِيُّ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى التَّعْبِيرِ كَمَا يَنْبَغِي وَقِيلَ: إِنَّ الضَّعِيفَ هُوَ الْمَذْهُولُ الْعَقْلِ، النَّاقِصُ الْفِطْنَةِ، الْعَاجِزُ عَنِ الْإِمْلَاءِ، وَالَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ الصَّغِيرُ. قَوْلُهُ: فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ فَيُمِلُّ عَنِ السَّفِيهِ وَلِيُّهُ الْمَنْصُوبُ عَنْهُ بَعْدَ حَجْرِهِ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي مَالِهِ، وَيُمِلُّ عَنِ الصَّبِيِّ وَصِّيُهُ أَوْ وَلِيُّهُ، وَكَذَلِكَ يُمِلُّ عَنِ الْعَاجِزِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْإِمْلَالَ لِضَعْفِ وَلِيِّهِ، لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الصَّبِيِّ أَوِ الْمَنْصُوبِ عَنْهُ مِنَ الْإِمَامِ أَوِ الْقَاضِي، وَيُمِلُّ عَنِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ وَكِيلُهُ، إِذَا كَانَ صَحِيحَ الْعَقْلِ، وَعَرَضَتْ لَهُ آفَةٌ فِي لِسَانِهِ أَوْ لَمْ تَعْرِضْ، وَلَكِنَّهُ جَاهِلٌ لَا يَقْدِرُ عَلَى التَّعْبِيرِ كَمَا يَنْبَغِي. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلِيُّهُ يَعُودُ إِلَى الْحَقُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَتَصَرُّفُ السَّفِيهِ الْمَحْجُورِ عَلَيْهِ دُونَ وَلِيِّهِ فَاسِدٌ إِجْمَاعًا، مَفْسُوخٌ أَبَدًا، لَا يُوجِبُ حُكْمًا، وَلَا يُؤَثِّرُ شَيْئًا، فَإِنْ تَصَرَّفَ سَفِيهٌ وَلَا حَجْرَ عَلَيْهِ فَفِيهِ خِلَافٌ. انْتَهَى. قَوْلُهُ:

Yani hareket ettirmek suretiyle onu zayıflatıp gevşettiği [mızraklar gibi]. Özetle sefih: Ya harcama yapmayı bilmediğinden ya da doğru olanı bilmekle birlikte malı faydasızca çarçur ettiğinden ötürü saçıp savuran kimsedir. Zayıf (ed-daîf) ise: Yaşlı ihtiyar veya çocuktur. Lügat ehli şöyle demiştir: Dad harfinin dammesiyle ed-Du'f bedende, fethasıyla ed-Da'f ise akılda/görüştedir. Yazdırmaya gücü yetmeyen kimse ise: Dilsiz veya meramını gereği gibi ifade edemeyen kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Zayıf kimse; aklı karışmış, anlayışı kıt, yazdırmaktan aciz kimsedir; yazdırmaya gücü yetmeyen ise küçük çocuktur. O'nun: { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ } “velisi adaletle yazdırsın” kavlindeki zamir, üzerinde hak bulunan kimseye döner. Dolayısıyla sefihin yerine, malında tasarruf yapmaktan kısıtlandıktan (hacredildikten) sonra onun adına tayin edilen velisi yazdırır; çocuğun yerine vasisi veya velisi yazdırır; aynı şekilde acizliği sebebiyle yazdırmaya gücü yetmeyen kimsenin yerine de velisi yazdırır; zira o da çocuk hükmündedir veya devlet başkanı yahut kadı tarafından onun adına tayin edilmiş kimsedir. Aklı başında olup da diline bir arıza isabet etmiş olan veya dilinde bir arıza olmasa bile meramını gereği gibi ifade edemeyecek kadar bilgisiz olan kimsenin yerine de vekili yazdırır. Taberî: “Velisi” lafzındaki zamirin “hak” kelimesine döndüğünü söylemiştir ki bu son derece zayıf bir görüştür. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Velisi olmaksızın hacir altındaki sefihin tasarrufu icma ile fasittir, ebediyen feshedilmiştir; hiçbir hüküm doğurmaz ve hiçbir tesir icra etmez. Şayet bir sefih hacir altında olmadığı halde tasarrufta bulunursa bu hususta ihtilaf vardır. [Kurtubî'nin sözü] bitti. O'nun:

وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ الِاسْتِشْهَادُ: طَلَبُ الشَّهَادَةِ، وَسَمَّاهُمَا شَهِيدَيْنِ قَبْلَ الشَّهَادَةِ مِنْ مَجَازِ الأول، أي: باعتبار ما يؤول إليه أمرهما من الشهادة، ومِنْ رِجالِكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَاسْتَشْهِدُوا أَوْ بِمَحْذُوفٍ هُوَ: صِفَةٌ لِشَهِيدَيْنِ، أَيْ: كَائِنَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ، أَيْ: مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَيَخْرُجُ الْكُفَّارُ، وَلَا وَجْهَ لِخُرُوجِ الْعَبِيدِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَهُمْ إِذَا كَانُوا مُسْلِمِينَ مِنْ رِجَالِ الْمُسْلِمِينَ، وَبِهِ قَالَ شُرَيْحٌ، وَعُثْمَانُ الْبَتِّيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ:

{ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } “Erkeklerinizden iki şahit tutun” kavlinde geçen istişhâd (el-istişhâd): Şahitlik talep etmektir. Şahitlik yapmalarından önce onları “iki şahit” olarak isimlendirmesi, mecal-i evvel kabilindendir; yani işlerinin varacağı son nokta (şahitlik yapacak olmaları) itibarıyladır. { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden” ifadesi, { وَاسْتَشْهِدُوا } “şahit tutun” kavline veya iki şahidin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: Erkeklerinizden, yani Müslümanlardan olan iki şahit demektir; böylece kâfirler kapsam dışı kalır. Kölelerin bu ayetten hariç tutulmasının ise bir gerekçesi yoktur; zira onlar Müslüman olduklarında Müslümanların erkeklerindendirler. Şureyh, Osman el-Bettî, Ahmed b. Hanbel, İshak b. Râhûye ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir:

لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ الْعَبْدِ لِمَا يَلْحَقُهُ مِنْ نَقْصِ الرِّقِّ. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ: يَصِحُّ فِي الشَّيْءِ الْيَسِيرِ دُونَ الْكَثِيرِ.

Kölelik noksanlığı sebebiyle kölenin şahitliği caiz değildir. Şa'bî ve Nehaî ise: Çok miktarda değil, az miktarda caiz olur, demişlerdir.

وَاسْتَدَلَّ الْجُمْهُورُ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ شَهَادَةِ الْعَبْدِ: بِأَنَّ الْخِطَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الَّذِينَ يَتَعَامَلُونَ بِالْمُدَايَنَةِ، وَالْعَبِيدُ لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا تَجْرِي فِيهِ الْمُعَامَلَةُ. وَيُجَابُ عَنْ هَذَا: بِأَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَأَيْضًا:

Cumhur, kölenin şahitliğinin caiz olmadığına dair şu delili getirmiştir: Bu ayetteki hitap, borçlanma yoluyla muamelede bulunan kimseleredir; köleler ise kendisinde muamelenin cereyan edeceği hiçbir şeye malik değillerdir. Buna şöyle cevap verilir: İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir; ayrıca:

الْعَبْدُ تَصِحُّ مِنْهُ الْمُدَايَنَةُ، وَسَائِرُ الْمُعَامَلَاتِ إِذَا أَذِنَ لَهُ مَالِكُهُ بِذَلِكَ. وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ هَلِ الْإِشْهَادُ وَاجِبٌ أَوْ مَنْدُوبٌ؟ فَقَالَ أَبُو مُوسَى الأشعري، وابن عمر، والضحاك، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَدَاوُدُ بْنُ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيُّ وَابْنُهُ: إِنَّهُ وَاجِبٌ، وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَذَهَبَ الشَّعْبِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّهُ مَنْدُوبٌ، وَهَذَا الْخِلَافُ بَيْنَ هَؤُلَاءِ هُوَ فِي وُجُوبِ الْإِشْهَادِ عَلَى الْبَيْعِ. وَاسْتَدَلَّ الْمُوجِبُونَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلَا فَرْقَ بَيْنَ هَذَا الْأَمْرِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَاسْتَشْهِدُوا فَيَلْزَمُ الْقَائِلِينَ بِوُجُوبِ الْإِشْهَادِ فِي الْبَيْعِ أَنْ يَقُولُوا بِوُجُوبِهِ فِي الْمُدَايَنَةِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ يَكُونا أَيِ: الشَّهِيدَانِ رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ أَيْ: فَلْيَشْهَدْ رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ، أَوْ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ

Efendisi kendisine izin verdiği takdirde köleden borçlanma ve diğer bütün muameleler sahih olur. İnsanlar, şahit tutmanın vacip mi yoksa mendup mu olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbn Ömer, Dahhâk, Saîd b. el-Müseyyeb, Câbir b. Zeyd, Mücâhid, Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî ve oğlu: “Şahit tutmak vaciptir” demişler, İbn Cerîr et-Taberî de bunu tercih etmiştir. Şa'bî, Hasan[-ı Basrî], Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onun ashabı ise: “Menduptur” görüşüne varmışlardır. Bunlar arasındaki bu ihtilaf, alışverişte şahit tutmanın vücubiyeti hakkındadır. Vücubiyetine kail olanlar Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda şahit tutun” kavlini delil getirmişlerdir. Bu emir ile O'nun: { وَاسْتَشْهِدُوا } “şahit tutun” kavli arasında hiçbir fark yoktur; dolayısıyla alışverişte şahit tutmanın vacip olduğunu söyleyenlerin, borçlanmada da vacip olduğunu söylemeleri gerekir. O'nun: { فَإِنْ لَمْ يَكُونا } “Eğer ikisi olmazsa” yani iki şahit { رَجُلَيْنِ } “iki erkek [olmazsa]” { فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ } “bir erkek ve iki kadın [şahit olsun]” kavli; yani: Bir erkek ile iki kadın şahitlik etsin veya bir erkek ile iki kadın

يَكْفُونَ. وَقَوْلُهُ: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ مُتَعَلِّقٌ بمحذوف وقع صفة لرجل وَامْرَأَتَانِ، أَيْ: كَائِنُونَ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ، حَالَ كَوْنِهِمْ مِنَ الشُّهَدَاءِ. وَالْمُرَادُ: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُمْ وَعَدَالَتَهُمْ، وَفِيهِ: أَنَّ الْمَرْأَتَيْنِ فِي الشَّهَادَةِ بِرَجُلٍ، وَأَنَّهَا لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ النِّسَاءِ إِلَّا مَعَ الرَّجُلِ لَا وَحْدَهُنَّ، إِلَّا فِيمَا لَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ غَيْرُهُنَّ لِلضَّرُورَةِ. وَاخْتَلَفُوا هَلْ يَجُوزُ الْحُكْمُ بِشَهَادَةِ امْرَأَتَيْنِ مَعَ يَمِينِ الْمُدَّعِي كَمَا جَازَ الْحُكْمُ بِرَجُلٍ مَعَ يَمِينِ الْمُدَّعِي؟ فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الْمَرْأَتَيْنِ كَالرَّجُلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ، وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى الْخِلَافِ فِي الْحُكْمِ بِشَاهِدٍ مَعَ يَمِينِ الْمُدَّعِي، وَالْحَقُّ أَنَّهُ جَائِزٌ لِوُرُودِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ، وَهُوَ زِيَادَةٌ لَمْ تُخَالِفْ مَا فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ فَيَتَعَيَّنُ قَبُولُهَا. وَقَدْ أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى وَغَيْرِهِ مِنْ مُؤَلَّفَاتِنَا، وَمَعْلُومٌ عِنْدَ كُلِّ مَنْ يَفْهَمُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُرَدُّ بِهِ قَضَاءُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ، وَلَمْ يَدْفَعُوا هَذَا إِلَّا بِقَاعِدَةٍ مَبْنِيَّةٍ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ هِيَ قولهم: إِنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ، وَهَذِهِ دَعْوَى بَاطِلَةٌ، بَلِ الزِّيَادَةُ عَلَى النَّصِّ شَرِيعَةٌ ثَابِتَةٌ جَاءَنَا بِهَا مَنْ جَاءَنَا بِالنَّصِّ الْمُتَقَدِّمِ عَلَيْهَا، وَأَيْضًا كَانَ يَلْزَمُهُمْ أَنْ لَا يَحْكُمُوا بِنُكُولِ الْمَطْلُوبِ وَلَا بِيَمِينِ الرَّدِّ عَلَى الطَّالِبِ. وَقَدْ حَكَمُوا بِهِمَا. وَالْجَوَابُ الْجَوَابُ. قَوْلُهُ: أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مَعْنَى تَضِلَّ: تَنْسَى. وَالضَّلَالُ عَنِ الشَّهَادَةِ:

yeterlidir [demektir]. O'nun: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “razı olacağınız şahitlerden” kavli, bir erkek ve iki kadının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: Razı olacağınız kimselerden olup şahitlerden bulunmaları hâlinde [demektir]. Kastedilen: Dinlerinden ve adaletlerinden razı olduğunuz kimselerdir. Bunda şahitlikte iki kadının bir erkeğe denk olduğuna ve kadınların şahitliğinin -zaruretten ötürü sadece kadınların muttali olabileceği durumlar müstesna- tek başlarına değil, ancak bir erkekle birlikte caiz olduğuna [delil] vardır. Davacının yeminiyle birlikte bir erkeğin şahitliğine dayanılarak hüküm verilmesi caiz olduğu gibi, davacının yeminiyle birlikte iki kadının şahitliğine dayanılarak hüküm verilmesinin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî: Bunun caiz olduğu görüşüne varmışlardır; zira Allah Teâlâ bu ayette iki kadını bir erkek gibi kılmıştır. Ebû Hanîfe ve ashabı ise: Bunun caiz olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu da davacının yeminiyle birlikte tek şahitle hüküm verme konusundaki ihtilafa dayanır. Doğru olan, buna dair delil varid olduğu için bunun caiz olduğudur; zira bu, Kitâb-ı Azîz'de bulunana muhalif olmayan bir ziyadedir ve kabul edilmesi vaciptir. Biz bunu el-Müntekâ şerhimizde ve diğer eserlerimizde açıkladık. Anlayış sahibi olan herkesçe bilinmektedir ki, bu ayette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tek şahit ve yemin ile hüküm vermesini reddedecek hiçbir şey yoktur. Onlar bunu, ancak uçurumun kenarına kurulmuş çürük bir kaide olan şu sözleriyle defetmeye çalışmışlardır: “Nassa ziyade yapmak nesihtir (hükmü kaldırmaktır).” Bu ise batıl bir iddiadır; bilakis nassa ziyade, kendisinden önceki nassı bize getiren Zât'ın getirdiği sabit bir şeriattır. Ayrıca onların, davalının yeminden kaçınmasıyla (nükûl) ve davacıya yemin iadesiyle hüküm vermemeleri gerekirdi; oysa her ikisiyle de hükmetmişlerdir. Dolayısıyla verilecek cevap aynı cevaptır. O'nun: { أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } “ta ki biri şaşırırsa, diğeri ona hatırlatsın” kavli hakkında Ebû Ubeyd şöyle demiştir: { تَضِلَّ } lafzının anlamı, unutmasıdır. Şahitlikten şaşırıp sapmak (ed-Dalâl):

إِنَّمَا هُوَ نِسْيَانُ جُزْءٍ مِنْهَا وَذِكْرُ جُزْءٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ: «إِنْ تَضِلَّ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ. وَقَوْلُهُ: فَتُذَكِّرَ جَوَابُهُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هُوَ مَنْصُوبٌ بِالْعَطْفِ عَلَى تَضِلَّ، وَمَنْ رَفَعَهُ فَعَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو «فَتُذْكِرَ» بِتَخْفِيفِ الذَّالِ وَالْكَافِ، وَمَعْنَاهُ: تَزِيدُهَا ذِكْرًا. وقراءة الجماعة:

Ancak onun bir kısmını unutup bir kısmını hatırlamaktır. Hamza, hemzenin kesresiyle «إِنْ تَضِلَّ» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre O'nun: { فَتُذَكِّرَ } kavli onun cevabıdır; cumhurun kıraatine göre ise { تَضِلَّ } üzerine atfedilerek mansubdur; onu merfu okuyan ise istinaf (yeni cümle) olarak merfu okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr, zel ve kef harflerinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) «فَتُذْكِرَ» şeklinde okumuşlardır; bunun anlamı: onun hatırlamasını artırsın demektir. Cemaatin kıraati ise:

بالتشديد، أي: تنبهها إِذَا غَفَلَتْ وَنَسِيَتْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَعْلِيلٌ لِاعْتِبَارِ الْعَدَدِ فِي النِّسَاءِ، أَيْ: فَلْيَشْهَدْ رَجُلٌ وَتَشْهَدِ امْرَأَتَانِ عِوَضًا عَنِ الرَّجُلِ الْآخَرِ، لِأَجْلِ تَذْكِيرِ إِحْدَاهُمَا لِلْأُخْرَى إِذَا ضَلَّتْ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَهُوَ سُؤَالُ سَائِلٍ عَنْ وَجْهِ اعْتِبَارِ امْرَأَتَيْنِ عِوَضًا عَنِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ، فَقِيلَ: وَجْهُهُ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى، وَالْعِلَّةُ فِي الْحَقِيقَةِ هِيَ التَّذْكِيرُ، وَلَكِنَّ الضَّلَالَ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لَهُ نَزَلَ مَنْزِلَتَهُ، وأبهم الفاعل في تضلّ وتذكر، لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا يَجُوزُ عَلَيْهِ الْوَصْفَانِ فَالْمَعْنَى: إِنْ ضَلَّتْ هَذِهِ ذَكَّرَتْهَا هَذِهِ، وَإِنْ ضَلَّتْ هَذِهِ ذَكَّرَتْهَا هَذِهِ، لَا عَلَى التَّعْيِينِ، أَيْ: إِنْ ضَلَّتْ إِحْدَى الْمَرْأَتَيْنِ ذَكَّرَتْهَا الْمَرْأَةُ الْأُخْرَى، وَإِنَّمَا اعْتُبِرَ فِيهِمَا هَذَا التَّذْكِيرُ لِمَا يَلْحَقُهُمَا مِنْ ضَعْفِ النِّسَاءِ بِخِلَافِ الرِّجَالِ. وَقَدْ يَكُونُ الْوَجْهُ فِي الْإِبْهَامِ: أَنَّ ذَلِكَ، يَعْنِي: الضَّلَالَ والتذكر يَقَعُ بَيْنَهُمَا مُتَنَاوِبًا حَتَّى رُبَّمَا ضَلَّتْ هَذِهِ عَنْ وَجْهٍ وَضَلَّتْ تِلْكَ عَنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَذَكَّرَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا صَاحِبَتَهَا. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى تُصَيِّرَهَا ذَكَرًا، يَعْنِي أَنَّ مَجْمُوعَ شَهَادَةِ الْمَرْأَتَيْنِ مِثْلُ شَهَادَةِ الرَّجُلِ الْوَاحِدِ. وَرُوِيَ نَحْوُهُ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ شَرْعٌ وَلَا لُغَةٌ وَلَا عَقْلٌ. قَوْلُهُ: وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا أَيْ: لِأَدَاءِ الشَّهَادَةِ الَّتِي قَدْ تَحَمَّلُوهَا مِنْ قَبْلُ وَقِيلَ: إِذَا مَا دُعُوا لِتَحَمُّلِ الشَّهَادَةِ، وَتَسْمِيَتُهُمْ شُهَدَاءَ مَجَازٌ كَمَا تَقَدَّمَ، وَحَمَلَهَا الْحَسَنُ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ. وَظَاهِرُ هَذَا النَّهْيِ أَنَّ الِامْتِنَاعَ مِنْ أَدَاءِ الشَّهَادَةِ حَرَامٌ. قوله: وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ مَعْنَى تَسْأَمُوا: تَمَلُّوا. قَالَ الْأَخْفَشُ: يقال سئمت أسأم سآمة وسآما، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Şeddelidir; yani: Gaflete düştüğünde ve unuttuğunda onu uyarsın demektir. Bu ayet, kadınlarda sayının dikkate alınmasının gerekçesidir; yani: Biri şaşırıp unuttuğunda diğerinin ona hatırlatması için, diğer erkeğin yerine bir erkek ve iki kadın şahitlik etsin [demektir]. Buna göre kelamda bir hazif vardır; o da bir kimsenin, tek bir erkeğin yerine iki kadının geçerli sayılmasının hikmetini sorması ve buna karşılık: Hikmeti, birisi şaşırırsa diğerinin ona hatırlatmasıdır, denilmesidir. Gerçekte illet (asıl gerekçe) hatırlatmadır; fakat şaşırma/unutma onun bir sebebi olduğundan onun yerine konulmuştur. Her ikisi için de bu iki vasfın gerçekleşmesi mümkün olduğundan { تضلّ } ve { تذكّر } fiillerindeki fail kapalı (müphem) bırakılmıştır; mânası şudur: Şayet bu kadın şaşırırsa şu kadın ona hatırlatır; şayet şu kadın şaşırırsa bu kadın ona hatırlatır; bu durum muayyen birine has değildir; yani: İki kadından biri şaşırırsa diğer kadın ona hatırlatır [demektir]. Erkeklerin aksine, kadınlara arız olan zayıflık sebebiyle bu hatırlatma sadece onlar hakkında dikkate alınmıştır. Failin müphem bırakılmasının hikmeti şu da olabilir: Bu durum, yani şaşırma ve hatırlama, aralarında nöbetleşe gerçekleşebilir; öyle ki belki biri bir hususta şaşırır, diğeri başka bir hususta şaşırır da her biri arkadaşına [unuttuğunu] hatırlatır. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: O'nun: { فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } kavlinin anlamı: onu erkek kılmasıdır; yani iki kadının şahitliğinin toplamı bir erkeğin şahitliği gibidir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan da benzeri rivayet edilmiştir. Şüphe yok ki bu, ne şeriatın ne dilin ne de aklın delalet etmediği batıl bir görüştür. O'nun: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا مَا دُعُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler” kavli; yani daha önce üstlenmiş oldukları şahitliği eda etmeye [çağrıldıklarında çekinmesinler demektir]. Şahitliği yüklenmeye çağrıldıkları zaman [çekinmesinler] de denilmiştir; daha önce geçtiği üzere onlara şahit denmesi mecazdır. Hasan[-ı Basrî] ayeti her iki mânaya da hamletmiştir. Bu nehyin zahiri, şahitliği eda etmekten kaçınmanın haram olduğunu göstermektedir. O'nun: { وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ } “Onu yazmaktan üşenmeyin” kavlinde tes'emû (تَسْأَمُوا) fiilinin anlamı: bıkıp usanmayın [demektir]. Ahfeş şöyle demiştir: Seimtü es'emü seâmeten ve seâmen denilir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

سَئِمْتُ تَكَالِيفَ الْحَيَاةِ وَمَنْ يَعِشْ ... ثَمَانِينَ حَوْلًا لَا أَبَا لَكَ يَسْأَمِ

“Hayatın meşakkatlerinden usandım; baban olmasın / her kim seksen yıl yaşarsa usanır.”

أَيْ: لَا تَمَلُّوا أَنْ تَكْتُبُوهُ، أَيِ: الدَّيْنَ الَّذِي تَدَايَنْتُمْ بِهِ وَقِيلَ: الْحَقُّ وَقِيلَ: الشَّاهِدُ وَقِيلَ: الْكِتَابُ، نَهَاهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ رُبَّمَا مَلُّوا مِنْ كَثْرَةِ الْمُدَايَنَةِ أَنْ يَكْتُبُوا، ثُمَّ بَالَغَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: صَغِيراً أَوْ كَبِيراً أَيْ: حَالَ كَوْنِ ذَلِكَ الْمَكْتُوبِ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا، أَيْ: لَا تَمَلُّوا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ سَوَاءٌ كَانَ الدَّيْنُ كَثِيرًا أَوْ قَلِيلًا وَقِيلَ: إِنَّهُ كَنَّى بِالسَّآمَةِ عَنِ الْكَسَلِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَدَّمَ الصَّغِيرَ هُنَا عَلَى الْكَبِيرِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِدَفْعِ مَا عَسَاهُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ هَذَا مَالٌ صَغِيرٌ، أَيْ: قَلِيلٌ لَا احْتِيَاجَ إِلَى كَتْبِهِ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكُمْ إِلَى الْمَكْتُوبِ الْمَذْكُورِ فِي ضَمِيرِ قَوْلِهِ: أَنْ تَكْتُبُوهُ وأَقْسَطُ مَعْنَاهُ: أَعْدَلُ، أَيْ: أَصَحُّ وَأَحْفَظُ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ أَيْ: أَعْوَنُ عَلَى إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ، وَأَثْبَتُ لَهَا، وَهُوَ مَبْنِيٌّ مِنْ: أَقَامَ، وَكَذَلِكَ أَقْسَطُ مَبْنِيٌّ مِنْ فِعْلِهِ، أَيْ: أَقْسَطَ. وَقَدْ صَرَّحَ سِيبَوَيْهِ بِأَنَّهُ قِيَاسِيٌّ، أَيْ: بُنِيَ أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ. وَمَعْنَى قوله: وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا أَقْرَبُ لِنَفْيِ الرَّيْبِ فِي مُعَامَلَاتِكُمْ، أَيِ: الشَّكِّ، وَلِذَلِكَ أَنَّ الْكُتَّابَ الَّذِي يَكْتُبُونَهُ يَدْفَعُ مَا يَعْرِضُ لَهُمْ مِنَ الرَّيْبِ كَائِنًا مَا كَانَ. قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ أَنْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ قاله الأخفش، وكان تَامَّةٌ: أَيْ إِلَّا أَنْ تَقَعَ أَوْ تُوجَدَ تِجَارَةٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، أَيْ:

Yani: Onu, yani borçlandığınız borcu yazmaktan usanmayın. Hak, şahit veya sözleşme metni [diye de] söylenmiştir. Borçlanmanın çokluğu sebebiyle yazmaktan usanabilirler diye Allah Teâlâ onları bundan menetmiş, sonra bu hususta mübalağa yaparak şöyle buyurmuştur: { صَغِيراً أَوْ كَبِيراً } “az olsun çok olsun” yani yazılan o şey küçük veya büyük olsun; yani: Borç ister çok ister az olsun hiçbir durumda usanmayın. Usanmak (es-seâme) lafzıyla tembelliğin kinaye yoluyla kastedildiği de söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Burada küçüğün büyüğe takdim edilmesi, “bu küçük bir maldır, yani yazılmasına gerek olmayan az bir miktardır” denilme ihtimalini bertaraf etmek amacıyla ona ihtimam göstermek içindir. O'nun: { ذلِكُمْ } “Bu” kavlindeki işaret, { أَنْ تَكْتُبُوهُ } kavlindeki zamirde geçen yazma işlemine işaret etmektedir. { أَقْسَطُ } lafzının mânası: Daha adaletli, yani daha doğru ve daha koruyucudur. { وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ } “şahitlik için daha sağlam” yani şahitliğin ikame edilmesine daha yardımcı ve onun için daha sabittir; bu kelime ekâme (أَقَامَ) fiilinden türetilmiştir. Aynı şekilde aksat (أَقْسَطُ) kelimesi de kendi fiilinden, yani aksata (أَقْسَطَ) fiilinden türetilmiştir. Sîbeveyh bunun kıyasa uygun olduğunu, yani ism-i tafdil olarak bina edildiğini açıkça belirtmiştir. O'nun: { وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا } “ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur” kavlinin mânası: Muamelelerinizde raybı, yani şüpheyi gidermeye en yakın olandır; zira onların yazdıkları sözleşme metni, her ne olursa olsun başlarına gelecek şüpheyi defeder. O'nun: { إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ } “Ancak aranızda devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa” kavlinde geçen en (أَنْ) harfi, Ahfeş'in belirttiğine göre istisna üzere nasb mahallindedir. Kâne (تَكُونَ) fiili ise tâmmdir; yani ticaret vuku bulursa veya bulunursa demektir; istisna munkatıdır, yani:

لَكِنَّ وَقْتَ تَبَايُعِكُمْ وَتِجَارَتُكُمْ حَاضِرَةٌ بِحُضُورِ الْبَدَلَيْنِ، تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ تَتَعَاطَوْنَهَا يَدًا بِيَدٍ، فَالْإِدَارَةُ:

Lakin alışveriş yaptığınız vakit, iki bedelin de hazır bulunmasıyla ticaretiniz peşin olursa ve onu aranızda elden ele devredip alıp verirseniz [yazmamanızda günah yoktur]; zira idare (el-idâre):

التَّعَاطِي وَالتَّقَابُضُ، فَالْمُرَادُ: التَّبَايُعُ النَّاجِزُ يَدًا بِيَدٍ، فَلَا حَرَجَ عَلَيْكُمْ إِنْ تركتم كتابته. وقرئ: بنصب تجارة، على أن كل نَاقِصَةً، أَيْ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ تِجَارَةً حَاضِرَةً. قَوْلُهُ: وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ قِيلَ مَعْنَاهُ: وأشهدوا إذا تبايعتم هذا التبايع المذكور هنا، وَهُوَ التِّجَارَةُ الْحَاضِرَةُ عَلَى أَنَّ الْإِشْهَادَ فِيهَا يَكْفِي وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: إِذَا تَبَايَعْتُمْ أَيَّ تَبَايُعٍ كَانَ حَاضِرًا أَوْ كَالِئًا ، لِأَنَّ ذَلِكَ أَدْفَعُ لِمَادَّةِ الْخِلَافِ وَأَقْطَعُ لِمَنْشَأِ الشِّجَارِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبًا ذِكْرُ الْخِلَافِ فِي كَوْنِ هَذَا الْإِشْهَادِ وَاجِبًا أَوْ مَنْدُوبًا. قَوْلُهُ: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، أَوْ لِلْمَفْعُولِ فَعَلَى الْأَوَّلِ مَعْنَاهُ: لَا يُضَارِرْ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ مِنْ طَلَبِ ذَلِكَ مِنْهُمَا، إِمَّا بِعَدَمِ الْإِجَابَةِ، أَوْ بِالتَّحْرِيفِ، وَالتَّبْدِيلِ، وَالزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ فِي كِتَابَتِهِ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ: «وَلَا يُضَارِرْ» بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى وَعَلَى الثَّانِي: لَا يُضَارَرْ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ، بِأَنْ يُدْعَيَا إِلَى ذَلِكَ وَهُمَا مَشْغُولَانِ بِمُهِمٍّ لَهُمَا، وَيُضَيَّقَ عَلَيْهِمَا فِي الْإِجَابَةِ، وَيُؤْذَيَا إِنْ حَصَلَ مِنْهُمَا التَّرَاخِي، أَوْ يُطْلَبَ مِنْهُمَا الْحُضُورُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ:

Alıp vermek ve kabzetmektir; dolayısıyla kastedilen: Elden ele peşin yapılan alışveriştir; binaenaleyh onu yazmayı terk ederseniz sizin için bir günah yoktur. Kâne fiilinin nâkıs kabul edilmesine binaen «تجارة» lafzının nasbıyla [ticâreten] da okunmuştur; yani: Ticaret, hazır (peşin) bir ticaret olursa demektir. O'nun: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun” kavlinin mânasının: Burada zikredilen bu alışverişi, yani onda şahit tutmanın yeterli olacağı peşin ticareti yaptığınız zaman şahit tutun, olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunun mânası; ister peşin ister vadeli olsun her ne tür alışveriş yaparsanız yapın [şahit tutun demektir]; zira bu, ihtilaf maddesini daha iyi bertaraf eder ve kavga kaynağını kesin olarak keser. Bu şahit tutmanın vacip mi yoksa mendup mu olduğuna dair ihtilafın zikri az önce geçmişti. O'nun: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin (veya kâtip de şahit de zarar vermesin)” kavlinin etken (mâlum) veya edilgen (mechul) fiil olması muhtemeldir. Birinciye göre mânası: Kâtip ve şahit, kendilerinden bunu talep eden kimseye ya icabet etmeyerek yahut senedi yazarken tahrif, tebdil, artırma ve eksiltme yaparak zarar vermesinler [demektir]. Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs ve İbn Ebî İshak'ın birinci ra harfinin kesresiyle «وَلَا يُضَارِرْ» şeklindeki kıraati buna delalet etmektedir. İkinciye göre ise: Kâtip ve şahit, kendi önemli bir işleriyle meşgul iken bu işe çağrılarak, icabet konusunda kendilerine baskı yapılarak, kendilerinden bir gecikme olduğunda eziyet edilerek veya uzak bir yerden gelmeleri istenerek kendilerine zarar verilmesin [demektir]. İbn Mes'ûd'un şu kıraati de buna delalet etmektedir:

«وَلَا يُضَارَرْ» بِفَتْحِ الرَّاءِ الْأُولَى، وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ تَدُلُّ عَلَى اعْتِبَارِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها مَا إِذَا رَاجَعْتَهُ زَادَكَ بَصِيرَةً إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تَفْعَلُوا أَيْ:

Birinci ra harfinin fethasıyla «وَلَا يُضَارَرْ» şeklindedir; mufaale kalıbı ise her iki durumun birden gözetildiğine delalet eder. Allah Teâlâ'nın: { لَا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها } “Hiçbir anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılmasın” kavlinin tefsirinde, müracaat ettiğinde Allah'ın izniyle basiretini artıracak açıklamalar daha önce geçmişti. O'nun: { وَإِنْ تَفْعَلُوا } “Eğer [bunu] yaparsanız” kavli; yani:

مَا نُهِيتُمْ عَنْهُ مِنَ الْمُضَارَّةِ فَإِنَّهُ أَيْ: فِعْلُكُمْ هَذَا فُسُوقٌ بِكُمْ أَيْ: خُرُوجٌ عَنِ الطَّاعَةِ إِلَى المعصية،

[yani] yasaklandığınız zarara uğratma fiilini [yaparsanız], { فَإِنَّهُ } yani bu yaptığınız { فُسُوقٌ بِكُمْ } [demektir]; yani itaatten çıkıp isyana sapmaktır,

مُلْتَبِسٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ فِي فِعْلِ مَا أَمَرَكُمْ بِهِ، وَتَرْكِ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ، وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ مَا تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ، وَفِيهِ الْوَعْدُ لِمَنِ اتَّقَاهُ أَنْ يُعَلِّمَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً . قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَشْرُوعِيَّةَ الْكِتَابَةِ وَالْإِشْهَادِ لِحِفْظِ الْأَمْوَالِ وَدَفْعِ الرَّيْبِ، عَقَّبَ ذَلِكَ بِذِكْرِ حَالَةِ الْعُذْرِ عَنْ وُجُودِ الْكَاتِبِ، وَنَصَّ عَلَى حَالَةِ السَّفَرِ، فَإِنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ أَحْوَالِ الْعُذْرِ، وَيَلْحَقُ بِذَلِكَ كُلُّ عُذْرٍ يَقُومُ مَقَامَ السَّفَرِ، وَجَعَلَ الرِّهَانَ الْمَقْبُوضَةَ قَائِمَةً مَقَامَ الْكِتَابَةِ، أَيْ: فَإِنْ كُنْتُمْ مُسَافِرِينَ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فِي سَفَرِكُمْ فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: الرَّهْنُ فِي السَّفَرِ ثَابِتٌ بِنَصِّ التَّنْزِيلِ، وَفِي الْحَضَرِ بِفِعْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ «أَنَّهُ ﷺ رَهَنَ دِرْعًا لَهُ مِنْ يَهُودِيٍّ» . وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «كَاتِبًا» أَيْ رَجُلًا يَكْتُبُ لَكُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأُبَيٌّ، وَمُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ، وَعِكْرِمَةُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ:

size bulaşmış bir günahtır. Size emrettiği şeyleri yapmak ve nehyettiği şeyleri terk etmek suretiyle { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun”. { وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } “Allah size öğretiyor” [ifadesi], ihtiyaç duyduğunuz ilmi [öğretiyor demektir]. Bunda, Kendisinden sakınan kimseye [ilim] öğreteceğine dair bir vaat vardır; Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } “Eğer Allah'tan sakınırsanız, O size bir furkan verir”. O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ } “Eğer yolculukta olursanız” kavli: Cenâb-ı Hak malları korumak ve şüpheyi defetmek için yazmayı ve şahit tutmayı meşru kıldığını zikredince, hemen ardından kâtibin bulunamaması mazeretini zikretmiş ve yolculuk hâlini açıkça belirtmiştir; zira yolculuk mazeret durumlarından biridir. Yolculuğun yerine geçen her mazeret de buna dâhil edilir. Kabzedilmiş rehinleri ise yazmanın yerine koymuştur; yani: Şayet yolcu olursanız { وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً } “ve bir kâtip bulamazsanız” yolculuğunuzda, { فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ } “alınmış rehinler [yeterlidir]”. İlim ehli şöyle demiştir: Yolculukta rehin [uygulaması] Kur'an'ın nassı ile, hazarda (yolcu olunmayan yerde) ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili ile sabittir; nitekim Sahîheyn'de «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir Yahudiye zırhını rehin bıraktığı» sabit olmuştur. Cumhur «كَاتِبًا» şeklinde okumuştur ki bu, sizin için yazacak bir adam demektir. İbn Abbâs, Übey, Mücâhid, Dahhâk, İkrime ve Ebu'l-Âliye ise:

«كِتَابًا» قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: فَسَّرَهُ مُجَاهِدٌ فَقَالَ: مَعْنَاهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مِدَادًا: يَعْنِي فِي الْأَسْفَارِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ «فَرُهُنٌ» بِضَمِّ الرَّاءِ وَالْهَاءِ. وَرُوِيَ عَنْهُمَا تَخْفِيفُ الْهَاءِ جَمْعُ رِهَانٍ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَالزَّجَّاجُ، وَابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ. وَقَرَأَ عَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ «فَرَهْنٌ» بِفَتْحِ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: «رِهَانٌ» .

«كِتَابًا» şeklinde okumuşlardır. İbnu'l-Enbârî şöyle demiştir: Mücâhid bunu tefsir ederek şöyle demiştir: Mânası, şayet mürekkep bulamazsanız, yani yolculuklarda [demektir]. Ebû Amr ve İbn Kesîr, ra ve he harflerinin dammesiyle «فَرُهُنٌ» şeklinde okumuşlardır. Onlardan he harfinin tahfifiyle (sükûnuyla) okunduğu da rivayet edilmiştir ki bu rihân (رِهَان) kelimesinin çoğuludur; bunu Ferrâ, Zeccâc ve İbn Cerîr et-Taberî söylemiştir. Âsım b. Ebi'n-Necûd ise ra'nın fethası ve he'nin sükûnu ile «فَرَهْنٌ» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati ise «رِهَانٌ» şeklindedir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ فِي الرَّهْنِ: رَهَنْتُ وأرهنت، وَكَذَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَالْأَخْفَشُ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:

Zeccâc şöyle demiştir: Rehin hakkında rehentü (رَهَنْتُ) ve erhentü (أَرْهَنْتُ) denilir. İbnu'l-A'râbî ve Ahfeş de böyle demiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir:

يُقَالُ: أَرْهَنْتُ فِي الْمُعَامَلَاتِ، وَأَمَّا فِي الْقَرْضِ وَالْبَيْعِ: فَرَهَنْتُ، وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الرُّوَاةُ كُلُّهُمْ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Muamelelerde erhentü (أَرْهَنْتُ), borç ve satışta ise rehentü (رَهَنْتُ) denilir. Sa'leb şöyle demiştir: Şairin şu sözünde bütün râviler:

فَلَمَّا خَشِيتُ أَظَافِيرَهُمْ ... نَجَوْتُ وَأَرْهَنْتُهُمْ مَالِكًا

“Tırnaklarından korktuğum zaman ... / Kurtuldum ve Mâlik'i onlara rehin bıraktım.”

عَلَى أَرْهَنْتُهُمْ، عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ: رَهَنْتُهُ وَأَرْهَنْتُهُ، إِلَّا الْأَصْمَعِيَّ فَإِنَّهُ رَوَاهُ وَأَرْهَنُهُمْ عَلَى أَنَّهُ عَطْفٌ لِفِعْلٍ مُسْتَقْبَلٍ عَلَى فِعْلٍ مَاضٍ، وَشَبَّهَهُ بِقَوْلِهِ: قُمْتُ وَأَصُكُّ وَجْهَهُ. وَقَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: أَرْهَنْتُ فِيهِمَا: بِمَعْنَى أَسْلَفْتُ، وَالْمُرْتَهِنُ الَّذِي يَأْخُذُ الرَّهْنَ، وَالشَّيْءُ مَرْهُونٌ وَرَهِينٌ، وَرَاهَنْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا مُرَاهَنَةً: خَاطَرْتُهُ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى اعْتِبَارِ الْقَبْضِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّهُ يَصِحُّ الِارْتِهَانُ بِالْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ مِنْ دُونِ قَبْضٍ. قَوْلُهُ: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ أَيْ: إِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ أَمِينًا عِنْدَ صَاحِبِ الْحَقِّ، لِحُسْنِ ظَنِّهِ بِهِ، وَأَمَانَتِهِ لَدَيْهِ، وَاسْتَغْنَى بِأَمَانَتِهِ عَنِ الِارْتِهَانِ فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ وَهُوَ الْمَدْيُونُ أَمانَتَهُ أَيِ: الدَّيْنَ الَّذِي عَلَيْهِ، وَالْأَمَانَةُ: مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ الَّذِي فِي الذِّمَّةِ، وَأَضَافَهَا إِلَى الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ لَهَا إِلَيْهِ نِسْبَةً، وَقُرِئَ «ايتَمَنَ» بِقَلْبِ الْهَمْزَةِ يَاءً، وَقُرِئَ بِإِدْغَامِ الْيَاءِ فِي التَّاءِ وَهُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْمُنْقَلِبَةَ مِنَ الْهَمْزَةِ لَا تُدْغَمُ لِأَنَّهَا فِي حُكْمِهَا وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ فِي أَنْ لَا يَكْتُمَ مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا.

[beytini] rehentühüm ve erhentühüm kullanımlarının caiz olmasına binaen erhentühüm (أَرْهَنْتُهُمْ) rivayeti üzerinde ittifak etmişlerdir; ancak Asmaî müstesnadır; zira o, geçmiş zaman fiili üzerine gelecek zaman fiilinin atfı kabilinden olarak ve bunu: “Kalktım ve yüzüne vururum” sözüne benzeterek «وَأَرْهَنُهُمْ» şeklinde rivayet etmiştir. İbnu's-Sikkît şöyle demiştir: Her iki kullanımda da erhentü: Borç verdim/selem yaptım mânasındadır. Mürtehin (el-mürtehin) rehini alan kimsedir; rehin verilen nesneye merhûn (مَرْهُون) ve rehîn (رَهِين) denir. Râhentü fülanen alâ kezâ murâheneten ise: Onunla bahse tutuşup risk aldım demektir. Cumhur, Kur'an'ın açıkça belirttiği üzere rehinde kabzı (malı teslim almayı) şart sayma görüşüne gitmiştir. Mâlik ise, kabz olmaksızın sadece icap ve kabul ile rehin akdinin sahih olacağı görüşüne varmıştır. O'nun: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ } “Şayet birbirinize güvenirseniz, güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin” kavli; yani: Üzerinde hak bulunan kimse, hakkın sahibinin ona olan hüsnüzannı ve yanındaki güvenilirliği sebebiyle onun katında emin bir kimse olur da onun bu eminliği sebebiyle rehin almaya ihtiyaç duymazsa, güvenilen kimse -ki o borçludur- emanetini yani üzerindeki borcu tastamam ödesin. Emanet: Mastar olup zimmetteki borç bununla isimlendirilmiştir; borcun borçluya bir nisbeti bulunması hasebiyle de emaneti borçluya izafe etmiştir. Hemzenin yâ'ya kalbedilmesiyle «ايتَمَنَ» şeklinde okunmuştur. Yâ'nın tâ'ya idğam edilmesiyle de okunmuştur ki bu yanlıştır; zira hemzeden dönüşen harf, asıl hemze hükmünde olduğundan idğam edilmez. { وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ } “ve Rabbi olan Allah'tan korksun” [ifadesi], haktan hiçbir şeyi gizlememe konusunda [Allah'tan korksun demektir].

قَوْلُهُ: وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ نَهْيٌ لِلشُّهُودِ أَنْ يَكْتُمُوا مَا تَحَمَّلُوهُ مِنَ الشَّهَادَةِ، وَهُوَ فِي حُكْمِ التَّفْسِيرِ لِقَوْلِهِ:

O'nun: { وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ } “Şahitliği gizlemeyin” kavli, şahitlerin üstlenmiş oldukları şahitliği gizlemelerine yönelik bir nehiydir. Bu, O'nun şu kavlinin tefsiri hükmündedir:

وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ أَيْ: لَا يُضَارِرْ بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ خَصَّ الْقَلْبَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْكَتْمَ مِنْ أَفْعَالِهِ، وَلِكَوْنِهِ رَئِيسَ الْأَعْضَاءِ، وَهُوَ الْمُضْغَةُ الَّتِي إِنْ صَلَحَتْ صَلَحَ الْجَسَدُ كُلُّهُ، وَإِنْ فَسَدَتْ فَسَدَ كُلُّهُ، وَارْتِفَاعُ الْقَلْبِ: عَلَى أنه فاعل أو مبتدأ، وآثم: خَبَرُهُ عَلَى مَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَلْبُهُ: بَدَلًا مِنْ آثِمٌ، بَدَلَ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ

{ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ } “Ne bir kâtip zarar görsün [ne de bir şahit]” [kavlinin tefsiridir]; yani daha önce geçen iki tefsirden birine göre birinci râ harfinin kesresiyle «لَا يُضَارِرْ» (zarar vermesin) [takdirindedir]. O'nun: { وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır” kavlinde özellikle kalbin zikredilmesi; gizleme fiilinin kalbin fiillerinden olması ve kalbin bütün organların reisi durumunda bulunması sebebiyledir. O, iyi olduğunda bütün bedenin iyi olduğu, bozulduğunda ise bütün [bedenin] bozulduğu et parçasıdır. «الْقَلْبِ» lafzının refʽ konumu: fâil veya mübtedâ (özne) oluşu sebebiyledir; «آثِمٌ» lafzı ise nahiv ilminde yerleşmiş kural gereğince onun haberidir (yüklemidir). «قَلْبُهُ» lafzının «آثِمٌ» kelimesinden bâzın külden bedeli (parçanın bütünden bedeli) olması caiz olduğu gibi, şunun da olması caizdir:

أَيْضًا: بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ الَّذِي فِي آثِمٌ الرَّاجِعِ إِلَى مَنْ، وَقُرِئَ «قَلْبَهُ» بِالنَّصْبِ كَمَا في قوله: إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ .

“Âsim” kelimesinde bulunan ve “men” lafzına dönen zamirden bedel olması da caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “nefsini bilmeyenden başka” kavlinde olduğu gibi nasb ile «قَلْبَهُ» şeklinde de okunmuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي السَّلَمِ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنْهُ قَالَ: أَشْهَدُ: أَنَّ السَّلَفَ الْمَضْمُونَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى أن الله أحلّه، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ. قَالَ: أَمَرَ بِالشَّهَادَةِ عِنْدَ الْمُدَايَنَةِ لِكَيْلَا يَدْخُلَ فِي ذَلِكَ جُحُودٌ وَلَا نِسْيَانٌ، فَمَنْ لَمْ يَشْهَدْ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ عَصَى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ يَعْنِي: مَنِ احْتِيجَ إِلَيْهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِيَشْهَدَ عَلَى شَهَادَةٍ، أَوْ كَانَتْ عِنْدَهُ شَهَادَةٌ، فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْبَى إِذَا مَا دُعِيَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَالضِّرَارُ: أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ وَهُوَ عَنْهُ غَنِيٌّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَكَ أَنْ لَا تَأْبَى إِذَا دُعِيتَ، فَيُضَارُّهُ بِذَلِكَ وَهُوَ مُكْتَفٍ بِغَيْرِهِ، فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ. وَقَالَ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu ayet, belirlenmiş bir ölçekte ve belirlenmiş bir vadeye kadar yapılan selem akdi hakkında nazil oldu.” Şâfiî, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şahitlik ederim ki, belirlenmiş bir vadeye kadar zimmette taahhüt edilen selem akdini Allah helal kılmıştır.” ve bu ayeti okumuştur. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İnkâr ve unutma karışmasın diye borçlanma esnasında şahit tutmayı emretmiştir; binaenaleyh buna şahit tutmayan kimse isyan etmiş olur. { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ } “Şahitler çekinmesin” yani: Kendisine bir şahitlikte bulunması için ihtiyaç duyulan veya yanında bir şahitlik bulunan Müslümanlardan bir kimsenin, çağrıldığı vakit çekinmesi helal olmaz. Bundan sonra şöyle buyurmuştur: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin”. Zarar verme (ed-Dirâr) ise: Bir kimsenin, ona ihtiyacı olmadığı halde bir adama 'Şüphesiz Allah sana çağrıldığında çekinmemeni emretmiştir' diyerek, başkasıyla yetinebilecek durumdayken ona bu şekilde zarar vermesidir; Allah Teâlâ bundan menetmiştir.” Ve şöyle buyurmuştur:

وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ يَعْنِي: مَعْصِيَةً. قَالَ: وَمِنَ الْكَبَائِرِ كِتْمَانُ الشَّهَادَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ:

{ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ } “Eğer [bunu] yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir yoldan çıkıştır (fısktır)” yani günahtır. Dedi ki: “Şahitliği gizlemek büyük günahlardandır; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:

وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ:

{ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } “kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre, O'nun:

وَلا يَأْبَ كاتِبٌ قَالَ: وَاجِبٌ عَلَى الْكَاتِبِ أَنْ يَكْتُبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَتِ الْكِتَابَةُ عَزِيمَةً فَنَسَخَهَا وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ.

{ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ } “Hiçbir kâtip çekinmesin” kavli hakkında: “Kâtibin yazması vaciptir” demiştir. İbn Cerîr'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Yazmak kesin bir farz (azimet) idi, sonra onu: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin” kavli neshetti.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre;

قَالَ: فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً قَالَ: هُوَ الْجَاهِلُ أَوْ ضَعِيفاً قَالَ: هُوَ الْأَحْمَقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَالسُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: سَفِيهاً قَالَا: هُوَ الصَّبِيُّ الصَّغِيرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ قَالَ: صَاحِبُ الدَّيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الْحَسَنِ قَالَ: وَلِيُّ الْيَتِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: وَلِيُّ السَّفِيهِ أَوِ الضَّعِيفِ. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ رِجالِكُمْ

O: { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً } “Eğer üzerinde hak olan kimse sefih ise” kavli hakkında: “O, cahil kimsedir; { أَوْ ضَعِيفاً } “yahut zayıf ise” kavli hakkında: “O, ahmak kimsedir” demiştir. İbn Cerîr'in Dahhâk ve Süddî'den naklettiğine göre onlar: { سَفِيهاً } “sefih” kavli hakkında: “O, küçük çocuktur” demişlerdir. İbn Cerîr'in Atiyye el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: { فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ } “velisi yazdırsın” kavli hakkında: “Alacaklı olan kişidir” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den naklettiğine göre o: “Yetimin velisidir” demiştir. İbn Cerîr'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o: “Sefihin veya zayıfın velisidir” demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Münzir ve Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre, O'nun: { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden” kavli hakkında:

قَالَ: مِنَ الْأَحْرَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ قَالَ:

“Hür olanlardan” demiştir. İbn Cerîr'in Rebî'den naklettiğine göre, O'nun: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “razı olacağınız şahitlerden” kavli hakkında:

عُدُولٌ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: عَدْلَانِ حُرَّانِ مُسْلِمَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ ابْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما يَقُولُ: أَنْ تَنْسَى إِحْدَى الْمَرْأَتَيْنِ الشَّهَادَةَ فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى يَعْنِي: تُذَكِّرُهَا الَّتِي حَبِطَتْ شَهَادَتُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ قَالَ: إِذَا كَانَتْ عِنْدَهُمْ شَهَادَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَطُوفُ فِي الْقَوْمِ الْكَثِيرِ يَدْعُوهُمْ يَشْهَدُونَ فَلَا يَتْبَعُهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ: أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ قَالَتْ:

“Âdil kimselerdir” demiştir. Şâfiî ve Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre o: “İki âdil, hür ve Müslüman erkektir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o, O'nun: { أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما } “ta ki biri şaşırırsa” kavli hakkında şöyle demektedir: “İki kadından biri şahitliği unutursa { فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } “diğeri ona hatırlatsın”, yani şahitliği zayi olan kadına hatırlatsın demektir.” İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, O'nun: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ } “Şahitler çekinmesin” kavli hakkında: “Yanlarında bir şahitlik bulunduğu vakit [çekinmesinler]” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Rebî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kişi kalabalık bir topluluk içinde dolaşır ve onları şahitlik yapmaya çağırırdı da onlardan hiçbiri onun peşinden gitmezdi; bunun üzerine Allah: { وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ } “Şahitler çekinmesin” ayetini indirdi.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den benzerini nakletmişlerdir. İbnu'l-Münzir'in Âişe'den naklettiğine göre, O'nun: { أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında daha adaletli” kavli hakkında şöyle demiştir:

أَعْدَلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ قَالَ: يَأْتِي الرَّجُلُ الرَّجُلَيْنِ فَيَدْعُوهُمَا إِلَى الْكِتَابَةِ وَالشَّهَادَةِ فَيَقُولَانِ إِنَّا عَلَى حَاجَةٍ، فَيَقُولُ إِنَّكُمَا قَدْ أُمِرْتُمَا أن تحبيبا، فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يُضَارَّهُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عن طاوس لا يُضَارَّ كاتِبٌ، فيكتب ما

[daha] âdil olanıdır. İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen’inde Beyhakî’nin İbn Abbâs’tan [radıyallâhu anhümâ] naklettiğine göre, O'nun: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Ne kâtipe ne de şahide zarar verilsin” kavli hakkında şöyle demiştir: “Adam iki kişinin yanına gelip onları [sözleşmeyi] yazmaya ve şahitlik yapmaya çağırır. Onlar: ‘Bizim bir işimiz/ihtiyacımız var’ derler. Bunun üzerine adam: ‘Siz ikiniz [buna] icabet etmekle emrolundunuz!’ der. Hâlbuki onun bu ikisine zarar vermeye [zorlamaya] hakkı yoktur.” İbn Cerîr’in Tâvûs’tan naklettiğine göre, [O'nun:] { لا يُضَارَّ كاتِبٌ } “Kâtip zarar vermesin” [kavli hakkında o şöyle demiştir]: [Kâtip,] kendisine

لَمْ يُمِلَّ عَلَيْهِ وَلا شَهِيدٌ فَيَشْهَدُ بِمَا لَمْ يَسْتَشْهِدْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ الْآيَةَ، قَالَ: مَنْ كَانَ عَلَى سَفَرٍ فَبَايَعَ بَيْعًا إِلَى أَجَلٍ فَلَمْ يَجِدْ كَاتِبًا فَرَخَّصَ لَهُ فِي الرِّهَانِ الْمَقْبُوضَةِ، وَلَيْسَ لَهُ إِنْ وَجَدَ كَاتِبًا أَنْ يَرْتَهِنَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَا يَكُونُ الرَّهْنُ إِلَّا فِي السَّفَرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: لَا يَكُونُ الرَّهْنُ إِلَّا مَقْبُوضًا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الآية: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ حَتَّى بَلَغَ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً قَالَ: هَذِهِ نَسَخَتْ مَا قَبْلَهَا. وَأَقُولُ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْ هَذَا الصَّحَابِيِّ الْجَلِيلِ، لَيْسَ هَذَا مِنْ بَابِ النَّسْخِ، فَهَذَا مُقَيَّدٌ بِالِائْتِمَانِ، وَمَا قَبْلَهُ ثَابِتٌ مُحْكَمٌ لَمْ يُنْسَخْ وَهُوَ مَعَ عَدَمِ الِائْتِمَانِ.

yazdırılmayan şeyi yazmasın; { وَلا شَهِيدٌ } “şahit de [zarar vermesin]” yani kendisinden şahitlik istenmeyen bir hususta şahitlik yapmasın. İbn Cerîr'in Dahhâk'tan naklettiğine göre, o: { وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ } “Eğer yolculukta olursanız” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Kim yolculukta olur da vadeli bir satış yaparsa ve kâtip bulamazsa, alınmış rehinler hususunda ona ruhsat verilmiştir; şayet kâtip bulursa rehin alma hakkı yoktur.” Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: “Rehin ancak yolculukta olur” demiştir. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o: “Rehin ancak teslim alınmış (kabzedilmiş) olur” demiştir. Buhârî Târîh'inde, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Mâce, Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin naklettiğine göre Ebû Saîd el-Hudrî şu ayeti okumuş: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ } “Ey iman edenler! Birbirinize borçlandığınız zaman” nihayet: { فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } “Şayet birbirinize güvenirseniz” kısmına kadar gelmiş ve şöyle demiştir: “Bu [ayet], kendisinden öncekini neshetmiştir.” Derim ki: Allah bu celil sahabiden razı olsun; bu durum nesh kabilinden değildir; zira bu hüküm birbirine güvenme hâliyle kayıtlıdır, bundan önceki ise güvenin bulunmadığı duruma dair sabit ve muhkem olup neshedilmemiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: آثِمٌ قَلْبُهُ قَالَ: فَاجِرٌ قَلْبُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَحْدَثَ الْقُرْآنِ بِالْعَرْشِ آيَةُ الدَّيْنِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: آخِرُ الْقُرْآنِ عَهْدًا بالعرش آية الربا وآية الدين.

İbn Cerîr'in Süddî'den naklettiğine göre, O'nun: { آثِمٌ قَلْبُهُ } “onun kalbi günahkârdır” kavli hakkında: “Onun kalbi fâsık/günahkârdır” demiştir. İbn Cerîr'in Saîd b. el-Müseyyeb'den sahih bir isnadla naklettiğine göre; ona, Arş'a [iniş bakımından] Kur'an'ın en yenisinin müdayene (borçlanma) ayeti olduğu haberi ulaşmıştır. Ebû Ubeyd Fedâil'inde İbn Şihâb'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Arş ile ahdi [inişi] en son olan Kur'an [ayetleri], riba ayeti ile borçlanma ayetidir.”

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 284]

لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤)

{ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah onunla sizi hesaba çeker; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (284)”

قَوْلُهُ: لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، ظَاهِرُهُ: أَنَّ اللَّهَ يُحَاسِبُ الْعِبَادَ عَلَى مَا أَضْمَرَتْهُ أَنْفُسُهُمْ أَوْ أَظْهَرَتْهُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يُحَاسَبُ عَلَيْهَا، فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ مَا يَغْفِرُهُ مِنْهَا، وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ بِمَا أَسَرَّ أَوْ أَظْهَرَ مِنْهَا، هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى مُقْتَضَى اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ عَامَّةً، فَهِيَ مَخْصُوصَةٌ بِكِتْمَانِ الشَّهَادَةِ، وَأَنَّ الْكَاتِمَ لِلشَّهَادَةِ يُحَاسَبُ عَلَى كَتْمِهِ سَوَاءً أَظَهَرَ لِلنَّاسِ أَنَّهُ كَاتِمٌ لِلشَّهَادَةِ أَوْ لَمْ يُظْهِرْ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَالشَّعْبِيِّ وَمُجَاهِدٍ، وَهُوَ مَرْدُودٌ بِمَا فِي الْآيَةِ مِنْ عُمُومِ اللَّفْظِ، وَلَا يَصْلُحُ مَا تَقَدَّمَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ النَّهْيِ عَنْ كَتْمِ الشَّهَادَةِ أَنْ تَكُونَ مُخْتَصَّةً بِهِ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مَا فِي الْآيَةِ مُخْتَصٌّ بِمَا يَطْرَأُ عَلَى النُّفُوسِ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي هِيَ بَيْنَ الشَّكِّ وَالْيَقِينِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَهُوَ أَيْضًا تَخْصِيصٌ بِلَا مُخَصَّصٍ.

O'nun: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavlinin tefsiri daha önce geçmişti. O'nun: { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ } “İçinizdekini açığa vursanız da” ayetin sonuna kadar olan kısmının zahiri şudur: Şüphesiz Allah, hesaba çekilecek hususlardan nefislerinin gizlediği veya açığa vurduğu şeyler sebebiyle kulları hesaba çeker; onlardan dilediğini bu hususlardan bağışlayacağı şeylerle bağışlar, dilediğine de bunlardan gizlediği veya açığa vurduğu şeyler sebebiyle azap eder. Arap dilinin gereğine göre ayetin mânası budur. İlim ehli bu ayet hakkında çeşitli görüşler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Ayet her ne kadar umumi olsa da şahitliği gizlemeye mahsustur; şahitliği gizleyen kimse, insanlara şahitliği gizlediğini açığa vursa da gizlese de bu gizlemesinden ötürü hesaba çekilir. Bu görüş İbn Abbâs, İkrime, Şa'bî ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Ancak bu görüş, ayetteki lafzın umumiliği sebebiyle merduttur; bu ayetten önce şahitliği gizlemekten nehyedilmiş olması, ayetin ona tahsis edilmesine elverişli değildir. İkinci görüş: Ayetteki hüküm, nefislere arız olan ve şüphe ile yakîn arasında kalan hususlara mahsustur; bunu Mücâhid söylemiştir; bu da muhassıs (özelleştirici delil) olmaksızın bir tahsistir.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهَا مُحْكَمَةٌ عَامَّةٌ، وَلَكِنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَا فِي النَّفْسِ يَخْتَصُّ بِالْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ. حَكَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنْ قَوْمٍ، وَهُوَ أَيْضًا تَخْصِيصٌ بِلَا مُخَصَّصٍ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ لَا يَخْتَصُّ بِبَعْضٍ مُعَيَّنٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ. وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَعَائِشَةُ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعَطَاءٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ، وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ لِمَا سَيَأْتِي مِنَ التَّصْرِيحِ بِنَسْخِهَا، وَلِمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:

Üçüncü görüş: Ayet muhkem ve umumidir; ancak içteki şeylerden ötürü azap edilmek kâfirlere ve münafıklara mahsustur. Taberî bunu bir topluluktan nakletmiştir; bu da muhassıs olmaksızın bir tahsistir; zira O'nun: { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “sonra dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder” kavli, bir delil olmaksızın muayyen bir kısma tahsis edilemez. Dördüncü görüş: Bu ayet mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır); bunu İbn Mes'ûd, Âişe, Ebû Hureyre, Şa'bî, Atâ, Muhammed b. Sîrîn, Muhammed b. Ka'b ve Mûsâ b. Ubeyde söylemiştir; İbn Abbâs ile sahabe ve tabiinden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Neshedildiğine dair ileride gelecek açık ifadelerden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan şu hadisten dolayı hak olan da budur:

«إِنَّ اللَّهَ غَفَرَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا» . قَوْلُهُ: يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ قَدَّمَ الْجَارَّ وَالْمَجْرُورَ عَلَى الْفَاعِلِ لِإِظْهَارِ الْعِنَايَةِ بِهِ، وَقَدَّمَ الْإِبْدَاءَ عَلَى الْإِخْفَاءِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْأُمُورِ الَّتِي يُحَاسَبُ عَلَيْهَا هُوَ الْأَعْمَالُ البادية،

«Şüphesiz Allah, bu ümmetin içinden geçirdiği şeyleri onlar için bağışlamıştır.» O'nun: { يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla sizi hesaba çeker” kavlinde, ona gösterilen ihtimamı belirtmek için car ve mecruru failin önüne geçirmiştir; açığa vurmayı gizlemenin önüne geçirmiştir, çünkü hesaba çekilecek hususlarda asıl olan açığa çıkan amellerdir;

وَأَمَّا تَقْدِيمُ الْإِخْفَاءِ فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ فَلِكَوْنِ الْعِلْمِ يَتَعَلَّقُ بِالْأَعْمَالِ الْخَافِيَةِ وَالْبَادِيَةِ عَلَى السَّوِيَّةِ، وَقَدَّمَ الْمَغْفِرَةَ عَلَى التَّعْذِيبِ لِكَوْنِ رَحْمَتِهِ سَبَقَتْ غَضَبَهُ، وَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ مُسْتَأْنَفَةٌ: أَيْ فَهُوَ يَغْفِرُ، وَهِيَ مُتَضَمِّنَةٌ لِتَفْصِيلِ مَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ: يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَنَافِعٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَحَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيِّ: بِجَزْمِ الرَّاءِ وَالْبَاءِ، فَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ لِمَا بَعْدَهَا عَلَى الْمَجْزُومِ قَبْلَهَا، وَهُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ:

Allah Sübhânehu'nun: { قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir” kavlinde gizlemenin öne geçirilmesi ise, ilmin gizli ve açık amellere eşit şekilde taalluk etmesindendir. Rahmeti gazabını geçtiği için bağışlamayı azap etmekten öne geçirmiştir. { فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder” cümlesi müste'nefedir (yeni bir cümledir); yani: O bağışlar [demektir]. Bu cümle, O'nun: { يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla sizi hesaba çeker” kavlinde mücmel (özet) olarak bırakılan hususun tafsilatını içermektedir. Bu, İbn Âmir ve Âsım'ın kıraatine göredir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve Kisâî'nin ra ve be harflerinin cezmiyle okudukları kıraate göre ise fâ harfi, kendisinden sonrasını kendisinden önceki meczum olan şartın cevabına atfetmektedir;

أَعْنِي قَوْلَهُ: يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْأَعْرَجُ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ: بِنَصْبِ الرَّاءِ وَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَيَغْفِرُ وَيُعَذِّبُ عَلَى إِضْمَارِ أَنْ عَطْفًا عَلَى الْمَعْنَى. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ:

Yani O'nun: { يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “Allah onunla sizi hesaba çeker” kavline atfetmektedir. İbn Abbâs, A'rec, Ebu'l-Âliye ve Âsım el-Cahderî, O'nun: { فَيَغْفِرُ وَيُعَذِّبُ } kavlindeki ra ve be harflerini, mânaya atıfla takdir edilen gizli bir en (أَنْ) harfine binaen nasb ile okumuşlardır. Talha b. Musarrif ise:

يَغْفِرُ بِغَيْرِ فَاءٍ عَلَى الْبَدَلِ، وَبِهِ قَرَأَ الْجُعْفِيُّ، وَخَلَّادٌ.

Bedel olarak fâ harfi olmaksızın «يَغْفِرُ» şeklinde okumuştur; Cu'fî ve Hallâd da böyle okumuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ الْآيَةَ، اشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ جَثَوْا عَلَى الرُّكَبِ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كُلِّفْنَا مِنَ الْأَعْمَالِ مَا نُطِيقُ الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ وَالْجِهَادُ وَالصَّدَقَةُ، وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ هَذِهِ الْآيَةَ وَلَا نُطِيقُهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَقُولُوا كَمَا قَالَ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ مِنْ قَبْلِكُمْ: سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، بَلْ قُولُوا: سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ فَلَمَّا اقْتَرَأَهَا الْقَوْمُ وَذَلَّتْ بِهَا أَلْسِنَتُهُمْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَثَرِهَا: آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ الْآيَةَ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ نَسَخَهَا اللَّهُ فَأَنْزَلَ: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها إِلَى آخِرِهَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَزَادَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا الْآيَةَ، قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ. وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ مَرْوَانَ الْأَصْفَرِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أحسبه ابن عمر إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ قَالَ:

Ahmed, Müslim, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da...” ayeti nazil olduğunda bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına çok ağır geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip diz üstü çöktüler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Namaz, oruç, cihat ve sadaka gibi güç yetirebileceğimiz amellerle mükellef kılındık; Allah sana bu ayeti indirdi, buna ise güç yetiremiyoruz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden önceki iki kitap ehlinin: 'İşittik ve isyan ettik' dedikleri gibi mi söylemek istiyorsunuz? Bilakis: { سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır” deyin» buyurdu. Topluluk bunu okuyup dilleri buna alışıp boyun eğince, Allah hemen ardından: { آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti” ayetini indirdi. Onlar bunu yapınca Allah o [önceki hükmü] neshetti ve sonuna kadar: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” ayetini indirdi. Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Hâkim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan merfu olarak benzer bir naklinde şu ziyade yer alır: Allah: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” ayetini indirdi; Cenâb-ı Hak: «Kabul ettim» buyurdu. { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme” [dediler]; «Kabul ettim» buyurdu. { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Ey Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma” [dediler]; «Kabul ettim» buyurdu. Ayetin sonuna kadar { وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا } “Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et” [kısmını okudular]; «Kabul ettim» buyurdu. Bu kıssa İbn Abbâs'tan pek çok yoldan rivayet edilmiştir. Buhârî ve Beyhakî'nin Mervân el-Asfar'dan naklettiğine göre, o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından İbn Ömer olduğunu sandığım bir adamdan nakletmiştir ki; o, { إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de” kavli hakkında şöyle demiştir: