نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ أَيْضًا.
«Ondan sonraki ayet onu neshetmiştir.» Abd b. Humeyd ve Tirmizî Ali'den benzerini nakletti. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve Taberânî İbn Mes'ûd'dan benzerini nakletti. İbn Cerîr Âişe'den de benzerini nakletti.
وَبِمَجْمُوعِ مَا تَقَدَّمَ يَظْهَرُ لَكَ ضَعْفُ مَا أَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي كِتْمَانِ الشَّهَادَةِ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ كَذَلِكَ لَمْ يَشْتَدَّ الْأَمْرُ عَلَى الصَّحَابَةِ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَبَعْدَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الْمُصَرِّحَةِ بِالنَّسْخِ وَالنَّاسِخِ لَمْ يَبْقَ مَجَالٌ لِمُخَالَفَتِهَا، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَالسُّنَنِ الْأَرْبَعِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَتَكَلَّمْ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُلُّ عَبْدٍ هَمَّ بِسُوءٍ وَمَعْصِيَةٍ وَحَدَّثَ نَفْسَهُ بِهِ حَاسَبَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا، يَخَافُ وَيَحْزَنُ، وَيَشْتَدُّ هَمُّهُ، لَا يَنَالُهُ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ كَمَا
Yukarıda geçen [rivayetlerin] tamamından, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında naklettikleri; ayetin şahitliği gizleme hususunda indiğine dair rivayetin zayıflığı sana açıkça belli olur. Zira eğer öyle olsaydı, durum sahâbeye bu derece ağır gelmezdi. Her hâlükârda, nesh eden [nâsih] ve nesh olunanı [mensûh] açıkça belirten bu hadislerden sonra bunlara muhalefet etme imkânı kalmamıştır. Sahîhayn'da ve dört Sünen'de Ebû Hureyre'den rivayetle sabit olan şu hadis de bunu desteklemektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَتَكَلَّمْ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ» «Şüphesiz Allah, konuşmadıkları veya fiiliyata dökmedikleri sürece ümmetimin içinden geçirdiği şeyleri benim hatırıma bağışlamıştır.» İbn Cerîr'in Âişe'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kötülük ve günaha niyet edip bunu içinden geçiren her kulu Allah dünyada hesaba çeker; korkar, üzülür ve kederi şiddetlenir; [fakat] bundan dolayı ona bir ceza isabet etmez, tıpkı...
هَمَّ بِالسُّوءِ وَلَمْ يَعْمَلْ مِنْهُ بِشَيْءٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهَا نَحْوَهُ، وَالْأَحَادِيثُ الْمُتَقَدِّمَةُ الْمُصَرِّحَةُ بِالنَّسْخِ تَدْفَعُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: إِنَّ كُتَّابِي لَمْ يَكْتُبُوا مِنْ أَعْمَالِكُمْ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا، فَأَمَّا مَا أَسْرَرْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ فَأَنَا أُحَاسِبُكُمْ بِهِ الْيَوْمَ، فَأَغْفِرُ لِمَنْ شِئْتَ، وَأُعَذِّبُ مَنْ شِئْتَ، وهو مدفوع بما تقدم.
kötülüğe niyet edip ondan hiçbir şey yapmamış kimse gibi.» Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr ondan benzerini rivayet etti; fakat neshi açıkça belirten yukarıdaki hadisler bunu reddetmektedir. İbn Cerîr İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: «Allah kıyamet günü şöyle buyurur: Yazıcı meleklerim amellerinizden sadece açığa çıkanları yazdı. İçinizde gizlediğiniz şeylere gelince, bugün sizi onlardan hesaba çekeceğim; dilediğimi bağışlar, dilediğime azap ederim.» Bu da daha önce geçen [rivayetler] ile reddedilmiştir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٨٥ الى ٢٨٦]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 285-286]
آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦)
{ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦) } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de [iman ettiler]. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti: 'Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirinin arasını ayırt etmeyiz' [dediler]. Şöyle dediler: 'İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır.' (285) Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir. 'Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma! Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme! Ey Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın, kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' (286)”
قَوْلُهُ: بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: بِجَمِيعِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ. وَالْمُؤْمِنُونَ عَطْفٌ عَلَى الرَّسُولِ، وَقَوْلُهُ: كُلٌّ أَيْ مِنَ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ آمَنَ بِاللَّهِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَالْمُؤْمِنُونَ مُبْتَدَأٌ.
O'nun: { بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden kendisine indirilene” kavli, yani Allah'ın indirdiği her şeye [demektir]. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “müminler de” ifadesi, { الرَّسُولُ } “Peygamber” kelimesi üzerine atfedilmiştir. O'nun: { كُلٌّ } “Her biri” kavli; yani hem Peygamber hem de müminlerden her biri, { آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman etti” [demektir]. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “müminler de” kelimesinin mübteda (özne) olması da caizdir.
وَقَوْلُهُ: كُلٌّ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ. وَقَوْلُهُ: آمَنَ بِاللَّهِ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الثَّانِي، وَهُوَ وَخَبَرُهُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ، وَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: آمَنَ بِاللَّهِ مَعَ رُجُوعِهِ إِلَى كُلِّ الْمُؤْمِنِينَ، لِمَا أَنَّ الْمُرَادَ بَيَانُ إِيمَانِ كُلِّ فَرْدِ مِنْهُمْ، مَنْ غير الِاجْتِمَاعِ كَمَا اعْتَبَرَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ . قَالَ الزَّجَّاجُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَرْضَ الصَّلَاةِ، وَالزَّكَاةِ، وَبَيَّنَ أَحْكَامَ الْحَجِّ، وَحُكْمَ الْحَيْضِ، وَالطَّلَاقِ وَالْإِيلَاءِ، وَأَقَاصِيصَ الْأَنْبِيَاءِ، وَبَيَّنَ حُكْمَ الرِّبَا، ذَكَرَ تَعْظِيمَهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ثُمَّ ذَكَرَ تَصْدِيقَ نَبِيِّهِ ﷺ، ثُمَّ ذَكَرَ تَصْدِيقَ الْمُؤْمِنِينَ بِجَمِيعِ ذَلِكَ فَقَالَ: آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ أَيْ:
O'nun: { كُلٌّ } “Her biri” kavli ikinci mübtedadır. O'nun: { آمَنَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman etti” kavli ise ikinci mübtedanın haberidir (yüklemidir); bu [ikinci mübteda] ve haberi, birinci mübtedanın haberidir. { آمَنَ بِاللَّهِ } kavlindeki zamirin bütün müminlere dönmesine rağmen tekil getirilmesi, topluluk olarak değil, onların her bir ferdinin imanının beyan edilmesinin kastedilmesinden ötürüdür; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ } “Hepsi boyun bükerek O'na gelmişlerdir” kavlinde de bu husus gözetilmiştir. Zeccâc şöyle dedi: Allah Sübhânehu bu surede namazı, zekâtı farz kıldığını zikredip haccın hükümlerini, hayız, talâk ve îlâ hükmünü, peygamberlerin kıssalarını açıkladıktan ve faiz hükmünü belirttikten sonra: { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” kavliyle Sübhânehu [kendi] azametini zikretti. Ardından Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in tasdikini, sonra da müminlerin bütün bunları tasdikini zikrederek: { آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti” buyurdu. Yani:
صَدَّقَ الرَّسُولُ بِجَمِيعِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي جَرَى ذِكْرُهَا، وَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُونَ، كُلُّهُمْ صَدَّقُوا بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَقِيلَ سَبَبُ نُزُولِهَا: الْآيَةُ الَّتِي قَبْلَهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَمَلائِكَتِهِ أَيْ: مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِمْ عِبَادَهُ الْمُكْرَمِينَ، الْمُتَوَسِّطِينَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْبِيَائِهِ فِي إِنْزَالِ كُتُبِهِ، وَقَوْلُهُ: وَكُتُبِهِ لِأَنَّهَا الْمُشْتَمِلَةُ عَلَى الشَّرَائِعِ الَّتِي تَعَبَّدَ بِهَا عِبَادُهُ. وَقَوْلُهُ: وَرُسُلِهِ لِأَنَّهُمُ الْمُبَلِّغُونَ لِعِبَادِهِ مَا نَزَلَ إِلَيْهِمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَابْنِ عَامِرٍ: وَكُتُبِهِ، بِالْجَمْعِ. وَقَرَءُوا فِي التَّحْرِيمِ: وَكِتَابِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُنَا:
Peygamber zikri geçen bütün bu şeyleri tasdik etti; aynı şekilde müminler de, hepsi Allah'ı, meleklerini, kitaplarını ve peygamberlerini tasdik ettiler. Bir görüşe göre ayetin nüzul sebebi bir önceki ayettir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. O'nun: { وَمَلائِكَتِهِ } “ve meleklerine” kavli; yani O'nun kitaplarını indirmede Kendisi ile peygamberleri arasında vasıta olan ikram olunmuş kulları olmaları hasebiyle [iman ettiler]. O'nun: { وَكُتُبِهِ } “ve kitaplarına” kavli; çünkü kullarının kendisiyle ibadet etmekle yükümlü kılındığı şeriatleri ihtiva etmektedir. O'nun: { وَرُسُلِهِ } “ve peygamberlerine” kavli; çünkü onlar kendilerine indirileni O'nun kullarına tebliğ edenlerdir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım ve İbn Âmir: { وَكُتُبِهِ } şeklinde çoğul olarak okudular; Tahrîm Suresi'nde ise { وَكِتَابِهِ } şeklinde okudular. İbn Abbâs burada:
وَكِتَابِهِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْكِتَابُ أَكْثَرُ مِنَ الْكُتُبِ. وَبَيَّنَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ فَقَالَ: لِأَنَّهُ إِذَا أُرِيدَ بِالْوَاحِدِ الْجِنْسُ وَالْجِنْسِيَّةُ قَائِمَةٌ فِي وَحْدَانِ الْجِنْسِ كُلِّهَا لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ شَيْءٌ، وَأَمَّا الْجَمْعُ فَلَا يَدْخُلُ تَحْتَهُ إِلَّا مَا فِيهِ الْجِنْسِيَّةُ مِنَ الْجُمُوعِ. انْتَهَى. وَمَنْ أَرَادَ تَحْقِيقَ الْمَقَامِ فَلْيَرْجِعْ إِلَى شَرْحِ التَّلْخِيصِ الْمُطَوَّلِ عِنْدَ قَوْلِ صَاحِبِ التَّلْخِيصِ «وَاسْتِغْرَاقُ الْمُفْرَدِ أَشْمَلُ» . وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَرُسُلِهِ، بِضَمِّ السِّينِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: بِتَخْفِيفِ السِّينِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: «لَا نُفَرِّقُ» بِالنُّونِ. وَالْمَعْنَى: يَقُولُونَ: لَا نُفَرِّقُ. وقرأ سعيد ابن جُبَيْرٍ، وَيَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ، وَأَبُو زُرْعَةَ، وَابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَيَعْقُوبُ: «لَا يُفَرِّقُ» بِالْيَاءِ التحتية.
[... ve] { وَكِتَابِهِ } “ve kitabına” [şeklinde okumuştur]. Hamza ve el-Kisâî de böyle okumuştur. Ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kitap [lafzı], kütüb (kitaplar) [lafzından] daha kapsamlıdır.» Keşşâf sahibi (Zemahşerî) bunu şöyle açıklamıştır: «Çünkü tekil ile cins kastedildiğinde ve cins olma vasfı o cinsin bütün fertlerinde tek tek bulunduğunda, ondan hiçbir fert dışarıda kalmaz. Çoğula gelince, onun altına ancak çoğul fertlerden cins olma vasfını taşıyanlar girer.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu konunun tahkikini isteyen kimse, et-Telhîs müellifinin «Tekilin istiğrâkı (bütün fertleri kapsaması) daha şümullüdür» sözü bağlamında el-Mutavvel şerhine müracaat etsin. Cumhur { وَرُسُلِهِ } [lafzını] sîn harfinin dammesiyle (ötreyle) okumuştur. Ebû Amr ise sîn harfinin tahfîfiyle (sükûnla / cezimle: ruslihî) okumuştur. Cumhur, nûn harfiyle «lâ nuferriku» (لَا نُفَرِّقُ) şeklinde okumuştur. Mana ise şöyledir: [Onlar], «Ayrım yapmayız» derler. Saîd b. Cübeyr, Yahyâ b. Ya‘mer, Ebû Zür‘a, İbn Ömer, İbn Cerîr ve Ya‘kûb ise alttan iki noktalı yâ harfiyle «lâ yuferriku» (لَا يُفَرِّقُ) şeklinde okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: بَيْنَ أَحَدٍ وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَ آحَادٍ، لِأَنَّ الْأَحَدَ يَتَنَاوَلُ الْوَاحِدَ، وَالْجَمْعَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ فَوَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: حاجِزِينَ لِكَوْنِهِ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَأَنْ تَكُونَ خَبَرًا آخَرَ لِقَوْلِهِ: كُلٌّ. وَقَوْلُهُ: مِنْ رُسُلِهِ أَظْهَرَ فِي مَحَلِّ الْإِضْمَارِ لِلِاحْتِرَازِ عَنْ تَوَهُّمِ انْدِرَاجِ الْمَلَائِكَةِ فِي الْحُكْمِ، أَوِ الْإِشْعَارِ بِعِلَّةِ عَدَمِ التَّفْرِيقِ بَيْنَهُمْ. وَقَوْلُهُ:
O'nun: { بَيْنَ أَحَدٍ } “[hiçbirinin] arasını” kavlinde, «âhad (birler/fertler)» demeyip «ehad» demiştir; çünkü «ehad» kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } “Sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” kavlinde olduğu gibi hem teki hem de çoğulu kapsar; nitekim çoğul anlamında olduğu için onu { حاجِزِينَ } kelimesiyle nitelemiştir. Bu cümlenin hâl olarak nasb mahallinde olması da caizdir, { كُلٌّ } kelimesi için bir başka haber olması da caizdir. O'nun: { مِنْ رُسُلِهِ } “O'nun peygamberlerinden” kavlinde zamir makamında açık isim zikredilmiştir; bu, meleklerin hükme dâhil olduğu vehmini engellemek veya aralarını ayırt etmemenin gerekçesini hissettirmek içindir. O'nun:
وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: آمَنَ وَهُوَ وَإِنْ كَانَ لِلْمُفْرَدِ وَهَذَا لِلْجَمَاعَةِ فَهُوَ جَائِزٌ نَظَرًا إِلَى جَانِبِ الْمَعْنَى، أَيْ: أَدْرَكْنَاهُ بِأَسْمَاعِنَا، وَفَهْمِنَاهُ، وَأَطَعْنَا مَا فِيهِ وَقِيلَ: مَعْنَى سَمِعْنَا: أَجَبْنَا دَعْوَتَكَ.
{ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Ve şöyle dediler: 'İşittik ve itaat ettik'” kavli, { آمَنَ } kavline atfedilmiştir. Bu [ilki] tekil, diğeri ise çoğul olsa da mana ciheti gözetilerek caiz görülmüştür. Yani: «Kulaklarımızla idrak ettik, onu anladık ve içindekilere itaat ettik» [demektir]. Bir görüşe göre { سَمِعْنا } kelimesinin anlamı: «Davetine icabet ettik» demektir.
قَوْلُهُ: غُفْرانَكَ مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيِ: اغْفِرْ غُفْرَانَكَ. قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَقَدَّمَ السَّمْعَ وَالطَّاعَةَ عَلَى طَلَبِ الْمَغْفِرَةِ لِكَوْنِ الْوَسِيلَةِ تَتَقَدَّمُ عَلَى الْمُتَوَسِّلِ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها التَّكْلِيفُ: هُوَ الْأَمْرُ بِمَا فِيهِ مَشَقَّةٌ وَكُلْفَةٌ، وَالْوُسْعُ: الطَّاقَةُ، وَالْوُسْعُ: مَا يَسَعُ الْإِنْسَانَ وَلَا يُضَيِّقُ عَلَيْهِ، وَهَذِهِ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ جَاءَتْ عَقِبَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ الْآيَةَ، لِكَشْفِ كُرْبَةِ الْمُسْلِمِينَ، وَدَفْعِ الْمَشَقَّةِ عَلَيْهِمْ فِي التَّكْلِيفِ بِمَا فِي الْأَنْفُسِ، وَهِيَ كَقَوْلِهِ: سُبْحَانَهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . قوله: لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ فِيهِ تَرْغِيبٌ وَتَرْهِيبٌ، أَيْ: لَهَا ثَوَابُ مَا كَسَبَتْ مِنَ الْخَيْرِ، وَعَلَيْهَا وِزْرُ مَا اكْتَسَبَتْ من الشرّ، وتقدّم «لها وعليها» عَلَى الْفِعْلَيْنِ لِيُفِيدَ أَنَّ ذَلِكَ لَهَا لَا لِغَيْرِهَا، وَعَلَيْهَا لَا عَلَى غَيْرِهَا، وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ: كَسَبَ، لِلْخَيْرِ فَقَطْ، وَاكْتَسَبَ: لِلشَّرِّ فَقَطْ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَغَيْرُهُ وَقِيلَ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفِعْلَيْنِ يَصْدُقُ عَلَى الْأَمْرَيْنِ، وَإِنَّمَا كَرَّرَ الْفِعْلَ وَخَالَفَ بَيْنَ التَّصْرِيفَيْنِ تَحْسِينًا لِلنَّظْمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً . قَوْلُهُ: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا أَيْ: لَا تُؤَاخِذْنَا بِإِثْمِ مَا يَصْدُرُ مِنَّا مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ. وَقَدِ اسْتَشْكَلَ هَذَا الدُّعَاءُ جَمَاعَةً مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَغَيْرِهِمْ قَائِلِينَ: إِنَّ الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ مَغْفُورَانِ غَيْرُ مُؤَاخَذٍ بِهِمَا، فَمَا مَعْنَى الدُّعَاءِ بِذَلِكَ، فَإِنَّهُ مِنْ تَحْصِيلِ الْحَاصِلِ. وأجيب عن ذلك: بأن المراد: طلب عدم الْمُؤَاخَذَةِ بِمَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ إِلَى النِّسْيَانِ وَالْخَطَأِ مِنَ التَّفْرِيطِ وَعَدَمِ الْمُبَالَاةِ، لَا مِنْ نَفْسِ النِّسْيَانِ وَالْخَطَأِ، فَإِنَّهُ لَا مُؤَاخَذَةَ بِهِمَا كَمَا يُفِيدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷺ: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ» وَسَيَأْتِي مَخْرَجُهُ وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجُوزُ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَدْعُوَ بِحُصُولِ مَا هُوَ حَاصِلٌ لَهُ قَبْلَ الدُّعَاءِ لِقَصْدِ اسْتَدَامَتِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ وَإِنْ ثَبَتَ شَرْعًا أَنَّهُ لَا مُؤَاخَذَةَ بِهِمَا، فَلَا امْتِنَاعَ فِي الْمُؤَاخَذَةِ بِهِمَا عَقْلًا وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى جَانِبٍ عَظِيمٍ مِنَ التَّقْوَى بِحَيْثُ لَا يَصْدُرُ عَنْهُمُ الذَّنْبُ تَعَمُّدًا، وَإِنَّمَا يَصْدُرُ عَنْهُمْ خَطَأً أَوْ نِسْيَانًا، فَكَأَنَّهُ وَصَفَهُمْ بِالدُّعَاءِ بِذَلِكَ إِيذَانًا بِنَزَاهَةِ سَاحَتِهِمْ عَمَّا يُؤَاخَذُونَ بِهِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنْ كَانَ النِّسْيَانُ وَالْخَطَأُ مِمَّا يُؤَاخَذُ بِهِ، فَمَا مِنْهُمْ سَبَبُ مُؤَاخَذَةٍ إِلَّا الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا لَمْ يُخْتَلَفْ فِيهِ أَنَّ الْإِثْمَ مَرْفُوعٌ، وَإِنَّمَا اخْتُلِفَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْأَحْكَامِ هَلْ ذَلِكَ مَرْفُوعٌ وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ شَيْءٌ، أَوْ يَلْزَمُ أَحْكَامُ ذَلِكَ كُلِّهِ؟ اخْتُلِفَ فِيهِ، وَالصَّحِيحُ: أَنَّ ذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِحَسْبِ الْوَقَائِعِ، فَقِسْمٌ لَا يَسْقُطُ بِاتِّفَاقٍ كَالْغَرَامَاتِ والدّيات وَالصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ، وَقِسْمٌ يَسْقُطُ بِاتِّفَاقٍ كَالْقِصَاصِ وَالنُّطْقِ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ، وَقِسْمٌ ثَالِثٌ مُخْتَلَفٌ فِيهِ: كَمَنْ أَكَلَ نَاسِيًا فِي رَمَضَانَ أَوْ حَنَثَ سَاهِيًا، وما كان مثله مما يقع
{ غُفْرانَكَ } “[Ey Rabbimiz!] Mağfiretini dileriz” kavli, takdirî bir fiille mansub bir mastardır; yani: «Bizi mağfiretinle bağışla» [demektir]. Bunu ez-Zeccâc ve başkaları söylemiştir. Vesilenin (aracın), kendisi için vesile olunan şeyden önce gelmesi sebebiyle, işitmeyi ve itaati mağfiret talebinden önceye almıştır. O'nun: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” kavline gelince; teklif (التَّكْلِيفُ): Meşakkat ve külfet içeren şeyi emretmektir. Vüs‘ (الْوُسْعُ) ise güç ve takat demektir. Yine vüs‘: İnsanın gücünün yettiği ve kendisini zora sokmayan şeydir. Bu, Allah Sübhânehu'nun: { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ } “İçinizdekini açığa vursanız da...” ayetinin ardından, Müslümanların kederini gidermek ve içlerinden geçenlerle mükellef tutulmalarındaki meşakkati onlardan defetmek üzere gelen müstakil bir cümledir. Bu, O Sübhânehu'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” kavli gibidir. O'nun: { لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] de kendi aleyhinedir” kavlinde bir teşvik ve sakındırma (terğîb ve terhîb) vardır; yani kazandığı hayrın sevabı onun lehine, işlediği şerrin günahı da onun aleyhinedir. «Lehine ve aleyhine (لَهَا وَعَلَيْهَا)» ifadelerinin iki fiilden önce gelmesi; bunun başkasına değil sadece kendi lehine ve başkasına değil sadece kendi aleyhine olduğunu ifade etmek içindir. Bu [açıklama], el-Keşşâf sahibi ve başkalarının belirttiği gibi «kesebet» fiilinin sadece hayır için, «iktesebet» fiilinin ise sadece şer için kullanıldığı esasına dayanır. Bir görüşe göre ise bu fiillerden her biri her iki durum için de geçerlidir; fiilin tekrarlanması ve iki farklı sarf kalıbında getirilmesi, Allah Teâlâ'nın: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } “Sen o kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” kavlinde olduğu gibi sadece nazmı güzelleştirmek içindir. O'nun: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!” kavli, yani: «Bizden bu iki durum sebebiyle sâdır olan şeyin günahından dolayı bizi cezalandırma» demektir. Müfessirlerden ve başkalarından bir grup bu duayı müşkül görmüş ve şöyle demişlerdir: «Hata ve unutma zaten bağışlanmıştır, bunlardan dolayı bir muaheze (sorumluluk/ceza) yoktur; o hâlde bununla dua etmenin anlamı nedir? Çünkü bu, hâsılı tahsil kabilindendir (zaten var olanı istemektir).» Buna şöyle cevap verilmiştir: Burada kastedilen, unutma ve hatanın bizzat kendisinden dolayı değil; ihmalkârlık ve umursamazlıktan kaynaklanıp unutmaya ve hataya yol açan sebeplerin kendilerinden sâdır olması yüzünden hesaba çekilmemeyi talep etmektir. Zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ» «Ümmetimden hata ve unutma [günahı] kaldırılmıştır» buyruğunun da ifade ettiği gibi, bu ikisinden dolayı bir muaheze yoktur -ki bu hadisin tahrici ileride gelecektir-. Bir görüşe göre: İnsanın, duadan önce kendisinde hâsıl olan bir şeyin devamını istemek maksadıyla onun gerçekleşmesi için dua etmesi caizdir. Bir diğer görüşe göre: Şer'an bu ikisi sebebiyle sorumluluk olmadığı sabit olsa da aklen bunlarla sorumlu tutulmada bir imkânsızlık yoktur. Bir diğer görüşe göre ise: Onlar, kendilerinden kasten bir günah sâdır olmayacak derecede büyük bir takva üzere idiler; onlardan bir şey sâdır olursa ancak hataen veya unutarak sâdır olurdu. Dolayısıyla sorumlu tutulacakları şeylerden uzak ve tertemiz olduklarını bildirmek üzere adeta böyle dua etmekle nitelenmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: «Şayet unutma ve hata sorumlu tutulacak şeylerden olsaydı, [biliniz ki] onlardan hata ve unutmadan başka bir sorumluluk sebebi sâdır olmazdı.» Kurtubî şöyle demiştir: «Günahın kaldırılmış olduğu hususunda ihtilaf edilmemiştir; ihtilaf edilen husus, buna terettüp eden hükümlerin de kaldırılıp bundan hiçbir şeyin gerekmeyeceği mi yoksa bütün bu hükümlerin gerekeceği midir? Bu hususta ihtilaf edilmiştir. Doğru olan görüş şudur: Bu durum hâdiselere göre farklılık gösterir; tazminatlar, diyetler ve farz namazlar gibi ittifakla düşmeyen bir kısım vardır; kısas ve küfür kelimesini telaffuz etmek gibi ittifakla düşen bir kısım vardır; Ramazan'da unutarak bir şey yiyen veya yanılarak yeminini bozan kimsenin durumu ve benzeri şekilde meydana gelen meseleler gibi hakkında ihtilaf edilen üçüncü bir kısım da bulunmaktadır.
خَطَأً وَنِسْيَانًا، وَيُعْرَفُ ذَلِكَ فِي الْفُرُوعِ. انْتَهَى. قَوْلُهُ: رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَتَكْرِيرُ النِّدَاءِ لِلْإِيذَانِ بِمَزِيدِ التضرّع واللجأ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَالْإِصْرُ:
Bu durum fıkıh füruâtında bilinmektedir.» (Alıntı bitti). O'nun: { رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme!” kavli, kendisinden önceki cümleye atfedilmiştir; nidanın tekrarlanması, Allah Sübhânehu'ya daha fazla yalvarma ve sığınmayı bildirmek içindir. İsr (إِصْر):
الْعِبْءُ الثَّقِيلُ الَّذِي يَأْصِرُ صَاحِبَهُ، أَيْ: يَحْبِسُهُ مَكَانَهُ لَا يَسْتَقِلُّ بِهِ لِثِقَلِهِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا التَّكْلِيفُ الشَّاقُّ، وَالْأَمْرُ الْغَلِيظُ الصَّعْبُ وَقِيلَ الْإِصْرُ: شِدَّةُ الْعَمَلِ وَمَا غَلُظَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَتْلِ الْأَنْفُسِ وَقَطْعِ مَوْضِعِ النَّجَاسَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Sahibini bağlayan, yani ağırlığından dolayı onu taşıyamayıp yerinde hapseden ağır yüktür. Burada kastedilen meşakkatli mükellefiyet, ağır ve çetin emirdir. Bir görüşe göre isr: Amelin çetinliği ve İsrâiloğullarına nefislerini öldürmek ve necaset bulaşan yeri kesip atmak gibi ağır kılınan şeylerdir. Nâbiğa'nın şu sözü bu kabildendir:
يَا مَانِعَ الضَّيْمِ أَنْ تَغْشَى سَرَاتَهُمُ ... وَالْحَامِلَ الإصر عنهم بعد ما غَرِقُوا
«Ey ileri gelenlerini zulmün kaplamasına engel olan... Ve onlar [helake] battıktan sonra ağır yükü üzerlerinden kaldıran!»
وَقِيلَ: الْإِصْرُ: الْمَسْخُ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ وَقِيلَ: الْعَهْدُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي وَهَذَا الْخِلَافُ يَرْجِعُ إِلَى بَيَانِ مَا هُوَ الْإِصْرُ الَّذِي كَانَ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا، لَا إِلَى مَعْنَى الْإِصْرِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ بِلَا نِزَاعٍ، وَالْإِصَارُ: الْحَبَلُ الَّذِي تُرْبَطُ بِهِ الْأَحْمَالُ وَنَحْوُهَا، يُقَالُ: أَصَرَ يَأْصِرُ إِصْرًا:
Bir görüşe göre isr: Maymun ve domuzlara dönüştürülmektir (mesh). Bir görüşe göre ise ahittir; Allah Teâlâ'nın: { وَأَخْذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } “Bu hususta ağır ahdimi kabul ettiniz mi?” kavli bu kabildendir. Bu ihtilaf, bizden öncekilerin üzerindeki isrin ne olduğunu beyan etmeye racidir; yoksa Arap dilinde isrin manasına dönük değildir; zira Arap dilindeki anlamı ihtilafsız olarak yukarıda zikredilendir. Isâr (إِصَار): Yüklerin ve benzeri şeylerin bağlandığı iptir. Denilir ki: «Esara ye'siru isran (أَصَرَ يَأْصِرُ إِصْرًا)»:
حَبَسَ، وَالْإِصْرُ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْمَوْضِعُ: مَأْصِرٌ، وَالْجُمَعُ: مَآصِرُ، وَالْعَامَّةُ تَقُولُ مَعَاصِرُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ طَلَبُوا مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ لَا يَحْمِلَهُمْ مِنْ ثِقَلِ التَّكَالِيفِ مَا حَمَلَ الْأُمَمَ قَبْلَهُمْ. وَقَوْلُهُ:
Hapsetti [anlamındadır], hemzenin kesresiyle el-İsr (الْإِصْر) de bundandır. Cevherî dedi ki: «Mekân ismi me'sırdır (مَأْصِر), çoğulu meâsırdır (مَآصِر), halk ise meâsır (مَعَاصِر) der.» Ayetin manası şudur: Onlar Allah Sübhânehu'dan, kendilerinden önceki ümmetlere yüklediği tekliflerin ağırlığını kendilerine yüklememesini istediler. O'nun:
كَما حَمَلْتَهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ حَمْلًا مِثْلَ حَمْلِكَ إِيَّاهُ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا، أَوْ صفة لإصرا، أَيْ: إِصْرًا مِثْلَ الْإِصْرِ الَّذِي حَمَلَتْهُ عَلَى مَنْ قَبْلَنَا. قَوْلُهُ: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ هُوَ أَيْضًا عَطْفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَتَكْرِيرُ النِّدَاءِ لِلنُّكْتَةِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ هَذَا. وَالْمَعْنَى: لَا تُحَمِّلْنَا مِنَ الْأَعْمَالِ ما لا نطيق وقيل: عِبَارَةٌ عَنْ إِنْزَالِ الْعُقُوبَاتِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَا تُنْزِلْ عَلَيْنَا الْعُقُوبَاتِ بِتَفْرِيطِنَا فِي الْمُحَافَظَةِ عَلَى تِلْكَ التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ الَّتِي كَلَّفْتَ بِهَا مَنْ قَبْلَنَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الشَّاقُّ الَّذِي لَا يَكَادُ يُسْتَطَاعُ مِنَ التَّكَالِيفِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَهَذَا تَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ: وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً. قَوْلُهُ: وَاعْفُ عَنَّا أَيْ: عَنْ ذُنُوبِنَا، يُقَالُ: عَفَوْتُ عَنْ ذَنْبِهِ: إِذَا تَرَكْتَهُ وَلَمْ تُعَاقِبْهُ عَلَيْهِ وَاغْفِرْ لَنا أَيِ: اسْتُرْ عَلَى ذُنُوبِنَا، وَالْغَفْرُ: السَّتْرُ وَارْحَمْنا أَيْ:
{ كَما حَمَلْتَهُ } “yüklediğin gibi” kavli, mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani: «Bizden öncekilere yüklediğin yükleme gibi bir yükleme ile [yükleme]» veya «isran» kelimesinin sıfatıdır; yani: «Bizden öncekilere yüklediğin isr gibi bir isri [yükleme]» demektir. O'nun: { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا مَا لَا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Ey Rabbimiz! Güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma!” kavli de kendisinden öncekine atfedilmiştir; nidanın tekrarlanması bundan önce zikredilen nükte içindir. Anlamı: «Bize güç yetiremeyeceğimiz amelleri yükleme» demektir. Bir görüşe göre bu, cezaların indirilmesinden kinayedir; sanki: «Bizden öncekilere yüklediğin o meşakkatli mükellefiyetleri korumadaki kusurumuz sebebiyle üzerimize cezalar indirme» demiştir. Bir görüşe göre de kastedilen, mükellefiyetlerden neredeyse güç yetirilemeyecek derecede meşakkatli olanlardır. Keşşâf'ta şöyle demiştir: «Bu, O'nun: { وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } sözünün bir pekiştirmesidir.» O'nun: { وَاعْفُ عَنَّا } “Bizi affet” kavli; yani günahlarımızı [affet]. Denilir ki: «Afevtü an zenbihî (عَفَوْتُ عَنْ ذَنْبِهِ)»: Onu terk edip kendisini bundan dolayı cezalandırmadığın zaman [kullanılır]. { وَاغْفِرْ لَنا } “bizi bağışla”; yani günahlarımızı ört; gafr (الْغَفْر), örtmek demektir. { وَارْحَمْنا } “ve bize merhamet et”; yani:
تَفَضَّلْ بِرَحْمَةٍ مِنْكَ عَلَيْنَا أَنْتَ مَوْلانا أَيْ: وَلِيُّنَا وَنَاصِرُنَا، وَخَرَجَ هَذَا مَخْرَجَ التَّعْلِيمِ كَيْفَ يَدْعُونَ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَنْتَ سَيِّدُنَا وَنَحْنُ عَبِيدُكَ فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ فَإِنَّ مِنْ حَقِّ الْمَوْلَى أَنْ يَنْصُرَ عَبِيدَهُ، وَالْمُرَادُ: عَامَّةُ الْكَفَرَةِ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى إِعْلَاءِ كَلِمَةِ اللَّهِ فِي الْجِهَادِ فِي سَبِيلِهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي شَرْحِ الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَ هذه أعني قوله: إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَخْ، أَنَّهُ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ عَقِبَ كُلِّ دَعْوَةٍ مِنْ هَذِهِ الدَّعَوَاتِ قَدْ فَعَلْتُ، فَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يُؤَاخِذْهُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَطَأِ وَالنِّسْيَانِ، وَلَا حَمَلَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنَ الْإِصْرِ الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى مَنْ قَبْلَهُمْ، وَلَا حَمَّلَهُمْ مَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهِ، وَعَفَا عَنْهُمْ، وَغَفَرَ لَهُمْ، وَرَحِمَهُمْ، وَنَصَرَهُمْ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
katından bir rahmetle bize lütufta bulun [demektir]. { أَنْتَ مَوْلانا } “Sen bizim Mevlâmızsın”; yani velimiz ve yardımcımızsın. Bu, nasıl dua edeceklerini öğretme sadedinde gelmiştir. Bir görüşe göre anlamı: «Sen bizim Efendimizsin, biz de Senin kullarınız» demektir. { فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!”; zira efendinin hakkı, kölelerine yardım etmektir. Kastedilen, kâfirlerin bütünüdür; bunda Allah yolunda cihad ile Allah'ın kelimesini yüceltmeye bir işaret vardır. Bundan önceki ayetin, yani O'nun: { إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ } “İçinizdekini açığa vursanız da...” ilâ ahirihi kavlinin açıklamasında geçtiği üzere, Sahih'te Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah Teâlâ'nın bu dualardan her birinin ardından: «Kabul ettim» buyurduğu sabit olmuştur. Bu durum; O Sübhânehu'nun onları hata ve unutmadan ötürü hiçbir şeyle sorumlu tutmadığına, kendilerinden öncekilere yüklediği isrden hiçbir şeyi onlara yüklemediğine, güç yetiremeyecekleri şeyi onlara taşıtmadığına, onları affettiğine, onları bağışladığına, onlara merhamet ettiğine ve kâfirler topluluğuna karşı onlara yardım ettiğine bir delil olmuştur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حِبَّانَ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ لَا نَكْفُرُ بِمَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ، وَلَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ، وَلَا نُكَذِّبُ بِهِ وَقالُوا سَمِعْنا لِلْقُرْآنِ الَّذِي جَاءَ مِنَ اللَّهِ وَأَطَعْنا، أَقَرُّوا لِلَّهِ أَنْ يُطِيعُوهُ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: غُفْرانَكَ رَبَّنا قَالَ: قَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ قَالَ: إِلَيْكَ الْمَرْجِعُ وَالْمَآبُ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ. وأخرج سعيد
İbn Ebî Hâtim Mukâtil b. Hibbân'dan nakletti: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ } “Biz O'nun peygamberlerinden hiçbirinin arasını ayırt etmeyiz” [hakkında]; «Peygamberlerin getirdiklerini inkâr etmeyiz, onlardan hiçbirinin arasını ayırt etmeyiz ve onu yalanlamayız. { وَقالُوا سَمِعْنا } “Ve şöyle dediler: İşittik”; Allah'tan gelen Kur'an'ı [işittik], { وَأَطَعْنا } “ve itaat ettik”; O'nun emrinde ve nehyinde O'na itaat edeceklerini Allah'a ikrar ettiler» dedi. İbn Ebî Hâtim ve İbnu'l-Münzir İbn Abbâs'tan O'nun: { غُفْرانَكَ رَبَّنا } “Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz!” kavli hakkında: «Sizi bağışladım» buyurduğunu; { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Dönüş sanadır” kavli hakkında ise: «Hesabın kurulacağı gün dönüş ve varış sanadır» dediğini nakletti. Saîd
ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ حَكِيمِ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ آمَنَ الرَّسُولُ الْآيَةَ، قَالَ جِبْرِيلُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَحْسَنَ الثَّنَاءَ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَّتِكَ فَسَلْ تُعْطَهُ، فَقَالَ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها حَتَّى خَتَمَ السُّورَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ فَقَالَ: ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ . وَقَالَ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ . وقال: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ قَالَ: مِنَ الْعَمَلِ.
b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Hakîm b. Câbir'den nakletti, o şöyle dedi: { آمَنَ الرَّسُولُ } ayeti inince Cibrîl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Şüphesiz Allah seni ve ümmetini en güzel şekilde övdü, artık iste, sana verilsin» dedi. Bunun üzerine sureyi bitirene kadar: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” [ayetlerini okudu]. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun: { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: «Onlar müminlerdir; Allah onların din işlerini genişletmiş ve: { ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “Dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyurmuştur. Yine: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” buyurmuştur. Yine: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” buyurmuştur.» İbn Ebî Hâtim ondan O'nun: { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } kavli hakkında: «Amelden [kazandığı]» dediğini nakletti.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا وُسْعَها قَالَ: إِلَّا طَاقَتَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ حَدِيثِ ثَوْبَانَ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَمِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِهِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ الدَّرْدَاءِ. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ من حَدِيثِ الْحَسَنِ مُرْسَلًا، وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ حَدِيثِ الشَّعْبِيِّ مُرْسَلًا. وَفِي أَسَانِيدِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ مَقَالٌ وَلَكِنَّهَا يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا فَلَا تَقْصُرُ عَنْ رُتْبَةِ الْحَسَنِ لِغَيْرِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ حَدِيثُ: «إِنَّ اللَّهَ قَالَ قَدْ فَعَلْتُ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ وَهُوَ يَشْهَدُ لِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِصْراً قَالَ: عَهْدًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً قَالَ: لَا تَمْسَخْنَا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ أَنَّ الْإِصْرَ: الذَّنْبُ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ تَوْبَةٌ وَلَا كَفَّارَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْفُضَيْلِ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا أَذْنَبَ قِيلَ لَهُ تَوْبَتُكَ أَنْ تَقْتُلَ نَفْسَكَ فَيَقْتُلُ نَفْسَهُ، فَوُضِعَتِ الْآصَارُ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إلخ، كما قالها جبريل للنبي ﷺ قَالَ النَّبِيُّ آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ مَيْسَرَةَ أَنَّ جِبْرِيلَ لَقَّنَ النبي ﷺ خَاتِمَةَ الْبَقَرَةِ آمِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّهُ كَانَ إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ هَذِهِ السُّورَةِ قَالَ: آمِينَ.
İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { إِلَّا وُسْعَها } kavli hakkında: «Gücünün yettiğinden fazlasını [yüklemez]» dediğini nakletti. İbnu'l-Münzir Dahhâk'tan benzerini nakletti. İbn Mâce, İbnu'l-Münzir, İbn Hibbân Sahîh'inde, Taberânî, Dârekutnî, Hâkim ve Beyhakî Sünen'inde İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: «Şüphesiz Allah ümmetimden hatayı, unutmayı ve zorlandıkları şeyleri bağışlamıştır.» Bunu İbn Mâce Ebû Zer'den merfu olarak, Taberânî Sevbân'ın hadisinden, İbn Ömer'in hadisinden ve Ukbe b. Âmir'in hadisinden; Beyhakî de yine onun hadisinden nakletti. İbn Adiy el-Kâmil'de, Ebû Nuaym Ebû Bekre'nin hadisinden, İbn Ebî Hâtim Ümmü'd-Derdâ'nın hadisinden nakletti. Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd Hasen'in hadisinden mürsel olarak, Abd b. Humeyd Şa'bî'nin hadisinden mürsel olarak nakletti. Bu hadislerin senetlerinde tenkitler bulunmakla birlikte birbirini takviye etmekte ve 'hasen li-gayrihî' derecesinden aşağı düşmemektedir. Sahih'te yer alan «Allah: Kabul ettim buyurdu» hadisi daha önce geçmişti; o da bu hadislere şahitlik etmektedir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan O'nun: { إِصْراً } kavli hakkında: «Ahit» dediğini nakletti. Abd b. Humeyd Mücâhid'den benzerini nakletti. İbn Cerîr İbn Cüreyc'den benzerini nakletti. Yine [İbn Cerîr] Atâ b. Ebî Rabâh'tan O'nun: { وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً } kavli hakkında: «Bizi maymunlara ve domuzlara dönüştürme» dediğini nakletti. İbn Cerîr İbn Zeyd'den bu ayet hakkında isrin: «İçinde tövbe ve kefaret olmayan günah» olduğunu nakletti. İbn Ebî Hâtim Fudayl'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: «İsrâiloğullarından bir adam günah işlediğinde ona 'Tövben kendini öldürmendir' denirdi, o da kendini öldürürdü; bu ümmetten ise ağır yükler (âsâr) kaldırılmıştır.» Abd b. Humeyd Atâ'dan nakletti, o şöyle dedi: «Bu { رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا } ilâ ahirihi ayetleri indiğinde, Cibrîl'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği gibi Peygamber: Âmîn yâ Rabbe'l-âlemîn, dedi.» Ebû Ubeyd Meysere'den, Cibrîl'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Bakara'nın sonunu «Âmîn» diye telkin ettiğini nakletti. Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir Muâz b. Cebel'den, onun bu sureyi okumayı bitirdiğinde «Âmîn» dediğini nakletti.
وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: آمِينَ آمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: هِيَ للنبي ﷺ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: سَأَلَهَا نَبِيُّ اللَّهِ رَبَّهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهَا، فَكَانَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ خَاصَّةً. وَقَدْ ثَبَتَ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، وَأَهْلِ السُّنَنِ، وَغَيْرِهِمْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
Ebû Ubeyd Cübeyr b. Nufeyr'den, onun «Âmîn âmîn» dediğini nakletti. Abd b. Humeyd Ebû Zer'den: «O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e özeldir» dediğini nakletti. İbn Cerîr Dahhâk'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: «Allah'ın Nebîsi onu Rabbinden istedi, O da bunu kendisine verdi; bu sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e özel idi.» Şeyhayn'da, Sünen sahiplerinde ve başkalarında İbn Mes'ûd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur:
«مَنْ قَرَأَ الْآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي لَيْلَةٍ كَفَتَاهُ» . وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَالدَّارِمِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ كِتَابًا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السّموات وَالْأَرْضَ بِأَلْفَيْ عَامٍ، فَأَنْزَلَ مِنْهُ آيَتَيْنِ خَتَمَ بهما سورة البقرة، ولا
«Kim bir gecede Bakara Suresi'nin sonundaki iki ayeti okursa, onlar kendisine yeter.» Ebû Ubeyd, Dârimî, Tirmizî, Nesâî, İbn Hibbân, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve Beyhakî, Nu‘mân b. Beşîr'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: «Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı; ondan, kendileriyle Bakara Suresi'ni sonlandırdığı iki ayet indirdi. Bu iki ayet...»
يُقْرَآنِ فِي دَارٍ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَيَقْرَبُهَا شَيْطَانٌ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: «أُعْطِيتُ هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مِنْ كَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ لَمْ يُعْطَهَا نَبِيٌّ قَبْلِي» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «اقْرَءُوا هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ آمَنَ الرَّسُولُ إِلَى خَاتِمَتِهَا، فَإِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى بِهَا مُحَمَّدًا» وَإِسْنَادُهُ حَسَنٌ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ انْتَهَى إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَأُعْطِيَ ثَلَاثًا: أُعْطِيَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، وَأُعْطِيَ خَوَاتِيمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَغَفَرَ لِمَنْ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ مِنْ أُمَّتِهِ شيئا المقحمات . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَتَمَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ بِآيَتَيْنِ أَعْطَانِيهِمَا مِنْ كَنْزِهِ الَّذِي تَحْتَ الْعَرْشِ، فَتَعَلَّمُوهُمَا وَعَلِّمُوهُمَا نِسَاءَكُمْ وَأَبْنَاءَكُمْ فَإِنَّهُمَا صَلَاةٌ وَقُرْآنٌ وَدُعَاءٌ» . وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اثْنَانِ هُمَا قُرْآنٌ وَهُمَا يَشْفِيَانِ، وَهُمَا مِمَّا يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْآيَتَانِ مِنْ آخِرِ الْبَقَرَةِ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ كِتَابًا قَبْلَ أَنْ يخلق السموات وَالْأَرْضَ بِأَلْفَيْ عَامٍ، فَأَنْزَلَ مِنْهُ آيَتَيْنِ خَتَمَ بِهِمَا سُورَةَ الْبَقَرَةِ لَا يُقْرَآنِ فِي دَارٍ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَيَقْرَبُهَا شَيْطَانٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:
üç gece bir evde okunmaz ki şeytan oraya yaklaşsın.» Ahmed, Nesâî, Taberânî, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî sahih bir senetle Huzeyfe'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: «Bakara Suresi'nin sonundaki bu ayetler bana Arş'ın altındaki bir hazineden verildi; benden önce hiçbir peygambere verilmemişti.» Ahmed ve Beyhakî Ebû Zer'den merfu olarak benzerini nakletti. Ebû Ubeyd, Ahmed ve Muhammed b. Nasr Ukbe b. Âmir'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Bakara Suresi'nin sonundaki bu iki ayeti, Âmene'r-Resûlü'den sonuna kadar okuyun; zira Allah Muhammed'i bunlarla seçkin kılmıştır.» Bunun isnadı hasendir. Müslim İbn Mes'ûd'dan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsra'ya götürüldüğünde Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştı ve kendisine üç şey verildi: Beş vakit namaz verildi, Bakara Suresi'nin son ayetleri verildi ve ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanların helak edici büyük günahları (mükhimât) bağışlandı. Hâkim (ve bunu tashih etti) ve Şuab'da Beyhakî Ebû Zer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: «Şüphesiz Allah Bakara Suresi'ni, bana Arş'ın altındaki hazinesinden verdiği iki ayetle mühürledi. Onları öğrenin, kadınlarınıza ve oğullarınıza da öğretin; zira onlar hem namazdır, hem Kur'an'dır, hem de duadır.» Deylemî Ebû Hüreyre'den nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İki ayet vardır ki onlar hem Kur'an'dır, hem şifadır, hem de Allah'ın sevdiklerindendir; onlar Bakara'nın sonundaki iki ayettir» buyurdu. Taberânî ceyyid bir senetle Şeddâd b. Evs'ten nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Allah gökleri ve yeri yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı; ondan iki ayet indirip Bakara Suresi'ni onlarla tamamladı. Bunlar bir evde üç gece okunmaz ki şeytan oraya yaklaşabilsin» buyurdu. İbn Adiy İbn Mes'ûd el-Ensârî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti:
«أَنْزَلَ اللَّهُ آيَتَيْنِ مِنْ كُنُوزِ الْجَنَّةِ، كَتَبَهُمَا الرَّحْمَنُ بِيَدِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ بِأَلْفَيْ سَنَةٍ، مَنْ قَرَأَهُمَا بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ أَجْزَأَتَاهُ عَنْ قِيَامِ اللَّيْلِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَرَأَ آخِرَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، أَوْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ، ضَحِكَ وَقَالَ: إِنَّهُمَا مِنْ كَنْزٍ تَحْتَ الْعَرْشِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُعْطِيتُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ، وَخَوَاتِيمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ وَاللَّفْظُ لَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «وَعِنْدَهُ جِبْرِيلُ إِذْ سَمِعَ نَقِيضًا فَرَفَعَ جِبْرِيلُ بَصَرَهُ فَقَالَ: هَذَا بَابٌ قَدْ فُتِحَ مِنَ السَّمَاءِ مَا فُتِحَ قَطُّ، قَالَ: فَنَزَلَ مِنْهُ مَلَكٌ فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ:
«Allah cennet hazinelerinden iki ayet indirdi; Rahmân mahlukatı yaratmadan iki bin yıl önce onları bizzat Kendi eliyle yazdı. Kim onları yatsı namazından sonra okursa, onlar ona gece kıyamı (ibadeti) yerine yeter.» İbn Merdûye İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bakara Suresi'nin sonunu veya Âyetü'l-Kürsî'yi okuduğunda güler ve: «Şüphesiz onlar Arş'ın altındaki bir hazinedendir» derdi. İbn Merdûye Ma'kıl b. Yesâr'dan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Fâtiha Kitabı ile Bakara Suresi'nin sonları bana Arş'ın altından verildi» buyurdu. Müslim ve lafız kendisine ait olmak üzere Nesâî İbn Abbâs'tan nakletti, o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Cibrîl bulunduğu bir sırada gökten bir gıcırtı/kapı sesi işitti; Cibrîl başını kaldırdı ve: «Bu, gökten şimdiye kadar hiç açılmamış olan açılan bir kapıdır» dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Oradan bir melek indi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi:
أَبْشِرْ بِنُورَيْنِ قَدْ أُوتِيتَهُمَا لَمْ يُؤْتَهُمَا نَبِيٌّ قَبْلَكَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَخَوَاتِيمُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، لَنْ تَقْرَأَ حَرْفًا مِنْهُمَا إِلَّا أُوتِيتَهُ» . فَهَذِهِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ حَدِيثًا فِي فَضْلِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مَرْفُوعَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ رُوِيَ فِي فَضْلِهِمَا مِنْ غَيْرِ الْمَرْفُوعِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَأَبِي مَسْعُودٍ وَكَعْبِ الْأَحْبَارِ وَالْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ، وَفِي قول النبيّ ﷺ ما يغني عن غيره.
«Senden önce hiçbir peygambere verilmeyen ve sana verilmiş olan iki nurla müjdelen: Fâtihatü'l-Kitâb (Fâtiha Suresi) ve Bakara Suresi'nin son ayetleri. Onlardan okuyacağın her bir harf [karşılığında talep ettiğin şey] mutlaka sana verilecektir.» İşte bu iki ayetin fazileti hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfu olarak rivayet edilen on üç hadis bunlardır. Bu iki ayetin fazileti hakkında merfu olmayan rivayet olarak Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Ebû Mes'ûd, Kâ'bü'l-Ahbâr, Hasan[-ı Basrî] ve Ebû Kılâbe'den de nakiller yapılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü ise başkasına ihtiyaç bırakmaz.