عَرَبِيًّا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، وَقُرْآنًا تَوْكِيدٌ، وَمَعْنَى غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَا اخْتِلَافَ فِيهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.
'Arabiyyen' (عَرَبِيًّا) hal olarak mansubdur, 'Kur'ânen' (قُرْآنًا) ise tekit içindir. {غَيْرَ ذِي عِوَجٍ} “Pürüzsüz / hiçbir eğriliği olmayan” kavlinin manası; hiçbir şekilde onda bir ihtilaf bulunmayan demektir.
قَالَ الضَّحَّاكُ: أَيْ: غَيْرَ مُخْتَلِفٍ. قَالَ النَّحَّاسُ أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِي مَعْنَاهُ قَوْلُ الضَّحَّاكِ، وَقِيلَ: غَيْرَ مُتَضَادٍّ، وَقِيلَ: غَيْرَ ذِي لَبْسٍ، وَقِيلَ: غَيْرَ ذِي لَحْنٍ، وَقِيلَ: غَيْرَ ذِي شَكٍّ كما قال الشاعر:
Dahhâk şöyle demiştir: Yani çelişkisiz / ihtilafsızdır. Nehhas şöyle demiştir: Bunun manası hakkında söylenenlerin en güzeli Dahhâk'ın sözüdür. Şöyle de denilmiştir: Birbirine zıt olmayan. Şöyle de denilmiştir: Kapalılığı/karışıklığı olmayan. Şöyle de denilmiştir: Dil kusuru bulunmayan. Şöyle de denilmiştir: Şairin dediği gibi, şüphesi olmayan:
وقد أتاك يقين غَيْرُ ذِي عِوَجٍ ... مِنَ الْإِلَهِ وَقَوْلٌ غَيْرُ مَكْذُوبِ
Sana Allah'tan pürüzsüz ve dosdoğru bir yakin / kesin bilgi... Ve asla yalanlanamayacak bir söz gelmiştir.
لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ عِلَّةٌ أُخْرَى بَعْدَ الْعِلَّةِ الْأُولَى. وَهِيَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أَيْ: لِكَيْ يَتَّقُوا الْكُفْرَ وَالْكَذِبَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَثَلًا مِنَ الأمثال القرآنية للتذكير والاتعاظ، فَقَالَ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا أَيْ:
{لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırlar” ifadesi, ilk illet olan {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar” kavlinden sonraki ikinci bir illettir; yani küfürden ve yalandan sakınsınlar diyedir. Sonra Sübhânehu, hatırlatma ve ibret alma amacıyla Kur'ani mesellerden bir mesel zikrederek şöyle buyurmuştur: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا} “Allah bir misal verdi” yani:
تَمْثِيلُ حَالَةٍ عَجِيبَةٍ بِأُخْرَى مِثْلِهَا. ثُمَّ بَيَّنَ الْمَثَلَ فَقَالَ: رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ قَالَ الْكِسَائِيُّ: نَصَبَ رَجُلًا لِأَنَّهُ تَفْسِيرٌ لِلْمَثَلِ، وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا بِرَجُلٍ، وَقِيلَ: إِنَّ رَجُلًا هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَمَثَلًا: هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، وَأُخِّرَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِيَتَّصِلَ بِمَا هُوَ مِنْ تَمَامِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ هَذَا فِي سُورَةِ «يس» ، وَجُمْلَةُ فِيهِ شُرَكاءُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةً لِرَجُلٍ، وَالتَّشَاكُسُ: التَّخَالُفُ.
Şaşılacak bir durumun benzeri başka bir durumla temsil edilmesidir. Sonra meseli açıklayarak şöyle buyurdu: {رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ} “Birbirleriyle geçimsiz ortakların sahip olduğu bir adam”. Kisâî şöyle demiştir: 'Racülen' (رَجُلًا) lafzını, meselin açıklaması (tefsiri) olduğu için nasb etmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; yani 'Darabellâhu meselen bi-racülin' [demektir]. Şöyle de denilmiştir: 'Racülen' birinci meful, 'meselen' ise ikinci mefûldür; birinci meful, kendisini tamamlayan unsurlara bitişsin diye tehir edilmiştir. Bunun tahkiki Yâsîn Suresi'nde geçmişti. {فِيهِ شُرَكاءُ} cümlesi ise nasb mahallinde olup 'racülen' lafzının sıfatıdır. Teşâküs (التَّشَاكُسُ) ise ihtilaf halinde olmak, uyuşamamaktır.
قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ مُخْتَلِفُونَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ مُتَعَاسِرُونَ مِنْ شَكِسَ يَشْكَسُ شَكَسًا فَهُوَ شَكِسٌ مِثْلَ عَسِرَ يَعْسَرُ عَسَرًا فَهُوَ عَسِرٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: التَّشَاكُسُ الِاخْتِلَافُ. قَالَ: وَيُقَالُ رَجُلٌ شَكْسٌ بِالتَّسْكِينِ: أَيْ صَعْبُ الْخُلُقِ، وَهَذَا مِثْلُ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَعَبَدَ آلِهَةً كَثِيرَةً. ثُمَّ قَالَ: وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ أَيْ: خَالِصًا لَهُ، وَهَذَا مِثْلُ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «سَلَمًا» بِفَتْحِ السِّينِ وَاللَّامِ، وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ اللَّامِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْجَحْدَرِيُّ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ،
Ferrâ şöyle demiştir: Yani birbirine muhalif olanlar. Müberred ise şöyle demiştir: Yani tıpkı 'asira ya'seru 'asaran fe-hüve 'asirun' (zorlaştırdı) gibi 'şekise yeşkesu şekesen fe-hüve şekisün' kökünden gelip geçimsiz, huysuz kimseler demektir. Cevherî: 'Teşâküs, ihtilaf etmektir' demiştir ve şöyle eklemiştir: Sakin olarak 'racülün şeksün' denilir ki huysuz, geçimsiz adam demektir. Bu, Allah'a ortak koşan ve birçok ilaha tapan kimsenin misalidir. Sonra şöyle buyurdu: {وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ} “ve sadece bir adama ait olan bir adamı [örnek verdi]” yani yalnızca ona ait/halis olan. Bu da yalnızca Allah'a ibadet eden kimsenin misalidir. Cumhur 'selemen' (سَلَمًا) şeklinde sin ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur. Saîd b. Cübeyr, İkrime ve Ebu'l-Âliye ise sin harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnuyla ('silmen') okumuşlardır. İbn Abbâs, Mücâhid, Cahderî, Ebû Amr ve İbn Kesîr...
وَيَعْقُوبُ «سَالِمًا» بِالْأَلِفِ وَكَسْرِ اللَّامِ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ سَلِمَ لَهُ فَهُوَ سَالِمٌ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ قَالَ:
...ve Ya'kūb ise elif ile ve lâmın kesresiyle ('sâlimen' - سَالِمًا) okumuşlardır ki bu, 'selime lehû fe-hüve sâlimün' fiilinin ism-i failidir. Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiş ve şöyle demiştir:
لِأَنَّ السَّالِمَ الْخَالِصَ ضِدُّ الْمُشْتَرَكِ، وَالسِّلْمَ ضِدُّ الْحَرْبِ، وَلَا مَوْضِعَ لِلْحَرْبِ هَاهُنَا. وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْحَرْفَ إِذَا كَانَ لَهُ مَعْنَيَانِ لَمْ يُحْمَلْ إِلَّا عَلَى أَوْلَاهُمَا: فَالسِّلْمُ وَإِنْ كَانَ ضِدَّ الْحَرْبِ فَلَهُ مَعْنًى آخَرُ بِمَعْنَى سَالِمٍ، مِنْ سَلِمَ لَهُ كَذَا: إِذَا خَلَصَ لَهُ. وَأَيْضًا يَلْزَمُهُ فِي سَالِمٍ مَا أُلْزِمَ بِهِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ شَيْءٌ سَالِمٌ: أَيْ لَا عَاهَةَ بِهِ، وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى. وَالْحَاصِلُ أَنَّ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ هِيَ عَلَى الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: ذَا سِلْمٍ، وَمِثْلُهَا قِرَاءَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمَنْ مَعَهُ. ثُمَّ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى التَّفَاوُتِ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَقَالَ:
Çünkü 'sâlim' halis demektir ve 'müşterek' kelimesinin zıddıdır; 'silm' ise savaşın (harb) zıddıdır, oysa burada savaşın yeri yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bir kelimenin iki anlamı olduğunda, ancak en uygun olanına hamledilir. 'Silm' kelimesi her ne kadar harbin zıddı olsa da, 'selime lehû kezâ' (bir şey sadece ona ait oldu) ifadesinden hareketle 'sâlim' (halis/özgü) anlamında başka bir manası da vardır. Ayrıca Ebû Ubeyd'e, 'sâlim' konusunda da öne sürdüğü itiraz yöneltilebilir; zira 'şey'ün sâlimün' denildiğinde kusursuz/özürsüz manasına da gelir. Ebû Hâtim ise birinci kıraati tercih etmiştir. Netice itibarıyla cumhurun kıraati, mübalağa amacıyla mastarla vasıflama kabilindendir veya muzafın hazfiyledir, yani 'zâ silmin' [demektir]. Saîd b. Cübeyr ve beraberindekilerin kıraati de bunun gibidir. Sonra Sübhânehu, bu iki adam arasındaki farka delalet eden ifadeyi getirerek şöyle buyurdu:
هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ، وَالْمَعْنَى: هَلْ يَسْتَوِي هَذَا الَّذِي يَخْدِمُ جَمَاعَةً شُرَكَاءَ أَخْلَاقُهُمْ مُخْتَلِفَةٌ، وَنِيَّاتُهُمْ مُتَبَايِنَةٌ يَسْتَخْدِمُهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ فَيَتْعَبُ وَيَنْصَبُ مَعَ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ غَيْرَ رَاضٍ بِخِدْمَتِهِ، وَهَذَا الَّذِي يَخْدِمُ وَاحِدًا لَا يُنَازِعُهُ غَيْرُهُ إِذَا أَطَاعَهُ رَضِيَ عَنْهُ، وَإِذَا عَصَاهُ عَفَا عَنْهُ. فَإِنَّ بَيْنَ هَذَيْنِ مِنَ الِاخْتِلَافِ الظَّاهِرِ الْوَاضِحِ مَا لَا يَقْدِرُ عَاقِلٌ أَنْ يَتَفَوَّهَ بِاسْتِوَائِهِمَا، لِأَنَّ أَحَدَهُمَا فِي أَعْلَى الْمَنَازِلِ، وَالْآخَرَ فِي أَدْنَاهَا، وَانْتِصَابُ مَثَلًا عَلَى التَّمْيِيزِ الْمُحَوَّلِ عَنِ الْفَاعِلِ لِأَنَّ الْأَصْلَ هَلْ يَسْتَوِي مَثَلُهُمَا، وَأَفْرَدَ التَّمْيِيزَ وَلَمْ يُثَنِّهِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي التَّمْيِيزِ الْإِفْرَادُ لِكَوْنِهِ مُبَيِّنًا لِلْجِنْسِ وَجُمْلَةُ الْحَمْدُ لِلَّهِ تَقْرِيرٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ نَفْيِ الِاسْتِوَاءِ، وَلِلْإِيذَانِ لِلْمُوَحِّدِينَ بِمَا فِي تَوْحِيدِهِمْ لِلَّهِ مِنَ النِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ الْمُسْتَحَقَّةِ لِتَخْصِيصِ الْحَمْدِ بِهِ. ثُمَّ أَضْرَبَ سبحانه عن نفي الاستواء المفهوم من الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ إِلَى بَيَانِ أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يعلمون فقال: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ مَعَ ظُهُورِهِ وَوُضُوحِهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَالْبَغَوِيُّ: وَالْمُرَادُ بِالْأَكْثَرِ الْكُلُّ وَالظَّاهِرُ خِلَافُ مَا قَالَاهُ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ يَعْلَمُونَ مَا فِي التَّوْحِيدِ مِنْ رِفْعَةِ شَأْنِهِ وَعُلُوِّ مَكَانِهِ، وَإِنَّ الشِّرْكَ لَا يُمَاثِلُهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلَا يُسَاوِيهِ فِي وَصْفٍ مِنَ الْأَوْصَافِ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ، وَأَنَّ الْحَمْدَ مُخْتَصٌّ بِهِ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ الموت يدركه لَا مَحَالَةَ فَقَالَ:
{هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا} “İkisi misal bakımından bir olur mu?” Bu soru, inkâr ve imkânsız görme (istib'âd) ifade eder. Mana şöyledir: Huyları farklı, niyetleri birbirine zıt bir grup ortağa hizmet eden; her birinin onu ayrı ayrı çalıştırmasıyla yorulup yıpranan ve üstelik hiçbirinin onun hizmetinden razı olmadığı kimse ile, başka hiçbir çekişeni olmayan tek bir kişiye hizmet eden, itaat ettiğinde kendisinden razı olunan, isyan ettiğinde ise affedilen kimse bir olur mu? Şüphesiz bu ikisi arasında öylesine açık ve bariz bir fark vardır ki hiçbir akıl sahibi onların eşit olduğunu söyleyemez; çünkü biri makamların en yücesinde, diğeri ise en aşağısındadır. 'Meselen' (مَثَلًا) lafzının nasbı, failden dönüştürülmüş temyiz olmasındandır; çünkü aslı 'Hel yestevî meselühümâ' (İkisinin misali bir olur mu?) şeklindedir. Cinsi beyan ettiği için temyizin aslı müfred olmak olduğundan, temyizi tesniye yapmayıp müfred getirmiştir. {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” cümlesi, kendisinden önceki eşitliğin nefyini pekiştirmek ve muvahhidlere, Allah'ı birlemelerinde hamdin yalnızca O'na tahsis edilmesini gerektiren ne denli büyük bir nimet bulunduğunu bildirmek içindir. Sonra Sübhânehu, inkârî istifhamdan anlaşılan eşitliğin nefyinden, insanların çoğunun bilmediğini beyan etmeye geçerek şöyle buyurdu: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler”. Onlar müşriklerdir; çünkü onlar bu kadar açık ve net olmasına rağmen bunu bilmezler. Vâhidî ve Begavî şöyle demiştir: Çoğunluktan kasıt hepsidir. Ancak zahir olan, onların söylediğinin aksinedir; zira Allah'a inanan müminler, tevhidin şanının yüceliğini ve makamının yüksekliğini, şirkin hiçbir surette ona benzemeyeceğini ve hiçbir vasıfta ona denk olamayacağını bilirler. Ayrıca Allah Sübhânehu'nun bu nimetten ötürü hamde layık olduğunu ve hamdin yalnızca O'na mahsus bulunduğunu da bilirler. Sonra Sübhânehu, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] ölümün kaçınılmaz olarak kendisine erişeceğini haber vererek şöyle buyurdu:
إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «مَيِّتٌ، وَمَيِّتُونَ» بِالتَّشْدِيدِ وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ، وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَالْيَمَانِيُّ «مَائِتٌ وَمَائِتُونَ» وَبِهَا قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ. وَقَدِ اسْتَحْسَنَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لِكَوْنِ مَوْتِهِ وَمَوْتِهِمْ مُسْتَقْبَلًا، وَلَا وَجْهَ لِلِاسْتِحْسَانِ، فَإِنَّ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ تُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: الْمَيِّتُ بِالتَّشْدِيدِ مَنْ لَمْ يَمُتْ وَسَيَمُوتُ، وَالْمَيْتُ بِالتَّخْفِيفِ مَنْ قَدْ مَاتَ وَفَارَقَتْهُ الرُّوحُ. قَالَ قَتَادَةُ: نعيت إلى النبي ﷺ نَفْسُهُ وَنُعِيَتْ إِلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ، وَوَجْهُ هَذَا الإخبار الْإِعْلَامُ لِلصَّحَابَةِ بِأَنَّهُ يَمُوتُ، فَقَدْ كَانَ بَعْضُهُمْ يَعْتَقِدُ أَنَّهُ لَا يَمُوتُ مَعَ كَوْنِهِ تَوْطِئَةً وَتَمْهِيدًا لِمَا بَعْدَهُ حَيْثُ قَالَ: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ أَيْ: تُخَاصِمُهُمْ يَا مُحَمَّدُ وَتَحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِأَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَهُمْ وَأَنْذَرْتَهُمْ وَهُمْ يُخَاصِمُونَكَ، أَوْ يُخَاصِمُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ، وَالظَّالِمُ الْمَظْلُومَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حَالَ كُلِّ فَرِيقٍ مِنَ الْمُخْتَصِمِينَ فَقَالَ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ، فَزَعَمَ أَنَّ لَهُ وَلَدًا، أَوْ شَرِيكًا، أَوْ صَاحِبَةً وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ وَهُوَ مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ دُعَاءِ النَّاسِ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَأَمْرِهِمْ بِالْقِيَامِ بِفَرَائِضِ الشَّرْعِ، وَنَهْيِهِمْ عَنْ مُحَرَّمَاتِهِ وَإِخْبَارِهِمْ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَمَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِيعِ
{إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da öleceklerdir.” Cumhur 'meyyitün ve meyyitûne' (مَيِّتٌ، وَمَيِّتُونَ) şeklinde şeddeli okumuştur. İbn Muhaysın, İbn Ebî Able, Îsâ b. Ömer, İbn Ebî İshak ve Yemânî ise 'mâitün ve mâitûne' (مَائِتٌ وَمَائِتُونَ) şeklinde okumuşlardır; Abdullah b. Zübeyr de böyle okumuştur. Bazı müfessirler, onun ve onların ölümünün gelecekte vuku bulacak olması sebebiyle bu kıraati güzel görmüşlerdir; ancak bu tercihin bir gerekçesi yoktur, zira cumhurun kıraati de bu manayı ifade etmektedir. Ferrâ ve Kisâî şöyle demiştir: Şeddeli olan 'el-meyyit' (الْمَيِّتُ), henüz ölmemiş olup ileride ölecek olan kimsedir; şeddesiz olan 'el-meyt' (الْمَيْتُ) ise ölmüş ve ruhu kendisinden ayrılmış kimsedir. Katâde şöyle demiştir: Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendi vefatı haber verilmiş, onlara da kendi ölümleri bildirilmiştir. Bu haberin veriliş gayesi, sahabeye onun vefat edeceğini bildirmektir; nitekim bazısı onun ölmeyeceğini düşünüyordu. Bununla birlikte bu ifade, sonrasındaki {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” kavline bir hazırlık ve mukaddimedir. Yani: Ey Muhammed! Sen onlara tebliğ ettiğini ve uyardığını belirterek davacı olup aleyhlerine hüccet getireceksin, onlar da seninle davalaşacaklar; yahut mümin kâfirle, mazlum da zalimle davalaşacaktır. Sonra Sübhânehu davalaşan her iki fırkanın durumunu açıklayarak şöyle buyurdu: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” Yani Allah'ın çocuğu, ortağı veya eşi olduğunu iddia ederek Allah'a yalan isnat edenden daha zalim kimse yoktur. {وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ} “ve kendisine geldiğinde doğruyu yalanlayandan [daha zalim kim olabilir?]” ki bu [doğru], Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] insanları tevhide davet etmesi, şeriatın farzlarını yerine getirmelerini emretmesi, haramlarından nehyetmesi, yeniden dirilmeyi ve toplanmayı, itaatkâr olana...
وَالْعَاصِي. ثُمَّ اسْتَفْهَمَ سُبْحَانَهُ اسْتِفْهَامًا تَقْرِيرِيًّا فَقَالَ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ أَيْ: أَلَيْسَ لِهَؤُلَاءِ الْمُفْتَرِينَ الْمُكَذِّبِينَ بِالصِّدْقِ، وَالْمَثْوَى: الْمُقَامُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ ثَوَى بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ يَثْوِي ثَوَاءً وَثُوِيًّا، مِثْلُ مَضَى مَضَاءً وَمُضِيًّا. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ أَنَّهُ يُقَالُ أَثْوَى وَأَنْشَدَ قَوْلَ الْأَعْشَى:
...ve asiye Allah'ın ne hazırladığını haber vermesidir. Sonra Sübhânehu takrîrî bir istifham ile şöyle sordu: {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ} “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” Yani bu iftiracı ve hakkı yalanlayanlar için [bir yer yok mudur?] Mesvâ (المثوى), ikamet edilen yer / konak demektir; tıpkı 'medâ medâen ve mudiyyen' gibi, bir yerde ikamet etmek anlamındaki 'sevâ bi'l-mekâni yesvî sevâen ve süviyyen' kökünden türemiştir. Ebû Ubeyd 'esvâ' (أَثْوَى) da denildiğini nakletmiş ve A'şâ'nın şu beytini inşad etmiştir:
أَثْوَى وَقَصَّرَ لَيْلَةً لِيُزَوَّدَا ... وَمَضَى وَأَخْلَفَ مِنْ قُتَيْلَةَ مَوْعِدَا
Kaldı ve azık edinmek için bir gece konakladı... Sonra gitti ve Kuteyle'ye verdiği sözü tutmadı.
وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْأَصْمَعِيُّ، وَقَالَ: لَا نَعْرِفُ أَثْوَى. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ فَرِيقَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُصَدِّقِينَ فَقَالَ: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ الْمَوْصُولُ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَنْ تَابَعَهُ، وَخَبَرُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ وَقِيلَ: الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَالَّذِي صدّق به أَبُو بَكْرٍ.
Asmaî bunu inkâr etmiş ve: 'Biz 'esvâ' (أثوى) kelimesini bilmiyoruz' demiştir. Sonra Sübhânehu tasdik eden müminler fırkasını zikrederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ} “Doğruyu getiren ve onu tasdik edene gelince”. İsm-i mevsul mübteda olarak ref mahallindedir ve bu, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile ona tabi olanlardan ibarettir; haberi ise {أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “işte onlar sakınanların ta kendileridir” kavlidir. Şöyle de denilmiştir: Doğruyu getiren Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], onu tasdik eden ise Ebû Bekir'dir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ. وَقَالَ السُّدِّيُّ:
Mücâhid şöyle demiştir: Doğruyu getiren Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], onu tasdik eden ise Ali b. Ebî Tâlib'dir. Süddî ise şöyle demiştir:
الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ جِبْرِيلُ، وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَابْنُ زَيْدٍ: الَّذِي جاء بالصدق النبيّ ﷺ، وَالَّذِي صَدَّقَ بِهِ الْمُؤْمِنُونَ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ يَجِيئُونَ بِالْقُرْآنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ عَامٌّ فِي كُلِّ مَنْ دَعَا إِلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَأَرْشَدَ إِلَى مَا شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ «وَالَّذِينَ جَاءُوا بِالصِّدْقِ وَصَدَّقُوا بِهِ» . وَلَفْظُ الَّذِي كَمَا وَقَعَ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا فَمَعْنَاهُ الْجَمْعُ، لِأَنَّهُ يُرَادُ بِهِ الْجِنْسُ كَمَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ أَيِ الْمُتَّصِفُونَ بِالتَّقْوَى الَّتِي هِيَ عُنْوَانُ النَّجَاةِ. وَقَرَأَ أَبُو صَالِحٍ «وَصَدَقَ بِهِ» مُخَفَّفًا، أَيْ: صَدَقَ بِهِ النَّاسُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا لِهَؤُلَاءِ الصادقين المصدّقين في الآخرة فقال: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ أَيْ: لَهُمْ كُلُّ مَا يَشَاءُونَهُ مِنْ رَفْعِ الدَّرَجَاتِ وَدَفْعِ الْمَضَرَّاتِ، وَتَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ، وَفِي هَذَا تَرْغِيبٌ عَظِيمٌ، وَتَشْوِيقٌ بَالِغٌ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ جَزَائِهِمْ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ أَيِ: الَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي أَعْمَالِهِمْ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّ الْإِحْسَانَ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا هُوَ الْغَايَةُ مِمَّا لَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ فَقَالَ: لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ أَعْظَمُ مَا يَرْجُونَهُ مِنْ دَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِذَا غَفَرَ لَهُمْ مَا هُوَ الْأَسْوَأُ مِنْ أَعْمَالِهِمْ غَفَرَ لَهُمْ مَا دُونَهُ بطريقة الأولى، واللّام متعلقة بيشاؤون، أو بالمحسنين، أَوْ بِمَحْذُوفٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «أَسْوَأَ» عَلَى أَنَّهُ أَفْعَلُ تَفْضِيلٍ. وَقِيلَ: لَيْسَتْ لِلتَّفْضِيلِ بَلْ بِمَعْنَى سيئ الَّذِي عَمِلُوا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ أَسْوَاءَ بِأَلِفٍ بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْوَاوِ بِزِنَةِ أَجْمَالٍ جَمْعُ سُوءٍ، وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى دَفْعِ الْمَضَارِّ عَنْهُمْ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى جَلْبِ أَعْظَمِ الْمَنَافِعِ إِلَيْهِمْ، وَإِضَافَةِ الْأَحْسَنِ إِلَى مَا بَعْدَهُ لَيْسَتْ مِنْ إِضَافَةِ الْمُفَضَّلِ إِلَى الْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ، بَلْ مِنْ إِضَافَةِ الشَّيْءِ إِلَى بَعْضِهِ قَصْدًا إِلَى التَّوْضِيحِ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ تَفْضِيلٍ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَجْزِيهِمْ بِالْمَحَاسِنِ مِنْ أعمالهم، ولا يجزيهم بالمساوي.
Doğruyu getiren Cebrail, onu tasdik eden ise Resûlullah'tır [sallallâhu aleyhi ve sellem]. Katâde, Mukâtil ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Doğruyu getiren Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], onu tasdik edenler ise müminlerdir. Nahâî şöyle demiştir: Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler, kıyamet günü Kur'an ile gelecek olan müminlerdir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, Allah'ın tevhidini tebliğ eden ve kulları için koyduğu şeriata rehberlik eden herkes hakkında umumidir. İbn Cerîr bu görüşü tercih etmiştir ve bu görüşler arasından tercih edilen de budur; İbn Mes'ûd'un 'Vellezîne câû bi's-sıdkı ve saddakū bih' (Doğruyu getirenler ve onu tasdik edenler) kıraati de bunu desteklemektedir. 'Ellezî' (الَّذِي) lafzı, cumhurun kıraatinde geçtiği üzere her ne kadar müfred olsa da manası çoğuldur; çünkü {أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “İşte onlar sakınanların ta kendileridir” kavlinin de ifade ettiği gibi bununla cins kastedilmiştir. Yani kurtuluşun alameti olan takva ile vasıflanan kimselerdir. Ebû Sâlih şeddesiz olarak 've sadaka bihî' (وَصَدَقَ بِهِ) şeklinde okumuştur; yani insanlara doğru söyledi demektir. Sonra Sübhânehu, bu doğru söyleyen ve tasdik edenler için ahirette ne olduğunu zikrederek şöyle buyurdu: {لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır.” Yani derecelerin yükseltilmesi, zararların defedilmesi ve kötülüklerin bağışlanması gibi diledikleri her şey onlarındır; bunda büyük bir teşvik ve derin bir iştiyak vardır. {ذلِكَ} “İşte bu” kavliyle yapılan işaret, onların daha önce zikredilen mükâfatınadır; bu mübtedadır, haberi ise {جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ} “iyilik edenlerin mükâfatıdır” kavlidir; yani amellerinde güzel davrananların [mükâfatıdır]. Sahih'te Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] ihsanın; Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmen olduğu, sen O'nu görmesen de O'nun seni gördüğü sabit olmuştur. Sonra Sübhânehu, Rableri katında kendilerine verilecek olanların gayesini beyan ederek şöyle buyurdu: {لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا} “Ta ki Allah, onların yaptıkları en kötü şeyleri örtsün”. Zira bu, kendilerinden zararın defedilmesi hususunda umdukları en büyük şeydir; çünkü Allah Sübhânehu onların amellerinin en kötüsünü bağışladığında, bundan daha aşağı olanları evleviyetle bağışlar. 'Lâm' harfi 'yeşâûn' fiiline, 'el-muhsinîn' kelimesine veya mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Cumhur 'esve'e' (أَسْوَأَ) lafzını ism-i tafdil olarak okumuştur. Şöyle de denilmiştir: Tafdil için olmayıp yaptıkları kötü ameller anlamındadır. İbn Kesîr kendisinden gelen bir rivayette hemze ile vav arasında bir elifle, 'cimâl' (أَجْمَال) vezninde 'sû' kelimesinin çoğulu olarak 'esvâe' (أَسْوَاءَ) şeklinde okumuştur. {وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onları yapmakta olduklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın.” Sübhânehu zararların onlardan defedilmesine delalet eden şeyi zikredince, en büyük menfaatlerin onlara celbedilmesine delalet eden şeyi de zikretti. 'El-Ahsen' kelimesinin kendisinden sonrakine izafeti, tafdil edilenin (mufaddalın) tafdil edilene (mufaddalun aleyhe) izafeti kabilinden değil, üstünlük gözetilmeksizin sadece açıklama gayesiyle bir şeyin bir kısmına izafeti kabilindendir. Mukâtil şöyle demiştir: Onları amellerinin güzelleriyle mükâfatlandırır, kötüleriyle cezalandırmaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْآجُرِّيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: غَيْرَ ذِي عِوَجٍ قَالَ: غَيْرَ مَخْلُوقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا الْآيَةَ قَالَ: الرَّجُلُ يَعْبُدُ آلِهَةً شَتَّى،
Âcurrî ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan {غَيْرَ ذِي عِوَجٍ} “hiçbir eğriliği olmayan” kavli hakkında: 'Yaratılmamış (mahlûk olmayan)' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا} “Allah bir adamı misal verdi...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Adam çeşitli ilahlara tapar;
فَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِأَهْلِ الْأَوْثَانِ وَرَجُلًا سَلَماً يَعْبُدُ إِلَهًا وَاحِدًا ضَرَبَ لِنَفْسِهِ مَثَلًا. وَأَخْرَجَا عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَرَجُلًا سَلَماً قَالَ: لَيْسَ لِأَحَدٍ فِيهِ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَقَدْ لَبِثْنَا بُرْهَةً مِنْ دَهْرِنَا وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِينَا وَفِي أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ الْآيَةَ، حَتَّى رَأَيْتُ بَعْضَنَا يَضْرِبُ وُجُوهَ بَعْضٍ بِالسَّيْفِ، فَعَرَفْتُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِينَا. وَأَخْرَجَ نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ فِي الْفِتَنِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ.
bu, Allah'ın putperestler için verdiği bir misaldir. {وَرَجُلًا سَلَماً} “ve sadece bir adama ait olan bir adamı” ise tek bir ilaha ibadet eder ki [Allah] bunu kendisi için bir misal olarak vermiştir. İkisi (İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim) yine ondan {وَرَجُلًا سَلَماً} kavli hakkında: 'Onda hiç kimsenin bir ortaklığı yoktur' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Hayatımızın bir döneminde biz, {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da öleceklerdir” ayetinin bizimle ve bizden önceki iki ehl-i kitap hakkında indiğini düşünüyorduk; ta ki bazımızın bazımızın yüzüne kılıçla vurduğunu görünceye kadar. O zaman bunun bizim hakkımızda indiğini anladım. Nuaym b. Hammâd Kitâbü'l-Fiten'de, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye ondan benzerini daha uzun olarak rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: نَزَلَتْ عَلَيْنَا الْآيَةُ: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ وَمَا نَدْرِي مَا تَفْسِيرُهَا حَتَّى وَقَعَتِ الْفِتْنَةُ، فَقُلْنَا هَذَا الَّذِي وَعَدَنَا رَبُّنَا أَنْ نَخْتَصِمَ فِيهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ مَنِيعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُكَرَّرُ عَلَيْنَا مَا يَكُونُ بَيْنَنَا فِي الدُّنْيَا مَعَ خَوَاصِّ الذُّنُوبِ؟ قَالَ: نَعَمْ لَيُكَرَّرَنَّ عَلَيْكُمْ ذَلِكَ حَتَّى يُؤَدَّى إِلَى كُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ. قَالَ الزُّبَيْرُ فو الله إِنَّ الْأَمْرَ لَشَدِيدٌ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ كُنَّا نَقُولُ: رَبُّنَا وَاحِدٌ، وَدِينُنَا وَاحِدٌ، وَنَبِيُّنَا وَاحِدٌ فَمَا هَذِهِ الْخُصُومَةُ؟ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ وَشَدَّ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ بِالسُّيُوفِ، قُلْنَا: نَعَمْ هُوَ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti bize indiğinde, fitne vuku bulana kadar bunun tefsirinin ne olduğunu bilmiyorduk. [Fitne çıkınca] 'İşte Rabbimizin hakkında davalaşacağımızı vadettiği şey budur' dedik. Abdürrezzâk, Ahmed, İbn Menî', Abd b. Humeyd, Tirmizî (ve sahih olduğunu belirtti), İbn Ebî Hâtim, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti), İbn Merdûye, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Zübeyr b. Avvâm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da öleceklerdir. Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” [ayetleri] indiğinde dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Dünyada aramızda geçenler, şahsi günahlarla birlikte bize tekrar mı açılacak?' Buyurdu ki: 'Evet, her hak sahibine hakkı verilinceye kadar bu mutlaka size tekrar açılacaktır.' Zübeyr dedi ki: 'Vallahi iş pek çetindir!' Saîd b. Mansûr, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} “Sonra siz kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” ayeti indiğinde şöyle diyorduk: 'Rabbimiz bir, dinimiz bir, peygamberimiz bir; peki bu husumet nedir?' Sıffîn günü gelip de birbirimize kılıçlarla hücum ettiğimizde 'Evet, işte buymuş' dedik. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şu kavli hakkında rivayet etmiştir:
وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ يعني بلا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَصَدَّقَ بِهِ يَعْنِي بِرَسُولِ الله ﷺ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ يَعْنِي: اتَّقَوُا الشِّرْكَ. وأخرج ابن جرير، والباوردي فِي مَعْرِفَةِ الصَّحَابَةِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ أُسَيْدِ بْنِ صَفْوَانَ، وَلَهُ صُحْبَةٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: الَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ محمد ﷺ، وَصَدَّقَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مردويه عن أبي هريرة مثله.
{وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ} “Doğruyu getiren” yani 'Lâ ilâhe illallâh'ı [getiren]; {وَصَدَّقَ بِهِ} “ve onu tasdik eden” yani Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] [tasdik eden]; {أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} “işte onlar sakınanların ta kendileridir” yani şirkten sakınanlardır. İbn Cerîr, Bâverdî Ma'rifetü's-Sahâbe'de ve İbn Asâkir, sahabî olan Üseyd b. Safvân tarikiyle Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Doğruyu getiren Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem], onu tasdik eden ise Ebû Bekir'dir. İbn Merdûye de Ebû Hüreyre'den benzerini rivayet etmiştir.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٦ الى ٤٢]
[Zümer Suresi (39), Âyetler 36-42]
أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)} “Allah kuluna kâfi değil midir? Onlar seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. (36) Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak yoktur. Allah mutlak güç sahibi, intikam sahibi değil midir? (37) Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Gördünüz mü ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı? Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter! Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.' (38) De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, ben de yapıyorum. Yakında bileceksiniz; (39) Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!' (40)”
إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)
{إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)} “Şüphesiz biz bu Kitab'ı sana insanlar için hak ile indirdik. Artık kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerine vekil değilsin. (41) Allah, ölümleri anında canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette ibretler vardır. (42)”
قَوْلُهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ قَرَأَ الْجُمْهُورُ عَبْدَهُ بِالْإِفْرَادِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «عِبَادَهُ» بِالْجَمْعِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى الْمُرَادُ النَّبِيُّ ﷺ أَوِ الْجِنْسُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى الْمُرَادُ: الْأَنْبِيَاءُ، أَوِ الْمُؤْمِنُونَ، أَوِ الْجَمِيعُ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ لِقَوْلِهِ عَقِبَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ
{أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ} “Allah kuluna kâfi değil midir?” kavli: Cumhur 'abdehû' (عَبْدَهُ) lafzını tekil (müfred) okumuştur. Hamza ve Kisâî ise çoğul olarak 'ibâdehû' (عِبَادَهُ) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre murat, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] veya cinstir ki Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] buna öncelikli olarak dahildir. Diğer kıraate göre ise murat; peygamberler, müminler veya hepsidir. Ebû Ubeyd, hemen ardından gelen {وَيُخَوِّفُونَكَ} “Onlar seni korkutuyorlar” kavlinden dolayı cumhurun kıraatini tercih etmiştir.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ لِعَدَمِ كِفَايَتِهِ سُبْحَانَهُ عَلَى أَبْلَغِ وَجْهٍ كأنها بِمَكَانٍ مِنَ الظُّهُورِ لَا يَتَيَسَّرُ لِأَحَدٍ أَنْ يُنْكِرَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَبْدِ وَالْعِبَادِ: مَا يَعُمُّ الْمُسْلِمَ، وَالْكَافِرَ. قَالَ الْجُرْجَانِيُّ: إِنَّ اللَّهَ كَافٍ عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ، وَعَبْدَهُ الْكَافِرَ هَذَا بِالثَّوَابِ، وَهَذَا بِالْعِقَابِ. وَقُرِئَ «بِكَافِي عِبَادِهِ» بِالْإِضَافَةِ، وَقُرِئَ «يُكَافِي» بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ، وَقَوْلُهُ: وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، إِذِ الْمَعْنَى أَلَيْسَ كَافِيكَ حَالَ تَخْوِيفِهِمْ إِيَّاكَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً، وَالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَعْبُودَاتِ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أَيْ: مَنْ حَقَّ عَلَيْهِ الْقَضَاءُ بِضَلَالِهِ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ يَهْدِيهِ إِلَى الرُّشْدِ، وَيُخْرِجُهُ مِنَ الضَّلَالَةِ، وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ يُخْرِجُهُ مِنَ الْهِدَايَةِ، وَيُوقِعُهُ فِي الضَّلَالَةِ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ أَيْ: غَالِبٍ لِكُلِّ شَيْءٍ قَاهِرٍ لَهُ ذِي انْتِقامٍ يَنْتَقِمُ مِنْ عُصَاتِهِ بِمَا يَصُبُّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِهِ وَمَا يُنْزِلُهُ بِهِمْ مِنْ سَوْطِ عِقَابِهِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ اعترافهم إذا سئلوا عن الخالق بأنه الله سبحانه مع عِبَادَتَهُمْ لِلْأَوْثَانِ، وَاتِّخَاذَهُمُ الْآلِهَةَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَفِي هَذَا أَعْظَمُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا فِي غَفْلَةٍ شَدِيدَةٍ وَجَهَالَةٍ عَظِيمَةٍ لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّ الْخَالِقَ لَهُمْ وَلِمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَكَيْفَ اسْتَحْسَنَتْ عُقُولُهُمْ عِبَادَةَ غَيْرِ خَالِقِ الْكُلِّ وَتَشْرِيكَ مَخْلُوقٍ مَعَ خَالِقِهِ فِي الْعِبَادَةِ؟
Soru, Sübhânehu'nun kâfi gelmeyişini en beliğ şekilde inkâr etmek içindir; sanki bu durum hiç kimsenin inkâr edemeyeceği derecede açıktır. 'Kul' veya 'kullar' ile Müslüman ve kâfiri kapsayan umumun kastedildiği de söylenmiştir. Cürcânî şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah, mümin kuluna sevapla, kâfir kuluna ise azapla kâfidir.' İzafetle 'bi-kâfî ibâdihî' (بِكَافِي عِبَادِهِ) ve muzari sîgasıyla 'yükâfî' (يُكَافِي) şeklinde de okunmuştur. {وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “Onlar seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar” kavli hal olarak nasb mahallinde olabilir; zira mana 'Onlar seni korkuturlarken Allah sana kâfi değil midir?' şeklinde olur; müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olması da caizdir. 'O'ndan başkaları' ifadesi taptıkları putlardan ibarettir. {وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur” yani sapıklığına dair ilahi hüküm kesinleşen kimseyi doğru yola iletecek ve sapıklıktan çıkaracak hiçbir hidayet edici yoktur. {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ} “Allah kime de hidayet ederse artık onu saptıracak yoktur” yani onu hidayetten çıkarıp sapıklığa düşürecek kimse bulunmaz. {أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ} “Allah mutlak güç sahibi değil midir?” yani her şeye galip gelen, her şeye boyun eğdiren değil midir? {ذِي انْتِقامٍ} “intikam sahibi [değil midir?]” üzerlerine döktüğü azabı ve indirdiği ceza kırbacıyla asilerden intikam alandır. {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun ki onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler.” Sübhânehu, putlara tapmalarına ve Allah'tan başka ilahlar edinmelerine rağmen yaratıcı sorulduğunda O'nun Allah Sübhânehu olduğunu itiraf ettiklerini zikretmiştir. Bunda onların ne denli derin bir gaflet ve büyük bir cehalet içinde olduklarına dair en büyük delil vardır; çünkü kendilerini ve Allah'tan başka taptıkları şeyleri yaratanın Allah Sübhânehu olduğunu bildikleri halde, her şeyin yaratıcısından başkasına tapmayı ve yaratılmışı yaratıcısıyla ibadette ortak kılmayı akılları nasıl uygun görmüştür?
وَقَدْ كَانُوا يُذْكَرُونَ بِحُسْنِ الْعُقُولِ، وَكَمَالِ الْإِدْرَاكِ، وَالْفِطْنَةِ التَّامَّةِ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا قَلَّدُوا أَسْلَافَهُمْ وَأَحْسَنُوا الظَّنَّ بِهِمْ هَجَرُوا مَا يَقْتَضِيهِ الْعَقْلُ، وَعَمِلُوا بِمَا هُوَ مَحْضُ الْجَهْلِ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُبَكِّتَهُمْ بَعْدَ هَذَا الِاعْتِرَافِ وَيُوَبِّخَهُمْ فَقَالَ: قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَيْ:
Oysa onlar akıllarının güzelliği, idraklerinin mükemmelliği ve üstün anlayışlarıyla anılırlardı. Ancak geçmişlerini taklit edip onlara hüsnüzan besleyince aklın gerektirdiğini terk ettiler ve katıksız cehalet olan şeyle amel ettiler. Sonra Allah Sübhânehu bu itiraftan sonra Resûlü'ne onları susturmasını ve kınamasını emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ} “De ki: 'Gördünüz mü ya, Allah'tan başka yalvardıklarınızı? Eğer Allah bana bir zarar dilerse, onlar O'nun zararını giderebilirler mi?'” Yani:
أَخْبِرُونِي عَنْ آلِهَتِكُمْ هَذِهِ هَلْ تَقْدِرُ عَلَى كَشْفِ مَا أَرَادَهُ اللَّهُ بِي مِنَ الضُّرِّ، وَالضُّرُّ هُوَ الشِّدَّةُ أَوْ أَعْلَى أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ عَنِّي بِحَيْثُ لَا تَصِلُ إِلَيَّ، وَالرَّحْمَةُ النِّعْمَةُ وَالرَّخَاءُ. قرأ الجمهور ممسكات وكاشفات فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِالْإِضَافَةِ وَقَرَأَهُمَا أَبُو عَمْرٍو بِالتَّنْوِينِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سَأَلَهُمُ النبيّ ﷺ فَسَكَتُوا، وَقَالَ غَيْرُهُ: قَالُوا لَا تَدْفَعُ شَيْئًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ وَلَكِنَّهَا تُشَفَّعُ، فَنَزَلَ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ فِي جَمِيعِ أُمُورِي فِي جَلْبِ النَّفْعِ، وَدَفْعِ الضُّرِّ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ أَيْ: عَلَيْهِ، لَا عَلَى غَيْرِهِ يَعْتَمِدُ الْمُعْتَمِدُونَ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ قِرَاءَةَ أَبِي عَمْرٍو، لِأَنَّ كَاشِفَاتٍ اسْمُ فَاعِلٍ فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَتَنْوِينُهُ أَجْوَدُ، وَبِهَا قرأ الحسن، وعاصم ثم أمره سبحانه أَنْ يُهَدِّدَهُمْ، وَيَتَوَعَّدَهُمْ فَقَالَ: قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ أَيْ: عَلَى حَالَتِكُمُ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا وَتَمَكَّنْتُمْ مِنْهَا إِنِّي عامِلٌ أَيْ: عَلَى حَالَتِي الَّتِي أَنَا عَلَيْهَا، وَتَمَكَّنْتُ مِنْهَا، وَحُذِفَ ذَلِكَ لِلْعِلْمِ بِهِ مِمَّا قَبْلَهُ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ أَيْ: يُهِينُهُ، وَيُذِلُّهُ فِي الدُّنْيَا، فَيَظْهَرُ عِنْدَ ذَلِكَ أَنَّهُ الْمُبْطِلُ وَخَصْمَهُ الْمُحِقُّ، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْعَذَابِ عَذَابُ الدُّنْيَا وَمَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْقَتْلِ، وَالْأَسْرِ، وَالْقَهْرِ، وَالذِّلَّةِ. ثُمَّ ذَكَرَ عَذَابَ الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ
Bana bu ilahlarınız hakkında haber verin; Allah'ın bana dilediği zararı gidermeye güçleri yeter mi? Zarar (durr); şiddet/sıkıntı veya daha kötüsüdür. {أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ} “yahut bana bir rahmet dilerse, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?” yani bana ulaşmasını engelleyebilirler mi? Rahmet ise nimet ve refahtır. Cumhur her iki yerde de 'mümsikât' ve 'kâşifât' kelimelerini izafetle ('kâşifâtü durrihî', 'mümsikâtü rahmetihî') okumuştur. Ebû Amr ise ikisini de tenvinle okumuştur. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara sordu, onlar da sustular. Başkası ise şöyle demiştir: Dediler ki: 'Onlar Allah'ın takdirinden hiçbir şeyi savamazlar fakat şefaat ederler.' Bunun üzerine: {قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ} “De ki: Allah bana yeter” kavli indi; yani faydayı celbetmek ve zararı savmak hususunda bütün işlerimde [Allah bana yeter]. {عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Tevekkül edenler yalnız O'na tevekkül ederler.” Yani dayananlar başkasına değil, yalnızca O'na dayanırlar. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, Ebû Amr'ın kıraatini tercih etmişlerdir; zira 'kâşifât' istikbal manasında bir ism-i faildir ve böyle olanın tenvinli olması daha evladır. Hasan ve Âsım da böyle okumuştur. Sonra Sübhânehu, onları tehdit edip uyarmasını emrederek şöyle buyurdu: {قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ} “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın” yani üzerinde bulunduğunuz ve yerleştiğiniz hal üzere amel edin, {إِنِّي عامِلٌ} “ben de yapıyorum” yani benim üzerinde bulunduğum ve yerleştiğim hal üzere; önceki ifadeden bilindiği için bu kısım hazfedilmiştir. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ} “Yakında kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini bileceksiniz!” Yani dünyada onu alçaltacak ve rezil edecek azabın [kime geleceğini]; böylece o vakit onun bâtıl ehli, hasmının ise hak üzere olduğu ortaya çıkacaktır. Bu azaptan murat; dünya azabı ile başlarına gelen öldürülme, esaret, kahır ve zillettir. Sonra ahiret azabını zikrederek şöyle buyurdu: {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ} “ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!”
أَيْ: دَائِمٌ مُسْتَمِرٌّ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ عَذَابُ النَّارِ. ثُمَّ لَمَّا كَانَ يَعْظُمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ لَمْ يُكَلَّفْ إِلَّا بِالْبَيَانِ، لَا بِأَنْ يَهْدِيَ مَنْ ضَلَّ، فَقَالَ: إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ أي: لأجلهم ولبيان ما كلفوا به، وبِالْحَقِّ حَالٌ مِنَ الْفَاعِلِ أَوِ الْمَفْعُولِ: أَيْ مُحِقِّينَ، أو ملتبسا بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى طَرِيقَ الْحَقِّ وَسَلَكَهَا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ عَنْهَا فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها أَيْ: عَلَى نَفْسِهِ، فَضَرَرُ ذَلِكَ عَلَيْهِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ أَيْ: بِمُكَلَّفٍ بِهِدَايَتِهِمْ مُخَاطَبٍ بِهَا، بَلْ لَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ وَقَدْ فَعَلْتَ. وَهَذِهِ الْآيَاتُ هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، فَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بَعْدَ هَذَا أَنْ يُقَاتِلَهُمْ حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيَعْمَلُوا بِأَحْكَامِ الْإِسْلَامِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ قُدْرَتِهِ الْبَالِغَةِ وَصَنْعَتِهِ الْعَجِيبَةِ فَقَالَ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها أَيْ: يَقْبِضُهَا عِنْدَ حُضُورِ أَجَلِهَا، وَيُخْرِجُهَا مِنَ الْأَبْدَانِ وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها أَيْ: وَيَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ الَّتِي لَمْ تَمُتْ، أَيْ: لَمْ يَحْضُرْ أَجَلُهَا فِي مَنَامِهَا.
Yani ahiret yurdunda daimi ve kesintisiz olan azap; o da cehennem azabıdır. Sonra onların küfürde ısrar etmeleri Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ağır gelince, kendisine sadece tebliğle mükellef olduğunu, sapmış olanı hidayete erdirmekle mükellef olmadığını haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ} “Şüphesiz biz bu Kitab'ı sana insanlar için... indirdik” yani onlar için ve mükellef kılındıkları şeyleri açıklamak için; {بِالْحَقِّ} “hak ile” failden veya mefulden haldir: Yani hak üzere olarak veya hak ile iç içe olarak. {فَمَنِ اهْتَدى} “Artık kim doğru yolu seçerse” hak yolu bulup ona girerse, {فَلِنَفْسِهِ} “kendi lehinedir”; {وَمَنْ ضَلَّ} “kim de saparsa” o yoldan saparsa, {فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها} “ancak kendi aleyhine sapmış olur.” Yani kendi nefsi aleyhine sapar; bunun zararı yalnızca kendisinedir, başkasına geçmez. {وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ} “Sen onların üzerine vekil değilsin.” Yani onların hidayetinden sorumlu ve bununla mükellef değilsin; bilakis sana düşen sadece tebliğdir, nitekim bunu yaptın. Bu ayetler kılıç ayeti ile mensuhtur; nitekim Allah bundan sonra Resûlü'ne, 'Lâ ilâhe illallâh' deyip İslam'ın hükümleriyle amel edinceye kadar onlarla savaşmasını emretmiştir. Sonra Sübhânehu üstün kudretinin ve hayret verici sanatının türlerinden birini zikrederek şöyle buyurdu: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Allah, ölümleri anında canları alır” yani ecelleri geldiğinde onları kabzeder ve bedenlerden çıkarır; {وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها} “ölmeyenleri de uykularında [alır].” Yani henüz ölmemiş, yani eceli gelmemiş canları da uykularında kabzeder.
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا، فَقِيلَ يَقْبِضُهَا عَنِ التَّصَرُّفِ مَعَ بَقَاءِ الرُّوحِ فِي الْجَسَدِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى وَيَقْبِضُ الَّتِي لَمْ تَمُتْ عِنْدَ انْقِضَاءِ أَجَلِهَا قَالَ: وَقَدْ يَكُونُ تَوَفِّيهَا نَوْمَهَا، فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ عَلَى هَذَا: وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ وَفَاتُهَا نَوْمُهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: لِكُلِّ إِنْسَانٍ نَفْسَانِ: أَحَدُهُمَا نَفْسُ التَّمْيِيزِ وَهِيَ الَّتِي تُفَارِقُهُ إِذَا نَامَ فَلَا يعقل، والأخرى نفس الحياة إذا زالت معها زال النَّفَسُ، وَالنَّائِمُ يَتَنَفَّسُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: فِي هَذَا بُعْدٌ إِذِ الْمَفْهُومُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ النَّفْسَ الْمَقْبُوضَةَ فِي الْحَالَيْنِ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَلِهَذَا قَالَ: فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى أَيِ:
Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Ruhun bedende kalmasıyla birlikte tasarrufundan kabzettiği söylenmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Mana; eceli dolmadığı için henüz ölmemiş olanı da [kabzeder] demektir. Şöyle demiştir: Onun vefatı uykusu da olabilir; buna göre takdir şöyledir: Ölmemiş olanın vefatı uykusudur. Zeccâc şöyle demiştir: Her insanın iki nefsi (canı) vardır: Biri temyiz nefsi olup uyuduğunda kendisinden ayrılan ve böylece akıl erdiremediği nefistir; diğeri ise hayat nefsidir ki o zail olduğunda nefes de kesilir, oysa uyuyan kimse nefes alıp vermeye devam eder. Kuşeyrî şöyle demiştir: Bu görüşte bir uzaklık vardır; zira ayetten anlaşılan, her iki durumda kabzedilen nefsin tek bir şey olduğudur. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى} “Sonra hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini salıverir” yani:
النَّائِمَةَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَهُوَ الْوَقْتُ الْمَضْرُوبُ لِمَوْتِهِ، وَقَدْ قَالَ بِمِثْلِ قَوْلِ الزَّجَّاجِ: ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّ اللَّهَ يَقْبِضُ أَرْوَاحَ الْأَمْوَاتِ إِذَا مَاتُوا، وَأَرْوَاحَ الْأَحْيَاءِ إِذَا نَامُوا فَتَتَعَارَفُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَتَعَارَفَ فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى فَيُعِيدُهَا، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ تَوَفِّي الْأَنْفُسِ حَالَ النَّوْمِ بِإِزَالَةِ الْإِحْسَاسِ وَحُصُولِ الْآفَةِ بِهِ فِي مَحَلِّ الْحِسِّ، فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَلَا يَرُدُّهَا إِلَى الْجَسَدِ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى بِأَنْ يُعِيدَ عَلَيْهَا إِحْسَاسَهَا. قِيلَ وَمَعْنَى: يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: عِنْدَ مَوْتِ أَجْسَادِهَا.
uyuyan [nefsi], {إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar” ki bu onun ölümü için takdir edilmiş olan vakittir. İbnü'l-Enbârî de Zeccâc'ın sözünün benzerini söylemiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Allah öldüklerinde ölülerin ruhlarını, uyuduklarında da dirilerin ruhlarını kabzeder. Allah'ın dilediği kadar birbirleriyle tanışırlar; sonra {فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى} “hakkında ölüm hükmü verdiklerini tutar, diğerlerini salıverir” ve [bedenlerine] geri döndürür. En uygun olanı şöyle demektir: Uyku anında nefislerin vefat ettirilmesi (alınması), duyunun giderilmesi ve his mahallinde buna dair bir engelin oluşması iledir. Böylece ölümüne hükmettiğini tutar ve bir daha içinde bulunduğu bedene döndürmez; diğerini ise duyusunu kendisine iade etmek suretiyle salıverir. {يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Ölümleri anında canları alır” kavlinin manasının muzafın hazfiyle olduğu, yani bedenlerinin ölümü anında [canlarını alır] anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُقَلَاءُ فِي النَّفْسِ وَالرُّوحِ هَلْ هُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ أَوْ شَيْئَانِ؟ وَالْكَلَامُ فِي ذَلِكَ يَطُولُ جِدًّا، وَهُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْكُتُبِ الْمَوْضُوعَةِ لِهَذَا الشَّأْنِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «قَضَى» مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، أَيْ: قَضَى اللَّهُ عَلَيْهَا الْمَوْتَ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَالْأَعْمَشُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى لِمُوَافَقَتِهَا لِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّوَفِّي، وَالْإِمْسَاكِ، وَالْإِرْسَالِ لِلنُّفُوسِ لَآياتٍ أَيْ: لَآيَاتٍ عَجِيبَةٍ بَدِيعَةٍ دَالَّةٍ عَلَى الْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ، وَلَكِنْ لَيْسَ كَوْنُ ذَلِكَ آيَاتٍ يَفْهَمُهُ كُلُّ أَحَدٍ بَلْ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ فِي ذَلِكَ وَيَتَدَبَّرُونَهُ وَيَسْتَدِلُّونَ بِهِ عَلَى تَوْحِيدِ الله وكما قُدْرَتِهِ، فَإِنَّ فِي هَذَا التَّوَفِّي وَالْإِمْسَاكِ وَالْإِرْسَالِ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّعِظِينَ وَتَذْكِرَةً لِلْمُتَذَكِّرِينَ.
İlim ehli nefis ile ruhun aynı şey mi yoksa iki ayrı şey mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu konudaki kelâm oldukça uzundur ve bu mesele için telif edilmiş kitaplarda bilinmektedir. Cumhur 'kadâ' (قَضَى) lafzını malum (etken) sîga ile okumuştur; yani 'Allah onun üzerine ölümü hükmetti'. Hamza, Kisâî, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb ise meçhul (edilgen) sîga ile ('kudiye') okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ} “Allah canları alır” kavline uygunluğundan dolayı birinci kıraati tercih etmişlerdir. {إِنَّ فِي ذلِكَ} “Şüphesiz bunda... vardır” kavlindeki işaret, nefislerin vefat ettirilmesi, tutulması ve salıverilmesi gibi daha önce zikredilen hususlaradır. {لَآياتٍ} “elbette ayetler [vardır]” yani göz kamaştırıcı kudrete delalet eden acayip ve eşsiz deliller vardır. Ancak bunların delil oluşunu herkes anlamaz; bilakis {لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünen bir kavim için” [vardır] ki onlar bunun üzerinde düşünüp tefekkür ederler ve bununla Allah'ın birliğine ve kudretinin kemaline delil getirirler. Zira bu vefat ettirmede, tutmada ve salıvermede öğüt alanlar için bir mev'iza, ibret alanlar için bir tezkire vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها الْآيَةَ قَالَ: نَفْسٌ وَرُوحٌ بَيْنَهُمَا مِثْلُ شُعَاعِ الشمس، فيتوفى الله النفس في منامه، وَيَدَعُ الرُّوحَ فِي جَوْفِهِ تَتَقَلَّبُ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Allah, ölümleri anında canları alır...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Nefis ve ruh vardır; ikisinin arası güneş ışığı gibidir. Allah uyuduğunda nefsi alır, ruhu ise karnında (vücudunda) bırakır; o dönüp dolaşır...
وَتَعِيشُ، فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَقْبِضَهُ قَبَضَ الرُّوحَ فَمَاتَ، وَإِنْ أَخَّرَ أَجَلَهُ رَدَّ النَّفْسَ إِلَى مَكَانِهَا مِنْ جَوْفِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: تَلْتَقِي أَرْوَاحُ الْأَحْيَاءِ، وَأَرْوَاحُ الْأَمْوَاتِ فِي الْمَنَامِ فَيَتَسَاءَلُونَ بَيْنَهُمْ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يُمْسِكُ الله أرواح الأموات، ويرسل أرواح الأحياء إلى أجسادها إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَا يَغْلَطُ بِشَيْءٍ مِنْهَا فَذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ:
...ve yaşar. Eğer onu kabzetmeyi dilerse ruhu da kabzeder ve o ölür. Eğer ecelini tehir ederse nefsi karnındaki yerine geri döndürür.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de, İbn Merdûye ve Ziyâ el-Muhtâre'de ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Uykuda dirilerin ruhları ile ölülerin ruhları karşılaşır ve Allah'ın dilediği kadar birbirlerine soru sorarlar. Sonra Allah ölülerin ruhlarını tutar, dirilerin ruhlarını ise hiçbirinde şaşırmaksızın {إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar” bedenlerine geri gönderir. İşte bu, O'nun {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette ibretler vardır” kavlidir.' Abd b. Humeyd yine ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
كُلُّ نَفْسٍ لَهَا سَبَبٌ تَجْرِي فِيهِ، فَإِذَا قُضِيَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ نَامَتْ حَتَّى يَنْقَطِعَ السَّبَبُ، وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا تُتْرَكُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إذا أوى أحدكم إلى فراشه فلينفضه بِدَاخِلَةِ إِزَارِهِ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَا خَلَفَهُ عَلَيْهِ، ثُمَّ لْيَقُلْ بِاسْمِكَ رَبِّي وَضَعْتُ جَنْبِي وَبِاسْمِكَ أَرْفَعُهُ، إِنْ أَمْسَكْتَ نَفْسِي فَارْحَمْهَا، وَإِنْ أَرْسَلْتَهَا فَاحْفَظْهَا بِمَا تَحْفَظُ بِهِ عِبَادَكَ الصَّالِحِينَ» .
'Her nefsin içinde cereyan ettiği bir bağı (sebebi) vardır; üzerine ölüm hükmolunduğunda o bağ kopuncaya kadar uyur; uykusunda ölmemiş olan ise bırakılır.' Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Biriniz yatağına girdiğinde elbisesinin iç tarafıyla yatağını silksin; çünkü kendisinden sonra yatağına neyin girdiğini bilemez. Sonra şöyle desin: 'Rabbim! Senin isminle yanımı koydum ve senin isminle kaldırırım. Eğer nefsimi tutarsan ona merhamet et; eğer onu salıverirsen salih kullarını koruduğun şeyle onu da koru!'»
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٨]
[Zümer Suresi (39), Âyetler 43-48]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)
{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧)} “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?' (43) De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra yalnız O'na döndürüleceksiniz.' (44) Allah tek başına anıldığı zaman, ahirete inanmayanların kalpleri tiksinip daralır. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler. (45) De ki: 'Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının arasında ihtilaf edegeldikleri hususlarda sen hüküm vereceksin.' (46) Eğer yeryüzünde olanların tamamı ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki kötü azaptan kurtulmak için elbette onu feda ederlerdi. Ve Allah tarafından kendilerine hiç hesaba katmadıkları şeyler zahir oldu. (47)”
وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)
{وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)} “Kazandıklarının kötülükleri kendilerine zahir oldu ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi. (48)”
قَوْلُهُ: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ أَمْ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الْمُقَدَّرَةُ بِبَلْ، وَالْهَمْزَةِ، أَيْ: بَلِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً شُفَعَاءَ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَيَشْفَعُونَ وَلَوْ كَانُوا ... إِلَخْ، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ تَتَّخِذُونَهُمْ.
{أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ} “Yoksa onlar Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler?” kavli: Buradaki 'em' (أَمْ), 'bel' (بَلْ) ve istifham hemzesi takdirinde olan munkatı' 'em'dir; yani bilakis onlar Allah'tan başka, Allah katında kendilerine şefaat edecek ilahlar şefaatçi edindiler. {قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ} “De ki: 'Onlar hiçbir şeye malik olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?'” ifadesi inkâr ve kınama içindir; baştaki vav harfi ise takdir edilen mahzuf bir ifadeye atıftır; yani '[öyle olsalar bile] şefaat mi edecekler?' vb. demektir. 'Lev' (لَوْ) şartının cevabı mahzuftur ve takdiri 'tettehızûnehüm' (onları edinecek misiniz?) şeklindedir.
أَيْ: وَإِنْ كَانُوا بِهَذِهِ الصِّفَةِ تَتَّخِذُونَهُمْ، وَمَعْنَى لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا أَنَّهُمْ غَيْرُ مَالِكِينَ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَتَدْخُلُ الشَّفَاعَةُ في ذلك دخولا أوّليا، ولا يعقلون شيئا لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ لَا عَقْلَ لَهَا، وَجَمَعَهُمْ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ لِاعْتِقَادِ الْكُفَّارِ فِيهِمْ أَنَّهُمْ يَعْقِلُونَ. ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّ الشَّفَاعَةَ لِلَّهِ وَحْدَهُ فَقَالَ: قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً فَلَيْسَ لِأَحَدٍ مِنْهَا شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يَكُونَ بِإِذْنِهِ لِمَنِ ارْتَضَى، كَمَا فِي قَوْلُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ وقوله: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى وَانْتِصَابُ جَمِيعًا عَلَى الْحَالِ، وَإِنَّمَا أَكَّدَ الشَّفَاعَةَ بِمَا يُؤَكَّدُ بِهِ الِاثْنَانِ فَصَاعِدًا لِأَنَّهَا مَصْدَرٌ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ، وَالِاثْنَيْنِ، وَالْجَمَاعَةِ، ثُمَّ وَصَفَهُ بِسَعَةِ الْمُلْكِ فَقَالَ: لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: يَمْلِكُهُمَا، وَيَمْلِكُ مَا فِيهِمَا، وَيَتَصَرَّفُ فِي ذَلِكَ كَيْفَ يَشَاءُ، وَيَفْعَلُ مَا يُرِيدُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَذَلِكَ بَعْدَ الْبَعْثِ وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ
Yani: Onlar bu nitelikte olsalar bile mi onları [şefaatçi] ediniyorsunuz? {لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً} “hiçbir şeye güç yetiremez / mâlik olamazlar” ifadesinin anlamı; onların hiçbir şeye mâlik olmadıklarıdır ve şefaat de buna öncelikli olarak dâhildir. {وَلا يَعْقِلُونَ} “akıl da erdiremezler” [ifadesi ise]; onların akılları olmayan cansız varlıklar olmalarındandır. Kâfirler onların akıl sahibi olduklarına inandıkları için [Cenâb-ı Hak] onlar hakkında vâv ve nûn ile [akıllılara mahsus] çoğul kipi kullanmıştır. Daha sonra Sübhânehu, şefaatin yalnızca Allah'a ait olduğunu onlara bildirmesini emrederek şöyle buyurmuştur: {قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً} “De ki: Bütün şefaat Allah'ındır.” Dolayısıyla şu ayetlerde olduğu gibi, O'nun izin vermesi ve razı olduğu kimseler için olması müstesna, şefaatten hiçbir şey hiç kimseye ait değildir: {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ} “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” ve {وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى} “O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler.” {جَمِيعاً} 'Cemîan' kelimesinin nasbı hâl olmasındandır. Şefaatin, iki ve daha fazlası için tekit olarak kullanılan bir lafızla tekit edilmesi ise; şefaatin tekil, ikil ve çoğul için kullanılabilen bir masdar olmasından kaynaklanmaktadır. Daha sonra [Allah Teâlâ] Kendisini mülkünün genişliğiyle vasfederek şöyle buyurmuştur: {لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur.” Yani her ikisine ve her ikisinde bulunan şeylere mâliktir; bunlarda dilediği gibi tasarrufta bulunur ve murad ettiğini yapar. {ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sonra O'na döndürüleceksiniz”; başkasına değil. Bu da ba's (yeniden diriliş) sonrasıdır. {وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Allah bir olarak anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri nefretle ürperir.”
انْتِصَابُ وَحْدَهُ عَلَى الْحَالِ عِنْدَ يُونُسَ، وَعَلَى الْمَصْدَرِ عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَالِاشْمِئْزَازُ فِي اللُّغَةِ:
'Vahdehû' (وَحْدَهُ) kelimesinin nasbı Yûnus'a göre hal, Halîl ve Sîbeveyh'e göre ise mastar olmasındandır. İşmi'zâz (الِاشْمِئْزَازُ) lügatte:
النُّفُورُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: اشْمَأَزَّتْ: نَفَرَتْ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: انْقَبَضَتْ. وَبِالْأَوَّلِ: قَالَ قَتَادَةُ، وَبِالثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَقَالَ الْمُؤَرِّجُ: أَنْكَرَتْ، وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: اشْمَأَزَّ الرَّجُلُ ذُعِرَ مِنَ الْفَزَعِ، والمناسب للمقام تفسير اشمأزت بانقبضت، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ الِازْوِرَارُ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ انْقَبَضُوا، كَمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ اسْتِبْشَارَهُمْ بِذِكْرِ أَصْنَامِهِمْ فَقَالَ: وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ أي: يفرحون بذلك ويبتهجون بِهِ، وَالْعَامِلُ فِي إِذَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ الْفِعْلُ الَّذِي بَعْدَهَا، وَهُوَ اشْمَأَزَّتْ، وَالْعَامِلُ فِي إِذَا فِي قَوْلِهِ: وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ الْفِعْلُ الْعَامِلُ فِي إِذَا الفجائية، والتقدير: فاجؤوا الِاسْتِبْشَارَ وَقْتَ ذِكْرِ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ. وَلَمَّا لَمْ يَقْبَلِ الْمُتَمَرِّدُونَ مِنَ الْكُفَّارِ مَا جَاءَهُمْ به ﷺ مِنَ الدُّعَاءِ إِلَى الْخَيْرِ وَصَمَّمُوا عَلَى كُفْرِهِمْ، أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَرُدَّ الْأَمْرَ إليه فَقَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ فاطر السموات، وَتَفْسِيرُ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَهُمَا مَنْصُوبَانِ عَلَى النِّدَاءِ وَمَعْنَى: تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ تُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ، وَتُعَاقِبُ الْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ، فَإِنَّهُ بِذَلِكَ يُظْهِرُ مَنْ هُوَ الْمُحِقُّ، وَمَنْ هُوَ الْمُبْطِلُ، وَيَرْتَفِعُ عِنْدَهُ خِلَافُ الْمُخْتَلِفِينَ، وَتَخَاصُمُ الْمُتَخَاصِمِينَ. ثُمَّ لَمَّا حَكَى عَنِ الْكُفَّارِ مَا حَكَاهُ مِنَ الِاشْمِئْزَازِ عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ، وَالِاسْتِبْشَارِ عِنْدَ ذِكْرِ الْأَصْنَامِ ذَكَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ عَذَابِهِمْ، وَعَظِيمِ عُقُوبَتِهِمْ فَقَالَ: وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً أَيْ جَمِيعَ مَا فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَمْوَالِ وَالذَّخَائِرِ وَمِثْلَهُ مَعَهُ أَيْ: مُنْضَمًّا إِلَيْهِ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ: مِنْ سُوءِ عَذَابِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُ هَذَا فِي آلِ عِمْرَانَ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ أَيْ: ظَهَرَ لَهُمْ مِنْ عُقُوبَاتِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ وَشِدَّةِ عَذَابِهِ مَا لَمْ يَكُنْ فِي حِسَابِهِمْ، وَفِي هَذَا وَعِيدٌ عَظِيمٌ، وَتَهْدِيدٌ بَالِغٌ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: عَمِلُوا أَعْمَالًا تَوَهَّمُوا أَنَّهَا حَسَنَاتٌ فَإِذَا هِيَ سَيِّئَاتٌ، وَكَذَا قَالَ السُّدِّيُّ. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: وَيْلٌ لِأَهْلِ الرِّيَاءِ، وَيْلٌ لِأَهْلِ الرِّيَاءِ، وَيْلٌ لِأَهْلِ الرِّيَاءِ هَذِهِ آيَتُهُمْ وَقِصَّتُهُمْ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ: جَزِعَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ عِنْدَ مَوْتِهِ جَزَعًا شَدِيدًا، فَقِيلَ لَهُ مَا هَذَا الْجَزَعُ؟ قَالَ: أَخَافُ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ فَأَنَا أَخْشَى أَنْ يَبْدُوَ لِي مَا لَمْ أَكُنْ أَحْتَسِبُ وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا أي مساوي أَعْمَالِهِمْ مِنَ الشِّرْكِ وَظُلْمِ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ، وَ «مَا» يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، أَيْ: سَيِّئَاتُ كَسْبِهِمْ، وَأَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً: أَيْ سَيِّئَاتُ الَّذِي كسبوه وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أَيْ: أَحَاطَ بِهِمْ وَنَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا يستهزءون بِهِ مِنَ الْإِنْذَارِ الَّذِي كَانَ يُنْذِرُهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
[İşmi'zâz (اشمئزاز)] nefret edip kaçınmaktır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: {اشْمَأَزَّتْ} nefret edip kaçındı demektir. Müberred ise: 'Daraldı / büzüştü' demiştir. Katâde birinci görüşü, Mücâhid ise ikinci görüşü benimsemiştir; anlamlar birbirine yakındır. Müerric: 'İnkâr etti' demiştir. Ebû Zeyd ise: 'Adam işmi'zâz etti' dendiğinde korkudan dehşete kapıldı manası kastedilir, demiştir. Makama en uygun olanı 'işmeezzet' kelimesini 'daralıp büzüştü' şeklinde tefsir etmektir; bu da aslında yüz çevirip çekilmektir. Müşrikler kendilerine 'Lâ ilâhe illallâh' denildiğinde, Allah'ın onlar hakkında şu kavlinde naklettiği gibi yüz çevirip büzüşürlerdi: {وَإِذا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً} “Kur'an'da Rabbini tek olarak andığın zaman arkalarını dönüp kaçarlar.” Sonra Sübhânehu onların putları anıldığında sevinmelerini zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler” yani buna sevinir ve neşelenirler. {وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ} kavlindeki 'izâ' (إِذَا) şart edatının âmili, kendisinden sonraki fiil olan 'işmeezzet'tir (اشْمَأَزَّتْ). {وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} kavlindeki 'izâ'nın âmili ise 'izâ-i fücâiyye'de (sürpriz/anilik edatında) amel eden fiildir; takdiri: 'O'ndan başkaları anıldığı anda hemen seviniverirler' şeklindedir. Kâfirlerin inatçıları, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerine getirdiği hayra daveti kabul etmeyip inkârlarında ısrar edince, Allah Sübhânehu ona işi Kendisine havale etmesini emrederek şöyle buyurdu: {قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي مَا كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görünen alemi bilen Allahım! Kullarının hakkında ihtilaf edip durdukları şeyler hususunda aralarında sen hüküm vereceksin.'” 'Gökleri yaratan' ve 'gaybı ve görüneni bilen' ifadelerinin tefsiri daha önce geçmişti. Bu iki kelime nida üzere mansubdurlar. {تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ} “Kullarının arasında hüküm verirsin” ifadesinin manası; iyilik yapana iyiliğinin karşılığını verir, kötülük edeni de kötülüğüyle cezalandırırsın demektir; zira O bununla haklının kim olduğunu, batıl ehlinin kim olduğunu açığa çıkarır, O'nun huzurunda ihtilaf edenlerin ihtilafı ve davalaşanların davası son bulur. Sonra kâfirlerin Allah anıldığında tiksinip büzüşmelerini, putlar anıldığında ise sevinmelerini nakledince, onların azaplarının şiddetine ve cezalarının büyüklüğüne delalet eden şu hususu zikrederek şöyle buyurdu: {وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً} “Eğer yeryüzünde olanların hepsi o zulmedenlerin olsaydı” yani dünyadaki bütün mallar ve hazineler [onların olsaydı], {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} “ve bir misli de beraberinde [bulunsaydı]” yani ona katılmış olsaydı, {لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ} “kıyamet günündeki kötü azaptan [kurtulmak için] elbette onu fidye olarak verirlerdi” yani o günün kötü azabından kurtulmak için. Bunun tefsiri Âl-i İmrân suresinde geçmişti. {وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “ve hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkıverir” yani Allah'ın cezalarından, gazabından ve şiddetli azabından hiç hesaplarında olmayan şeyler onlar için açığa çıkar. Bunda çok büyük bir tehdit ve pek şiddetli bir korkutma vardır. Mücâhid şöyle demiştir: 'Onlar iyilik zannettikleri ameller işlediler, [kıyamet günü] bir de baktılar ki hepsi kötülükmüş.' Süddî de böyle demiştir. Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: 'Yazıklar olsun riya ehline! Yazıklar olsun riya ehline! Yazıklar olsun riya ehline! Bu ayet onların ayeti ve onların kıssasıdır.' İkrime b. Ammâr şöyle demiştir: Muhammed b. el-Münkedir vefatı anında şiddetli bir endişe duydu; kendisine: 'Bu endişe nedir?' denildi. O da şöyle dedi: 'Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayetten korkuyorum; {وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ} “ve hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkıverir”. İşte ben, hiç hesap etmediğim şeylerin karşıma çıkmasından korkuyorum.' {وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا} “Kazandıklarının kötülükleri onlara aşikâr olur” yani şirk ve Allah'ın dostlarına yaptıkları zulüm gibi amellerinin çirkinlikleri açığa çıkar. Buradaki 'mâ' (ما) edatının masdariyye olması muhtemeldir; yani 'kazançlarının kötülükleri' demektir; mevsûle olması da muhtemeldir; yani 'kazandıkları şeylerin kötülükleri' demektir. {وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatır” yani Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendilerini uyardığı ve alay ettikleri o uyarı onları çepeçevre kuşatır ve başlarına iner.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ الْآيَةَ قَالَ: قَسَتْ وَنَفَرَتْ قُلُوبُ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَبُو جَهْلِ بن هشام، والوليد بن عقبة،
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ} “Allah bir olarak anıldığı zaman... nefretle ürperir” ayeti hakkında şöyle demiştir: Âhirete inanmayan şu dört kişinin kalpleri katılaştı ve nefretle ürperdi: Ebû Cehil b. Hişâm, Velîd b. Ukbe,
وَصَفْوَانُ، وَأُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ اللَّاتُ وَالْعُزَّى إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ افْتَتَحَ صَلَاتَهُ: اللهم ربّ جبريل وميكائيل وإسرافيل فاطر السموات وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِكَ إِنَّكَ تَهْدِي من تشاء إلى صراط مستقيم» .
Safvân ve Übey b. Halef. {وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başkaları” yani Lât ve Uzzâ [anıldığı zaman], {إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “hemen sevinirler”. Müslim, Ebû Dâvûd ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] gece kalktığında namazına şöyle başlardı: 'Ey Cebrail'in, Mikail'in ve İsrafil'in Rabbi, gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görünen âlemi bilen Allah'ım! Kullarının arasında ihtilaf ettikleri şeylerde sen hüküm verirsin. İhtilaf edilen hak hususunda izninle beni doğruya ilet. Şüphesiz sen dilediğini dosdoğru yola iletirsin.'»
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٩ الى ٦١]
[Zümer Suresi (39), Âyetler 49-61]
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)
{فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٤٩) قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٥٠) فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥١) أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣)} “İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' der. Hayır, o bir imtihandır; fakat onların çoğu bilmezler. (49) Onlardan öncekiler de bunu söylemişti; fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. (50) Böylece kazandıklarının kötülükleri başlarına geçti. Bunlardan zulmedenlerin de kazandıklarının kötülükleri başlarına gelecektir ve onlar [bizi] aciz bırakacak değillerdir. (51) Bilmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve kısar? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır. (52) De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (53)”
وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)
{وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (٥٤) وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ (٥٥) أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ (٥٦) أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٥٧) أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)} “Azap size gelip çatmadan önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız. (54) Farkında olmadığınız bir sırada azap size ansızın gelivermeden önce Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun; (55) Bir kimsenin: 'Allah hakkında işlediğim kusurlardan dolayı bana yazıklar olsun! Gerçekten ben alay edenlerdendim' demesinden, (56) Yahut: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi elbette sakınanlardan olurdum' demesinden, (57) Yahut azabı gördüğünde: 'Keşke benim için bir dönüş daha olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım' demesinden [önce uyun!] (58)”
بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩) وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)
{بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ (٥٩) وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ (٦٠) وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦١)} “Hayır! Ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve kâfirlerden olmuştun. (59) Kıyamet gününde Allah'a karşı yalan söyleyenlerin yüzlerini kapkara görürsün. Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok? (60) Allah sakınanları ise kurtuluşlarıyla [kurtuluşa ermeleri sebebiyle] kurtarır; onlara hiçbir kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler de. (61)”
قَوْلُهُ: فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ هُنَا: الْجِنْسُ بِاعْتِبَارِ بَعْضِ أَفْرَادِهِ أَوْ غَالِبِهَا، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ الْكُفَّارُ فَقَطْ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَلَا يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْجِنْسِ خُصُوصُ سَبَبِهِ، لِأَنَّ الِاعْتِبَارَ: بِعُمُومُ اللَّفْظِ وَفَاءٌ بِحَقِّ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ، وَوَفَاءٌ بِمَدْلُولِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ شَأْنَ غَالِبِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ إِذَا مَسَّهُ ضُرٌّ مِنْ مَرَضٍ، أَوْ فَقْرٍ، أَوْ غَيْرِهِمَا دَعَا اللَّهَ، وَتَضَرَّعَ إِلَيْهِ فِي رَفْعِهِ وَدَفْعِهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا أَيْ: أَعْطَيْنَاهُ نِعْمَةً كَائِنَةً مِنْ عِنْدِنَا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ مِنِّي بِوُجُوهِ الْمَكَاسِبِ، أَوْ عَلَى خَيْرٍ عِنْدِي، أَوْ عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ بِفَضْلِي. وَقَالَ الْحَسَنُ، عَلَى عِلْمٍ عَلَّمَنِي اللَّهُ إِيَّاهُ، وَقِيلَ: قَدْ عَلِمْتُ أَنِّي إِذَا أُوتِيتُ هَذَا فِي الدُّنْيَا أَنَّ لِي عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً، وَجَاءَ بِالضَّمِيرِ فِي أُوتِيتُهُ مُذَكَّرًا مَعَ كَوْنِهِ رَاجِعًا إِلَى النِّعْمَةِ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْإِنْعَامِ. وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى مَا، وَهِيَ مَوْصُولَةٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ هَذَا رَدٌّ لِمَا قَالَهُ، أَيْ: لَيْسَ ذَلِكَ الَّذِي أَعْطَيْنَاكَ لِمَا ذَكَرْتَ، بَلْ هُوَ مِحْنَةٌ لَكَ، وَاخْتِبَارٌ لِحَالِكَ أَتَشْكُرُ أَمْ تَكْفُرُ؟ قَالَ الْفَرَّاءُ: أَنَّثَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: «هِيَ» لِتَأْنِيثِ الْفِتْنَةِ، وَلَوْ قَالَ بَلْ هُوَ فِتْنَةٌ لَجَازَ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: بَلْ عَطِيَّتُهُ فِتْنَةٌ. وَقِيلَ: تَأْنِيثُ الضَّمِيرِ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ الْفِتْنَةِ، وَتَذْكِيرُ الْأَوَّلِ فِي قَوْلِهِ: أُوتِيتُهُ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ
{فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ} “İnsana dokunduğu zaman...” kavli: Burada 'insan' ile kastedilen, bazı veya çoğu fertleri itibarıyla cinsidir. Sadece kâfirlerin kastedildiği de söylenmiştir; birincisi daha evladır. Sebebin hususi oluşu lafzın cinse hamledilmesine engel teşkil etmez; zira itibar lafzın umumunadır, bu Kur'an nazmının hakkını vermek ve delaletine riayet etmektir. Mana şöyledir: İnsan türünün çoğunun adeti şudur ki, kendisine hastalık, fakirlik veya başka bir zarar dokunduğunda Allah'a dua eder ve onun kaldırılması ile savulması için O'na yalvarır. {ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde” yani katımızdan bir nimet verdiğimizde, {قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ} “der ki: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir'” yani bendeki kazanç yollarını bilme sayesinde yahut bendeki bir hayır sebebiyle veya Allah'ın bendeki fazileti bilmesi sebebiyledir. Hasan şöyle demiştir: 'Allah'ın bana öğrettiği bir ilim sebebiyle.' Şöyle de denilmiştir: 'Dünyada bana bu verilmişse bildim ki Allah katında bir değerim vardır.' {أُوتِيتُهُ} kavlindeki zamirin 'nimet' kelimesine raci olmasına rağmen müzekker getirilmesi, onun ihsan (in'âm) manasında olmasındandır. Zamirin mevsûl olan 'mâ'ya raci olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır. {بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ} “Hayır, o bir imtihandır” ifadesi onun söylediğini reddir; yani sana verdiğimiz o şey senin söylediğin sebepten ötürü değildir; bilakis şükür mü edeceksin yoksa küfre mi sapacaksın diye senin durumun için bir mihnet ve imtihandır. Ferrâ şöyle demiştir: {هِيَ} kavlindeki zamiri 'fitne' lafzının müennesliğinden dolayı müennes kılmıştır; eğer 'bel hüve fitnetün' deseydi de caiz olurdu. Nehhas: 'Bilakis O'nun vermesi bir imtihandır' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Zamirin müennesliği 'fitne' lafzı itibarıyladır; {أُوتِيتُهُ} kavlindeki ilk zamirin müzekkerliği ise onun manası itibarıyladır. {وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu bilmezler” yani bunun kendilerine bir istidrac...
لَهُمْ مِنَ اللَّهِ وَامْتِحَانٌ لِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الشُّكْرِ أَوِ الْكُفْرِ قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: قَالَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ الَّتِي قَالُوهَا وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَقَارُونَ وَغَيْرِهِ، فَإِنَّ قَارُونَ قَالَ: إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا هَذِهِ نَافِيَةً، أَيْ: لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ مَا كَسَبُوا مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا شَيْئًا، وَأَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ أَغْنَى عَنْهُمْ ذَلِكَ فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا أَيْ: جَزَاءُ سَيِّئَاتِ كَسْبِهِمْ، أَوْ أَصَابَهُمْ سَيِّئَاتٌ هِيَ جَزَاءُ كَسْبِهِمْ، وَسُمِّيَ الْجَزَاءُ سَيِّئَاتٍ لِوُقُوعِهَا فِي مُقَابَلَةِ سَيِّئَاتِهِمْ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ بَابِ المشاكلة كقوله: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها ، ثُمَّ أَوْعَدَ سُبْحَانَهُ الْكُفَّارَ فِي عَصْرِهِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ الْمَوْجُودِينَ مِنَ الْكُفَّارِ سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا كَمَا أَصَابَ مَنْ قَبْلَهُمْ، وَقَدْ أَصَابَهُمْ فِي الدُّنْيَا مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْقَحْطِ وَالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالْقَهْرِ وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ: بِفَائِتِينَ عَلَى اللَّهِ بَلْ مَرْجِعُهُمْ إِلَيْهِ يَصْنَعُ بِهِمْ مَا شَاءَ مِنَ الْعُقُوبَةِ أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أَيْ: يُوَسِّعُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ أَنْ يُوَسِّعَهُ لَهُ وَيَقْدِرُ أَيْ: يَقْبِضُهُ لِمَنْ يَشَاءُ أَنْ يَقْبِضَهُ وَيُضَيِّقَهُ عَلَيْهِ.
...onlar için Allah'tan bir [istidrac] ve sahip oldukları şükür yahut küfrün ortaya çıkması için bir imtihandır. {قَدْ قالَهَا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Bunu onlardan öncekiler de söylemişti” yani onların söyledikleri bu sözü -ki o da 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verilmiştir' sözleridir- Kârûn ve benzeri onlardan öncekiler de söylemişti; nitekim Kârûn: {إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي} “Bu bana ancak bendeki bir ilim sayesinde verilmiştir” demişti. {فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ} “Fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı” ifadesindeki 'mâ'nın nâfiye (olumsuzluk edatı) olması caizdir; yani kazandıkları dünya menfaati onlara hiçbir fayda vermedi demektir; istifhâmiyye olması da caizdir; yani 'bu onlara ne sağladı ki?' demektir. {فَأَصابَهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا} “Böylece kazandıklarının kötülükleri onlara isabet etti” yani kazandıkları kötülüklerin cezası veya kazançlarının cezası olan kötülükler onlara isabet etti. Cezaya, onların kötülüklerine karşılık geldiği için 'seyyiât' (kötülükler) adı verilmiştir; bu da müşâkele babındandır; nitekim {وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها} “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür” kavlinde de böyledir. Sonra Sübhânehu kendi asrındaki kâfirleri tehdit ederek şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ} “Bunlardan da zulmedenlere” yani mevcut kâfirlerden zulmedenlere, {سَيُصِيبُهُمْ سَيِّئاتُ مَا كَسَبُوا} “kazandıklarının kötülükleri isabet edecektir” tıpkı kendilerinden öncekilere isabet ettiği gibi. Nitekim dünyada kıtlık, öldürülme, esaret ve hezimetten kendilerine isabet edenler isabet etmiştir. {وَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir” yani Allah'ın elinden kaçıp kurtulacak değillerdir; bilakis dönüşleri O'nadır, O da haklarında dilediği cezayı uygular. {أَوَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ} “Bilmediler mi ki şüphesiz Allah dilediğine rızkı yayar (genişletir)” yani genişletmeyi dilediği kimse için rızkı genişletir, {وَيَقْدِرُ} “ve daraltır” yani kısmayı ve daraltmayı dilediği kimse için de onu kısar.
قَالَ مُقَاتِلٌ: وَعَظَهُمُ اللَّهُ لِيَعْتَبِرُوا فِي تَوْحِيدِهِ، وَذَلِكَ حِينَ مُطِرُوا بعد سبع سنين، فقال: أو لم يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُوَسِّعُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُقَتِّرُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَيْ: فِي ذَلِكَ الْمَذْكُورِ لَدَلَالَاتٍ عَظِيمَةً وَعَلَامَاتٍ جَلِيلَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالْآيَاتِ الْمُتَفَكِّرُونَ فِيهَا. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْوَعِيدِ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ سعة رحمته وعظيم مغفرته وَأُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُبَشِّرَهُمْ بِذَلِكَ فَقَالَ: قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ الْمُرَادُ بِالْإِسْرَافِ: الْإِفْرَاطُ فِي الْمَعَاصِي، وَالِاسْتِكْثَارُ مِنْهَا، وَمَعْنَى لَا تَقْنَطُوا: لَا تَيْأَسُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ: مِنْ مَغْفِرَتِهِ. ثُمَّ لما نهاهم عن القنوط أخرهم بِمَا يَدْفَعُ ذَلِكَ وَيَرْفَعُهُ وَيَجْعَلُ الرَّجَاءَ مَكَانَ الْقُنُوطِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً.
Mukâtil şöyle demiştir: Yedi yıldan sonra kendilerine yağmur yağdırıldığında, tevhid hususunda ibret alsınlar diye Allah onlara öğüt vererek şöyle buyurdu: Onlar bilmediler mi ki Allah dilediğine rızkı genişletir, dilediğine de daraltır? {إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ} “Şüphesiz bunda... elbette ibretler vardır” yani bu zikredilen hususta elbette büyük deliller ve yüce alametler vardır; {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir kavim için”. Müminleri tahsis etmiştir; çünkü ayetlerden faydalanan ve onlar üzerinde düşünenler onlardır. Sonra Sübhânehu bu tehditleri zikrettikten sonra rahmetinin genişliğini ve mağfiretinin büyüklüğünü zikretmiş, Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları bununla müjdelemesini emrederek şöyle buyurmuştur: {قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ} “De ki: 'Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin.'” İsraftan murat; günahlarda aşırıya gitmek ve onları çoğaltmaktır. {لَا تَقْنَطُوا} “Ümidinizi kesmeyin” ifadesinin manası: Allah'ın rahmetinden, yani bağışlamasından ümit kesmeyindir. Sonra onları ümitsizlikten nehyedince, bunu defedip ortadan kaldıracak ve ümitsizliğin yerine ümidi koyacak şeyi haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً} “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى أَعْظَمِ بِشَارَةٍ، فَإِنَّهُ أَوَّلًا أَضَافَ الْعِبَادَ إِلَى نَفْسِهِ لِقَصْدِ تَشْرِيفِهِمْ، وَمَزِيدِ تَبْشِيرِهِمْ، ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِالْإِسْرَافِ فِي الْمَعَاصِي، وَالِاسْتِكْثَارِ مِنَ الذُّنُوبِ، ثُمَّ عَقَّبَ ذَلِكَ بِالنَّهْيِ عَنِ الْقُنُوطِ مِنَ الرَّحْمَةِ لِهَؤُلَاءِ الْمُسْتَكْثِرِينَ مِنَ الذُّنُوبِ، فَالنَّهْيُ عَنِ الْقُنُوطِ لِلْمُذْنِبِينَ غَيْرِ الْمُسْرِفِينَ مِنْ بَابِ الْأَوْلَى، وَبِفَحْوَى الْخِطَابِ، ثُمَّ جَاءَ بِمَا لَا يُبْقِي بَعْدَهُ شَكٌّ وَلَا يَتَخَالَجُ الْقَلْبَ عِنْدَ سَمَاعِهِ ظَنٌّ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ قَدْ صَيَّرَتِ الْجَمْعَ الَّذِي دَخَلَتْ عَلَيْهِ لِلْجِنْسِ الَّذِي يَسْتَلْزِمُ اسْتِغْرَاقَ أَفْرَادِهِ، فَهُوَ فِي قُوَّةِ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ كُلَّ ذَنْبٍ كَائِنًا مَا كَانَ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ النَّصُّ الْقُرْآنِيُّ وَهُوَ الشِّرْكُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ثم لم يكتف بما أخبر عباده مِنْ مَغْفِرَةِ كُلِّ ذَنْبٍ، بَلْ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: جَمِيعاً فَيَا لَهَا مِنْ بِشَارَةٍ تَرْتَاحُ لَهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُحْسِنِينَ ظَنَّهُمْ بِرَبِّهِمُ الصَّادِقِينَ فِي رَجَائِهِ. الْخَالِعِينَ لِثِيَابِ الْقُنُوطِ الرَّافِضِينَ لِسُوءِ الظَّنِّ بِمَنْ لَا يَتَعَاظَمُهُ ذَنْبٌ، وَلَا يَبْخَلُ بِمَغْفِرَتِهِ وَرَحْمَتِهِ عَلَى عِبَادِهِ الْمُتَوَجِّهِينَ إِلَيْهِ فِي طَلَبِ الْعَفْوِ الْمُلْتَجِئِينَ بِهِ فِي مَغْفِرَةِ ذُنُوبِهِمْ وَمَا أَحْسَنَ مَا عَلَّلَ سُبْحَانَهُ بِهِ هَذَا الْكَلَامَ قَائِلًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ. أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ عَظِيمُهُمَا بَلِيغُهُمَا وَاسِعُهُمَا، فَمَنْ
Bil ki bu ayet, en büyük müjdeyi ihtiva etmesi sebebiyle Sübhân [olan] Allah'ın Kitabı'ndaki en ümit verici ayettir. Zira O, ilk olarak kullarını şereflendirmek ve müjdelerini artırmak maksadıyla onları Kendisine nispet etmiş, sonra onları günahlarda haddi aşmak (israf) ve günahları çoğaltmakla nitelemiş, ardından da günahları çokça işleyen bu kimseler hakkında rahmetten ümit kesmeyi yasaklamıştır. Buna göre, haddi aşmayan günahkârlar için ümit kesmenin yasaklanışı evleviyetle (öncelikle) ve fehvâü'l-hitâb (hitabın açık anlamı) gereğidir. Sonra [öyle bir ifade] getirmiştir ki ardından hiçbir şüphe kalmaz ve işitildiğinde kalbe hiçbir tereddüt ilişmez; nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ} “Şüphesiz Allah günahları bağışlar”. [Kelimenin başındaki] elif-lâm (ال), dahil olduğu çoğul kelimeyi cins [manasına] dönüştürmüştür ki bu da fertlerini bütünüyle kapsamayı (istiğrak) gerektirir. Dolayısıyla bu ifade: 'Şüphesiz Allah, ne olursa olsun her günahı bağışlar' gücündedir; Kur'an nassının istisna ettiği [şirk] müstesnadır, o da: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” [ayetidir]. Sonra [Allah], kullarına her günahı bağışlayacağını haber vermekle yetinmeyip bunu bir de: {جَمِيعاً} “hepsini” buyruğuyla tekit etmiştir. Rableri hakkında hüsnüzanda bulunan, O'nun lütfunu samimiyetle ümit eden, ümitsizlik elbiselerini çıkarıp atan, hiçbir günahın [affı] Kendisine büyük gelmeyen, affını talep ederek O'na yönelen ve günahlarının bağışlanması için O'na sığınan kullarından mağfiretini ve rahmetini esirgemeyen Zât hakkında suizanda bulunmayı reddeden müminlerin kalplerinin huzur bulduğu ne muazzam bir müjdedir bu! Sübhân [olan Allah], {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurarak bu kelamı ne kadar da güzel gerekçelendirmiştir! Yani [O'nun] mağfireti ve rahmeti pek çok, ikisi de pek büyük, son derece beliğ ve gayet geniştir. Artık her kim...
أَبَى هَذَا التَّفَضُّلَ الْعَظِيمَ وَالْعَطَاءَ الْجَسِيمَ وَظَنَّ أَنَّ تَقْنِيطَ عِبَادِ اللَّهِ وَتَأْيِيسَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ أَوْلَى بِهِمْ مِمَّا بَشَّرَهُمُ اللَّهُ بِهِ فَقَدْ رَكِبَ أَعْظَمَ الشَّطَطِ وَغَلِطَ أَقْبَحَ الْغَلَطِ، فَإِنَّ التَّبْشِيرَ وَعَدَمَ التَّقْنِيطِ الَّذِي جَاءَتْ بِهِ مَوَاعِيدُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، وَالْمَسْلَكَ الَّذِي سَلَكَهُ رسوله ﷺ كَمَا صَحَّ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ: «يَسِّرُّوا وَلَا تُعَسِّرُوا، وَبَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا» .
...bu büyük lütfu ve muazzam ihsanı reddedip de Allah'ın kullarını ümitsizliğe düşürmenin ve onları O'nun rahmetinden mahrum kılmanın, Allah'ın kendilerine müjdelediği şeyden daha layık olduğunu zannederse, muhakkak ki haddi aşmanın en büyüğünü işlemiş ve en çirkin hataya düşmüş olur. Zira Allah'ın aziz Kitabı'ndaki vaatlerinin getirdiği müjdeleme ve ümitsizliğe düşürmeme ilkesi ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in tuttuğu yol—nitekim kendisinden sahih olarak rivayet edilen şu sözünde buyurduğu gibi: «Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz»—[bunu gerektirir].
وَإِذَا تَقَرَّرَ لَكَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ هو أَنَّ كُلَّ ذَنْبٍ كَائِنًا مَا كَانَ مَا عَدَا الشِّرْكَ بِاللَّهِ مَغْفُورٌ لِمَنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ، عَلَى أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ إِخْبَارَهُ لَنَا بِأَنَّهُ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَشَاءُ غُفْرَانَهَا جَمِيعًا، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ أَنَّهُ يَشَاءُ الْمَغْفِرَةَ لِكُلِّ الْمُذْنِبِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمْ يَبْقَ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ تَعَارُضٌ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ. وَأَمَّا مَا يَزْعُمُهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ تَقْيِيدِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالتَّوْبَةِ وَأَنَّهَا لَا تَغْفِرُ إِلَّا ذُنُوبَ التَّائِبِينَ وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ لِلْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَاتِ. فَهُوَ جَمْعٌ بَيْنَ الضَّبِّ وَالنُّونِ، وَبَيْنَ الْمَلَّاحِ وَالْحَادِي، وَعَلَى نَفْسِهَا بَرَاقِشُ تَجْنِي، وَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْبِشَارَةُ الْعَظِيمَةُ مُقَيَّدَةً بِالتَّوْبَةِ لَمْ يَكُنْ لَهَا كَثِيرُ مَوْقِعٍ، فَإِنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الْمُشْرِكِ يَغْفِرُ الله بِهَا مَا فَعَلَهُ مِنَ الشِّرْكِ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ فَلَوْ كَانَتِ التَّوْبَةُ قَيْدًا فِي الْمَغْفِرَةِ لَمْ يَكُنْ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى الشِّرْكِ فَائِدَةٌ، وَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الْمُفَسِّرُونَ كُلُّهُمْ قَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي قَوْمٍ خَافُوا إِنْ أَسْلَمُوا أَنْ لَا يَغْفِرَ لَهُمْ مَا جَنَوْا مِنَ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، كَالشِّرْكِ وَقَتْلِ النَّفْسِ وَمُعَادَاةِ النَّبِيِّ ﷺ.
Bu husus senin için açıklığa kavuştuğunda bil ki, bu ayet ile {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz, bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar” ayetinin arasını telif etmek (bağdaştırmak), Allah'a şirk koşmak hariç ne olursa olsun her günahın, Allah'ın bağışlamayı dilediği kimse için bağışlanmış olması şeklindedir. Bununla birlikte, O'nun bütün günahları bağışlayacağını bize bildirmesinin, hepsini bağışlamayı dilediğine delalet ettiği ve bunun da Müslümanlardan olan bütün günahkârlar için mağfireti dilediğini gerektirdiği söylenebilir. Böylece bu açıdan iki ayet arasında bir çelişki kalmaz. Müfessirlerden bir grubun bu ayeti tövbe ile kayıtlandırmaları ve ayetin sadece tövbe edenlerin günahlarını bağışlayacağını ileri sürmeleri ve bunu ayetlerin arasını cem etmek için söylediklerini iddia etmelerine gelince; bu, keler (kertenkele) ile balığı, gemici ile deve sürücüsünü bir araya getirmeye benzer ve Barâkış'ın kendi aleyhine kötülük işlemesi (kendi ayağına sıkması) gibidir. Eğer bu büyük müjde tövbe ile kayıtlı olsaydı, pek bir kıymeti ve yeri kalmazdı. Zira müşrikin tövbe etmesi durumunda, işlemiş olduğu şirki Allah'ın bağışlayacağı Müslümanların icmasıyla sabittir. Nitekim O, {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz, bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar” buyurmuştur. Şayet tövbe mağfirette bir şart/kayıt olsaydı, şirkin özellikle belirtilmesinin bir faydası olmazdı. Nitekim Sübhânehu: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ} “Şüphesiz senin Rabbin, zulümlerine rağmen insanlar için bağışlama sahibidir” buyurmuştur. Vâhidî şöyle der: Müfessirlerin hepsi dediler ki: Bu ayet, Müslüman oldukları takdirde şirk, adam öldürme ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık etme gibi işledikleri büyük günahların bağışlanmayacağından korkan bir topluluk hakkında [inmiştir].
قُلْتُ: هَبْ أَنَّهَا فِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَكَانَ مَاذَا؟ فَإِنَّ الِاعْتِبَارَ بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْعُمُومِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ كَمَا هُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَوْ كَانَتِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ، وَالْأَحَادِيثُ النَّبَوِيَّةُ مُقَيَّدَةً بِأَسْبَابِهَا غَيْرَ مُتَجَاوِزَةٍ لَهَا لَارْتَفَعَتْ أَكْثَرُ التَّكَالِيفِ عَنِ الْأُمَّةِ إِنْ لَمْ تَرْتَفِعْ كُلُّهَا، وَاللَّازِمُ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَالْمَلْزُومُ مِثْلُهُ.
Derim ki: Farz edelim ki bu ayet o topluluk hakkında [inmiş] olsun, ne çıkar? Zira ilim ehli arasında ittifak edildiği üzere, itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın içerdiği umumiliğedir (genelliğedir). Eğer Kur'an ayetleri ve Nebevî hadisler kendi iniş/vürud sebepleriyle kayıtlı olup onları aşmasaydı, hepsi olmasa bile ümmetin üzerindeki yükümlülüklerin (tekliflerin) çoğu kalkardı; bu gerektirme (lâzım) icma ile batıldır, dolayısıyla gerektiren (melzûm) de aynı şekilde batıldır.
وَفِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ مِنَ الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فِي هَذَا الْبَابِ مَا إِنْ عَرَفَهُ الْمُطَّلِعُ عَلَيْهِ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَقَدَرَهُ حَقَّ قَدْرِهِ عَلِمَ صِحَّةَ مَا ذَكَرْنَاهُ وَعَرَفَ حَقِيَقَةَ مَا حَرَّرْنَاهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَا عبادي» بإثبات الياء وصلا ووفقا، وَرَوَى أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ أَنَّهُ يَقِفُ بِغَيْرِ يَاءٍ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَقْنَطُوا» بِفَتْحِ النُّونِ، قرأ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِهَا وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ أَيِ: ارْجِعُوا إِلَيْهِ بِالطَّاعَةِ. لَمَّا بَشَّرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا، أَمَرَهُمْ بِالرُّجُوعِ إِلَيْهِ بِفِعْلِ الطَّاعَاتِ وَاجْتِنَابِ الْمَعَاصِي، وَلَيْسَ فِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى تَقْيِيدِ الْآيَةِ الْأُولَى بِالتَّوْبَةِ لَا بِمُطَابَقَةٍ، وَلَا تَضَمُّنٍ، وَلَا الْتِزَامٍ، بَلْ غَايَةُ مَا فِيهَا أَنَّهُ بَشَّرَهُمْ بِتِلْكَ الْبِشَارَةِ الْعُظْمَى، ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى الْخَيْرِ وَخَوَّفَهُمْ مِنَ الشَّرِّ عَلَى أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ:
Tertemiz Sünnet'te, Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda bu konuda sabit olan hadisler vardır ki, bunları hakkıyla inceleyip değerini takdir eden kimse, zikrettiğimiz hususların doğruluğunu ve ortaya koyduğumuz hakikati anlar. Cumhûr {يَا عبادي} kelimesini hem vasl (geçiş) hem de vakıf (duruş) halinde yâ harfini sabit kılarak okumuştur. Ebû Bekr ise Âsım'dan, vakıf halinde yâ harfi olmaksızın durduğunu rivayet etmiştir. Cumhûr {تَقْنَطُوا} kelimesini nûn harfinin fethasıyla okurken, Ebû Amr ve Kisâî kesresiyle okumuşlardır. {وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} “Rabbinize yönelin ve azap size gelmeden önce O'na teslim olun; sonra yardım olunmazsınız.” Yani: İtaat ile O'na dönün. Sübhânehu onlara bütün günahları bağışlayacağını müjdeleyince, itaatleri işleyip günahlardan kaçınarak Kendisine dönmelerini emretmiştir. Bunda ilk ayetin tövbe ile mukayyet olduğuna delalet eden ne bir mutabakat, ne bir tazammun ne de bir iltizam vardır. Bilakis buradaki en ileri mana; onlara o muazzam müjdeyi vermesi, ardından onları hayra çağırıp şerden sakındırmasıdır. Bununla birlikte şöyle denilmesi de mümkündür:
إِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ مُسْتَأْنَفَةٌ خِطَابًا لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ لَمْ يُسْلِمُوا بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَأَسْلِمُوا لَهُ جَاءَ بِهَا لِتَحْذِيرِ الْكُفَّارِ وَإِنْذَارِهِمْ بَعْدَ تَرْغِيبِ الْمُسْلِمِينَ بِالْآيَةِ الْأُولَى وَتَبْشِيرِهِمْ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ بَعِيدًا وَلَكِنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ بِهِ، وَالْمَعْنَى عَلَى مَا هُوَ الظَّاهِرُ: أَنَّ اللَّهَ جَمَعَ لِعِبَادِهِ بَيْنَ التَّبْشِيرِ الْعَظِيمِ، وَالْأَمْرِ بِالْإِنَابَةِ إليه والإخلاص له والاستسلام لأمره
Şüphesiz bu cümle, {وَأَسْلِمُوا لَهُ} “ve O'na teslim olun” buyruğunun delaletiyle, henüz İslâm'a girmemiş olan kâfirlere yönelik yeni bir hitaptır (istînâftır); ilk ayette Müslümanlar teşvik edilip müjdelendikten sonra, kâfirleri sakındırmak ve uyarmak üzere getirilmiştir. Bu [görüş], her ne kadar uzak bir ihtimal olsa da söylenmesi mümkündür. Zahir olan anlama göre ise [mana şöyledir]: Allah, kulları için büyük bir müjde ile O'na yönelme (inâbe), O'na ihlâsla kulluk etme ve emrine teslim olma emirlerini bir arada toplamıştır.
وَالْخُضُوعِ لِحُكْمِهِ، وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ أَيْ: عَذَابُ الدُّنْيَا كَمَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا زَعَمَهُ الزَّاعِمُونَ، وَتَمَسَّكَ بِهِ الْقَانِطُونَ الْمُقَنِّطُونَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ يَعْنِي: الْقُرْآنَ، يَقُولُ: أَحِلُّوا حَلَالَهُ، وَحَرِّمُوا حَرَامَهُ، وَالْقُرْآنُ كُلُّهُ حَسَنٌ. قَالَ الْحَسَنُ: الْتَزِمُوا طَاعَتَهُ وَاجْتَنِبُوا مَعَاصِيَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الْأَحْسَنُ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ فِي كِتَابِهِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: يَعْنِي الْمُحْكَمَاتِ، وَكِلُوا عِلْمَ الْمُتَشَابِهِ إِلَى عَالِمِهِ. وَقِيلَ: النَّاسِخُ دُونَ الْمَنْسُوخِ، وَقِيلَ: الْعَفْوُ دُونَ الِانْتِقَامِ بِمَا يَحِقُّ فِيهِ الِانْتِقَامُ، وَقِيلَ: أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ أَخْبَارِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ أَيْ: مِنْ قَبْلِ أَنْ يُفَاجِئَكُمُ الْعَذَابُ وَأَنْتُمْ غَافِلُونَ عَنْهُ لَا تَشْعُرُونَ بِهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ بَغْتَةً فَيَقَعُونَ فِي الْعَذَابِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الَّذِي يَأْتِيهِمْ بَغْتَةً هُوَ الْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ، وَالْأَسْرِ، وَالْقَهْرِ، وَالْخَوْفِ، وَالْجَدْبِ، لَا عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَلَا الْمَوْتُ، لِأَنَّهُ لَمْ يُسْنِدِ الْإِتْيَانَ إِلَيْهِ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ قَالَ الْبَصْرِيُّونَ: أَيْ حَذَرًا أَنْ تَقُولَ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: لِئَلَّا تَقُولَ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: بَادِرُوا خَوْفَ أَنْ تَقُولَ، أَوْ حَذَرًا مِنْ أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
...ve hükmüne teslim olma emirlerini bir arada toplamıştır. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ} “azap size gelmeden önce” kavli; {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ} ifadesinin de gösterdiği gibi, dünya azabı demektir. Dolayısıyla bunda, o iddia sahiplerinin öne sürdüğü ve ümitsizliğe düşen/düşüren kimselerin sarıldığı hususlara delalet eden bir şey yoktur; hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. {وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun”; yani Kur'an'a. Şöyle buyurmaktadır: O'nun helalini helal, haramını haram kılın; Kur'an'ın tamamı güzeldir. Hasan[-ı Basrî]: «O'na itaate sarılın ve isyanlarından kaçının» demiştir. Süddî: «En güzeli, Allah'ın Kitabı'nda emrettiği şeylerdir» demiştir. İbn Zeyd: «Muhkem ayetler kastedilmektedir; müteşabihin ilmini ise onu bilene (Allah'a) havale edin» demiştir. Mensuh olan değil nâsih olan dendiği gibi; kısas/intikam alma hakkı olan yerde intikam değil affetme dendiği de söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise: Geçmiş ümmetlerin haberlerinden size indirilenin en güzelidir. {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ} “farkında olmadığınız bir sırada azap ansızın başınıza gelmeden önce”; yani siz ondan gaflet içindeyken ve hiç hissetmiyorken azap sizi gafil avlamadan önce [uyun]. Bir görüşe göre: Ansızın ölüp azabın içine düşmelerini murat etmiştir. Ancak birinci görüş daha evladır; zira onları ansızın yakalayacak olan, ahiret azabı veya ölüm değil, dünyadaki öldürülme, esaret, hezimet, korku ve kıtlık gibi azaplardır; çünkü 'gelme' fiilini ölüme isnat etmemiştir. {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} “Kişinin: 'Allah'ın yanında (hakkında/taatinde) aşırı gittiğim (kusur ettiğim) şeylerden dolayı yazıklar olsun bana!' demesinden [önce]”. Basralılar: «Yani bir nefsin böyle demesinden sakınarak» demişlerdir. Kûfeliler ise: «Böyle demesin diye» demişlerdir. Müberred: «Bir nefsin böyle demesi korkusuyla veya böyle demesinden sakınarak [itaate] koşun» demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir:
خَوْفَ أَنْ تَصِيرُوا إِلَى حَالٍ تَقُولُونَ فِيهَا: يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ، قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِالنَّفْسِ هُنَا النَّفْسُ الْكَافِرَةُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ التَّكْثِيرُ كَمَا في قوله: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ قرأ الجمهور «يا حسرتا» بِالْأَلِفِ بَدَلًا مِنَ الْيَاءِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا، وَالْأَصْلُ يَا حَسْرَتِي، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ «يَا حَسْرَتَاهُ» بِهَاءِ السَّكْتِ وَقْفًا، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ «يَا حَسْرَتِي» بِالْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ. وَالْحَسْرَةُ: النَّدَامَةُ، وَمَعْنَى عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ، قَالَهُ الْحَسَنُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي ذِكْرِ اللَّهِ، وَيَعْنِي بِهِ الْقُرْآنَ، وَالْعَمَلَ بِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي جَنْبِ اللَّهِ أَيْ: فِي ثَوَابِ اللَّهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْجَنْبُ: الْقُرْبُ وَالْجِوَارُ، أَيْ: فِي قُرْبِ اللَّهِ وَجِوَارِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي طَلَبِ جَنْبِ اللَّهِ: أَيْ فِي طَلَبِ جِوَارِهِ وَقُرْبِهِ وَهُوَ الْجَنَّةُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ فَرَّطْتُ فِي الطَّرِيقِ الَّذِي هُوَ طَرِيقُ اللَّهِ مِنْ تَوْحِيدِهِ وَالْإِقْرَارِ بنبوّة رسول الله ﷺ، وَعَلَى هَذَا فَالْجَنْبُ بِمَعْنَى الْجَانِبِ:
«İçinde 'Allah'ın yanında (taatinde) kusur ettiğim şeylerden dolayı yazıklar olsun bana!' diyeceğiniz bir hale gelme korkusuyla [uyun].» Burada nefis ile kastedilenin kâfir nefis olduğu söylenmiştir; nitekim {عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ} “Kişi ne hazırladığını bil[ip anla]mış olacaktır” ayetinde olduğu gibi çokluk ifade ettiği de söylenmiştir. Cumhûr {يا حسرتا} kelimesini, kendisine izafe edilen yâ yerine elif ile okumuştur; aslı 'yâ hasretî'dir. İbn Kesîr vakıf halinde sekt he'si ile «يَا حَسْرَتَاهُ» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ise aslı üzere yâ ile «يَا حَسْرَتِي» okumuştur. Hasret (الْحَسْرَةُ), nedamet (pişmanlık) demektir. {عَلى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} ifadesinin anlamı, Hasan[-ı Basrî]'nin dediğine göre: «Allah'a itaatte kusur ettiğim şeylerden dolayı» demektir. Dahhâk: «Allah'ın zikrinde kusur ettiğim şeylerden ötürü» demiş ve bununla Kur'an'ı ve onunla amel etmeyi kastetmiştir. Ebû Ubeyde {فِي جَنْبِ اللَّهِ} hakkında: «Yani Allah'ın sevabında» demiştir. Ferrâ: «Cenb (الْجَنْبُ), yakınlık ve civar demektir; yani Allah'ın yakınlığında ve civarında» demiştir. Nitekim {وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ} “yanınızdaki arkadaşa” kavli de bundandır. Bu görüşe göre mana: «Allah'ın cenbini, yani O'nun civarını ve yakınlığı olan cenneti talep etmekte kusur ettiğim şeylerden ötürü» demektir; İbnü'l-A'râbî de bu görüştedir. Zeccâc: «Yani O'nu birleme (tevhid) ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini ikrar etme şeklindeki Allah'ın yolu olan yolda kusur ettim» demiştir. Buna göre cenb, cânib (taraf/yön) anlamındadır:
أَيْ قَصَّرْتُ فِي الْجَانِبِ الَّذِي يُؤَدِّي إِلَى رِضَا الله، ومنه قول الشاعر:
Yani: «Allah'ın rızasına ulaştıran tarafta/hususta kusur ettim» demektir. Şairin şu sözü de bundandır:
النّاس جنب والأمير جنبا
«İnsanlar bir yanda, emir bir yanda.»
أَيِ النَّاسُ مِنْ جَانِبٍ وَالْأَمِيرُ مِنْ جَانِبٍ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ أَيْ: وَمَا كُنْتُ إِلَّا مِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِدِينِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ. قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يَكْفِهِ أَنْ ضَيَّعَ طَاعَةَ اللَّهِ حَتَّى سَخِرَ مِنْ أَهْلِهَا أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ أَيْ لَوْ أَنَّ اللَّهَ أَرْشَدَنِي إِلَى دِينِهِ لَكُنْتُ مِمَّنْ يَتَّقِي الشِّرْكَ وَالْمَعَاصِيَ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا يَحْتَجُّ بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنَ الْحُجَجِ الزَّائِفَةِ، وَيَتَعَلَّلُونَ بِهِ مِنَ الْعِلَلِ الْبَاطِلَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Yani insanlar bir tarafta, emir diğer taraftadır. {وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ} “Doğrusu ben alay edenlerdendim”; yani: «Dünyada Allah'ın diniyle alay edenlerden başka bir kimse değildim.» Cümlenin yeri hal olarak mansubdur. Katâde: «Allah'a itaati zayi etmesi ona yetmemiş, üstelik din ehlini de alaya almıştır» demiştir. {أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Veya: 'Eğer Allah bana hidayet etseydi, elbette sakınanlardan (müttakilerden) olurdum' demesinden [önce]”; yani şayet Allah beni dinine iletseydi, şirkten ve günahlardan sakınan kimselerden olurdum [demesinden önce]. Bu, müşriklerin ileri sürdüğü asılsız delillerden ve arkasına sığındıkları batıl bahanelerden biridir; nitekim şu ayette de böyledir:
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا فَهِيَ كَلِمَةُ حَقٍّ يُرِيدُونَ بِهَا بَاطِلًا. ثُمَّ ذكر سبحانه مقالة.
{سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا} “Ortak koşanlar: 'Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık' diyecekler”; bu, kendisiyle bâtıl kastedilen hak bir sözdür. Sonra [Allah] Sübhânehu [onların] bir sözünü zikretti...
أُخْرَى مِمَّا قَالُوا فَقَالَ: أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً أَيْ: رَجْعَةً إِلَى الدُّنْيَا فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ الْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ الْمُوَحِّدِينَ لَهُ، الْمُحْسِنِينَ فِي أَعْمَالِهِمْ، وَانْتِصَابُ أَكُونَ: إِمَّا لِكَوْنِهِ مَعْطُوفًا عَلَى كَرَّةٍ فَإِنَّهَا مَصْدَرٌ وَأَكُونُ فِي تَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ: كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
...zikrederek şöyle buyurmuştur: {أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} “Veya azabı gördüğü zaman: 'Keşke benim için bir kere daha [dünyaya dönüş] olsaydı...”; yani dünyaya bir dönüş olsaydı, {فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “...da iyilik yapanlardan olsaydım!' [demesinden önce].” [Yani] Allah'a inanan, O'nu birleyen ve amellerinde ihsan sahibi olan kimselerden olsaydım. {أَكُونَ} fiilinin nasb olması; ya masdar olan {كَرَّةً} kelimesine matuf olmasındandır, zira {أَكُونُ} fiili de masdar tevilindedir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ وَتَقَرُّ عَيْنِي ... أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ لُبْسِ الشُّفُوفِ
«Bir aba giymek ve gözümün aydın olması... Bana şeffaf kumaşlar giymekten daha sevimlidir.»
وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ عَلَى هَذَا:
Ferrâ bu hususta şu beyti inşad etmiştir:
فَمَا لَكَ مِنْهَا غَيْرُ ذِكْرَى وَخَشْيَةٍ ... وَتَسْأَلُ عَنْ رُكْبَانِهَا أَيْنَ يَمَّمُوا
«Ondan sana kalan sadece bir hatıra ve korkudur... Ve süvarilerinin nereye yöneldiğini sormandır.»
وَإِمَّا لِكَوْنِهِ جَوَابَ التَّمَنِّي الْمَفْهُومَ مِنْ قَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ جَوَابَهُ عَلَى هذه النفس الْمُتَمَنِّيَةِ الْمُتَعَلِّلَةِ بِغَيْرِ عِلَّةٍ فَقَالَ: بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ.
Veyahut [nasb olması], {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً} sözünden anlaşılan temenninin cevabı olmasındandır. Sonra Sübhânehu, boş kuruntular peşinde koşan ve haksız yere bahaneler üreten bu nefse verdiği cevabı zikrederek şöyle buyurmuştur: {بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ} “Hayır, ayetlerim sana gelmişti de sen onları yalanlamış, büyüklük taslamış ve inkârcılardan olmuştun!”
الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ: هِيَ الْآيَاتُ التَّنْزِيلِيَّةُ وَهُوَ القرآن، ومعنى التكذيب بها قوله: إنها ليست مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَتَكَبُّرٌ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، وَكَانَ مَعَ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ وَالِاسْتِكْبَارِ مِنَ الْكَافِرِينَ بِاللَّهِ. وَجَاءَ سُبْحَانَهُ بِخِطَابِ الْمُذَكَّرِ فِي قَوْلِهِ:
Ayetlerden murat: İndirilen ayetlerdir ki o da Kur'an'dır. Onları yalanlamanın anlamı, onun Allah katından olmadığını söylemesi ve ona iman etmekten büyüklük taslamasıdır; o kimse bu yalanlama ve kibrin yanı sıra Allah'ı inkâr eden kâfirlerden idi. Sübhânehu şu kavlinde müzekker (eril) hitabı getirmiştir:
جَاءَتْكَ وَكَذَّبْتَ وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ، لِأَنَّ النَّفْسَ تُطْلَقُ عَلَى الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: تَقُولُ الْعَرَبُ نَفْسٌ وَاحِدٌ، أَيْ: إِنْسَانٌ وَاحِدٌ، وَبِفَتْحِ التَّاءِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ، وأبو حيوة، ويحيى ابن يَعْمُرَ بِكَسْرِهَا فِي جَمِيعِهَا، وَهِيَ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنَتِهِ عَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ، وَرُوِيَتْ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَيْ: تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ بِأَنَّ لَهُ شُرَكَاءَ وَصَاحِبَةً وَوَلَدًا وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ لِمَا أَحَاطَ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَشَاهَدُوهُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَنِقْمَتِهِ، وَجُمْلَةُ «وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: تَرَى غَيْرَ عَامِلٍ فِي وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ، إِنَّمَا هُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، وَالْأَوْلَى أَنْ تَرَى إِنْ كَانَتْ مِنَ الرُّؤْيَةِ الْبَصَرِيَّةِ، فَجُمْلَةُ «وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ» حَالِيَّةٌ، وَإِنْ كَانَتْ قَلْبِيَّةً فَهِيَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِتَرَى، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ لِلتَّقْرِيرِ، أَيْ: لَيْسَ فِيهَا مَقَامٌ لِلْمُتَكَبِّرِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَالْكِبْرُ هُوَ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ كَمَا ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا أَيِ: اتَّقَوُا الشِّرْكَ وَمَعَاصِيَ اللَّهِ، وَالْبَاءُ فِي بِمَفازَتِهِمْ مُتَعَلِّقَةٌ بمحذوف هو حال من الموصول، أي: متلبسين بِمَفَازَتِهِمْ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِمَفَازَتِهِمْ بِالْإِفْرَادِ عَلَى أَنَّهَا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ وَالْفَوْزُ: الظَّفَرُ بِالْخَيْرِ، وَالنَّجَاةُ مِنَ الشَّرِّ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمَفَازَةُ مَفْعَلَةٌ مِنَ الْفَوْزِ وَهُوَ السَّعَادَةُ، وَإِنْ جُمِعَ فَحَسُنٌ:
{جَاءَتْكَ}, {وَكَذَّبْتَ}, {وَاسْتَكْبَرْتَ} ve {وَكُنْتَ} [şeklinde müzekker gelmiştir], çünkü 'nefis' lafzı hem müzekker hem müennes için kullanılır. Müberred: «Araplar 'tek bir nefis' derler, yani 'tek bir insan'ı kastederler» demiştir. Bu yerlerdeki te harfinin fethasıyla cumhûr okumuştur. Cahderî, Ebû Hayve ve Yahyâ b. Ya'mer ise hepsinde kesre ile okumuşlardır; bu Ebû Bekr'in, kızı Âişe'nin ve Ümmü Seleme'nin kıraatidir, İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. {وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} “Kıyamet günü, Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini kapkara görürsün.” Yani: O'nun ortakları, eşi ve çocuğu olduğunu söyleyerek Allah'a karşı yalan uyduranların yüzlerini, kendilerini kuşatan azaptan ve Allah'ın gazap ve intikamına şahit olduklarından ötürü kapkara görürsün. {وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} cümlesi hal olarak mahallen mansubdur. Ahfeş şöyle demiştir: {تَرَى} fiili {وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} ifadesinde amel etmemiştir, bu sadece mübteda ve haberdir. Evla olan ise şudur: Eğer {تَرَى} gözle görme anlamında ise {وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ} cümlesi haldir; şayet kalp ile bilme anlamında ise {تَرَى} fiilinin ikinci mefulü olarak mahallen mansubdur. {أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ} “Büyüklük taslayanlar için cehennemde bir yer mi yok?” kavlindeki istifham (soru), takrir (onaylatma) içindir; yani Allah'a itaatten büyüklenenler için orada bir konaklama yeri vardır. Kibir ise sahih hadiste sabit olduğu üzere: «Hakkı inkâr etmek ve insanları küçük görmektir.» {وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Allah sakınanları kurtarır”; yani şirkten ve Allah'a isyandan sakınanları kurtarır. {بِمَفازَتِهِمْ} kelimesindeki bâ harfi, ism-i mevsûlden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: «kurtuluşlarına ermiş oldukları halde». Cumhûr {بِمَفَازَتِهِمْ} şeklinde mîmî masdar olarak müfred (tekil) okumuştur. Fevz (الْفَوْزُ): Hayrı elde etmek ve şerden kurtulmaktır. Müberred: «Mefâze (الْمَفَازَةُ), saadet anlamına gelen fevz kelimesinden türemiş mef'ale veznindedir; cem (çoğul) yapılsa da güzeldir:
كَقَوْلِكَ السَّعَادَةُ وَالسَّعَادَاتُ. وَالْمَعْنَى يُنْجِيهِمُ اللَّهُ بِفَوْزِهِمْ، أَيْ: بِنَجَاتِهِمْ مِنَ النَّارِ، وَفَوْزِهِمْ بِالْجَنَّةِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ بِمَفَازَاتِهِمْ جَمْعُ مَفَازَةٍ، وَجَمْعُهَا مَعَ كونها مصدر لِاخْتِلَافِ الْأَنْوَاعِ، وَجُمْلَةُ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمَوْصُولِ، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ يَنْفِي السُّوءَ وَالْحُزْنَ عَنْهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ فِي بِمَفَازَتِهِمْ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ فَوْزِهِمْ مَعَ انْتِفَاءِ مَسَاسِ السُّوءِ لَهُمْ، وَعَدَمِ وُصُولِ الْحُزْنِ إِلَى قُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ رَضُوا بِثَوَابِ اللَّهِ، وَأَمِنُوا مِنْ عِقَابِهِ.
Nitekim saadet ve saadetler (es-saâde ve es-saâdât) demen gibidir» demiştir. Mana: Allah onları fevzleri (kurtuluşları) sebebiyle, yani cehennemden kurtulmaları ve cenneti kazanmalarıyla kurtarır. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr, mefâze kelimesinin çoğulu olarak {بِمَفَازَاتِهِمْ} okumuşlardır; masdar olmasına rağmen çoğul yapılması türlerinin farklılığından ötürüdür. {لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ} “onlara hiçbir kötülük dokunmaz” cümlesi, ism-i mevsûlden hal olarak mahallen mansubdur; aynı şekilde {وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar mahzun da olmazlar” cümlesi de hal olarak mahallen mansubdur. Yani: Onlardan kötülüğü ve hüznü nefyeder. {بِمَفَازَتِهِمْ} ifadesindeki bâ harfinin sebebiyet için olması da caizdir; yani kendilerine kötülüğün dokunmaması ve kalplerine hüznün ulaşmamasıyla birlikte kurtuluşa ermeleri sebebiyle [onları kurtarır]; çünkü onlar Allah'ın sevabından razı olmuşlar ve O'nun azabından emin kılınmışlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُنْزِلَتْ
İbn Ebî Hâtim—Süyûtî sahih bir senetle olduğunu belirtmiştir—ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir:
قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا الْآيَةَ فِي مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عن ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا نَقُولُ لَيْسَ لِمُفْتَتِنٍ تَوْبَةٌ وَمَا اللَّهُ بِقَابِلٍ مِنْهُ شَيْئًا، عَرَفُوا اللَّهَ وَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوا رَسُولَهُ ثُمَّ رَجَعُوا عَنْ ذَلِكَ لِبَلَاءٍ أَصَابَهُمْ، وَكَانُوا يَقُولُونَهُ لِأَنْفُسِهِمْ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ المدينة أنزل الله فيهم يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا الْآيَاتِ قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَكَتَبْتُهَا بِيَدِي، ثُمَّ بَعَثْتُ بِهَا إِلَى هِشَامِ بْنِ الْعَاصِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أبي سعد قَالَ: لَمَّا أَسْلَمَ وَحْشِيٌّ أَنْزَلَ اللَّهِ وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ قَالَ وَحْشِيٌّ وَأَصْحَابُهُ: قَدِ ارْتَكَبْنَا هَذَا كُلَّهُ، فأنزل الله قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى رَهْطٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمْ يَضْحَكُونَ وَيَتَحَدَّثُونَ فَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا، وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا، ثُمَّ انْصَرَفَ وَأَبْكَى الْقَوْمَ، وَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا مُحَمَّدُ لِمَ تُقَنِّطُ عِبَادِي؟ فَرَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: أَبْشِرُوا وَسَدِّدُوا وَقَارِبُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أنها نزلت فيمن افتتن. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مُشْرِكِي مَكَّةَ لَمَّا قَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ مَا قَدِ اقْتَرَفُوهُ مِنَ الشِّرْكِ وَقَتْلِ الْأَنْفُسِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ ثَوْبَانَ:
{قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} ayeti Mekke ehlinin müşrikleri hakkında indi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Hâkim—sahih olduğunu belirtmiştir—, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Ömer'den şöyle rivayet etmişlerdir: Biz derdik ki: «Fitneye düşen (dinden dönen) kimse için tövbe yoktur ve Allah ondan hiçbir şeyi kabul etmez; onlar Allah'ı bildiler, O'na iman ettiler, Resûlünü tasdik ettiler, sonra başlarına gelen bir beladan ötürü bundan döndüler.» O kimseler de kendi nefisleri için böyle söylüyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelince, Allah onlar hakkında {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} ayetlerini indirdi. İbn Ömer dedi ki: «Bunu kendi elimle yazdım, sonra Hişâm b. Âsî'ye gönderdim.» İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ebû Sa'd'dan rivayet ettiler: Vahşî Müslüman olunca Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar ve Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler...” ayetini indirdi. Vahşî ve arkadaşları: «Biz bunların hepsini işledik» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} ayetini indirdi. Buhârî, el-Edebü'l-Müfred'de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabından gülüşüp konuşmakta olan bir topluluğun yanına çıktı ve şöyle buyurdu: 'Nefsim elinde olan Zât'a yemin ederim ki, eğer benim bildiğimi bilseydiniz az güler, çok ağlardınız.' Sonra dönüp gitti ve topluluğu ağlattı. Bunun üzerine Allah ona: 'Ey Muhammed! Kullarımı niçin ümitsizliğe düşürüyorsun?' diye vahyetti. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem geri dönüp: 'Müjdeleyin, istikamet üzere olun ve [ifrat ile tefrit arasında] orta yolu tutun' buyurdu.» İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan bu ayetin fitneye düşen kimseler hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre bu ayet, işledikleri şirk, cana kıyma ve benzeri günahları Allah'ın kendileri için bağışlamayacağını söyledikleri vakit Mekke müşrikleri hakkında inmiştir. Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî, Sevbân'dan rivayet etmişlerdir:
سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا أُحِبُّ أَنَّ لِيَ الدُّنْيَا وما فيها بهذه الآية يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَقَالَ رَجُلٌ وَمَنْ أَشْرَكَ؟ فَسَكَتَ النَّبِيُّ ﷺ، قَالَ أَلَا وَمَنْ أَشْرَكَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ «يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا وَلَا يُبَالِي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي حُسْنِ الظَّنِّ بِاللَّهِ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى قَاضٍ يُذَكِّرُ النَّاسَ فَقَالَ: يَا مُذَكِّرَ النَّاسِ لَا تُقَنِّطِ النَّاسَ، ثم قرأ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ: قَالَ عَلِيٌّ: أَيُّ آيَةٍ أَوْسَعُ؟
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Dünya ve içindekilerin benim olmasını, şu {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} ayetinin—sonuna kadar—benim olmasından daha çok istemem.» Bir adam: «Şirk koşan da mı [bağışlanır]?» diye sordu. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem sustu, sonra üç defa: «Haberiniz olsun, şirk koşan da!» buyurdu. Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî—hasen olduğunu belirtmiştir—, İbnü'l-Münzir, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, Hâkim ve İbn Merdûye, Esmâ bint Yezîd'den rivayet ettiler; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle okuduğunu işitmiştir: «Yâ ibâdiyellezîne esrefû alâ enfusihim lâ taknetû min rahmetillâh, innallâhe yağfiru'z-zünûbe cemîan ve lâ yubâlî, innehû hüve'l-ğafûru'r-rahîm.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Hüsnü'z-Zan bi'llâh'ta İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiler; o, insanlara vaaz veren bir kadının (öğütçünün) yanından geçti ve: «Ey insanlara öğüt veren kişi! İnsanları ümitsizliğe düşürme» dedi, sonra da {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا} ayetini okudu. İbn Cerîr, İbn Sîrîn'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ali: «[Kitap'taki] en kapsamlı ayet hangisidir?» diye sordu.
فَجَعَلُوا يَذْكُرُونَ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
Bunun üzerine Kur'an'dan ayetler zikretmeye başladılar: {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder...”
الْآيَةَ وَنَحْوَهَا، فَقَالَ عَلِيٌّ: مَا فِي الْقُرْآنِ أَوْسَعُ مِنْ يَا عِبادِيَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ قَالَ: قَدْ دَعَا اللَّهُ إِلَى مَغْفِرَتِهِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ عُزَيْرًا ابْنُ اللَّهِ، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ، وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ يَدَ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ، وَمَنْ زعم أن الله ثالث لِهَؤُلَاءِ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ثُمَّ دَعَا إِلَى تَوْبَتِهِ مَنْ هُوَ أَعْظَمُ قَوْلًا مِنْ هَؤُلَاءِ مَنْ فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى وَقَالَ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَنْ آيَسَ الْعِبَادَ مِنَ التَّوْبَةِ بَعْدَ هَذَا فَقَدْ جَحَدَ كِتَابَ اللَّهِ، وَلَكِنْ لَا يَقْدِرُ الْعَبْدُ أَنْ يَتُوبَ حَتَّى يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر،
ayetini ve benzerlerini zikrettiler. Bunun üzerine Ali: «Kur'an'da {يا عِبادِيَ} “Ey kullarım...” ayetinden daha kapsamlı ve ümit verici hiçbir ayet yoktur» dedi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ} “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah; Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia edeni, Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia edeni, Allah'ın fakir olduğunu iddia edeni, Allah'ın elinin bağlı/sıkı olduğunu iddia edeni ve Allah'ın üçün üçüncüsü olduğunu iddia edeni bağışlanmasına davet etmiş ve bunlar hakkında şöyle buyurmuştur: {أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Hâlâ mı Allah'a tövbe etmezler ve O'ndan bağışlanma dilemezler? Oysa Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Sonra, söz bakımından bunlardan daha da hadsiz olan ve {فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى} “‘Ben sizin en yüce rabbinizim!’ diyen” ile {ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي} “‘Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum’ diyen” kimseyi dahi tövbeye davet etmiştir.» İbn Abbâs [sözlerine şöyle devam etti]: «Bundan sonra kulları tövbeden ümitsizliğe düşüren kimse, şüphesiz Allah'ın Kitabı'nı inkâr etmiş olur; lâkin Allah kula tövbe nasip etmedikçe kul tövbe etmeye güç yetiremez.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir rivayet ettiler...
وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ قَالَ: أَخْبَرَ اللَّهُ مَا الْعِبَادُ قَائِلُونَ قَبْلَ أَنْ يَقُولُوا، وَعَلَّمَهُمْ قبل أن يعلموا.
...ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah, kulların söylemelerinden önce ne söyleyeceklerini haber vermiş ve onlar bilmezden önce onlara öğretmiştir.»
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٦٢ الى ٧٢]
[Zümer Suresi (39), 62-72. Ayetler]
اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)
{اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (٦٢) لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٦٣) قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ (٦٤) وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (٦٥) بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٦)} “Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, her şeye vekildir. (62) Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (63) De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?' (64) Andolsun, sana ve senden öncekilere şöyle vahyolunmuştur: 'Eğer ortak koşarsan amelin muhakkak boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!' (65) Bilakis yalnız Allah'a kulluk et ve şükredenlerden ol! (66)”
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠) وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١)
{وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٧) وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ (٦٨) وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٩) وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ (٧٠) وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا بَلى وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ (٧١)} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler (kadrini bilemediler). Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır (kudret elindedir); gökler de O'nun sağ eliyle dürülüp bükülmüştür. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir. (67) Sûr'a üflenir; böylece Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi çarpılıp cansız yere serilir (veya dehşete düşer). Sonra ona bir daha üflenir, bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar. (68) Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanır, kitap (amel defteri) ortaya konur, peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında hak ile hüküm verilir; onlara asla haksızlık edilmez. (69) Her nefse yaptığının karşılığı tastamam verilir. O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir. (70) İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?' der. Onlar: 'Evet, geldi; fakat kâfirler üzerine azap kelimesi hak oldu' derler. (71)”
قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)
{قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٢)} “Onlara: 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!' denilir. (72)”
قَوْلُهُ: اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْمَوْجُودَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ كَائِنًا مَا كَانَ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ شَيْءٍ وَشَيْءٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْأَنْعَامِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ أَيِ: الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا مَوْكُولَةٌ إِلَيْهِ فَهُوَ الْقَائِمُ بِحِفْظِهَا وَتَدْبِيرِهَا مِنْ غَيْرِ مُشَارِكٍ لَهُ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْمَقَالِيدُ وَاحِدُهَا مِقْلِيدٌ وَمِقْلَادٌ أَوْ لَا وَاحِدَ لَهُ من لفظه كأساطير، وهي مفاتيح السموات وَالْأَرْضِ، وَالرِّزْقِ وَالرَّحْمَةِ. قَالَهُ مُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ اللَّيْثُ: الْمِقْلَادُ الْخِزَانَةُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ لَهُ خزائن السموات وَالْأَرْضِ، وَبِهِ قَالَ الضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ. وَقِيلَ: خَزَائِنُ السموات: الْمَطَرُ، وَخَزَائِنُ الْأَرْضِ: النَّبَاتُ. وَقِيلَ: هِيَ عِبَارَةٌ عَنْ قُدْرَتِهِ سُبْحَانَهُ وَحِفْظِهِ لَهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْإِقْلِيدُ الْمِفْتَاحُ، ثُمَّ قَالَ: وَالْجَمْعُ مقاليد، وَقِيلَ: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ، وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ. وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيْ: بِالْقُرْآنِ وَسَائِرِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَوْحِيدِهِ، وَمَعْنَى الْخَاسِرُونَ: الْكَامِلُونَ فِي الْخُسْرَانِ لِأَنَّهُمْ صَارُوا بِهَذَا الْكُفْرِ إِلَى النَّارِ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ التَّوْبِيخِيِّ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كنظائره، وغير منصوب بأعبد، وأعبد معمول لتأمروني عَلَى تَقْدِيرِ أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ، فَلَمَّا حُذِفَتْ بَطَلَ عَمَلُهَا، وَالْأَصْلُ: أَفَتَأْمُرُونِّي أَنْ أَعْبُدَ غَيْرَ اللَّهِ.
{اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “Allah her şeyin yaratıcısıdır” kavli; dünya ve ahirette var olan, bir şey ile başka bir şey arasında fark olmaksızın mevcut olan her şeyi kapsar. Bu ayetin tefsiri En'âm Suresi'nde geçmişti. {وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ} “O, her şeye vekildir”; yani bütün şeyler O'na havale edilmiştir, dolayısıyla hiçbir ortağı olmaksızın onları koruyan ve idare eden O'dur. {لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur”. Mekâlîd (الْمَقَالِيدُ) kelimesinin tekili miklîd (مِقْلِيدٌ) ve miklâd (مِقْلَادٌ) olarak gelir; yahut 'esâtîr' (masallar) kelimesi gibi kendi lafzından bir tekili yoktur. Bunlar göklerin, yerin, rızkın ve rahmetin anahtarlarıdır; bunu Mukâtil, Katâde ve başkaları söylemiştir. Leys: «Miklâd, hazine demektir; ayetin manası ise göklerin ve yerin hazineleri O'nundur» demiştir. Dahhâk ve Süddî de bu görüştedir. Göklerin hazinelerinin yağmur, yerin hazinelerinin ise bitkiler olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de bu, Sübhânehu'nun kudretinden ve onları muhafazasından kinayedir; ancak birinci görüş daha evladır. Cevherî: «İklîd (الْإِقْلِيدُ), anahtar demektir» demiş, ardından: «Çoğulu mekâlîddir» diye eklemiştir. Mekâlîd'in; 'Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâhi ve bi-hamdihî, Estağfirullâh, Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' zikirleri olduğu da söylenmiştir. Başka şeyler olduğu da öne sürülmüştür. {وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ} “Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere gelince, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani Kur'an'ı ve Allah Sübhânehu'ya ve O'nun birliğine delalet eden diğer bütün ayetleri inkâr edenler... Hüsrana uğrayanların (el-hâsirûn) anlamı: Hüsranda kemale erenlerdir; çünkü onlar bu inkârları sebebiyle ateşe varmışlardır. {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ} “De ki: 'Ey cahiller! Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?'”. İstifham, kınayıcı inkâr (tevbih) içindir. Fâ harfi, emsallerinde olduğu gibi takdirî bir cümleye atıftır. 'Ğayra' kelimesi 'a'büdü' fiiliyle mensubdur; 'a'büdü' fiili ise masdariyet bildiren takdirî bir 'en' edatı ile 'te'murûnî' fiilinin ma'mûlüdür; 'en' edatı hazfedilince ameli batıl olmuştur. İfadenin aslı: «E-fe-te'murûnî en a'büde ğayrallâh» (Bana Allah'tan başkasına ibadet etmemi mi emrediyorsunuz?) şeklindedir.
قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ: مَنْصُوبًا بِتَأْمُرُونِّي، وَأَعْبُدُ: بَدَلٌ مِنْهُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ، وَأَنْ مُضْمَرَةٌ مَعَهُ أَيْضًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ مَنْصُوبَةً بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَفَتُلْزِمُونِي غَيْرَ اللَّهِ، أَيْ: عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ، أَوْ أَعْبُدُ غير الله أعبد. أمره الله سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَا لِلْكُفَّارِ لَمَّا دَعَوْهُ إِلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وقالوا هو
Bunu Kisâî ve başkaları söylemiştir. 'Ğayra' kelimesinin 'te'murûnî' fiili ile mensub olması, 'a'büdü' fiilinin ise ondan bedel-i iştimal olması ve onunla birlikte 'en' edatının takdir edilmesi de caizdir. Yine 'ğayra' kelimesinin takdirî bir fiille mensub olması da caizdir; yani: «Bana Allah'tan başkasını mı [yükümlü kılıyorsunuz], yani Allah'tan başkasına kulluğu mu? Yoksa Allah'tan başkasına mı ibadet edeyim?» demektir. Allah Sübhânehu, putlara tapma konusundaki durumlarına Peygamber'i davet edip «Bu...
دِينُ آبَائِكَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَأْمُرُونِّي» بِإِدْغَامِ نُونِ الرَّفْعِ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ عَلَى خِلَافٍ بَيْنَهُمْ فِي فَتْحِ الْيَاءِ وَتَسْكِينِهَا.
...senin atalarının dinidir» dedikleri zaman kâfirlere bunu söylemesini emretmiştir. Cumhûr {تَأْمُرُونِّي} kelimesini, yâ harfinin fethası ve sükûnu konusundaki aralarındaki ihtilafla birlikte, ref nûnunu vikâye nûnuna idğam ederek okumuştur.
وَقَرَأَ نَافِعٌ «تَأْمُرُونِيَ» بِنُونٍ خَفِيفَةٍ وَفَتْحِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «تَأْمُرُونَنِي» بِالْفَكِّ وَسُكُونِ الْيَاءِ وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ أَيْ: مِنَ الرُّسُلِ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ هَذَا الْكَلَامُ مِنْ بَابِ التَّعْرِيضِ لِغَيْرِ الرُّسُلِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ عَصَمَهُمْ عَنِ الشِّرْكِ، وَوَجْهُ إِيرَادِهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ التَّحْذِيرُ، وَالْإِنْذَارُ لِلْعِبَادِ مِنَ الشِّرْكِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ مُوجِبًا لِإِحْبَاطِ عَمَلِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَى الْفَرْضِ، وَالتَّقْدِيرِ: فَهُوَ مُحْبِطٌ لِعَمَلِ غَيْرِهِمْ مِنْ أُمَمِهِمْ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى. قِيلَ: وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ وَأُوحِيَ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ كَذَلِكَ. قَالَ مُقَاتِلٌ: أَيْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الْأَنْبِيَاءِ قَبْلِكَ بِالتَّوْحِيدِ وَالتَّوْحِيدُ مَحْذُوفٌ، قَالَ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ يَا مُحَمَّدُ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ، وهو خطاب للنبي ﷺ خَاصَّةً. وَقِيلَ إِفْرَادُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ أَشْرَكْتَ بِاعْتِبَارِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، كَأَنَّهُ قِيلَ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ هَذَا الْكَلَامُ، وَهُوَ لَئِنْ أَشْرَكْتَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُقَيَّدَةٌ بِالْمَوْتِ عَلَى الشِّرْكِ كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَقِيلَ: هَذَا خَاصٌّ بِالْأَنْبِيَاءِ لِأَنَّ الشِّرْكَ مِنْهُمْ أَعْظَمُ ذَنْبًا مِنَ الشِّرْكِ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَالْأَوَّلُ أولى، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِتَوْحِيدِهِ، فَقَالَ: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ أَمَرُوهُ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَوَجْهُ الرَّدِّ مَا يُفِيدُهُ التَّقْدِيمُ مِنَ الْقَصْرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَفْظُ اسْمِ اللَّهِ مَنْصُوبٌ باعبد قَالَ: وَلَا اخْتِلَافَ فِي هَذَا بَيْنَ الْبَصْرِيِّينَ والكوفيين. قال الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ الْكِسَائِيِّ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْفَاءُ فِي فَاعْبُدْ لِلْمُجَازَاةِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: زَائِدَةٌ. قَالَ عَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ مَعْنَى فَاعْبُدْ: وَحِّدْ، لِأَنَّ عِبَادَتَهُ لَا تَصِحُّ إِلَّا بِتَوْحِيدِهِ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ لِإِنْعَامِهِ عَلَيْكَ بِمَا هَدَاكَ إِلَيْهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالدُّعَاءِ إِلَى دِينِهِ وَاخْتَصَّكَ بِهِ مِنَ الرِّسَالَةِ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ قَالَ الْمُبَرِّدُ: أي عَظَّمُوهُ حَقَّ عَظَمَتِهِ، مِنْ قَوْلِكَ فُلَانٌ عَظِيمُ الْقَدْرِ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِهَذَا لِأَنَّهُمْ عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ وَأَمَرُوا رَسُولَهُ بِأَنْ يَكُونَ مِثْلَهُمْ فِي الشِّرْكِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَأَبُو حَيْوَةَ، وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ قَدَّرُوا بِالتَّشْدِيدِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ الْقَبْضَةُ فِي اللُّغَةِ مَا قَبَضْتَ عَلَيْهِ بِجَمِيعِ كَفِّكَ، فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ عَظِيمِ قُدْرَتِهِ بِأَنَّ الْأَرْضَ كُلَّهَا مَعَ عِظَمِهَا وَكَثَافَتِهَا فِي مَقْدُورِهِ كَالشَّيْءِ الَّذِي يَقْبِضُ عَلَيْهِ الْقَابِضُ بِكَفِّهِ كَمَا يَقُولُونَ: هُوَ فِي يَدِ فُلَانٍ وَفِي قَبْضَتِهِ لِلشَّيْءِ الَّذِي يَهُونُ عَلَيْهِ التَّصَرُّفُ فِيهِ وَإِنْ لَمْ يَقْبِضْ عَلَيْهِ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ فَإِنَّ ذِكْرَ الْيَمِينِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي كَمَالِ الْقُدْرَةِ كَمَا يَطْوِي الْوَاحِدُ مِنَّا الشَّيْءَ الْمَقْدُورَ لَهُ طَيُّهُ بِيَمِينِهِ، وَالْيَمِينُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الْقُدْرَةِ وَالْمِلْكِ. قَالَ الْأَخْفَشُ بِيَمِينِهِ يَقُولُ فِي قُدْرَتِهِ، نَحْوُ قَوْلِهِ: أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ أَيْ: مَا كَانَتْ لَكُمْ قُدْرَةٌ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ الْمِلْكُ لِلْيَمِينِ دُونَ الشِّمَالِ وَسَائِرِ الْجَسَدِ، وَمِنْهُ قوله سبحانه: لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ أَيْ: بِالْقُوَّةِ وَالْقُدْرَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Nâfi' şeddesiz tek nûn ve yâ'nın fethasıyla {تَأْمُرُونِيَ} şeklinde, İbn Âmir ise idğamsız olarak ve yâ'nın sükûnuyla {تَأْمُرُونَنِي} şeklinde okumuştur. {وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun, sana ve senden öncekilere şöyle vahyolunmuştur”; yani önceki resullere; {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ} “'Eğer ortak koşarsan amelin muhakkak boşa gider ve elbette hüsrana uğrayanlardan olursun!'”. Bu söz, peygamberlerin dışındakileri hedef alan bir tariz (dolaylı anlatım) kabilindendir; zira Allah Sübhânehu onları şirk koşmaktan korumuştur (masum kılmıştır). Sözün bu şekilde getirilmesinin sebebi, kulları şirkten sakındırmak ve uyarmaktır; çünkü faraza ve takdiren şirk peygamberlerin amelini bile boşa çıkarıyorsa, onların ümmetlerinden olan başkalarının amelini evleviyetle boşa çıkarır. Sözde takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: «Andolsun sana 'eğer ortak koşarsan...' diye vahyolunduğu gibi, senden öncekilere de öyle vahyolunmuştur.» Mukâtil: «Yani sana ve senden önceki peygamberlere tevhid ile vahyolundu—tevhid lafzı hazfedilmiştir—; 'Ey Muhammed! Eğer ortak koşarsan amelin muhakkak boşa gider' buyurdu» demiştir ki bu, özellikle Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bir hitaptır. {لَئِنْ أَشْرَكْتَ} ifadesindeki tekil hitabın, peygamberlerin her biri dikkate alınarak yapıldığı da söylenmiştir; sanki: «Sana ve peygamberlerden her birine bu söz, yani 'eğer ortak koşarsan...' vahyolundu» denilmiş gibidir. Bu ayet, diğer ayette olduğu gibi şirk üzere ölmek şartıyla mukayyettir: {وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ} “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir.” Bunun peygamberlere has olduğu da söylenmiştir; çünkü onlardan sadır olacak şirk, başkalarından sadır olacak şirkten günah bakımından daha büyüktür; fakat birinci görüş daha evladır. Sonra Allah Sübhânehu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Kendisini birlemesini (tevhid etmesini) emrederek şöyle buyurmuştur: {بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ} “Bilakis yalnız Allah'a kulluk et!”. Bunda, müşriklerin onu putlara tapmaya çağırmalarına bir ret vardır; reddin gerekçesi, takdimin (öne almanın) ifade ettiği hasr/kasr (yalnızlık) manasıdır. Zeccâc: «Allah lafza-i celâli 'fa'büd' fiili ile mensubdur» demiş ve eklemiştir: «Bu hususta Basralılar ile Kûfeliler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.» Ferrâ: «Gizli bir fiil ile mensubdur» demiştir, benzeri Kisâî'den de rivayet edilmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Zeccâc: «{فَاعْبُدْ} fiilindeki fâ harfi ceza/mukabele içindir» demiştir. Ahfeş ise: «Zâiddir» demiştir. Atâ ve Mukâtil: «{فَاعْبُدْ} emrinin manası: 'O'nu birle (tevhid et)' demektir; zira O'na ibadet ancak tevhid ile sahih olur» demişlerdir. {وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “ve şükredenlerden ol!”; seni tevhide ve dinine davet etmeye muvaffak kılması ve seni risaletle hususi kılması suretiyle sana olan nimetlerine karşı [şükredenlerden ol]. {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler”. Müberred: «Yani 'O'nu azametine layık bir şekilde yüceltmediler'; nitekim 'falanca kimsenin kadri büyüktür' denir» demiştir. Onları bu şekilde vasfetmesinin sebebi, Allah'tan başkasına kulluk etmeleri ve Resûlüne de şirk konusunda kendileri gibi olmasını emretmeleridir. Hasan, Ebû Hayve ve Îsâ b. Ömer {قَدَّرُوا} şeklinde şeddeli okumuşlardır. {وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ} “Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır”. Kabza (الْقَبْضَةُ) lügatte: Avucunun tamamıyla kabzettiğin (tuttuğun) şeydir. Sübhânehu, bütün yeryüzünün büyüklüğüne ve yoğunluğuna rağmen Kendi kudreti dahilinde, kabzeden birinin avucuyla tuttuğu şey gibi olduğunu bildirerek azametli kudretini haber vermiştir; nitekim tasarrufu kendisine kolay gelen şey için, fiilen elinde tutmasa bile «O, falancanın elindedir ve kabzasındadır» derler. {وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} “gökler de O'nun sağ eliyle dürülüp bükülmüştür” kavli de böyledir; zira 'yemin'in (sağ elin) zikredilmesi, kudretin kemalindeki mübalağa içindir; tıpkı birimizin gücünün yettiği bir şeyi sağ eliyle dürüp bükmesi gibi. Yemin kelimesi Arap kelamında bazen kudret ve mülk anlamına gelir. Ahfeş: «{بِيَمِينِهِ} yani O'nun kudretindedir; nitekim {أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} 'yahut sahip olduğunuz cariyeler' kavli de 'üzerinde güç yetirdiğiniz şeyler' anlamındadır; yoksa mülkiyet sol ele veya bedenin diğer azalarına değil de yalnızca sağ ele ait değildir» demiştir. Sübhânehu'nun: {لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ} “Onu kuvvetle (veya sağ elinden) yakalardık” kavli de böyledir; yani kuvvet ve kudretle yakalardık. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا مَا رَايَةٌ نُصِبَتْ لِمَجْدٍ ... تَلَقَّاهَا عَرَابَةُ بِالْيَمِينِ
«Şân ve şeref için bir sancak dikildiği zaman... Arâbe onu sağ eliyle karşılar.»
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Diğerinin şu sözü de böyledir:
وَلَمَّا رَأَيْتُ الشَّمْسَ أَشْرَقَ نُورُهَا ... تَنَاوَلْتُ مِنْهَا حَاجَتِي بِيَمِينِ
«Güneşin ışığının parıldadığını gördüğüm vakit... Ondan ihtiyacımı sağ elimle (güçle) karşıladım.»
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir başkasının şu sözü de böyledir:
عَطَسَتْ بِأَنْفٍ شَامِخٍ وَتَنَاوَلَتْ ... يَدَايَ الثُّرَيَّا قَاعِدًا غَيْرَ قَائِمِ
«Kalkık bir burunla aksırdı ve iki elim... Ayakta değil oturur haldeyken Ülker yıldızına uzandı.»
وَجُمْلَةُ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَا عَظَّمُوهُ حَقَّ تَعْظِيمِهِ، وَالْحَالُ أَنَّهُ مُتَّصِفٌ بِهَذِهِ الصِّفَةِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِرَفْعِ «قَبْضَتُهُ» عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِنَصْبِهَا، ووجه ابن خالويه بأنه على الظرفية: وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «مَطْوِيَّاتٌ» بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ كالتي قبلها، وبيمينه متعلق بمطويات، أَوْ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مَطْوِيَّاتٌ أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ، وَقَرَأَ عِيسَى وَالْجَحْدَرِيُّ بِنَصْبِ «مَطْوِيَّاتٍ» ، ووجه ذلك أن السموات مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْأَرْضِ، وَتَكُونُ قَبْضَتُهُ خَبَرًا عَنِ الأرض والسموات، وَتَكُونُ مَطْوِيَّاتٌ حَالًا، أَوْ تَكُونُ مَطْوِيَّاتٌ مَنْصُوبَةً بفعل مقدّر، وبيمينه الْخَبَرُ، وَخُصَّ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بِالذِّكْرِ وَإِنْ كَانَتْ قُدْرَتُهُ شَامِلَةً، لِأَنَّ الدَّعَاوَى تَنْقَطِعُ فِيهِ كَمَا قال سبحانه: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ وقال: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ بِهِ مِنَ الْمَعْبُودَاتِ الَّتِي يَجْعَلُونَهَا شُرَكَاءَ لَهُ مَعَ هَذِهِ الْقُدْرَةِ الْعَظِيمَةِ وَالْحِكْمَةِ الْبَاهِرَةِ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ هَذِهِ هِيَ النَّفْخَةُ الْأُولَى، وَالصُّورُ: هُوَ الْقَرْنُ الَّذِي يَنْفُخُ فِيهِ إِسْرَافِيلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَمَعْنَى صَعِقَ: زَالَتْ عُقُولُهُمْ فَخَرُّوا مَغْشِيًّا عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: مَاتُوا. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ مَاتَ مِنَ الْفَزَعِ وشدة الصوت أهل السموات وَالْأَرْضِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ الصُّورِ بِسُكُونِ الْوَاوِ، وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَزَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِفَتْحِهَا جَمْعُ صُورَةٍ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ مُتَّصِلٌ، وَالْمُسْتَثْنَى جِبْرِيلُ، وَمِيكَائِيلُ، وَإِسْرَافِيلُ، وَقِيلَ: رِضْوَانُ، وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ، وَخَزَنَةُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُخْرَى فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى النِّيَابَةِ وَهِيَ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: نَفْخَةٌ أُخْرَى، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ وَالْقَائِمُ مَقَامَ الْفَاعِلِ فِيهِ فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ يَعْنِي الْخَلْقَ كُلَّهُمْ عَلَى أَرْجُلِهِمْ يَنْظُرُونَ مَا يُقَالُ لَهُمْ، أَوْ يَنْتَظِرُونَ ذَلِكَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «قِيَامٌ» بِالرَّفْعِ عَلَى أنه خبر، وينظرون فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ، وَالْخَبَرُ يَنْظُرُونَ، وَالْعَامِلُ فِي الْحَالِ مَا عَمِلَ فِي إِذَا الْفُجَائِيَّةِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ كَمَا تَقُولُ خَرَجْتُ فَإِذَا زِيدٌ جَالِسًا وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها الْإِشْرَاقُ الْإِضَاءَةُ، يُقَالُ أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ: إِذَا أَضَاءَتْ، وَشَرَقَتْ: إِذَا طَلَعَتْ، وَمَعْنَى بِنُورِ رَبِّهَا: بِعَدْلِ رَبِّهَا، قَالَهُ الْحَسَنُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِحُكْمِ رَبِّهَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْأَرْضَ أَضَاءَتْ وَأَنَارَتْ بِمَا أَقَامَهُ اللَّهُ مِنَ الْعَدْلِ بَيْنَ أَهْلِهَا، وَمَا قَضَى بِهِ مِنَ الْحَقِّ فِيهِمْ، فَالْعَدْلُ نُورٌ وَالظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ. وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ نُورًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُلْبِسُهُ وَجْهَ الْأَرْضِ فَتُشْرِقُ بِهِ غَيْرَ نُورِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَلَا مَانِعَ مِنَ الْحَمْلِ عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هو نور السموات
{وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ} cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Yani: O, tam kudretine delalet eden bu sıfatla vasıflanmış halde iken O'nu hakkıyla yüceltmediler. Cumhûr, mübtedanın haberi olarak {قَبْضَتُهُ} kelimesini ref' ile okumuştur. el-Hasen ise nasb ile okumuş, İbn Hâleveyh de bunun zarfiyyet üzere olduğunu açıklamıştır. Cumhûr, mübtedanın haberi olarak {مَطْوِيَّاتٌ} kelimesini ref' ile okumuştur; cümle de bir önceki gibi hâl olarak nasb mahallindedir. {بِيَمِينِهِ} ifadesi matviyyât kelimesine müteallıktır (bağlıdır) veya matviyyât kelimesindeki zamirden hâldir yahut ikinci haberdir. Îsâ ve el-Cahderî ise {مَطْوِيَّاتٍ} kelimesini nasb ile okumuşlardır. Bunun izahı şöyledir: Gökler, yere atfedilmiştir; «kabdatuhû» yer ve göklerin haberi olur, «matviyyât» ise hâl olur veya «matviyyât» takdirî bir fiille mensub olur ve «bi-yemînihî» haber olur. Kudreti her şeyi kuşatıcı olduğu halde kıyamet gününün özellikle zikredilmesi, iddiaların o gün kesilip biteceğindendir; nitekim Sübhânehu: {الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ} “O gün mülk Allah'ındır” ve {مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ} “Din (hesap) gününün mâlikidir” buyurmuştur. Ardından Sübhânehu, Zâtını tenzih ederek şöyle buyurmuştur: {سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir”; yani bu azametli kudreti ve parlak hikmetiyle birlikte O'na ortak kıldıkları putlardan/ibadet edilen şeylerden yücedir. {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “Sûra üfürülür; göklerde kim var, yerde kim varsa çarpılıp bayılır”. Bu birinci üflemedir. Sûr, İsrâfîl'in kendisine üflediği boynuzdur (borudur) ve daha önce defalarca geçmişti. «Sa'ıka»nın anlamı: Akılları gider ve baygın bir şekilde yere yıkılırlar; öldükleri de söylenmiştir. el-Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler, korkudan ve sesin şiddetinden göklerde ve yerde bulunanların öldüğünü söylemişlerdir. Cumhûr, vâv harfinin sükûnu ile {الصُّورِ} şeklinde okumuştur. Katâde ve Zeyd b. Alî ise sûret kelimesinin çoğulu olarak vâv harfinin fethasıyla okumuşlardır. {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilediği müstesna” kavlindeki istisna muttasıldır. İstisna edilenler ise Cibrîl, Mîkâîl ve İsrâfîl'dir; Rıdvân, Arş'ı taşıyan melekler ile Cennet ve Cehennem bekçileri olduğu da söylenmiştir. {ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى} “Sonra ona bir daha üfürülür”. «Ukhrâ» kelimesinin nâibü'l-fâil olarak ref' mahallinde olması caizdir; bu durumda mahzûf bir masdarın sıfatı olur, yani: Başka bir üfleme (nefhatun ukhrâ). Nasb mahallinde olması da caiz olup fâil makamına kaim olan (nâib-i fâil) «fîhi» ifadesidir. {فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ} “Bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar”; yani bütün mahlûkat ayakları üzerinde kendilerine ne söyleneceğine bakarlar veya bunu beklerler. Cumhûr {قِيَامٌ} kelimesini haber olarak ref' ile okumuştur, {يَنْظُرُونَ} ise hâl olarak nasb mahallindedir. Zeyd b. Alî ise hâl olarak nasb ile okumuştur; bu durumda haber {يَنْظُرُونَ} olur ve hâlde amel eden şey, sürpriz ifade eden «izâ»da amel eden şeydir. el-Kisâî'nin dediği gibi, tıpkı senin «Çıktım, bir de baktım ki Zeyd oturuyor» demen gibidir. {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها} “Yeryüzü, Rabbinin nuru ile aydınlandı”. İşrâk, aydınlanmaktır; güneş aydınlattığı zaman «eşrakati'ş-şemsu», doğduğu zaman ise «şerakati'ş-şemsu» denir. «Rabbinin nûru ile» ifadesinin manası: Rabbinin adaleti iledir; bunu el-Hasen ve başkaları söylemiştir. ed-Dahhâk ise «Rabbinin hükmüyle» demiştir. Mana şudur: Allah'ın yeryüzü ehli arasında adaleti ikâme etmesi ve aralarında tecelli ettirdiği hak hüküm sebebiyle yer parıldayıp aydınlanmıştır; zira adalet nurdur, zulüm ise karanlıklardır. Kıyamet günü Allah'ın, yeryüzünün yüzeyine giydireceği ve güneş ile ayın nurundan farklı olan bir nur yaratacağı ve yerin onunla parıldayacağı da söylenmiştir. Hakiki manaya hamletmeye bir engel de yoktur; zira Allah Teâlâ, göklerin...
وَالْأَرْضِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «أَشْرَقَتْ» مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو الْجَوْزَاءِ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ وَوُضِعَ الْكِتابُ قِيلَ: هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي الْكُتُبَ وَالصُّحُفَ الَّتِي فِيهَا أَعْمَالُ بَنِي آدَمَ فَآخِذٌ بِيَمِينِهِ وَآخِذٌ بِشِمَالِهِ، وَكَذَا قَالَ مُقَاتِلٌ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ وَضْعِ الْمُحَاسِبِ كِتَابَ الْمُحَاسَبَةِ بَيْنَ يَدَيْهِ، أَيْ: وُضِعَ الْكِتَابُ لِلْحِسَابِ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ أَيْ: جِيءَ بِهِمْ إِلَى الْمَوْقِفِ فَسُئِلُوا عَمَّا أَجَابَتْهُمْ بِهِ أُمَمُهُمْ وَالشُّهَداءِ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ عَلَى الْأُمَمِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالشُّهَدَاءِ الَّذِينَ اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَيَشْهَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَنْ ذَبَّ عَنْ دِينِ اللَّهِ. وَقِيلَ: هُمُ الْحَفَظَةُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ أَيْ: وَقُضِيَ بَيْنَ الْعِبَادِ بِالْعَدْلِ وَالصِّدْقِ، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ لَا يُظْلَمُونَ: أَيْ لَا يُنْقَصُونَ مِنْ ثَوَابِهِمْ، وَلَا يُزَادُ عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَهُ مِنْ عِقَابِهِمْ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ فِي الدُّنْيَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى كَاتِبٍ، وَلَا حَاسِبٍ، وَلَا شَاهِدٍ، وَإِنَّمَا وُضِعَ الْكِتَابُ، وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ لِتَكْمِيلِ الْحُجَّةِ وَقَطْعِ الْمَعْذِرَةِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ تَفْصِيلَ مَا ذَكَرَهُ مِنْ تَوْفِيَةِ كُلِّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ فَقَالَ: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً أَيْ: سِيقَ الْكَافِرُونَ إِلَى النَّارِ حَالَ كَوْنِهِمْ زُمَرًا، أَيْ: جَمَاعَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ بَعْضُهَا يَتْلُو بَعْضًا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ، زُمَرًا: جَمَاعَاتٍ مُتَفَرِّقَةٍ بَعْضُهَا إِثْرَ بَعْضٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
...ve yerin nurudur. Cumhûr {أَشْرَقَتْ} fiilini ma'lûm (etken) olarak okumuştur; İbn Abbâs, Ebu'l-Cevzâ ve Ubeyd b. Umeyr ise meçhul (edilgen) olarak okumuşlardır. {وَوُضِعَ الْكِتابُ} “ve kitap ortaya konur”. Bunun Levh-i Mahfuz olduğu söylenmiştir. Katâde: «Âdemoğullarının amellerinin içinde bulunduğu kitaplar ve sahifelerdir; kimi sağından alır, kimi de solundan alır» demiştir; Mukâtil de böyle demiştir. Bunun, hesap gören kimsenin hesap defterini önüne koyması kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani hesap için amel defteri konulmuştur. {وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ} “peygamberler getirilir”; yani mahşer yerine getirilirler ve ümmetlerinin kendilerine ne cevap verdikleri sorulur; {وَالشُّهَداءِ} “ve şahitler [getirilir]”; ümmet-i Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den diğer ümmetlere şahitlik edecek olanlar [getirilir], nitekim şu ayette buyrulduğu gibidir: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ} “Böylece sizi insanlara şahitler olasınız diye vasat bir ümmet yaptık.” Şahitlerden muradın Allah yolunda şehit düşenler olduğu ve kıyamet günü Allah'ın dinini savunan kimselere şahitlik edecekleri de söylenmiştir. Bunların hafaza melekleri olduğu da söylenmiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ} “Her nefis, yanında bir sevk edici ve bir de şahitle gelir.” {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve aralarında hak ile hüküm verilir; onlara asla haksızlık edilmez”; yani kullar arasında adalet ve doğrulukla hükmedilir; kendilerine asla zulmedilmez; yani ne sevapları eksiltilir ne de hak ettikleri cezaya bir fazlalık eklenir. {وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} “Her nefse yaptığı tastamam verilir”; hayır ve şerden [ne yaptıysa ödenir]. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ} “O, onların ne yaptıklarını en iyi bilendir”; dünyada ne yaptıklarını en iyi bilendir; kâtibe, hesaplayıcıya veya şahide ihtiyacı yoktur; kitabın konulması, peygamberlerin ve şahitlerin getirilmesi ancak delilin kemale ermesi ve mazeret kapısının kapatılması içindir. Sonra Sübhânehu, her nefse kazandığının tastamam verilmesi hususunun tafsilatını zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ زُمَراً} “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sürülür”; yani kâfirler bölükler halinde, birbirini takip eden ayrı ayrı cemaatler olarak ateşe sevk edilir. Ebû Ubeyde ve Ahfeş: «Zümeran (زُمَرًا), ardı ardına gelen ayrı ayrı topluluklar demektir» demişlerdir; şairin şu sözü de bundandır:
وَتَرَى النَّاسَ إِلَى أَبْوَابِهِ ... زُمَرًا تَنْتَابُهُ بَعْدَ زُمَرِ
«İnsanları onun kapılarına doğru... Bölük bölük, peş peşe akın ederken görürsün.»
وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الزَّمْرِ، وَهُوَ الصَّوْتُ، إِذِ الْجَمَاعَةُ لَا تَخْلُو عَنْهُ حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها أَيْ:
Türetilişi ses anlamına gelen 'zemr'den gelmektedir; zira bir topluluk sesten hali olmaz. {حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها} “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılır”; yani:
فُتِحَتْ أَبْوَابُ النَّارِ لِيَدْخُلُوهَا، وَهِيَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ، وَقَدْ مَضَى بَيَانُ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها جَمْعُ خَازِنٍ نَحْوَ سَدَنَةٍ وَسَادِنٍ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ أَيْ: مِنْ أَنْفُسِكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ الَّتِي أَنْزَلَهَا عَلَيْهِمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا أَيْ: يُخَوِّفُونَكُمْ لِقَاءَ هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي صِرْتُمْ فِيهِ، قَالُوا لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ تَقْرِيعًا وَتَوْبِيخًا، فَأَجَابُوا بِالِاعْتِرَافِ، وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْجَدَلِ الَّذِي كَانُوا يَتَعَلَّلُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا لِانْكِشَافِ الْأَمْرِ وَظُهُورِهِ، وَلِهَذَا قالُوا بَلى أَيْ: قَدْ أَتَتْنَا الرُّسُلُ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَأَنْذَرُونَا بِمَا سَنَلْقَاهُ وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ وَهِيَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ، فَلَمَّا اعْتَرَفُوا هَذَا الِاعْتِرَافَ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ الَّتِي قَدْ فُتِحَتْ لَكُمْ لِتَدْخُلُوهَا وَانْتِصَابُ خالِدِينَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُقَدِّرِينَ الْخُلُودَ فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِئْسَ مَثْوَاهُمْ جَهَنَّمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ الْمَثْوَى فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ.
Girmeleri için cehennemin kapıları açılır; bunlar yedi kapıdır, bunun açıklaması Hicr Suresi'nde geçmişti. {وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها} “ve bekçileri onlara der ki”; hâzinin çoğuludur, tıpkı sâdin (hizmetkâr) kelimesinin çoğulunun sedene gelmesi gibi. {أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ} “Size içinizden peygamberler gelmedi mi?”; yani kendi cinsinizden [peygamberler]; {يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ} “Rabbinizin ayetlerini size okuyan”; O'nun kendilerine indirdiği ayetleri; {وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا} “ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran”; yani içinde bulunduğunuz bu günle karşılaşmaktan ötürü sizi korkutan [peygamberler gelmedi mi?]. Bekçiler onlara bu sözü kınama ve azarlama maksadıyla söylerler. Onlar da itiraf ile cevap verirler; durumun açığa çıkıp apaçık hale gelmesinden ötürü dünyada ileri sürdükleri bahanelerle cedelleşmeye güç yetiremezler. Bu yüzden {قالُوا بَلى} “'Evet, geldi' derler”; yani peygamberler bize Allah'ın ayetleriyle geldiler ve karşılaşacağımız şeylerle bizi uyardılar; {وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ} “fakat kâfirler üzerine azap kelimesi hak oldu”; o da «Cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım» sözüdür. Onlar bu itirafta bulununca: {قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ} “'Cehennemin kapılarından girin!' denilir”; girmek üzere sizin için açılmış bulunan [kapılardan girin]. {خالِدِينَ} kelimesinin nasb olması hal içindir; yani ebediyeti takdir edilmiş kimseler olarak [girin]. {فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ} “Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!”; zemme (kınamaya) mahsus olan öge hazfedilmiştir; yani: «Onların barınağı olan cehennem ne kötüdür!» Mesvâ (konaklama yeri) kelimesinin tahkiki daha önce birçok yerde geçmişti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: مَفَاتِيحُهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَيُوسُفُ الْقَاضِي فِي سُنَنِهِ، وأبو الحسن القطان، وابن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin anahtarları” kavli hakkında: «Onun anahtarlarıdır» demiştir. Ebû Ya'lâ, Yûsuf el-Kâdî Sünen'inde, Ebu'l-Hasen el-Kattân ve İbn...
السُّنِّيِّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فَقَالَ لِي: «يَا عُثْمَانُ لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ مَسْأَلَةٍ لَمْ يَسْأَلْنِي عَنْهَا أَحَدٌ قَبْلَكَ، مقاليد السموات وَالْأَرْضِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وسبحانه اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ، وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ثُمَّ ذكر فضل هذه الكلمات» وأخرجه ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُثْمَانَ قَالَ: جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لَهُ: أخبرني عن مقاليد السموات وَالْأَرْضِ، فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَهُ الْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ عُثْمَانَ. وَأَخْرَجَهُ الْعَقِيلِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُثْمَانَ.
...İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Osman b. Affân'dan şöyle rivayet ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın {لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} kavlini sordum, bana şöyle buyurdu: «Ey Osman! Bana öyle bir mesele sordun ki, senden önce hiç kimse bana bunu sormamıştı. Göklerin ve yerin anahtarları (mekâlîd): 'Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber, ve sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâh, ve estağfirullâhellezî lâ ilâhe illâ hüve'l-evvelü ve'l-âhiru ve'z-zâhiru ve'l-bâtın, yuhyî ve yumît ve hüve hayyun lâ yemût, bi-yedihi'l-hayr ve hüve alâ külli şey'in kadîr' demendir.» Sonra bu kelimelerin faziletini zikretti. İbn Merdûye bunu İbn Abbâs kanalıyla Osman'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Bana göklerin ve yerin anahtarlarını haber ver» dedi ve [aynı hadisi] zikretti. Bunu Hâris b. Ebî Üsâme ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre kanalıyla Osman'dan rivayet ettiler. Ukaylî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ise İbn Ömer kanalıyla Osman'dan tahric etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ قُرَيْشًا دَعَتْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يُعْطُوهُ مَالًا فَيَكُونَ أَغْنَى رَجُلٍ بِمَكَّةَ، وَيُزَوِّجُوهُ مَا أَرَادَ مِنَ النِّسَاءِ وَيَطَئُونَ عَقِبَهُ، فَقَالُوا لَهُ: هَذَا لَكَ يَا مُحَمَّدُ وَتَكُفَّ عَنْ شَتْمِ آلِهَتِنَا وَلَا تَذْكُرْهَا بِسُوءٍ، قَالَ: حَتَّى أَنْظُرَ مَا يَأْتِينِي مِنْ رَبِّي، فجاء بالوحي قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ الْخاسِرِينَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: جَاءَ حَبْرٌ مِنَ الْأَحْبَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّا نَجِدُ أَنَّ الله يحمل السموات يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالشَّجَرَ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْمَاءَ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ، وَسَائِرَ الْخَلْقِ عَلَى إِصْبَعٍ، فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ، فَضَحِكَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ تَصْدِيقًا لِقَوْلِ الْحَبْرِ، ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «يَقْبِضُ اللَّهُ الْأَرْضَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَطْوِي السَّمَاءَ بِيَمِينِهِ ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا الْمَلِكُ أَيْنَ مُلُوكُ الْأَرْضِ؟» وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ، وَآثَارٌ تَقْتَضِي حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا مِنْ دُونِ تَكَلُّفٍ لِتَأْوِيلٍ، وَلَا تَعَسُّفٍ لِقَالٍ وَقِيلٍ، وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ بِسُوقِ الْمَدِينَةِ: وَالَّذِي اصْطَفَى مُوسَى عَلَى الْبَشَرِ، فَرَفَعَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يَدَهُ فَلَطَمَهُ، فَقَالَ: أَتَقُولُ هَذَا وَفِينَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: «قَالَ اللَّهُ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَرْفَعُ رَأْسَهُ، فَإِذَا أَنَا بِمُوسَى آخِذٌ بِقَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ فَلَا أَدْرِي أَرَفَعَ رَأْسَهُ قَبْلِي، أَوْ كَانَ مِمَّنِ اسْتَثْنَى اللَّهُ» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْإِفْرَادِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ قَالَ: «هُمُ الشُّهَدَاءُ مُتَقَلِّدُونَ أَسْيَافَهُمْ حَوْلَ عَرْشِهِ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ أَقْوَالِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو نَصْرٍ السِّجْزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ فَقَالَ: «جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَمَلَكُ الْمَوْتِ وَإِسْرَافِيلُ وَحَمَلَةُ الْعَرْشِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ جَابِرٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ قَالَ: مُوسَى، لِأَنَّهُ كَانَ صُعِقَ قَبْلُ.
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Mekke'nin en zengin adamı olsun diye kendisine mal vermeyi, dilediği kadınla evlendirmeyi ve ardı sıra yürümeyi teklif edip ona: «İlahlarımıza sövmekten vazgeçmen ve onları kötülükle anmaman şartıyla bunlar senindir ey Muhammed» dediler. Resûlullah: «Rabbimden bana ne geleceğine bir bakayım» buyurdu; bunun üzerine vahiy ile {قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ} suresinin sonuna kadar olan kısmı geldi ve Allah ona {قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ} ayetinden {مِنَ الْخاسِرِينَ} kavline kadar olan kısmı indirdi. Buhârî, Müslim ve diğerleri, İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet ettiler: Yahudi din adamlarından (ahbâr) biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Muhammed! Biz [Tevrat'ta] buluyoruz ki Allah kıyamet günü gökleri bir parmağı üzerine, ağaçları bir parmağı üzerine, suyu ve toprağı bir parmağı üzerine, diğer mahlukatı da bir parmağı üzerine alır ve: 'Melik (hükümran) Benim' buyurur» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hahamın sözünü tasdik ederek azı dişleri görününceye kadar güldü. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ} ayetini okudu. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet ettiler; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: «Allah kıyamet günü yeryüzünü kabzeder, göğü sağ eliyle dürer, sonra: 'Melik Benim! Yeryüzünün hükümdarları nerede?' buyurur.» Bu konuda, ayeti tevil külfetine girmeksizin ve dedikodulara sapmaksızın zahiri üzere hamletmeyi gerektiren hadisler ve rivayetler mevcuttur. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Medine çarşısında Yahudilerden bir adam: «Mûsâ'yı insanlara üstün kılan Zât'a yemin olsun» dedi. Bunun üzerine Ensâr'dan bir adam elini kaldırıp ona bir tokat attı ve: «Aramızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken sen bunu nasıl söylersin!» dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ} buyurmuştur. Başını ilk kaldıran ben olurum; bir de bakarım ki Mûsâ Arş'ın direklerinden birine tutunmuş duruyor. Artık benden önce mi başını kaldırdı, yoksa Allah'ın istisna ettiği kimselerden miydi bilemem.» Ebû Ya'lâ, el-İfrâd'da Dârekutnî, İbnü'l-Münzir, Hâkim—sahih olduğunu belirtmiştir—, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Hüreyre kanalıyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet ettiler: «Onlar, kılıçlarını kuşanmış halde Arş'ının etrafında bulunan ve kıyamet günü meleklerin karşıladığı şehitlerdir...» hadisi zikretti. Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd bunu Ebû Hüreyre'nin kendi sözü olarak rivayet etmişlerdir. Feryâbî, İbn Cerîr, el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî ve İbn Merdûye, Enes'ten rivayet ettiklerine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} kavlini sormuş; o da: «Cebrâîl, Mîkâîl, Ölüm Meleği, İsrâfîl ve Arş'ı taşıyan meleklerdir» buyurmuştur. İbnü'l-Münzir, Câbir'den {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} kavli hakkında: «Mûsâ'dır; çünkü o daha önce [Tûr'da] bayılmıştı (saika uğramıştı)» dediğini rivayet etmiştir.
وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي كَيْفِيَّةِ نَفْخِ الصُّوَرِ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Sûr'a üflenmenin keyfiyeti hakkında vârid olan hadisler pek çoktur. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan şu kavli hakkında:
وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ قَالَ: النَّبِيِّينَ: الرُّسُلِ، وَالشُّهَدَاءِ: الَّذِينَ يَشْهَدُونَ لَهُمْ بِالْبَلَاغِ لَيْسَ فِيهِمْ طَعَّانٌ وَلَا لَعَّانٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَشْهَدُونَ بِتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وتكذيب الأمم إياهم.
{وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ} rivayet etti; o şöyle demiştir: «Peygamberler resullerdir; şahitler ise tebliğ ettiklerine dair onların lehine şahitlik eden kimselerdir ki onların içinde kınayıcı ve lanet edici kimse yoktur.» İbn Cerîr ve İbn Merdûye de bu ayet hakkında ondan: «Risaletin tebliğ edildiğine ve ümmetlerin onları yalanladığına şahitlik ederler» dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]
[Zümer Suresi (39), 73-75. Ayetler]
وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)
{وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ (٧٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٧٤) وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٧٥)} “Rablerinden sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilir. Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur ve bekçileri onlara: 'Selam sizlere! Tertemiz geldiniz; artık ebedî kalıcılar olarak buraya girin!' der. (73) Onlar da derler ki: 'Bize verdiği sözü doğru çıkaran ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun! Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. [Hayırlı işler] yapanların mükâfatı ne güzeldir!' (74) Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış olarak Rablerini hamd ile tesbih ederlerken görürsün. Aralarında hak ile hüküm verilir ve: 'Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur' denilir. (75)”