لَمَّا ذَكَرَ فِيمَا تَقَدَّمَ حَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَسَوْقَهُمْ إِلَى جَهَنَّمَ، ذَكَرَ هُنَا حَالَ الْمُتَّقِينَ وَسَوْقَهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ فَقَالَ:
Önceki ayetlerde kâfirlerin durumunu ve onların cehenneme sevk edilişini zikredince, burada da takva sahiplerinin durumunu ve onların cennete sevk edilişini zikrederek şöyle buyurdu:
وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً أَيْ سَاقَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ سَوْقَ إِعْزَازٍ وَتَشْرِيفٍ وَتَكْرِيمٍ. وَقَدْ سَبَقَ بيان معنى الزمر حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها جَوَابُ إِذَا مَحْذُوفٌ. قَالَ الْمُبَرِّدُ تَقْدِيرُهُ: سَعِدُوا وَفُتِحَتْ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
{وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً} “Rablerinden sakınanlar da bölük bölük cennete sevk edilir.” Yani melekler onları bir izzet, şereflendirme ve ikram sevkiyle sevk ederler. "Zümer" (bölükler) kelimesinin anlamının açıklaması daha önce geçmişti. {حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها} “Nihayet oraya vardıklarında kapıları açılmış bulunur” ifadesinde "izâ" (إِذَا) edatının cevabı hazfedilmiştir (cümlede düşürülmüştür). Müberred bunun takdirinin: «سَعِدُوا وَفُتِحَتْ» (mutlu oldular ve [kapıları] açıldı) şeklinde olduğunu söylemiş ve şu şairin beytini delil getirmiştir:
فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً ... وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ تُسَاقِطُ أَنْفُسَا
«فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً ... وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ تُسَاقِطُ أَنْفُسَا» (Keşke o tek bir seferde ölen bir can olsaydı... Lakin o, canlar döken [parça parça tükenen] bir candır.)
فَحُذِفَ جَوَابُ لَوْ، وَالتَّقْدِيرُ: لَكَانَ أَرْوَحَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْقَوْلُ عِنْدِي أَنَّ الْجَوَابَ مَحْذُوفٌ عَلَى تَقْدِيرِ:
Burada "lev" (لَوْ) edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri ise: «لَكَانَ أَرْوَحَ» (daha rahatlatıcı olurdu) şeklindedir. Zeccâc şöyle demiştir: «Benim kanaatime göre cevap, şu takdir üzere hazfedilmiştir:
حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا، وَكَانَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي ذُكِرَتْ دَخَلُوهَا فَالْجَوَابُ دَخَلُوهَا وَحُذِفَ لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ دَلِيلًا عَلَيْهِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكُوفِيُّونَ: الْجَوَابُ فُتِحَتْ وَالْوَاوُ زَائِدَةٌ، وَهُوَ خَطَأٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ الْوَاوَ مِنْ حُرُوفِ الْمَعَانِي فَلَا تُزَادُ. وَقِيلَ: إِنَّ زِيَادَةَ الْوَاوِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَبْوَابَ فُتِحَتْ لَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَأْتُوا لِكَرَامَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ، وَالتَّقْدِيرُ: حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَأَبْوَابُهَا مُفَتَّحَةٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ وَحُذِفَتِ الْوَاوُ فِي قِصَّةِ أَهْلِ النَّارِ، لِأَنَّهُمْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ وَفُتِحَتْ بَعْدَ وُقُوفِهِمْ إِذْلَالًا وَتَرْوِيعًا. ذَكَرَ مَعْنَاهُ النَّحَّاسُ مَنْسُوبًا إِلَى بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، قَالَ: وَلَا أَعْلَمُ أَنَّهُ سَبَقَهُ إِلَيْهِ أَحَدٌ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ الْوَاوُ وَاوَ الْحَالِ بِتَقْدِيرِ قَدْ، أَيْ: جَاءُوهَا وَقَدْ فُتِحَتْ لَهُمُ الْأَبْوَابُ. وَقِيلَ: إِنَّهَا وَاوُ الثَّمَانِيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ فِي الْعَدَدِ: خَمْسَةٌ سِتَّةٌ سَبْعَةٌ وَثَمَانِيَةٌ، وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي هَذَا فِي سُورَةِ بَرَاءَةٍ مُسْتَوْفًى، وَفِي سُورَةِ الْكَهْفِ أَيْضًا. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ خَزَنَةَ الْجَنَّةِ يُسَلِّمُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ: وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ أي:
Nihayet oraya geldiklerinde ve zikredilen bu hususlar gerçekleştiğinde oraya girdiler; dolayısıyla cevap [aslında] 'girdiler'dir ve sözde buna bir delil bulunduğu için hazfedilmiştir.» Ahfeş ve Kûfeliler ise şöyle demişlerdir: «Cevap {فُتِحَتْ} fiilidir, [başındaki] vav ise zâiddir (eklemedir).» Ancak bu, Basralılara göre hatalıdır; çünkü vav mânâ ifade eden harflerdendir, bu yüzden zâid olamaz. Bir görüşe göre de vavın ziyadeliği, Allah katındaki ikram ve değerlerinden ötürü kapıların onlar daha gelmeden önce kendilerine açılmış olduğuna delildir. İfadenin takdiri şöyledir: "Nihayet oraya geldiklerinde kapıları açılmış durumdaydı"; nitekim {جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ} “kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri” kavli de buna delildir. Cehennem ehlinin kıssasında ise vav hazfedilmiştir; çünkü onlar cehennemin önünde bekletilmiş ve zelil kılmak, korku salmak amacıyla kapılar onlar bekledikten sonra açılmıştır. Nehhâs, bunun anlamını bazı ilim ehline nispet ederek zikretmiş ve: «Ondan önce kimsenin bunu söylediğini bilmiyorum» demiştir. Bu görüşe göre vav harfi, takdir edilen bir "kad" (قَدْ) ile hâl vavı olur; yani: "Onlar, kapılar kendilerine açılmış olduğu halde oraya vardılar." Bir diğer görüşe göre ise o, sekiz vavıdır (vâvu's-semeniyye). Zira Arapların adeti, sayarken "beş, altı, yedi ve sekiz" demekti. Bu konudaki açıklama Berâe (Tevbe) Suresi'nde ve ayrıca Kehf Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Daha sonra [Allah] Teâlâ, cennet bekçilerinin müminlere selam vereceğini bildirerek şöyle buyurdu: {وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ} “ve bekçileri onlara: Selam sizlere!” yani:
سلامة لَكُمْ مِنْ كُلِّ آفَةٍ طِبْتُمْ فِي الدُّنْيَا فَلَمْ تَتَدَنَّسُوا بِالشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي. قَالَ مُجَاهِدٌ: طِبْتُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. قَالَ مُقَاتِلٌ: إِذَا قَطَعُوا جِسْرَ جَهَنَّمَ حُبِسُوا عَلَى قَنْطَرَةٍ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَيُقْتَصُّ لِبَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ مَظَالِمُ كَانَتْ بَيْنَهُمْ حَتَّى إِذَا هُذِّبُوا وَطُيِّبُوا قَالَ لَهُمْ رِضْوَانُ وَأَصْحَابُهُ سَلامٌ عَلَيْكُمْ الْآيَةَ فَادْخُلُوها أَيِ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ خالِدِينَ أَيْ: مُقَدِّرِينَ الْخُلُودَ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ أَهْلُ الْجَنَّةِ:
Her türlü afetten selamet üzerinize olsun! {طِبْتُمْ} “Tertemiz geldiniz”; dünyada [iken] şirk ve günahlarla kirlenmediniz. Mücâhid: «Allah'a itaatle tertemiz oldunuz» demiştir. «Salih amellerle» diye de söylenmiştir ki anlam birdir. Mukâtil şöyle demiştir: «Cehennem köprüsünü geçtiklerinde cennet ile cehennem arasındaki bir köprüde (kantare) durdurulurlar ve aralarındaki haksızlıklar sebebiyle birbirlerinden hakları alınır. Nihayet arınıp tertemiz kılındıklarında Rıdvân ve arkadaşları onlara: {سَلامٌ عَلَيْكُمْ} 'Selam sizlere' ayetini söylerler.» {فَادْخُلُوها} “artık buraya girin!” yani cennete girin, {خالِدِينَ} “ebedî kalıcılar olarak”; yani ebediliği kesinleşmiş kimseler olarak. İşte o zaman cennet ehli şöyle der:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ بِالْبَعْثِ وَالثَّوَابِ بِالْجَنَّةِ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ أَيْ: أَرْضَ الْجَنَّةِ كَأَنَّهَا صَارَتْ مِنْ غَيْرِهِمْ إِلَيْهِمْ فَمَلَكُوهَا، وَتَصَرَّفُوا فِيهَا، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ وَرِثُوا الْأَرْضَ الَّتِي كَانَتْ لأهل النار لو كانوا
{الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ} “Bize verdiği sözü yerine getiren Allah'a hamdolsun”; [yani] diriltilme ve cennet mükâfatı konusundaki [sözünü]. {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} “Ve bizi bu yere vâris kılan [Allah'a hamdolsun]”; yani cennet toprağına. Sanki başkalarından kendilerine geçmiş gibi ona sahip olmuşlar ve onda tasarrufta bulunmuşlardır. Bir görüşe göre de onlar, şayet [mümin] olsalardı cehennem ehline ait olacak
مُؤْمِنِينَ. قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: إِنَّهَا أَرْضُ الدُّنْيَا، وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ نَتَّخِذُ فِيهَا مِنَ الْمَنَازِلِ مَا نَشَاءُ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ الْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ:
cehennem ehline ait olacak olan toprağa vâris olmuşlardır. Müfessirlerin çoğunluğu bunu söylemiştir. Bir görüşe göre de o dünya toprağıdır ve ifadede takdim-tehir (yer değiştirme) vardır. {نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ} “Cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz.” Orada dilediğimiz yerde dilediğimiz konakları ediniyoruz. {فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ} “[Hayırlı işler] yapanların mükâfatı ne güzeldir!” Övgüye has kılınan öge (mahsus bi'l-medh) hazfedilmiştir; yani:
فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ الْجَنَّةُ، وَهَذَا مِنْ تَمَامِ قَوْلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ أَيْ: مُحِيطِينَ مُحَدِّقِينَ بِهِ، يُقَالُ حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ: إِذَا أَطَافُوا بِهِ، وَ «مِنْ» مَزِيدَةٌ. قَالَهُ الْأَخْفَشُ، أَوْ لِلِابْتِدَاءِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الرَّائِيَ يَرَاهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَجُمْلَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِمْ مُسَبِّحِينَ لله متلبسين بِحَمْدِهِ، وَقِيلَ: مَعْنَى يُسَبِّحُونَ يُصَلُّونَ حَوْلَ الْعَرْشِ شُكْرًا لِرَبِّهِمْ، وَالْحَافِّينَ: جَمْعُ حَافٍّ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: لَا وَاحِدَ لَهُ إِذْ لَا يَقَعُ لَهُمْ هَذَا الِاسْمُ إِلَّا مُجْتَمِعِينَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ أَيْ: بَيْنَ الْعِبَادِ بِإِدْخَالِ بَعْضِهِمُ الْجَنَّةَ وَبَعْضِهِمُ النَّارَ، وَقِيلَ: بَيْنَ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ جِيءَ بِهِمْ مَعَ الشُّهَدَاءِ وَبَيْنَ أُمَمِهِمْ بِالْحَقِّ، وَقِيلَ: بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ بِإِقَامَتِهِمْ فِي مَنَازِلِهِمْ عَلَى حَسَبِ دَرَجَاتِهِمْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الْقَائِلُونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَمِدُوا اللَّهَ عَلَى قَضَائِهِ بَيْنَهُمْ، وَبَيْنَ أَهْلِ النَّارِ بِالْحَقِّ، وَقِيلَ: الْقَائِلُونَ هُمُ الْمَلَائِكَةُ حَمِدُوا اللَّهَ تَعَالَى عَلَى عَدْلِهِ فِي الْحُكْمِ وَقَضَائِهِ بَيْنَ عِبَادِهِ بِالْحَقِّ.
«Amel edenlerin mükâfatı olan cennet ne güzeldir!» Bu, cennet ehlinin sözünün tamamındandır. Bir görüşe göre ise bu, Allah Sübhânehu'nun sözündendir. {وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ} “Melekleri de Arş'ın etrafını kuşatmış olarak [...] görürsün.” yani onu çepeçevre sarmış ve etrafında dönmüş vaziyette. Bir kimseyi çepeçevre kuşattıklarında «حَفَّ الْقَوْمُ بِفُلَانٍ» denir. "Min" (مِنْ) edatı Ahfeş'in dediğine göre zâiddir ya da ibtida (başlangıç) bildirir. Anlam şudur: Gören kimse onları o gün bu sıfat üzere görür. {يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ} “Rablerini hamd ile tesbih ederlerken” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani Allah'ı tesbih ediciler ve O'na hamd ediciler oldukları halde. Bir görüşe göre "tesbih ederler" ifadesinin anlamı, Rablerine şükür olarak Arş'ın etrafında namaz kılarlar demektir. Ahfeş'in belirttiğine göre "el-Hâffîn" (الْحَافِّينَ), "hâff" (حَافٍّ) kelimesinin çoğuludur. Ferrâ ise: «Bunun tekili yoktur; çünkü bu isim onlara ancak toplu halde bulunduklarında verilir» demiştir. {وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ} “Aralarında hak ile hüküm verilir” yani kulların arasında, bir kısmının cennete bir kısmının da cehenneme girdirilmesi suretiyle [hüküm verilir]. Bir görüşe göre: Şahitlerle birlikte getirilen nebiler ile onların ümmetleri arasında hak ile [hüküm verilir]. Bir diğer görüşe göre: Derecelerine göre konaklarına yerleştirilmeleri suretiyle melekler arasında [hüküm verilir]. Birinci görüş daha evladır. {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “ve: Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur denilir.” Bunu söyleyenler müminlerdir; kendileri ile cehennem ehli arasında hak ile hükmettiği için Allah'a hamdetmişlerdir. Bir görüşe göre de bunu söyleyenler meleklerdir; hükmündeki adaleti ve kulları arasında hak ile hüküm vermesi sebebiyle Allah Teâlâ'ya hamdetmişlerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَوَّلُ زُمْرَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، وَالَّذِينَ يَلُونَهُمْ عَلَى ضَوْءِ أَشَدِّ كَوْكَبٍ دُرِّيٍّ فِي السَّمَاءِ إِضَاءَةً» .
Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'nin hadisinden rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cennete girecek ilk zümre dolunay gecesindeki ay suretindedir; onların peşinden gelenler ise gökyüzündeki ışığı en şiddetli, en parlak yıldızın aydınlığı üzeredirler» buyurmuştur.
وَأَخْرَجَا وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «فِي الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةُ أَبْوَابٍ مِنْهَا بَابٌ يُسَمَّى بَابَ الرَّيَّانِ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا الصَّائِمُونَ» وَقَدْ وَرَدَ فِي كَوْنِ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ثَمَانِيَةَ أَبْوَابٍ أَحَادِيثُ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا.
Her ikisi (Buhârî ve Müslim) ve diğerleri Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennette sekiz kapı vardır. Onlardan bir kapı vardır ki ona Reyyân kapısı denir; oradan sadece oruç tutanlar girer.» Cennet kapılarının sekiz kapı olduğuna dair Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda hadisler vârid olmuştur.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ قَالَ: أَرْضَ الْجَنَّةِ. وأخرج هناد عن أبي العالية مثله.
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} kavli hakkında: «Cennet toprağı [demektir]» dediğini rivayet etmişlerdir. Hennâd da Ebü'l-Âliye'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir.