الْمُعَلَّمَةُ، مِنَ السُّومَةِ، وَهِيَ: الْعَلَامَةُ، أَيِ: الَّتِي يُجْعَلُ عَلَيْهَا عَلَامَةٌ لِتَتَمَيَّزَ عَنْ غَيْرِهَا. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: الْمُسَوَّمَةُ: الْمُرْسَلَةُ وَعَلَيْهَا رُكْبَانُهَا. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: الْبُلْقُ. وَالْأَنْعَامُ: هِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، فَإِذَا قُلْتَ نَعَمٌ فَهِيَ الْإِبِلُ خَاصَّةً قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَابْنُ كَيْسَانَ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:
işaretli [at] demektir; bu da 'alâmet' anlamına gelen 'sûme' (السُّومَة) kelimesinden gelir; yani başkalarından ayırt edilmesi için üzerine işaret konulan [at] demektir. İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: 'el-Müsevvüme' (الْمُسَوَّمَةُ): Üzerinde binicileri olduğu halde salıverilmiş olandır. İbn Keysân ise: 'Alaca atlar' demiştir. 'el-En'âm' (الْأَنْعَامُ) ise deve, sığır ve koyundur. 'Ne'am' (نَعَمٌ) dediğinde ise Ferrâ ve İbn Keysân'ın belirttiğine göre özellikle develer kastedilir; Hassan'ın şu sözü de bundandır:
وَكَانَتْ لَا يَزَالُ بِهَا أَنِيسُ ... خِلَالَ مُرُوجِهَا نَعَمٌ وَشَاءُ
Orada çayırları arasında bir insan, bir deve sürüsü ve koyunlar eksik olmazdı...
وَالْحَرْثُ: اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُحْرَثُ، وَهُوَ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ الْمَحْرُوثُ، يَقُولُ: حَرَثَ الرَّجُلُ حَرْثًا: إِذَا أَثَارَ الْأَرْضَ، فَيَقَعُ عَلَى الْأَرْضِ وَالزَّرْعِ. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ الْحَرْثُ: التَّفْتِيشُ. قَوْلُهُ: ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ: ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مَا يَتَمَتَّعُ بِهِ ثُمَّ يَذْهَبُ وَلَا يَبْقَى، وَفِيهِ تَزْهِيدٌ فِي الدُّنْيَا وَتَرْغِيبٌ في الآخرة. والمآب: المرجع آب يؤوب إِيَابًا: إِذَا رَجَعَ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
'el-Hars' (الْحَرْثُ): Ekilip biçilen her şeyin adıdır; ekilen şeye (mahrûs) isim olarak verilmiş bir masdardır. Kişi toprağı altüst edip sürdüğü zaman حَرَثَ الرَّجُلُ حَرْثًا derler; dolayısıyla hem toprağa hem de ekine ıtlak olunur. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: 'Hars', araştırıp incelemektir. { ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “İşte bunlar dünya hayatının geçici menfaatidir” sözü; yani bu zikredilenler kendisiyle faydalanılan, sonra da yok olup giden ve baki kalmayan şeylerdir, demektir. Bunda dünyaya karşı zahid kılma ve ahirete teşvik vardır. 'el-Meâb' (المآب) ise dönülecek yerdir; kişi geri döndüğü zaman آب يؤوب إِيَابًا denir; İmruülkays'ın şu sözü de bundandır:
وَقَدْ طَوَّفْتُ فِي الْآفَاقِ حَتَّى ... رَضِيتُ مِنَ الْغَنِيمَةِ بِالْإِيَابِ
Ufuklarda öylesine dolaştım ki / Sonunda ganimet yerine sadece sağ salim dönmeye razı oldum.
قوله: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ أَيْ: هَلْ أُخْبِرُكُمْ بِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ تِلْكَ الْمُسْتَلَذَّاتِ، وَإِبْهَامُ الْخَيْرِ لِلتَّفْخِيمِ، ثُمَّ بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ وَعِنْدَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ جَنَّاتٍ، وَهِيَ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهَا: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا، وَيَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ اللَّامُ بِخَيْرٍ. وَجَنَّاتٌ: خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: هُوَ جَنَّاتٌ، وَخَصَّ الْمُتَّقِينَ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَمَا بعده. قوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi?” sözü; yani size bu lezzetlerden sizin için daha hayırlı olanını haber vereyim mi? demektir. 'Hayır' kelimesinin müphem bırakılması [onun kadrini] yüceltmek (tefhîm) içindir. Ardından bunu: { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ } “Takva sahipleri için Rableri katında cennetler vardır” buyruğuyla açıklamıştır. { عِنْدَ } zarfı, { جَنَّاتٌ } kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir; { جَنَّاتٌ } ise mübtedadır ve haberi { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } ifadesidir. [‘Lillezîne’ başındaki] lâm harf-i cerrinin { بِخَيْرٍ } kelimesine mütallak (bağlı) olması da caizdir. [Bu takdirde] { جَنَّاتٌ }, takdiri 'O, cennetlerdir' (hüve cennâtün) şeklinde olan mukadder bir mübtedanın haberi olur. Takva sahiplerinin özellikle zikredilmesi, bundan asıl faydalanacak olanların onlar olmasındandır. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akan” ifadesinin ve devamının tefsiri daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğuna gelince:
الَّذِينَ يَقُولُونَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الَّذِينَ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَالصَّابِرِينَ وَمَا بَعْدَهُ: نَعْتٌ لِلْمَوْصُولِ عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ بَدَلًا، أَوْ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهِ خَبَرًا يَكُونُ الصَّابِرِينَ وَمَا بَعْدَهُ: مَنْصُوبَةً عَلَى الْمَدْحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الصَّبْرِ وَالصِّدْقِ وَالْقُنُوتِ. قَوْلُهُ: وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ هُمُ السَّائِلُونَ لِلْمَغْفِرَةِ بِالْأَسْحَارِ، وَقِيلَ: الْمُصَلُّونَ. وَالْأَسْحَارُ: جَمْعُ سَحَرٍ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَسُكُونِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مِنْ حِينِ يُدْبِرُ اللَّيْلُ إِلَى أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ، وَخَصَّ الْأَسْحَارَ لِأَنَّهَا مِنْ أَوْقَاتِ الْإِجَابَةِ.
{ الَّذِينَ يَقُولُونَ } “Onlar ki... derler” sözü { لِلَّذِينَ اتَّقَوْا } ifadesinden bedeldir veya mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani 'Onlar o kimselerdir ki' (hümülleziyne) demektir; yahut övgü (medih) üzere mansubdur. { الصَّابِرِينَ } “sabredenler” ve sonrası: Bedel olduğu takdirde ism-i mevsûlün sıfatıdır yahut medih üzere mansubdur; haber olduğu takdirde ise { الصَّابِرِينَ } ve sonrası medih üzere mansub olur. Sabır, sıdk ve kunûtun tefsiri daha önce geçmişti. { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenler” sözü: Seher vakitlerinde bağışlanma isteyen kimselerdir; namaz kılanlar olduğu da söylenmiştir. 'el-Eshâr' (الْأَسْحَارُ), ha harfinin fethası ve sükûnu ile 'seher' (سَحَر / سَحْر) kelimesinin çoğuludur. Zeccâc: 'Gecenin çekilmeye başladığı andan fecrin doğuşuna kadar olan vakittir' demiştir. Seher vakitlerinin tahsis edilmesi, duaların icabet vakitlerinden olması sebebiyledir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، لَمَّا نَزَلَتْ: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ قَالَ: الْآنَ يَا رَبِّ حِينَ زَيَّنْتَهَا لَنَا، فَنَزَلَتْ: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ بِلَفْظِ خَيْرٍ. انْتَهَى إلى قوله: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ فَبَكَى وَقَالَ: بَعْدَ مَاذَا، بَعْدَ مَاذَا، بَعْدَ مَا زَيَّنْتَهَا؟. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْقِنْطَارُ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ أُوقِيَّةٍ» . رَوَاهُ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الوراث عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْهُ. وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي بكر ابن أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بِهِ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ مَوْقُوفًا عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا أَصَحُّ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'dan nakletmiştir: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ } ayeti inince: 'Şimdi oldu ya Rabbi, mademki onları bize süsledin!' dedi; bunun üzerine: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ } ayeti indi. İbnü'l-Münzir de bunu ondan 'hayr' lafzıyla rivayet etmiştir. { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ } sözüne kadar gelince ağladı ve: 'Neden sonra? Neden sonra? Onu süslü gösterdikten sonra mı?' dedi. Ahmed ve İbn Mâce, Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: «Kantar, on iki bin ukıyye'dir» buyurdu. Bunu Ahmed, Abdussamed b. Abdilvâris - Hammâd - Âsım - Ebû Sâlih tarikiyle ondan rivayet etmiştir. İbn Mâce ise Ebû Bekr b. Ebî Şeybe - Abdussamed isnadıyla rivayet etmiştir. İbn Cerîr ise bunu Ebû Hureyre'ye mevkuf olarak rivayet etmiştir. İbn Kesîr: 'Bu daha sahihtir' demiştir.
وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ فَقَالَ: «الْقِنْطَارُ أَلْفُ أُوقِيَّةٍ» . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ أَلْفِ دِينَارٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، «الْقِنْطَارُ أَلْفُ أُوقِيَّةٍ وَمِائَتَا أُوقِيَّةٍ» . وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ قَوْلِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وأخرجه ابن جرير مِنْ قَوْلِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ، وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: الْقِنْطَارُ مِلْءُ مَسْكِ (جِلْدِ) الثَّوْرِ ذَهَبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: الْقِنْطَارُ سَبْعُونَ أَلْفًا، وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ.
Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; Enes'ten şöyle dediği nakledilmiştir: Resûlullah ﷺ'e yığılmış kantar hakkında soruldu, o da: «Kantar, bin ukıyyedir» buyurdu. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh de ondan merfû olarak 'bin dinardır' lafzıyla rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: «Kantar, bin iki yüz ukıyyedir» buyurdu. Bunu Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Muâz b. Cebel'in sözü olarak rivayet etmiştir; İbn Cerîr İbn Ömer'in sözü olarak; Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Beyhakî Ebû Hureyre'nin sözü olarak; İbn Cerîr ve Beyhakî İbn Abbâs'ın sözü olarak rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Kantar, bir öküz derisi dolusu altındır.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Ömer'den: 'Kantar, yetmiş bindir' dediğini rivayet etmiştir; Abd b. Humeyd de Mücâhid'den böyle rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: الْقِنْطَارُ ثَمَانُونَ أَلْفًا. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَبِي صَالِحٍ قَالَ: الْقِنْطَارُ مِائَةُ رَطْلٍ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: الْقِنْطَارُ خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفَ مثقال، والمثال أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ قِيرَاطًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: هُوَ الْمَالُ الْكَثِيرُ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ.
Yine Saîd b. el-Müseyyeb'den: 'Kantar seksen bindir' dediğini rivayet etmiştir. Yine Ebû Sâlih'ten: 'Kantar yüz rıtıldır' dediğini rivayet etmiştir; bunu Katâde'den de rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Ca'fer'den: 'Kantar on beş bin miskaldir, miskal de yirmi dört kıratdır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan: 'O, altın ve gümüşten çok miktardaki maldır' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنِ الرَّبِيعِ. وَأَخْرَجَ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّ الْمُقَنْطَرَةَ: الْمَضْرُوبَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ قَالَ: الرَّاعِيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: هِيَ الرَّاعِيَةُ وَالْمُطَهَّمَةُ الْحِسَانُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هِيَ الْمُطَهَّمَةُ الْحِسَانُ. وَأَخْرَجَا عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: تَسْوِيمُهَا: حُسْنُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ: الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ الْغِرَّةُ وَالتَّحْجِيلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: الصَّابِرِينَ قَالَ: قَوْمٌ صَبَرُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَصَبَرُوا عَنْ محارمه، وَالصَّادِقِينَ: قَوْمٌ صَدَقَتْ نِيَّاتُهُمْ، وَاسْتَقَامَتْ قُلُوبُهُمْ وَأَلْسِنَتُهُمْ، وَصَدَقُوا في السرّ والعلانية، وَالْقانِتِينَ هم المطيعون وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ أَهْلُ الصَّلَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ
Bunu Rebî'den de rivayet etmiştir. Süddî'den de 'el-mukantara'nın: 'basılmış (darbedilmiş para)' olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } hakkında: 'Otlakta otlayan [atlar]' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir de ondan Mücâhid tarikiyle bunu rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan: 'Onlar otlatılan ve güzel endamlı atlardır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: 'Onlar güzel endamlı atlardır' dediğini rivayet etmiştir. İkisi İkrime'den: 'Onların tesvîmi (müsevvüme olması), güzelliğidir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim: '{ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } alnında beyazlık (akıtma) ve ayaklarında beyazlık (seki) bulunan atlardır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den { الصَّابِرِينَ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar Allah'a itaatte sabreden ve O'nun haramlarından sakınan bir topluluktur. { وَالصَّادِقِينَ } niyetleri dosdoğru olan, kalpleri ve dilleri istikamet üzere bulunan, gizlide ve açıkta sadakat gösteren bir topluluktur. { وَالْقانِتِينَ } itaatkâr olanlardır; { وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } ise namaz ehlidir.' İbn Ebî Hâtim
عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ صَلَاةَ الصُّبْحِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَسْتَغْفِرَ بِالْأَسْحَارِ سَبْعِينَ مَرَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ سَعِيدٍ الْجَرِيرِيِّ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ دَاوُدَ ﵇ سَأَلَ جِبْرِيلَ فَقَالَ: يَا جِبْرِيلُ! أَيُّ اللَّيْلِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: يَا دَاوُدُ! مَا أَدْرِي إِلَّا أَنَّ الْعَرْشَ يَهْتَزُّ فِي السَّحَرِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَنْزِلُ اللَّهُ ﵎ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا حَتَّى يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الْآخَرِ، فَيَقُولُ: هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأُعْطِيَهُ؟ هَلْ مِنْ دَاعٍ فَأَسْتَجِيبَ لَهُ؟ هَلْ مِنْ مستغفر فأغفر له؟» .
Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe şöyle demiştir: 'Onlar sabah namazına iştirak eden kimselerdir.' İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Resûlullah ﷺ bize seher vakitlerinde yetmiş defa istiğfar etmemizi emretti.' İbn Cerîr ve ez-Zühd'de Ahmed, Saîd el-Cerîrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Dâvûd aleyhisselâm Cebrâîl'e sorup: 'Ey Cebrâîl! Gecenin hangi vakti daha faziletlidir?' dedi. O da: 'Ey Dâvûd! Arş'ın seher vaktinde titrediğinden başka bir şey bilmiyorum' dedi. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda bir grup sahabeden Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğu sabit olmuştur: «Allah tebâreke ve teâlâ her gece, gecenin son üçte biri kalıncaya kadar dünya semasına iner ve şöyle buyurur: Bir şey isteyen yok mu ona vereyim? Dua eden yok mu ona icabet edeyim? Bağışlanma dileyen yok mu onu bağışlayayım?»
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨ الى ٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 18-20]
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩) فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠)
{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨) إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩) فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠) } “Allah, melekler ve ilim sahipleri adaleti ayakta tutarak O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etmiştir. O'ndan başka ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir. (18) Şüphesiz Allah katında din İslam'dır. Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki haset ve azgınlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir. (19) Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da.' Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'Siz de teslim oldunuz mu?' de. Eğer teslim olurlarsa doğru yolu bulmuş olurlar; yüz çevirirlerse, sana düşen ancak tebliğ etmektir. Allah kullarını hakkıyla görendir. (20)”
قَوْلُهُ: شَهِدَ اللَّهُ أَيْ: بَيَّنَ وَأَعْلَمَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الشَّاهِدُ: هو الذين يعلم الشيء ويبينه، فقد دلنا الله عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ بِمَا خَلَقَ وَبَيَّنَ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: شَهِدَ اللَّهُ بِمَعْنَى: قَضَى، أَيْ: أَعْلَمَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:
O'nun: { شَهِدَ اللَّهُ } “Allah şahitlik etti” sözü; yani açıkladı ve bildirdi demektir. Zeccâc: 'Şahit (şâhid), bir şeyi bilen ve onu açıklayan kimsedir; nitekim Allah yarattıkları ve açıkladığı şeylerle birliğine bize delil getirmiştir' demiştir. Ebû Ubeyde ise: { شَهِدَ اللَّهُ } hükmetti, yani bildirdi manasındadır, demiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir:
وَهَذَا مَرْدُودٌ مِنْ جِهَاتٍ، وَقِيلَ: إِنَّهَا شَبَّهَتْ دَلَالَتَهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ بِأَفْعَالِهِ، ووحيه بشهادة الشاهد في كونها مبينة. وَقَوْلُهُ: أَنَّهُ، بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَيْ: بِأَنَّهُ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْبَاءُ، كَمَا فِي: أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ، أَيْ:
'Bu [görüş] pek çok yönden reddedilmiştir.' Şöyle de denilmiştir: Allah'ın fiilleri ve vahyi ile birliğine olan delaleti, açıklayıcı olması yönünden bir şahidin şahitliğine benzetilmiştir. O'nun: { أَنَّهُ } sözü hemzenin fethasıyladır. Müberred şöyle demiştir: Yani 'bi-ennehû' (بِأَنَّهُ) takdirindedir, sonra 'bâ' harfi hazfedilmiştir; tıpkı 'Sana hayrı emrettim' (أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ) yani
بِالْخَيْرِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «إِنَّهُ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، بِتَضْمِينِ شَهِدَ مَعْنَى قَالَ. وَقَرَأَ أَبُو الْمُهَلَّبِ: شُهَداءَ لِلَّهِ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الصَّابِرِينَ وَمَا بَعْدَهُ، أَوْ عَلَى الْمَدْحِ وَالْمَلائِكَةُ عَطْفٌ عَلَى الِاسْمِ الشَّرِيفِ، وَشَهَادَتُهُمْ: إِقْرَارُهُمْ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: وَأُولُوا الْعِلْمِ مَعْطُوفٌ أَيْضًا عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَشَهَادَتُهُمْ:
'hayır ile' (bi'l-hayri) ifadesinde olduğu gibi. İbn Abbâs ise 'şehide' fiiline 'kâle' (dedi) anlamı yükleyerek hemzenin kesrasıyla «إِنَّهُ» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Mühelleb ise { الصَّابِرِينَ } ve sonrasından hâl olmak üzere veya medih üzere nasb ile «شُهَداءَ لِلَّهِ» şeklinde okumuştur. { وَالْمَلائِكَةُ } lafzı İsm-i Şerif'e (Allah lafzına) atfedilmiştir; meleklerin şahitliği ise Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığını ikrar etmeleridir. O'nun: { وَأُولُوا الْعِلْمِ } sözü de aynı şekilde öncesine matuftur ve onların şahitliği:
بِمَعْنَى الْإِيمَانِ مِنْهُمْ، وَمَا يَقَعُ مِنَ الْبَيَانِ لِلنَّاسِ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، وَعَلَى هَذَا لَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ الشَّهَادَةِ عَلَى مَعْنًى يَشْمَلُ شَهَادَةَ اللَّهِ، وَشَهَادَةَ الْمَلَائِكَةِ، وَأُولِي الْعِلْمِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي: أُولِي الْعِلْمِ هَؤُلَاءِ، مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَقِيلَ: الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، قَالَهُ ابْنُ كَيْسَانَ وَقِيلَ: مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ وَقِيلَ:
onların imanı ve dilleriyle insanlara yaptıkları açıklama manasındadır. Buna göre şahitlik [kavramını], Allah'ın şahitliğini, meleklerin ve ilim sahiplerinin şahitliğini kapsayan ortak bir anlama hamletmek gerekir. Buradaki 'ilim sahipleri'nin kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Onların peygamberler olduğu söylenmiştir; İbn Keysân'ın belirttiğine göre Muhacirler ve Ensar olduğu söylenmiştir; Mukâtil'in belirttiğine göre Ehl-i Kitap'tan iman edenler olduğu söylenmiştir ve denilmiştir ki:
الْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ، قَالَهُ السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ، وَهُوَ الْحَقُّ، إِذْ لَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ. وَفِي ذَلِكَ فضيلة لأهل العلم جليلة، ومنقبة نبيلة لقرنهم بِاسْمِهِ وَاسْمِ مَلَائِكَتِهِ، وَالْمُرَادُ بِأُولِي الْعِلْمِ هُنَا: عُلَمَاءُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَمَا يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى مَعْرِفَتِهِمَا، إِذْ لَا اعْتِدَادَ بِعِلْمٍ لَا مَدْخَلَ لَهُ فِي الْعِلْمِ الَّذِي اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابُ الْعَزِيزُ وَالسُّنَّةُ الْمُطَهَّرَةُ.
Bütün müminlerdir; bunu Süddî ve Kelbî söylemiştir ve doğru olan da budur, zira tahsis etmenin hiçbir gerekçesi yoktur. Bunda ilim ehli için pek yüce bir fazilet, isimlerinin Allah'ın ve meleklerinin ismiyle birlikte anılmasından ötürü çok şerefli bir menkıbe vardır. Burada 'ilim sahipleri'nden maksat: Kitap ve Sünnet âlimleri ile bu ikisini bilmeye vesile olan ilimlerin sahipleridir; zira yüce Kitap ve tertemiz Sünnet'in ihtiva ettiği ilme bir dahli bulunmayan hiçbir ilme itibar edilmez.
وَقَوْلُهُ: قائِماً بِالْقِسْطِ: أَيِ الْعَدْلِ، أَيْ: قَائِمًا بِالْعَدْلِ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِ أَوْ مُقِيمًا لَهُ، وَانْتِصَابُ قَائِمًا:
O'nun: { قائِماً بِالْقِسْطِ } sözü: Yani adaletle; bütün işlerinde adaleti ayakta tutan veya onu ikame eden demektir. 'Kâimen' kelimesinin mansub oluşu:
عَلَى الْحَالِ مِنَ الِاسْمِ الشَّرِيفِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهَا حال مؤكدة كقوله: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً وَجَازَ إِفْرَادُهُ سُبْحَانَهُ بِذَلِكَ دُونَ مَا هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَأُولِي الْعِلْمِ لِعَدَمِ اللبس وقيل: إنه منصوب على
ism-i şerîften (Allah lafzından) hâl olması sebebiyledir. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Bu, O'nun: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “Oysa o, kendilerindekini tasdik eden bir haktır” kavlinde olduğu gibi hâl-i müekkidedir (anlamı pekiştiren bir hâldir). Herhangi bir karışıklığa mahal bulunmadığı için, melekler ve ilim sahipleri gibi O'na matuf olanlar hariç tutularak bununla sadece Sübhânehu'nun tek kılınması caiz olmuştur. Bir görüşe göre de onun şu sebeple mansub olduğu söylenmiştir:
الْمَدْحِ وَقِيلَ: إِنَّهُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ: إِلهَ أَيْ: لَا إِلَهَ قَائِمًا بِالْقِسْطِ إِلَّا هُوَ، أَوْ هُوَ حَالٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا هُوَ وَالْعَامِلُ فِيهِ مَعْنَى الْجُمْلَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْقَطْعِ، لِأَنَّ أَصْلَهُ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، فَلَمَّا قطعت نصب كقوله: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: الْقَائِمُ بِالْقِسْطِ. وَقَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ تَكْرِيرٌ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ كَالدَّعْوَى، وَالْأَخِيرَةُ كَالْحُكْمِ.
medih üzere mansubdur; veya O'nun { إِلهَ } sözünün sıfatıdır; yani 'O'ndan başka adaleti ayakta tutan hiçbir ilah yoktur' demektir. Yahut { إِلَّا هُوَ } ifadesinden hâldir ve bundaki amil cümlenin anlamıdır. Ferrâ şöyle demiştir: O 'kat' (kesme) üzere mansubdur; çünkü aslı harf-i tarifliydi (el-Kâim), 'el' takısı kesilince mansub oldu; tıpkı O'nun: { وَلَهُ الدِّينُ واصِباً } kavlinde olduğu gibi. Abdullah b. Mes'ûd'un «الْقَائِمُ بِالْقِسْطِ» kıraati de buna delalet eder. O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } sözü, pekiştirme (tekit) amacıyla yapılmış bir tekrardır. Denilmiştir ki: { أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } sözü dava (iddia) gibi, sonuncusu ise hüküm gibidir.
وَقَالَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ: الْأُولَى: وَصْفٌ وَتَوْحِيدٌ، وَالثَّانِيَةُ: رَسْمٌ وَتَعْلِيمٌ. وَقَوْلُهُ: الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ مُرْتَفِعَانِ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنَ الضَّمِيرِ، أَوِ الْوَصْفِيَّةِ لِفَاعِلِ شَهِدَ، لِتَقْرِيرِ مَعْنَى الْوَحْدَانِيَّةِ. قَوْلُهُ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ. قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِكَسْرِ إِنَّ، عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ مُسْتَأْنَفَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَقُرِئَ: بِفَتْحِ أَنَّ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: أَنْصِبُهُمَا جَمِيعًا يَعْنِي قَوْلَهُ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ وَقَوْلَهُ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ بِمَعْنَى شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ كَذَا وَأَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ. قَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّ الثَّانِيَةَ بَدَلٌ مِنَ الْأُولَى. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ هُنَا بِمَعْنَى الْإِيمَانِ وَإِنْ كَانَا فِي الْأَصْلِ مُتَغَايِرَيْنِ، كَمَا فِي حَدِيثِ جِبْرِيلَ الَّذِي بَيَّنَ فِيهِ النبي ﷺ مَعْنَى الْإِسْلَامِ، وَمَعْنَى الْإِيمَانِ، وَصَدَّقَهُ جِبْرِيلُ، وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَلَكِنَّهُ قَدْ يُسَمَّى كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِاسْمِ الْآخَرِ، وَقَدْ وَرَدَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. قَوْلُهُ: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فِيهِ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ اخْتِلَافَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَانَ لِمُجَرَّدِ الْبَغْيِ بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا بِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الدُّخُولُ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ كُتُبُهُمُ الْمُنَزَّلَةُ إِلَيْهِمْ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالْمَعْنَى: مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بَغْيًا بَيْنَهُمْ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْخِلَافِ الْوَاقِعِ بَيْنَهُمْ: هُوَ خِلَافُهُمْ فِي كون نبينا ﷺ نَبِيًّا أَمْ لَا؟ وَقِيلَ: اخْتِلَافُهُمْ فِي نُبُوَّةِ عِيسَى وَقِيلَ:
Câfer es-Sâdık şöyle demiştir: Birincisi bir vasıf ve tevhiddir, ikincisi ise bir tanzim ve talimdir (öğretidir). O'nun: { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } sözü, teklik anlamını pekiştirmek amacıyla zamirden bedel yahut 'şehide' fiilinin failine sıfat olarak merfûdur. O'nun: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } sözü: Cumhur bunu 'inne'nin kesrasıyla okumuştur; buna göre cümle, ilk cümleyi pekiştiren müstakil yeni bir cümledir (istînâfiye). Hemzenin fethasıyla «أَنَّ» şeklinde de okunmuştur. Kisâî şöyle demiştir: 'İkisini birden mansub yaparım'; yani O'nun: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ } kavli ile { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } kavlini, 'Allah böyle olduğuna ve Allah katında dinin İslam olduğuna şahitlik etti' anlamında kabul ederim. İbn Keysân ise: 'İkincisi birincisinden bedeldir' demiştir. Cumhur, her ne kadar asılları itibarıyla birbirlerinden farklı olsalar da buradaki İslam'ın iman anlamına geldiği görüşüne varmıştır; nitekim Cibrîl hadisinde Peygamber ﷺ İslam'ın ve imanın anlamını açıklamış, Cibrîl de onu doğrulamıştır ve bu hadis Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda yer almaktadır; fakat bunlardan her biri diğerinin ismiyle anılabilmektedir ve bu husus Kitap ve Sünnet'te vuku bulmuştur. O'nun: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } sözü: Yahudi ve Hristiyanların ihtilafının, kendilerine indirilen kitapların ihtiva ettiği esaslar doğrultusunda İslam dinine girmelerinin farz olduğunu bildikten sonra sırf azgınlık ve hasetten kaynaklandığını haber vermektedir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Cümlede takdim ve tehir vardır; manası şudur: Kendilerine kitap verilenler, aralarındaki azgınlık ve haset yüzünden ancak kendilerine ilim geldikten sonra ihtilaf ettiler.' Aralarında meydana gelen bu ihtilaftan maksat: Peygamberimiz ﷺ'in peygamber olup olmadığı konusundaki ihtilaflarıdır; İsa'nın peygamberliği konusundaki ihtilafları olduğu söylenmiştir; ve denilmiştir ki:
اخْتِلَافُهُمْ فِي ذَاتِ بَيْنِهِمْ، حتى قالت اليهود: ليس النصارى على شيء، وقالت النصارى: ليس الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ أَيْ: بِالْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ فَيُجَازِيهِ، وَيُعَاقِبُهُ عَلَى كُفْرِهِ بِآيَاتِهِ، وَالْإِظْهَارُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ، مَعَ كَوْنِهِ مَقَامَ الْإِضْمَارِ:
kendi aralarındaki ihtilaftır; öyle ki Yahudiler 'Hristiyanlar hiçbir hakikat üzere değildir' demiş, Hristiyanlar da 'Yahudiler hiçbir hakikat üzere değildir' demiştir. O'nun: { وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ } “Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse” yani Allah katında dinin İslam olduğuna delalet eden ayetleri [inkâr ederse], { فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “şüphesiz Allah hesabı pek çabuk görendir”; dolayısıyla onu cezalandırır ve O'nun ayetlerini inkâr etmesi sebebiyle azaba uğratır. Zamir makamı olmasına rağmen O'nun: { فَإِنَّ اللَّهَ } sözünde açık ismin zikredilmesi (izhâr):
لِلتَّهْوِيلِ عَلَيْهِمْ وَالتَّهْدِيدِ لَهُمْ. قَوْلُهُ: فَإِنْ حَاجُّوكَ أَيْ: جَادَلُوكَ بِالشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ وَالْأَقْوَالِ الْمُحَرَّفَةِ، فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ أَيْ: أَخْلَصْتُ ذَاتِي لِلَّهِ، وَعَبَّرَ بِالْوَجْهِ عَنْ سَائِرِ الذَّاتِ لِكَوْنِهِ أَشْرَفَ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ، وَأَجْمَعَهَا لِلْحَوَاسِّ، وَقِيلَ: الْوَجْهُ هُنَا: بِمَعْنَى الْقَصْدِ. وَقَوْلُهُ: وَمَنِ اتَّبَعَنِ عَطْفٌ عَلَى فَاعِلِ أَسْلَمْتُ، وَجَازَ لِلْفَصْلِ، وَأَثْبَتَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ الْيَاءَ فِي: اتَّبَعَنِ، عَلَى الْأَصْلِ وَحَذَفَهَا الْآخَرُونَ اتِّبَاعًا لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ بِمَعْنَى: مَعَ، وَالْمُرَادُ بِالْأُمِّيِّينَ هُنَا: مشركو العرب. وقوله:
onları dehşete düşürmek ve tehdit etmek içindir. O'nun: { فَإِنْ حَاجُّوكَ } sözü; yani bâtıl şüphelerle ve tahrif edilmiş sözlerle seninle tartışırlarsa, { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “De ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim'” yani zatımı sırf Allah'a has kıldım, demektir. İnsanın en şerefli organı ve duyuları kendisinde toplayan uzuv olması sebebiyle tüm zat 'yüz' (vech) ile ifade edilmiştir; buradaki 'vech'in kast (yöneliş) manasında olduğu da söylenmiştir. O'nun: { وَمَنِ اتَّبَعَنِ } sözü { أَسْلَمْتُ } fiilinin failine matuftur; araya fasıla girdiği için caiz olmuştur. Nâfi, Ebû Amr ve Ya'kûb { اتَّبَعَنِ } kelimesindeki 'yâ' harfini aslına uygun olarak sabit kılmışlar; diğerleri ise mushafın hattına uyarak hazfetmişlerdir. 'Vâv'ın 'beraber' (ma'a) anlamında olması da mümkündür. Buradaki 'ümmîler'den maksat: Müşrik Araplardır. O'nun:
أَأَسْلَمْتُمْ استفهام تقرير يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ، أَيْ: أَسْلِمُوا، كَذَا قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
{ أَأَسْلَمْتُمْ } “Siz de teslim oldunuz mu?” sözü, emir içeren bir istifhâm-ı takrîrîdir (onaylatma sorusu); yani 'Müslüman olun' demektir. İbn Cerîr ve başkaları böyle söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir:
أَأَسْلَمْتُمْ تَهْدِيدٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ قَدْ أَتَاكُمْ مِنَ الْبَرَاهِينِ مَا يُوجِبُ الإسلام، فهل عملتم بِمُوجِبِ ذَلِكَ أَمْ لَا؟ تَبْكِيتًا لَهُمْ وَتَصْغِيرًا لِشَأْنِهِمْ فِي الْإِنْصَافِ وَقَبُولِ الْحَقِّ. وَقَوْلُهُ: فَقَدِ اهْتَدَوْا أَيْ: ظَفِرُوا بِالْهِدَايَةِ الَّتِي هِيَ الْحَظُّ الْأَكْبَرُ، وَفَازُوا بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ: أَعْرَضُوا عَنْ قَبُولِ الْحُجَّةِ وَلَمْ يَعْمَلُوا بِمُوجِبِهَا: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ أَيْ: فَإِنَّمَا عَلَيْكَ أَنْ تُبْلِغَهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ، وَلَسْتَ عَلَيْهِمْ بمسيطر، فلا
{ أَأَسْلَمْتُمْ } [ifadesi] bir tehdittir. Anlamı şudur: Size İslâm'ı gerekli kılan deliller gelmiştir; peki bunun gereğince amel ettiniz mi, etmediniz mi? [Bu ifade], onları susturmak ve hakkı kabul etme ile insaf konusundaki durumlarını küçümsemek içindir. O'nun: { فَقَدِ اهْتَدَوْا } “şüphesiz doğru yolu bulmuşlardır” sözü; yani en büyük pay olan hidayete kavuşmuşlar, dünya ve ahiret hayrını kazanmışlardır, demektir. { وَإِنْ تَوَلَّوْا } “Şayet yüz çevirirlerse” [ifadesi]; yani hücceti kabul etmekten yüz çevirir ve gereğince amel etmezlerse [bilsinler ki], { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “sana düşen ancak tebliğdir”; yani sana düşen ancak sana indirileni onlara tebliğ etmendir; sen onların üzerinde bir zorba değilsin; dolayısıyla
تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ، وَالْبَلَاغُ: مَصْدَرٌ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ فِيهِ وَعْدٌ وَوَعِيدٌ، لِتَضَمُّنِهِ أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ.
onlar için canını sıkıp üzülme; 'el-Belâğ' masdardır. O'nun: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir” sözünde, onların bütün hâllerini bildiğini içermesi sebebiyle bir vaat ve bir tehdit vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: قائِماً بِالْقِسْطِ قَالَ: بِالْعَدْلِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan { قائِماً بِالْقِسْطِ } kavli hakkında: 'Adaletle' dediğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan da aynısını rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
الْإِسْلَامُ: شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَالْإِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَهُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي شَرَعَ لِنَفْسِهِ، وَبَعَثَ بِهِ رُسُلَهُ، وَدَلَّ عَلَيْهِ أَوْلِيَاءَهُ، لَا يَقْبَلُ غَيْرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ رَسُولًا إِلَّا بِالْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانَ حَوْلَ الْبَيْتِ سِتُّونَ وَثَلَاثُمِائَةِ صَنَمٍ، لِكُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ صَنَمٌ أَوْ صَنَمَانِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْآيَةَ، فَأَصْبَحَتِ الْأَصْنَامُ كُلُّهَا قَدْ خَرَّتْ سُجَّدًا لِلْكَعْبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ السُّنِّيِّ فِي عَمَلِ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، وَأَبُو مَنْصُورٍ الشَّحَامِيُّ فِي الْأَرْبَعِينَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ، وَآيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَالْآيَتَيْنِ مِنْ آلِ عِمْرَانَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ- إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وقُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ إِلَى قَوْلِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ هُنَّ مُعَلَّقَاتٌ بِالْعَرْشِ مَا بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ، يَقُلْنَ يَا رَبِّ تَهَبَّطْنَا إِلَى أَرْضِكَ وَإِلَى مَنْ يَعْصِيكَ؟ قَالَ اللَّهُ: إِنِّي حَلَفْتُ لَا يَقْرَؤُكُنَّ أَحَدٌ مِنْ عِبَادِي دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا جَعَلْتُ الْجَنَّةَ مَأْوَاهُ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُ، وَإِلَّا أَسْكَنْتُهُ حَظِيرَةَ الْقُدُسِ، وَإِلَّا نَظَرْتُ إِلَيْهِ بِعَيْنِي الْمَكْنُونَةِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ نَظْرَةً، وَإِلَّا قَضَيْتُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ حَاجَةً أَدْنَاهَا الْمَغْفِرَةُ، وَإِلَّا أَعَذْتُهُ مِنْ كُلِّ عَدُّوٍ وَنَصَرْتُهُ مِنْهُ» . وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وفيه: «لا يتلو كنّ عَبْدٌ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ إِلَّا غَفَرْتُ لَهُ مَا كَانَ مِنْهُ، وَأَسْكَنْتُهُ جَنَّةَ الْفِرْدَوْسِ، وَنَظَرْتُ إِلَيْهِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً، وَقَضَيْتُ لَهُ سَبْعِينَ حَاجَةً أَدْنَاهَا الْمَغْفِرَةُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ السُّنِّيِّ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِعَرَفَةَ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ:
'İslam: Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmek ve Allah katından gelenleri ikrar etmektir. O, Allah'ın kendisi için meşru kıldığı, peygamberlerini kendisiyle gönderdiği ve dostlarına rehber kıldığı dinidir; O bundan başkasını kabul etmez.' İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah her peygamberi mutlaka İslam ile göndermiştir.' Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı, Arap kabilelerinden her bir kabilenin bir veya iki putu bulunuyordu. Bunun üzerine Allah: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ayetini indirdi; sabah olduğunda putların tamamı Kâbe'ye secde eder vaziyette yere serilmişti. İbnü's-Sünnî Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de, Ebû Mansûr eş-Şahhâmî el-Erbaîn'de Ali'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «Fâtiha Suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Âl-i İmrân'dan iki ayet: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ- إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } ile { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } ayetinden { بِغَيْرِ حِسابٍ } kavline kadar olan ayetler Arş'a asılıdırlar; onlarla Allah arasında hiçbir perde yoktur. Derler ki: 'Ey Rabbimiz! Bizi yeryüzüne ve Sana isyan edenlerin yanına mı indiriyorsun?' Allah şöyle buyurur: 'Yemin olsun ki kullarımdan biri her namazın peşinden sizi okursa, hali ne olursa olsun cenneti onun barınağı kılarım; onu Hazîratü'l-Kuds'e yerleştiririm; ona her gün gizli nazarım ile yetmiş defa bakarım; her gün onun en düşüğü bağışlanmak olan yetmiş ihtiyacını gideririm; onu her düşmandan korur ve ona karşı kendisine yardım ederim.'» Deylemî, Müsnedü'l-Firdevs'te Ebû Eyyûb el-Ensârî'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir; onda şu fazlalık vardır: «Hangi kul her farz namazın peşinden bunları okursa, hali ne olursa olsun onu bağışlarım, onu Firdevs cennetine yerleştiririm, ona her gün yetmiş defa bakarım ve en düşüğü bağışlanma olmak üzere onun yetmiş ihtiyacını gideririm.» Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbnü's-Sünnî, Zübeyr b. el-Avvâm'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ'i Arafat'ta iken şu ayeti okurken işittim:
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ فَقَالَ:
{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Allah, melekler ve adaleti gözeten ilim sahipleri, O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etti. O'ndan başka ilah yoktur; O Azîz'dir, Hakîm'dir.” [Resûlullah ﷺ ayetin ardından] şöyle buyurdu:
وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدِينَ» وَلَفْظُ الطَّبَرَانِيِّ: «وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَضَعَّفَهُ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ غَالِبٍ الْقَطَّانِ قَالَ: أَتَيْتُ الْكُوفَةَ فِي تجارة فنزلت قريبا من الأعمش، فلما كان ليلة أردت أن أنحدر قام فتهجد من الليل فَمَرَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ فَقَالَ: وَأَنَا أَشْهَدُ بِمَا شَهِدَ بِهِ اللَّهُ، وَأَسْتَوْدِعُ اللَّهَ هَذِهِ الشَّهَادَةَ وَهِيَ لِي وَدِيعَةٌ عِنْدَ اللَّهِ، قَالَهَا مِرَارًا، فَقُلْتُ: لَقَدْ سَمِعَ فِيهَا شَيْئًا فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
«Ben de buna şahitlik edenlerdenim!» Taberânî'nin lafzı ise şöyledir: «Ben de şahitlik ederim ki Sen'den başka ilah yoktur; Sen Azîz'sin, Hakîm'sin!» İbn Adî, et-Taberânî el-Evsat'ta, el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da —ve bu rivayeti zayıf saymıştır—, el-Hatîb Târîh'inde ve İbnü'n-Neccâr, Gâlib el-Kattân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ticaret için Kûfe'ye geldim ve A'meş'in yakınına konakladım. [Memleketime] dönmek istediğim gece, o kalkıp gecenin bir vaktinde teheccüd kıldı ve { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah, O'ndan başka ilah olmadığına şahitlik etti...” ayetinden { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” kavline kadar olan kısmı okudu ve şöyle dedi: «Allah'ın şahitlik ettiğine ben de şahitlik ederim ve bu şehadeti Allah'a emanet ederim; o, Allah katında benim için bir emanettir.» Bunu defalarca söyledi. Bunun üzerine kendi kendime: 'Muhakkak ki bu hususta bir şey işitmiş olmalı' dedim ve ona sordum. O da şöyle dedi: Bana Ebû Vâil, Abdullah'tan [İbn Mes'ûd] rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:
«يُجَاءُ بِصَاحِبِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ اللَّهُ: عَبْدِي عَهِدَ إِلَيَّ وَأَنَا أَحَقُّ مَنْ وَفَّى بِالْعَهْدِ أَدْخِلُوا عَبْدِيَ الْجَنَّةَ» .
«Kıyamet günü bunun sahibi getirilir ve Allah şöyle buyurur: Kulum Bana bir ahitte bulundu; Ben ahdi yerine getirmeye en layık olanım, kulumu cennete koyun!»»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ قَالَ: بَنُو إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: بَغْياً بَيْنَهُمْ يَقُولُ: بَغْيًا عَلَى الدُّنْيَا وَطَلَبِ مُلْكِهَا وَسُلْطَانِهَا، فَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَلَى الدُّنْيَا مِنْ بَعْدِ مَا كَانُوا عُلَمَاءَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ حَاجُّوكَ قَالَ: إِنْ حَاجَّكَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ.
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } kavli hakkında: 'İsrailoğullarıdır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den { بَغْياً بَيْنَهُمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Dünyaya düşkünlük, onun mülkünü ve saltanatını talep etmek sebebiyle bir azgınlıktır; böylece insanların âlimleri iken dünya uğruna birbirlerini öldürdüler.' İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan { فَإِنْ حَاجُّوكَ } kavli hakkında: 'Yahudi ve Hristiyanlar seninle tartışırlarsa' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc'den benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ قَالَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْأُمِّيِّينَ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ لَا يكتبون.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } kavli hakkında: 'Yahudiler ve Hristiyanlardır'; { وَالْأُمِّيِّينَ } kavli hakkında ise: 'Onlar okuma yazma bilmeyenlerdir' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢١ الى ٢٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 21-25]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٥) } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenlere, haksız yere peygamberleri öldürenlere ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere acı bir azabı müjdele! (21) İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiş kimselerdir. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (22) Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hükmetmesi için Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor. (23) Bu, onların: 'Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır' demelerindendir. Uydurageldikleri şeyler onları dinlerinde yanıltmıştır. (24) Peki, gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız ve hiç kimseye haksızlık edilmeden herkese kazandığı eksiksiz ödendiği zaman halleri nice olur? (25)”
قَوْلُهُ: بِآياتِ اللَّهِ ظَاهِرُهُ: عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ آيَةٍ وَآيَةٍ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ يَعْنِي: الْيَهُودَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ أَيْ: بِالْعَدْلِ. وَهُمُ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: كَانَ نَاسٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ جَاءَهُمُ النَّبِيُّونَ، فَدَعَوْهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَقَتَلُوهُمْ، فَقَامَ أُنَاسٌ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَمَرُوهُمْ بِالْإِسْلَامِ، فَقَتَلُوهُمْ. فَفِيهِمْ نَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقَوْلُهُ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ خبر إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ إِلَخْ، وَدَخَلَتْهُ الْفَاءُ لِتَضَمُّنِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ النَّحْوِ: إِلَى أَنَّ الْخَبَرَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَقَالُوا إِنَّ الْفَاءَ لَا تَدْخُلُ فِي خَبَرِ إِنَّ وَإِنْ تَضَمَّنَ اسْمُهَا مَعْنَى الشَّرْطِ، لِأَنَّهُ قَدْ نُسِخَ بِدُخُولِ إِنَّ عَلَيْهِ، وَمِنْهُمْ سِيبَوَيْهِ، وَالْأَخْفَشُ وَذَهَبَ غَيْرُهُمَا: إِلَى أَنَّ مَا يَتَضَمَّنُهُ الْمُبْتَدَأُ مِنْ مَعْنَى الشَّرْطِ لَا يُنْسَخُ بِدُخُولِ إِنَّ عَلَيْهِ، وَمِثْلُ الْمَكْسُورَةِ الْمَفْتُوحَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
O'nun: { بِآياتِ اللَّهِ } sözünün zahiri bir ayet ile diğer ayet arasında fark olmadığını gösterir. { وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere peygamberleri öldürenler”; yani peygamberleri öldüren Yahudilerdir. { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler” yani adaletle [emredenleri]; bunlar iyiliği emredip kötülükten meneden kimselerdir. Müberred şöyle demiştir: 'İsrailoğullarından bir topluluğa peygamberler geldi, onları Allah'a davet ettiler; onlar da peygamberleri öldürdüler. Onların ardından müminlerden birtakım insanlar kalkıp onları İslam'a davet etti, onları da öldürdüler. İşte bu ayet onlar hakkında inmiştir.' O'nun: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } sözü { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ } ve devamının haberidir; ism-i mevsûl şart manası içerdiği için başına 'fâ' harfi girmiştir. Nahiv ehlinden bazıları haberin { أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } sözü olduğu görüşüne varmış ve: 'İnne'nin ismi şart manası taşısa bile 'inne'nin haberine 'fâ' dahil olmaz; çünkü üzerine 'inne' girmesiyle bu durum neshedilmiştir (ortadan kalkmıştır)' demişlerdir. Sîbeveyh ve Ahfeş bunlardandır. Diğerleri ise: 'Mübtedanın içerdiği şart anlamı, üzerine 'inne' girmesiyle ortadan kalkmaz; fethalı inne de kesreli inne gibidir' görüşüne varmışlardır; nitekim Yüce Allah'ın şu sözü de bundandır:
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ . وَقَوْلُهُ: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْإِحْبَاطِ، وَمَعْنَى كَوْنِهَا حَبِطَتْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ: أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ لِحَسَنَاتِهِمْ أَثَرٌ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى يُعَامَلُوا فِيهَا مُعَامَلَةُ أَهْلِ الْحَسَنَاتِ، بَلْ عُومِلُوا مُعَامَلَةَ أَهْلِ السَّيِّئَاتِ، فَلُعِنُوا، وَحَلَّ بِهِمُ الْخِزْيُ وَالصَّغَارُ، وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır...”. O'nun: { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır” sözünde 'ihbât'ın (amellerin boşa gitmesinin) tefsiri daha önce geçmişti. Onların [amellerinin] dünyada ve ahirette boşa gitmesinin anlamı şudur: Dünyada iyilik ehline yapılan muameleyle muamele görmelerini sağlayacak hiçbir hasene eseri kendilerinde kalmamış, bilakis kötülük ehline yapılan muameleyle muamele görmüşler, lanetlenmişler, rezillik ve zillete uğramışlardır; ahirette ise onlar için cehennem azabı vardır.
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ فِيهِ تَعْجِيبٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِكُلِّ مَنْ تَصِحُّ مِنْهُ الرُّؤْيَةُ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ، وَهُمْ: أَحْبَارُ الْيَهُودِ. وَالْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ، وَتَنْكِيرُ النَّصِيبِ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ: نَصِيبًا عَظِيمًا، كَمَا يُفِيدُهُ مَقَامَ الْمُبَالَغَةِ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ التَّنْكِيرَ لِلتَّحْقِيرِ فَلَمْ يُصِبْ. فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِذَلِكَ، وَذَلِكَ بأنهم
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” sözünde; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve görmesi mümkün olan herkese, bunların -ki onlar Yahudi hahamlarıdır- durumuna karşı bir hayret ettirme (taaccüb) vardır. "el-Kitâb", Tevrat'tır. "Nasîb" kelimesinin nekra (belirsiz) kılınması tazim (yüceltme) içindir; yani mübalağa makamının da ifade ettiği üzere "büyük bir pay" demektir. Belirsizliğin tahkir (küçümseme) için olduğunu söyleyen kimse ise isabet edememiştir. Ancak bundan faydalanamadılar; bu da şundan dolayıdır: Onlar
يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ الذي أُوتُوا نَصِيبًا مِنْهُ وَهُوَ التَّوْرَاةُ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ والحال مُعْرِضُونَ عَنِ الْإِجَابَةِ إِلَى مَا دُعُوا إِلَيْهِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِهِ وَاعْتِرَافِهِمْ بِوُجُوبِ الْإِجَابَةِ إِلَيْهِ، وذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا مَرَّ مِنَ التَّوَلِّي والإعراض بسبب بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَهِيَ مِقْدَارُ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ.
aralarında hükmetsin diye kendilerine bir pay verilmiş olan o Allah'ın Kitabı'na, yani Tevrat'a çağrılırlar; { ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } sonra onlardan bir kısmı, onu bilmelerine ve ona icabet etmenin gerekliliğini itiraf etmelerine rağmen çağrıldıkları şeye icabet etmekten yüz çevirmiş bir hâlde dönüp giderler. { ذلِكَ } “Bu” ifadesi, geçen bu yüz çevirme ve arkasını dönmeye bir işarettir ve bunun sebebi { بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } “onların: 'Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır' demeleridir” ki bu da buzağıya taptıkları sürenin miktarıdır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ: وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ مِنَ الْأَكَاذِيبِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا هَذَا الْقَوْلُ.
Bunun tefsiri daha önce geçmişti: { وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler onları dinlerinde aldattı” yani aralarında bu sözün de bulunduğu yalanlar onları yanıltmıştır.
قَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ هُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ وَإِبْطَالٌ لِمَا غَرَّهُمْ مِنَ الْأَكَاذِيبِ، أَيْ: فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَهُوَ يَوْمُ الْجَزَاءِ الَّذِي لَا يَرْتَابُ مُرْتَابٌ فِي وُقُوعِهِ؟، فَإِنَّهُمْ يَقَعُونَ لَا مَحَالَةَ، وَيَعْجِزُونَ عَنْ دَفْعِهِ بِالْحِيَلِ وَالْأَكَاذِيبِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ أَيْ: جَزَاءَ مَا كَسَبَتْ، عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ بِزِيَادَةٍ وَلَا نَقْصٍ. وَالْمُرَادُ: كُلُّ النَّاسِ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِمْ بِكُلِّ نَفْسٍ قَالَ الْكِسَائِيُّ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَوْمٍ بِمَعْنَى: فِي، وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْمَعْنَى: لِحِسَابِ يَوْمٍ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: الْمَعْنَى: لِمَا يَحْدُثُ فِي يَوْمٍ.
O'nun: { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Peki, hakkında hiçbir şüphe olmayan bir gün için onları bir araya topladığımız zaman halleri nice olur?” sözü onlara bir reddiye ve kendilerini aldatan yalanları bir iptaldir; yani hiçbir şüphecinin vuku bulmasında şüphe etmeyeceği ceza günü olan o şüphesiz gün için onları topladığımızda halleri nice olur? Zira onlar çaresiz bir şekilde oraya düşecekler ve hilelerle, yalanlarla bunu savuşturmaktan aciz kalacaklardır. { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } “ve herkese kazandığı eksiksiz ödendiği zaman” yani muzafın hazfiyle kazandığının karşılığı ödendiğinde demektir. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “onlara asla haksızlık edilmez” ne bir artırma ne de bir eksiltme ile. Maksat: 'Her bir nefis' ifadesiyle delalet edilen bütün insanlardır. Kisâî: '{ لِيَوْمٍ } ifadesindeki 'lâm' harfi 'fî' (içinde) anlamındadır' demiştir. Basralılar: 'Anlamı: Bir günün hesabı için demektir' demişlerdir. İbn Cerîr et-Taberî ise: 'Anlamı: Bir günde vuku bulacak şeyler için demektir' demiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ النَّاسِ أَشَدُّ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: رَجُلٌ قَتَلَ نَبِيًّا، أَوْ رَجُلًا أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ، ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الَّذِينَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ إِلَى قَوْلِهِ: وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَا أَبَا عُبَيْدَةَ! قَتَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَةً وَأَرْبَعِينَ نَبِيًّا أَوَّلَ النَّهَارِ فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، فَقَامَ مِائَةُ رَجُلٍ وَسَبْعُونَ رَجُلًا مِنْ عُبَّادِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَمَرُوا مَنْ قَتَلَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَقُتِلُوا جَمِيعًا مِنْ آخِرِ النَّهَارِ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ: بَعَثَ عِيسَى يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا فِي اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْحَوَارِيِّينَ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ، فَكَانَ يَنْهَى عَنْ نِكَاحِ بِنْتِ الْأَخِ، وَكَانَ مَلِكٌ لَهُ بِنْتُ أَخٍ تُعْجِبُهُ فَأَرَادَهَا وَجَعَلَ يَقْضِي لَهَا كُلَّ يَوْمٍ حَاجَةً، فَقَالَتْ لَهَا أُمُّهَا: إِذَا سَأَلَكِ عَنْ حَاجَةٍ فَقُولِي حَاجَتِي أَنْ تَقْتُلَ يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا، فَقَالَ: سَلِي غَيْرَ هَذَا، فَقَالَتْ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan şöyle rivayet etmiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü insanların azap bakımından en şiddetlisi kimdir?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Bir peygamberi yahut iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir kimseyi öldüren kişidir.' Sonra Resûlullah ﷺ { الَّذِينَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } ayetini { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } kavline kadar okudu. Sonra Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Ey Ebû Ubeyde! İsrailoğulları günün ilk vaktinde bir tek saat içinde kırk üç peygamberi öldürdüler; bunun üzerine İsrailoğullarının âbidlerinden yüz yetmiş kişi kalkıp onları öldürenlere iyiliği emredip kötülükten menetti; o günün akşamında onların hepsi de öldürüldü. İşte onlar Allah'ın zikrettiği kimselerdir.'» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim (sahih olduğunu belirterek) İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: İsa, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı insanlara [dini] öğretmeleri için havarilerden on iki kişiyle birlikte gönderdi. O, kişinin erkek kardeşinin kızıyla evlenmesini yasaklıyordu. Bir kralın da hoşuna giden bir kardeş kızı vardı; kral onu istiyor ve her gün onun bir dileğini yerine getiriyordu. Annesi kıza: 'Kral sana bir isteğin olup olmadığını sorarsa, dileğim Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmendir, de' dedi. Kral: 'Bundan başka bir şey iste' dedi. Kız ise:
لَا أَسْأَلُكَ غَيْرَ هَذَا، فَلَمَّا أَبَتْ أَمَرَ بِهِ فَذُبِحَ فِي طَسْتٍ، فَبَدَرَتْ قَطْرَةٌ مِنْ دَمِهِ فَلَمْ تَزَلْ تَغْلِي حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ بُخَتُنَصَّرَ، فَدَلَّتْ عَجُوزٌ عَلَيْهِ، فَأَلْقَى فِي نَفْسِهِ أَنْ لَا يَزَالَ يَقْتُلُ حَتَّى يَسْكُنَ هَذَا الدَّمُ، فَقَتَلَ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ مِنْ ضَرْبٍ وَاحِدٍ وَسِنٍّ وَاحِدٍ سَبْعِينَ أَلْفًا فَسَكَنَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن معقل ابن أَبِي مِسْكِينٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الْوَحْيُ يَأْتِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيُذَكِّرُونَ قَوْمَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ يَأْتِيهِمْ كِتَابٌ، فَيَقُومُ رِجَالٌ مِمَّنِ اتَّبَعَهُمْ وَصَدَّقَهُمْ فَيُذَكِّرُونَ قَوْمَهُمْ، فَيُقْتَلُونَ، فَهُمُ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ: وُلَاةُ الْعَدْلِ.
'Senden bundan başkasını istemem' dedi. Kız diretince kral emretti ve o bir leğen içinde boğazlandı. Kanından bir damla fışkırdı ve Allah Buhtunassar'ı gönderinceye kadar kaynamaya devam etti. Yaşlı bir kadın o kanın yerini ona gösterdi; o da kendi kendine 'Bu kan duruncaya kadar öldürmeye devam edeceğim' diye karar verdi ve bir günde, aynı türden ve aynı yaşta yetmiş bin kişiyi öldürdü, böylece kan durdu. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ma'kıl b. Ebî Miskîn'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İsrailoğullarına vahiy gelir, onlar da kavimlerine hatırlatırlardı; oysa kendilerine bir kitap gelmezdi. Onlara tâbi olup onları tasdik edenlerden birtakım adamlar kalkıp kavimlerine hakkı hatırlatır ve öldürülürlerdi. İşte onlar { الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } 'insanlardan adaleti emredenler'dir.' İbn Cerîr Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan: '{ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ } adil yöneticilerdir' dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْتَ الْمِدْرَاسِ عَلَى جَمَاعَةٍ مِنْ يَهُودَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَقَالَ لَهُ النُّعْمَانُ بْنُ عَمْرٍو وَالْحَارِثُ بْنُ زَيْدٍ: عَلَى أَيِّ دِينٍ أَتَيْتَ يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: «عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَدِينِهِ» قَالَ: فَإِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ يَهُودِيًّا. قَالَ لهما النبيّ ﷺ: «فَهَلُمَّا إِلَى التَّوْرَاةِ فَهِيَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» فَأَبَيَا عَلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Beytü'l-Midrâs'a Yahudilerden bir cemaatin yanına girdi ve onları Allah'a davet etti. Nu'mân b. Amr ile Hâris b. Zeyd ona: 'Hangi din üzeresin ey Muhammed?' dediler. O da: «İbrahim'in milleti ve dini üzereyim» buyurdu. Onlar: 'İbrahim bir Yahudi idi' dediler. Peygamber ﷺ onlara: «Haydi Tevrat'a gelin, o bizimle sizin aranızda [hakem] olsun» buyurdu. Ancak onlar bundan kaçındılar. Bunun üzerine Allah: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً
مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ
{ مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ } “Kitap'tan... [Aralarında hükmetsin diye] Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar”
الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: نَصِيباً قَالَ:
} ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten O'nun: { نَصِيباً } kavli hakkında:
حَظًّا مِنَ الْكِتابِ قَالَ: التَّوْرَاةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ قَالَ: يَعْنُونَ الْأَيَّامَ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا آدَمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ حِينَ قَالُوا نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ يَعْنِي تُوَفَّى كُلُّ نَفْسِ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ مَا كَسَبَتْ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ يعني: من أعمالهم.
'Bir pay' dediğini; { مِنَ الْكِتابِ } hakkında ise: 'Tevrat'tır' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den O'nun: { قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ } kavli hakkında: 'Allah'ın Âdem'i yarattığı günleri kastediyorlar' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } kavli hakkında: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz dedikleri vakit' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ } kavli hakkında: 'Yani iyi veya fâcir olsun her bir nefse { مَا كَسَبَتْ } hayır veya şerden ne işlemişse o tastamam ödenir, { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } yani amellerinden dolayı onlara haksızlık edilmez' dediğini rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 26-27]
قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧)
{ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧) } “De ki: 'Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini aziz kılar, dilediğini zelil edersin. Hayır yalnız Senin elindedir. Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla kadirsin. (26) Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katarsın. Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin.' (27)”
قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُمَّ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَجَمِيعُ الْبَصْرِيِّينَ: إِنْ أَصْلَ اللَّهُمَّ يَا اللَّهُ، فَلَمَّا اسْتُعْمِلَتِ الْكَلِمَةُ دُونَ حرف النداء الَّذِي هُوَ «يَا» جَعَلُوا بَدَلَهُ هَذِهِ الْمِيمَ المشددة، فجاؤوا بِحَرْفَيْنِ وَهُمَا الْمِيمَانِ عِوَضًا مِنْ حَرْفَيْنِ وَهُمَا الْيَاءُ وَالْأَلِفُ وَالضَّمَّةُ فِي الْهَاءِ: هِيَ ضَمَّةُ الِاسْمِ الْمُنَادَى الْمُفْرَدِ. وَذَهَبَ الْفَرَّاءُ وَالْكُوفِيُّونَ:
{ قُلِ اللَّهُمَّ } “De ki: Ey Allah'ım!” kavli: Halîl, Sîbeveyh ve bütün Basralılar şöyle demiştir: "Şüphesiz 'Allahümme' (اللَّهُمَّ) kelimesinin aslı 'Yâ Allah'tır (يَا اللَّهُ). Bu kelime nida harfi olan 'yâ' (يَا) olmaksızın kullanılınca, onun yerine bu şeddeli mim harfini koydular. Böylece 'yâ' ve 'elif'ten ibaret iki harfe bedel olarak, iki mimden ibaret iki harf getirdiler. Hâ harfindeki zamme ise münâdâ-i müfredin zammıdır." Ferrâ ve Kûfeliler ise şu görüşe varmışlardır:
إِلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي اللَّهُمَّ يَا اللَّهُ أُمَّنَا بخير، فحذف وخلط الكلمتين وَالضَّمَّةُ الَّتِي فِي الْهَاءِ: هِيَ الضَّمَّةُ الَّتِي كَانَتْ فِي أُمَّنَا، لَمَّا حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ انْتَقَلَتِ الحركة. قال النحاس: هذا عند الكوفيين مِنَ الْخَطَأِ الْعَظِيمِ، وَالْقَوْلُ فِي هَذَا: مَا قاله الخليل وسيبويه. وقال الْكُوفِيُّونَ: وَقَدْ يُدْخَلُ حَرْفُ النِّدَاءِ عَلَى اللَّهُمَّ، وَأَنْشَدُوا فِي ذَلِكَ قَوْلَ الرَّاجِزِ:
"Allahümme" (اللَّهُمَّ) kelimesinin aslı "Ey Allah'ım, bize hayırla yönel/kastet" (يَا اللَّهُ أُمَّنَا بخير) demektir. [Zamanla] hazfedilmiş ve iki kelime birbirine katılmıştır. Hâ harfindeki zamme ise, hemze hazfedilince harekesi oraya intikal eden "ümmene" (أُمَّنَا) kelimesindeki zammedir. Nehhas şöyle demiştir: "Bu, Kûfelilere göre büyük bir hatadır. Bu konudaki [doğru] söz, Halîl ve Sîbeveyh'in söylediğidir." Kûfeliler şöyle demiştir: "Nida harfi bazen 'Allahümme' kelimesinin başına da gelebilir." Bu hususta recez şairinin şu sözünü delil getirmişlerdir:
غَفَرْتَ أَوْ عَذَّبْتَ يَا اللَّهُمَّا وَقَوْلَ الْآخَرِ:
"Bağışlasan da azap etsen de ey Allah'ım!" (غَفَرْتَ أَوْ عَذَّبْتَ يَا اللَّهُمَّا) ve diğer bir şairin şu sözünü:
وَمَا عَلَيْكَ أن تقولي كلّما ... سبّحت أو هلّلت يا اللهمّ ما
"Her tesbih veya tehlil getirdiğinde 'Ey Allah'ım!' demende senin için bir sakınca yoktur." (وَمَا عَلَيْكَ أن تقولي كلّما ... سبّحت أو هلّلت يا اللهمّ ما)
وَقَوْلَ الْآخَرِ:
Ve bir diğerinin şu sözünü:
إِنِّي إِذَا مَا حَدَثٌ أَلَمَّا ... أقول يا اللهمّ يا اللهمّا
"Şüphesiz başıma bir musibet geldiğinde ... Ey Allah'ım, ey Allah'ım! derim." (إِنِّي إِذَا مَا حَدَثٌ أَلَمَّا ... أقول يا اللهمّ يا اللهمّا)
قَالُوا: وَلَوْ كَانَ الْمِيمُ عِوَضًا مِنْ حَرْفِ النداء لما اجتمعا. قال الزجاج: هذا شَاذٌّ لَا يُعْرَفُ قَائِلُهُ. قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: مَنْ قَالَ: اللَّهُمَّ، فَقَدْ دَعَا اللَّهَ بِجَمِيعِ أَسْمَائِهِ. قَوْلُهُ: مالِكَ الْمُلْكِ أَيْ: مَالِكَ جِنْسِ الْمُلْكِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَمَالِكَ: مَنْصُوبٌ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ عَلَى أَنَّهُ نِدَاءٌ ثَانٍ، أَيْ: يَا مَالِكَ الْمُلْكِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَهُ أَنْ يَكُونَ وَصْفًا لِقَوْلِهِ: اللَّهُمَّ لِأَنَّ الْمِيمَ عِنْدَهُ تَمْنَعُ الْوَصْفِيَّةَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ السَّرِيِّ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ صِفَةٌ لِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ .
[Kûfeliler] dediler ki: "Eğer mim harfi nida harfinin yerine [bedel] olsaydı, ikisi bir arada bulunmazdı." Zeccâc: "Bu şâz bir kullanımdır, söyleyeni de bilinmemektedir" demiştir. Nadr b. Şümeyl: "Kim 'Allahümme' derse, şüphesiz Allah'a bütün isimleriyle dua etmiş olur" demiştir. { مالِكَ الْمُلْكِ } “Mülkün sahibi” kavli; yani mutlak anlamda mülk cinsinin sahibi demektir. "Mâlike" (مَالِكَ) kelimesi, Sîbeveyh'e göre ikinci bir nida olması üzere mensubdur; yani: "Ey mülkün sahibi!" (يَا مَالِكَ الْمُلْكِ) demektir. Ona göre bu kelimenin { اللَّهُمَّ } kelimesine sıfat olması caiz değildir; zira ona göre [kelimenin sonundaki] mim harfi sıfat olmayı engeller. Muhammed b. Yezîd el-Müberred ve İbrâhîm b. es-Serî ez-Zeccâc ise şöyle demişlerdir: "Bu, Allah Teâlâ'nın isminin sıfatıdır. Nitekim Teâlâ'nın: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: Ey gökleri ve yeri yoktan var eden Allah'ım!” kavli de böyledir."
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَهُوَ مَذْهَبُ الْمُبَرِّدِ، وَمَا قَالَهُ سِيبَوَيْهِ أَصْوَبُ وَأَبْيَنُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ اسم مفرد ضم إليه
Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: “Bu, el-Müberred'in mezhebidir (görüşüdür). Sîbeveyh'in söylediği ise daha isabetli ve daha açıktır. Çünkü o, kendisine eklenmiş müfred bir isimdir...
صَوْتٌ، وَالْأَصْوَاتُ لَا تُوصَفُ، نَحْوَ: غَاقْ وَمَا أَشْبَهَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَالْمَعْنَى مَالِكُ الْعِبَادِ وَمَا مَلَكُوا وَقِيلَ:
müfred bir isimdir; 'gâk' (غَاقْ) [ses taklidi] ve benzeri sesler ise sıfat almaz." Zeccâc: "Bunun anlamı, kulların ve onların sahip olduklarının sahibidir" demiştir. Şöyle de denilmiştir:
الْمَعْنَى مَالِكُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَقِيلَ: الْمُلْكُ هُنَا: النُّبُوَّةُ وَقِيلَ: الْغَلَبَةُ وَقِيلَ: الْمَالُ وَالْعَبِيدُ. وَالظَّاهِرُ شُمُولُهُ لِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُلْكِ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ أَيْ: مَنْ تَشَاءُ إِيتَاءَهُ إِيَّاهُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ نَزْعَهُ مِنْهُ. وَالْمُرَادُ بِمَا يُؤْتِيهِ مِنَ الْمُلْكِ وَيَنْزِعُهُ: هُوَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ ذَلِكَ الْمُلْكِ الْعَامِّ. قَوْلُهُ:
"Anlamı, dünyanın ve ahiretin sahibidir." Burada mülkün peygamberlik olduğu da söylenmiştir; galebe olduğu da söylenmiştir; mal ve köleler olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise, herhangi bir tahsis yapılmaksızın üzerine mülk ismi layık olan her şeyi kapsamasıdır. { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } “Sen mülkü dilediğine verirsin” kavli; yani onu vermeyi dilediğin kimseye [verirsin], { وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ } “dilediğinden de mülkü çeker alırsın” kavli; kendisinden çekip almayı dilediğin kimseden [alırsın]. O'nun verdiği ve çekip aldığı mülkten kastedilen, o umumi mülkün türlerinden bir türdür. O'nun şu
وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ أَيْ: فِي الدُّنْيَا، أَوْ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ فِيهِمَا، يُقَالُ: عَزَّ، إِذَا غَلَبَ، وَمِنْهُ: وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ وَقَوْلُهُ: وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ أَيْ: فِي الدُّنْيَا، أَوْ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ فِيهِمَا، يُقَالُ: ذَلَّ ذُلًّا، إِذَا غَلَبَ وَقَهَرَ. قَوْلُهُ: بِيَدِكَ الْخَيْرُ تَقْدِيمُ الْخَبَرِ لِلتَّخْصِيصِ، أَيْ: بِيَدِكَ الْخَيْرُ لَا بِيَدِ غَيْرِكَ، وَذَكَرَ الْخَيْرَ دُونَ الشَّرِّ: لِأَنَّ الْخَيْرَ بِفَضْلٍ مَحْضٍ، بِخِلَافِ الشَّرِّ فَإِنَّهُ يَكُونُ جَزَاءً لِعَمَلٍ وُصِلَ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّ كُلَّ شَرٍّ مِنْ حَيْثُ كَوْنِهِ مِنْ قَضَائِهِ سُبْحَانَهُ هُوَ مُتَضَمِّنٌ لِلْخَيْرِ، فَأَفْعَالُهُ كُلُّهَا خَيْرٌ، وَقِيلَ: إِنَّهُ حُذِفَ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ: سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَأَصْلُهُ: بِيَدِكَ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ وَقِيلَ: خَصَّ الْخَيْرَ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ دُعَاءٍ.
kavli: { وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ } “Dilediğini aziz kılarsın” yani dünyada veya ahirette yahut her ikisinde. Galebe çaldığı zaman 'azze' (عَزَّ) denir; nitekim { وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ } “ve konuşmada bana üstün geldi” [ayeti] bundandır. O'nun şu kavli: { وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ } “Dilediğini zelil kılarsın” yani dünyada veya ahirette yahut her ikisinde. Galebe çalınıp boyun eğdirildiği zaman 'zelle züllen' (ذَلَّ ذُلًّا) denir. { بِيَدِكَ الْخَيْرُ } “Hayır yalnız Senin elindedir” kavlinde haberin öne alınması tahsis içindir; yani: Hayır başkasının elinde değil, yalnızca Senin elindedir. Şerden söz edilmeyip sadece hayrın anılması şundandır: Çünkü hayır sırf bir lütuftur; şer ise böyle değildir, zira o kişinin ulaştığı bir amelin karşılığıdır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü her şer, Allah Sübhânehu'nun takdiri olması bakımından hayrı içerir; bu yüzden O'nun bütün fiilleri hayırdır. Bir görüşe göre de: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” kavlinde [soğuğun] hazfedildiği gibi burada da [şer] hazfedilmiştir; aslı 'hayır ve şer Senin elindedir' şeklindedir. Bir diğer görüşe göre de makam dua makamı olduğu için sadece hayır zikredilmiştir.
قَوْلُهُ: إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ: تَعْلِيلٌ لِمَا سَبَقَ وَتَحْقِيقٌ لَهُ. قَوْلُهُ: تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ أَيْ: تُدْخِلُ مَا نَقَصَ مِنْ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: تُعَاقِبُ بَيْنَهُمَا، وَيَكُونُ زَوَالُ أَحَدِهِمَا وُلُوجًا فِي الْآخَرِ. قَوْلُهُ: وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ قِيلَ: الْمُرَادُ إِخْرَاجُ الْحَيَوَانِ وَهُوَ حَيٌّ مِنَ النُّطْفَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ، وَإِخْرَاجُ النُّطْفَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ مِنَ الْحَيَوَانِ وَهُوَ حَيٌّ وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِخْرَاجُ الطَّائِرِ وَهُوَ حَيٌّ مِنَ الْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ، وَإِخْرَاجُ الْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ مِنَ الدَّجَاجَةِ وَهِيَ حَيَّةٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ إِخْرَاجُ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْكَافِرِ وَالْكَافِرِ مِنَ الْمُؤْمِنِ. قَوْلُهُ: بِغَيْرِ حِسابٍ أَيْ: بِغَيْرِ تَضْيِيقٍ وَلَا تَقْتِيرٍ، كَمَا تَقُولُ:
{ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla kadirsin” kavli, öncesinin gerekçesi ve onun pekiştirilmesidir. { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katarsın” kavli; yani ikisinden birinden eksileni diğerine dahil edersin demektir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, onları peş peşe getirirsin; birinin zevali diğerine giriş olur. { وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarırsın” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Kastedilen, ölü olan nutfeden canlı olan hayvanı çıkarmak ve canlı olan hayvandan da ölü olan nutfeyi çıkarmaktır. Şöyle de denilmiştir: Kastedilen, ölü olan yumurtadan canlı olan kuşu çıkarmak ve canlı olan tavuktan da ölü olan yumurtayı çıkarmaktır. Bir diğer görüşe göre de kastedilen, kafirden mümini ve müminden kafiri çıkarmaktır. { بِغَيْرِ حِسابٍ } “Hesapsız” kavli; yani daraltmadan ve kısmadan [verirsin] demektir. Nitekim:
فُلَانٌ يُعْطِي بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَالْبَاءُ: مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا.
"Falan kişi hesapsız verir" denir. Buradaki 'bâ' (الْبَاءُ) harfi, hâl konumunda bulunan mahzûf bir kelimeye mütealliktir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يَجْعَلَ مُلْكَ فَارِسَ وَالرُّومِ فِي أُمَّتِهِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi ﷺ, Rabbinden Fars ve Rum mülkünü ümmetine kılmasını istedi, bunun üzerine bu ayet indi. Taberânî ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
اسْمُ اللَّهِ الْأَعْظَمُ: قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ إِلَى قَوْلِهِ: بِغَيْرِ حِسابٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ مُعَاذٍ: «أَنَّهُ شَكَا إِلَى النبي ﷺ دَيْنًا عَلَيْهِ، فَعَلَّمَهُ أَنْ يَتْلُوَ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ يَقُولَ: رَحْمَنُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَرَحِيمُهُمَا، تُعْطِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُمَا وَتَمْنَعُ مَنْ تَشَاءُ، ارْحَمْنِي رَحْمَةً تُغْنِينِي بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ، اللَّهُمَّ أَغْنِنِي مِنَ الْفَقْرِ وَاقْضِ عَنِّي الدَّيْنَ» . وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِمُعَاذٍ: «أَلَا أُعَلِّمَكَ دُعَاءً تَدْعُو بِهِ لَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ دَيْنًا لَأَدَّاهُ اللَّهُ عَنْكَ» فَذَكَرَهُ، وَإِسْنَادُهُ جَيِّدٌ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ بَعْضُ فَضَائِلِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ قَالَ: النُّبُوَّةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ الْآيَةَ، قَالَ:
"Allah'ın İsm-i Âzamı: { قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ } kavlinden { بِغَيْرِ حِسابٍ } kavline kadar olan kısımdır." İbn Ebi'd-Dünyâ ve Taberânî, Muâz'dan rivayet etmiştir: «O, üzerindeki bir borcu Peygamber'e ﷺ şikayet etti. Bunun üzerine [Peygamber] ona bu ayeti okumasını, ardından da şöyle demesini öğretti: 'Ey dünyanın ve ahiretin Rahmân'ı ve her ikisinin Rahîm'i! Sen onlardan dilediğine verir, dilediğine vermezsin. Bana öyle bir merhametle merhamet et ki, onunla Senden başkasının merhametine muhtaç olmayayım. Allah'ım, beni fakirlikten kurtar ve borcumu benden öde.'» Taberânî bunu el-Mu'cemü's-Sagîr'de Enes'in hadisinden rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ Muâz'a: «Sana bir dua öğreteyim mi ki, üzerinde Uhud Dağı kadar borç olsa dahi Allah onu senin yerine öder?» buyurdu ve bu duayı zikretti. Bunun isnadı ceyyiddir. Allah Teâlâ'nın: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah şehadet etti ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavlinin tefsirinde bu ayetin bazı faziletleri geçmişti. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ } “Sen mülkü dilediğine verirsin” kavli hakkında: "Peygamberliktir" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } “Geceyi gündüze katarsın...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
تَأْخُذُ الصَّيْفَ مِنَ الشِّتَاءِ، وَتَأْخُذُ الشِّتَاءَ مِنَ الصَّيْفِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ تُخْرِجُ الرَّجُلَ الْحَيَّ مِنَ النُّطْفَةِ الْمَيِّتَةِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ تُخْرِجُ النُّطْفَةَ الْمَيِّتَةَ مِنَ الرَّجُلِ الحيّ. وأخرج عبد بن حميد، وابن
"[Böylece] yazı kıştan, kışı da yazdan alırsın. { وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarırsın”; [yani] ölü nutfeden diri insanı çıkarırsın. { وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “Diriden de ölüyü çıkarırsın”; [yani] diri insandan ölü nutfeyi çıkarırsın." Abd b. Humeyd ve İbn
جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ قَالَ: مَا نَقَصَ مِنَ النَّهَارِ تَجْعَلُهُ فِي اللَّيْلِ، وَمَا نَقَصَ مِنَ اللَّيْلِ تَجْعَلُهُ فِي النَّهَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ قَالَ: تُخْرِجُ النُّطْفَةَ الْمَيِّتَةَ مِنَ الْحَيِّ، ثُمَّ تُخْرِجُ مِنَ النُّطْفَةِ بَشَرًا حَيًّا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ: تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ قَالَ: هِيَ الْبَيْضَةُ تَخْرُجُ مِنَ الْحَيِّ وَهِيَ مَيْتَةٌ، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهَا الْحَيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: النَّخْلَةُ مِنَ النَّوَاةِ، وَالنَّوَاةُ مِنَ النَّخْلَةِ، وَالْحَبَّةُ مِنَ السُّنْبُلَةِ، وَالسُّنْبُلَةُ مِنَ الْحَبَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ، وَالْكَافِرُ مِنَ الْمُؤْمِنِ. وَالْمُؤْمِنُ عَبْدٌ حَيُّ الْفُؤَادِ، وَالْكَافِرُ عَبْدٌ مَيِّتُ الْفُؤَادِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْهُ، أَوْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: «أَنَّ خَالِدَةَ بِنْتَ الْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ دَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: مَنْ هَذِهِ؟ قِيلَ: خَالِدَةُ بِنْتُ الْأَسْوَدِ، قَالَ: سُبْحَانَ الَّذِي يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ» وَكَانَتِ امْرَأَةً صَالِحَةً، وَكَانَ أَبُوهَا كَافِرًا. وأخرج ابن سعد عن عائشة مثله.
Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } hakkında: "Gündüzden eksileni geceye katarsın, geceden eksileni de gündüze katarsın" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan da yine bunun benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } hakkında: "Ölü nutfeyi diriden çıkarırsın, sonra nutfeden canlı bir insan çıkarırsın" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den: { تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } hakkında: "Bu, diriden çıkan ölü yumurtadır; sonra ondan diri çıkar" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan: "Hurma ağacını çekirdekten, çekirdeği hurma ağacından; taneyi başaktan, başağı taneden [çıkarırsın]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mümini kâfirden, kâfiri müminden [çıkarırsın]. Mümin, kalbi diri olan bir kuldur; kâfir ise kalbi ölü olan bir kuldur." Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Selmân-ı Fârisî'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye de ondan merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Onu yine ondan veya İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ubeydullâh b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmiştir: «Hâlide bintü'l-Esved b. Abdiyeğûs Peygamber'in ﷺ huzuruna girdi. [Peygamber]: 'Bu kimdir?' diye sordu. 'Esved'in kızı Hâlide'dir' denildi. Bunun üzerine [Peygamber]: 'Ölüden diriyi çıkaran Allah her türlü eksiklikten münezzehtir' buyurdu.» O sâliha bir kadındı, babası ise kâfirdi. İbn Sa'd, Âişe'den de bunun benzerini rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٨ الى ٣٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 28-30]
لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠)
{ لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠) } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah ile hiçbir ilişiği kalmamıştır; meğerki onlardan gelebilecek bir tehlikeden sakınmış olasınız. Allah sizi Kendisinden sakındırır. Dönüş yalnız Allah'adır. (28) De ki: 'Göğüslerinizdekini gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. O, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeye hakkıyla kadirdir.' (29) Her nefsin yaptığı hayrı karşısında hazır bulacağı, yaptığı kötülüğü de [görüp] kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını isteyeceği o günü [hatırla]. Allah sizi Kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir. (30)”
قَوْلُهُ: لَا يَتَّخِذِ فِيهِ النَّهْيُ لِلْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ لِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ وقوله: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ ، وقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ . وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَحَلِّ الْحَالِ، أَيْ: مُتَجَاوِزِينَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْكَافِرِينَ اسْتِقْلَالًا أَوِ اشْتِرَاكًا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ إِلَى الاتخاذ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: لَا يَتَّخِذِ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ أَيْ: مِنْ وِلَايَتِهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، بَلْ هُوَ مُنْسَلِخٌ عَنْهُ بِكُلِّ حَالٍ. قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً عَلَى صِيغَةِ الْخِطَابِ بِطَرِيقِ الِالْتِفَاتِ، أَيْ:
{ لَا يَتَّخِذِ } “Edinmesinler” kavlinde, herhangi bir sebepten ötürü müminlerin kâfirleri dost edinmelerine dair yasaklama vardır. Teâlâ'nın şu kavilleri de bunun gibidir: { لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ } “Sizden olmayanı sırdaş edinmeyin...”, { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “İçinizden kim onları dost edinirse, şüphesiz o da onlardandır”, { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a inanan bir kavim bulamazsın...”, { لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } “Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin”. { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri bırakıp da” kavli hâl konumundadır; yani müminleri aşıp müstakil olarak veya ortaklaşa bir şekilde kâfirlere yönelerek [demektir]. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” kavlindeki işaret, { لَا يَتَّخِذِ } kavlinin delalet ettiği dost edinme fiiline yöneliktir. { فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } “Artık onun Allah ile hiçbir ilişiği kalmamıştır” kavlinin anlamı; yani O'nun velayetinden/dostluğundan hiçbir şeye sahip değildir, bilakis o her halükarda O'ndan sıyrılıp kopmuştur. { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } “Meğerki onlardan sakınarak korunasınız” kavli, iltifat yoluyla muhatap kipiyle gelmiştir; yani:
إِلَّا أَنْ تَخَافُوا مِنْهُمْ أَمْرًا يَجِبُ اتِّقَاؤُهُ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ. وَتُقَاةٌ: مَصْدَرٌ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْمَفْعُولِ، وَأَصْلُهَا: وِقْيَةٌ، عَلَى وَزْنِ فِعْلَةٍ، قُلِبَتِ الْوَاوُ تَاءً وَالْيَاءُ أَلِفًا، وَقَرَأَ رَجَاءٌ، وَقَتَادَةُ تَقِيَّةً. وَفِي ذلك دليل على
Ancak sakınılması gereken bir hususta onlardan korkmanız müstesnadır. Bu, hallerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Tukât (تُقَاة) kelimesi, mef'ûl konumunda yer alan bir masdardır. Aslı fi'le (فِعْلَة) vezninde vikye (وِقْيَة) olup vâv harfi tâ'ya, yâ harfi ise elife dönüştürülmüştür. Recâ ve Katâde ise bu kelimeyi takiyye (تَقِيَّةً) şeklinde okumuşlardır. Bunda şuna delil vardır:
جَوَازِ الْمُوَالَاةِ لَهُمْ مَعَ الْخَوْفِ مِنْهُمْ، وَلَكِنَّهَا تَكُونُ ظَاهِرًا لَا بَاطِنًا. وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ قَوْمٌ مِنَ السَّلَفِ، فَقَالُوا:
onlardan korkulduğu takdirde onlara dostluk gösterilmesinin caiz olduğuna bir delil vardır; ancak bu, batında değil sadece zahirde olur. Selef'ten bir topluluk buna muhalefet etmiş ve şöyle demiştir:
لَا تَقِيَّةَ بَعْدَ أَنْ أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ. قَوْلُهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ أَيْ: ذَاتَهُ الْمُقَدَّسَةَ، وَإِطْلَاقُ ذَلِكَ عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ جَائِزٌ فِي الْمُشَاكَلَةِ كَقَوْلِهِ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ وَفِي غَيْرِهَا. وَذَهَبَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ. إِلَى مَنْعِ ذَلِكَ إِلَّا مُشَاكَلَةً. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ، ثُمَّ اسْتَغْنَوْا عَنْ ذَلِكَ بِهَذَا وَصَارَ الْمُسْتَعْمَلَ. قَالَ: وَأَمَّا قَوْلُهُ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ فَمَعْنَاهُ: تَعْلَمُ مَا عِنْدِي وَمَا فِي حَقِيقَتِي وَلَا أَعْلَمُ مَا عِنْدَكَ وَلَا مَا فِي حَقِيقَتِكَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَاهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ الله عقابه مثل: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ
"Allah İslam'ı aziz kıldıktan sonra artık takiyye yoktur." { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } “Allah sizi Kendisinden sakındırır” kavli; yani mukaddes zâtından [sakındırır]. Bunun Allah Sübhânehu hakkında kullanılması, müşâkele (söz uygunluğu) yoluyla caizdir; nitekim: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” kavlinde ve bunun dışındakilerde olduğu gibidir. Müteahhirînden bazıları, bunun müşâkele dışındaki durumlarda kullanılmasını menetme yoluna gitmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır' (وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ إِيَّاهُ) demektir; sonra buna ihtiyaç duymayıp bunu kullandılar ve yaygın kullanım bu oldu. O şöyle demiştir: { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ } kavline gelince, bunun anlamı: 'Sen benim katımda olanı ve bendeki hakikati bilirsin, ben ise Senin katında olanı ve Sendeki hakikati bilmem' demektir. İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Allah sizi cezasından sakındırır' demektir; nitekim: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ }
فَجُعِلَتِ النَّفْسُ فِي مَوْضِعِ الْإِضْمَارِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ، وَتَخْوِيفٌ عَظِيمٌ لِعِبَادِهِ أَنْ يَتَعَرَّضُوا لِعِقَابِهِ بِمُوَالَاةِ أَعْدَائِهِ. قَوْلُهُ: قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ الْآيَةَ، فِيهِ أَنَّ كُلَّ مَا يُضْمِرُهُ الْعَبْدُ وَيُخْفِيهِ، أَوْ يُظْهِرُهُ وَيُبْدِيهِ، فَهُوَ مَعْلُومٌ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مِمَّا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يُخْفُونَهَا أَوْ يُبْدُونَهَا، فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ مَا هُوَ أَخَصُّ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: يَوْمَ تَجِدُ مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَقِيلَ:
“O kasabaya sor” [ayetinde 'halk' kelimesinin hazfedilmesi] gibi, burada da nefis kelimesi zamir makamına konulmuştur. Bu ayette kulların, O'nun düşmanlarını dost edinmek suretiyle O'nun cezasına maruz kalmalarına karşı şiddetli bir tehdit ve büyük bir korkutma vardır. { قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ } “De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz de...” ayeti; kulun içinde gizlediği ve sakladığı yahut açığa vurduğu ve belirgin kıldığı her şeyin Allah Sübhânehu tarafından bilindiğini, O'na bunlardan hiçbir şeyin gizli kalmayacağını ve bir zerre ağırlığının bile O'ndan uzak olamayacağını bildirmektedir. { وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “O, göklerde olanı da yerde olanı da bilir” kavli, onların gizledikleri veya açığa vurdukları hususlardan daha genel olan şeyleri kapsar; dolayısıyla bundan daha özel olanlar O'na asla gizli kalmaz. { يَوْمَ تَجِدُ } “Bulacağı gün” kavli, { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } kavliyle mensub kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir:
بِمَحْذُوفٍ، أي: اذكر، ومُحْضَراً حَالٌ، وَقَوْلُهُ: وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا الْأُولَى، أَيْ: وَتَجِدُ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ مُحْضَرًا تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا. فَحَذَفَ مُحْضَرًا لِدَلَالَةِ الْأَوَّلِ عَلَيْهِ، وَهَذَا إِذَا كَانَ تَجِدُ مِنْ وِجْدَانِ الضَّالَّةِ، وَأَمَّا إِذَا كَانَ مِنْ: وَجَدَ، بِمَعْنَى: عَلِمَ، كَانَ مُحْضَرًا هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً، وَيَكُونُ مَا فِي: مَا عَمِلَتْ، مُبْتَدَأٌ، وَيَوَدُّ خَبَرُهُ. وَالْأَمَدُ: الْغَايَةُ، وَجَمْعُهُ آمَادٌ، أَيْ: تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عَمِلَتْ مِنَ السُّوءِ أَمَدًا بَعِيدًا وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: يَوْمَ تَجِدُ مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: تَوَدُّ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَبَيْنَهُ لِلْيَوْمِ، وَفِيهِ بُعْدٌ، وَكَرَّرَ قَوْلَهُ: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ لِلتَّأْكِيدِ وَلِلِاسْتِحْضَارِ لِيَكُونَ هَذَا التَّهْدِيدُ الْعَظِيمُ عَلَى ذِكْرٍ مِنْهُمْ، وَفِي قوله: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّحْذِيرَ الشَّدِيدَ مُقْتَرِنٌ بِالرَّأْفَةِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ بِعِبَادِهِ لُطْفًا بِهِمْ. وَمَا أَحْسَنَ مَا يُحْكَى عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّكَ تَمُوتُ وَتُبْعَثُ وَتَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ فَقَالَ: أَتُهَدِّدُونَنِي بِمَنْ لَمْ أَرَ الْخَيْرَ قَطُّ إِلَّا مِنْهُ.
Mahzûf bir [fiil ile mensubdur]; yani 'hatırla' (اذْكُرْ) demektir. 'Muhdaran' (مُحْضَراً) kelimesi hâldir. { وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } kavli ise birinci 'mâ'ya (مَا) matuftur; yani: Yaptığı kötülüğü hazır bulacak, kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını isteyecektir. İlk kelimenin delaleti sebebiyle 'hazır olarak' (مُحْضَرًا) lafzı hazfedilmiştir. Bu [açıklama], eğer 'tecidü' (تَجِدُ) kaybolan bir şeyi bulmak anlamında ise geçerlidir. Şayet 'bildi' anlamındaki 'vecede'den (وَجَدَ) geliyorsa, bu durumda 'muhdaran' kelimesi ikinci mef'ûl olur. { وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً } kavlinin müste'nef bir cümle olması da caizdir; bu takdirde { مَا عَمِلَتْ } ifadesindeki 'mâ' mübtedâ, { تَوَدُّ } ise onun haberi olur. el-Emed (الْأَمَدُ): gaye ve son demektir, çoğulu 'âmâd'dır (آمَادٌ); yani: Kendisiyle işlediği kötülük arasında uzak bir mesafe olmasını ister. Şöyle de denilmiştir: { يَوْمَ تَجِدُ } kavli, { تَوَدُّ } kavliyle mensub kılınmıştır; { وَبَيْنَهُ } kavlindeki zamir ise 'gün'e (يَوْم) aittir, fakat bu görüş uzaktır. { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } kavli, pekiştirme ve bu büyük tehdidin akıllarında yer etmesi amacıyla zihinlerde hazır kılınması için tekrarlanmıştır. { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } kavlinde, bu şiddetli sakındırmanın, Allah Sübhânehu'nun kullarına bir lütuf olarak onlara yönelik şefkatiyle iç içe olduğuna bir delil vardır. Araplardan birinden nakledilen şu söz ne kadar güzeldir; kendisine: 'Şüphesiz sen öleceksin, diriltileceksin ve Allah'a döneceksin' denildiğinde şöyle demiştir: 'Beni, kendisinden hiçbir zaman hayırdan başka bir şey görmediğim Zât ile mi korkutuyorsunuz?'
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ الْحَجَّاجُ بْنُ عَمْرٍو حَلِيفَ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَابْنِ أَبِي الْحَقِيقِ، وَقَيْسِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ بَطَّنُوا بِنَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ لِيَفْتِنُوهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، فَقَالَ رِفَاعَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُبَيْرٍ، وَسَعْدُ بْنُ خثمة لأولئك النفر: اجتنبوا هؤلاء النفر من يهود، واحذروا مباطنتهم لا يفتنوكم عن دينكم، فأبى أولئك النَّفَرِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ قَالَ:
İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Haccâc b. Amr, Kâ'b b. el-Eşref'in müttefikiydi; o, İbn Ebi'l-Hukayk ve Kays b. Zeyd, Ensar'dan bir grubu dinlerinden saptırıp fitneye düşürmek için onlarla içli dışlı olmuşlardı. Bunun üzerine Rifâa b. el-Münzir, Abdullah b. Cübeyr ve Sa'd b. Hayseme o gruba: 'Yahudilerden olan şu adamlardan uzak durun, dininizden saptırmasınlar diye onlarla içli dışlı olmaktan sakının' dediler. Fakat o grup bundan kaçındı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ } ayetinden { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } kavline kadar olan kısmı indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, çeşitli yollarla ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir:
نَهَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُلَاطِفُوا الْكُفَّارَ وَيَتَّخِذُوهُمْ وَلِيجَةً مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْكُفَّارُ عَلَيْهِمْ ظَاهِرِينَ فَيُظْهِرُونَ لَهُمُ اللُّطْفَ وَيُخَالِفُونَهُمْ فِي الدِّينِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ فقد برىء الله منه. وأخرج
Allah müminlere, müminleri bırakıp kâfirlere yaltaklanmayı ve onları sırdaş [yakın dost] edinmeyi yasaklamıştır; ancak kâfirlerin kendilerine üstün/galip olmaları durumu müstesnadır. Bu takdirde dinde onlara muhalif kalmakla birlikte kendilerine zahiren nezaket gösterirler. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } “Ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız müstesnadır” buyruğu da bunu ifade etmektedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den [rivayet ettiğine göre o]: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } “Kim bunu yaparsa artık onun Allah katında hiçbir değeri yoktur” kavli hakkında: “Allah ondan berî olmuştur [aralarındaki bağ kopmuştur]” demiştir. [Yine] rivayet etmiştir...
ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً قَالَ: التَّقِيَّةُ بِاللِّسَانِ: مَنْ حُمِلَ عَلَى أَمْرٍ يَتَكَلَّمُ بِهِ، وَهُوَ معصية لله فَيَتَكَلَّمُ بِهِ مَخَافَةَ النَّاسِ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَضُرُّهُ، إِنَّمَا التَّقِيَّةُ بِاللِّسَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: التُّقَاةُ: التَّكَلُّمُ بِاللِّسَانِ، وَالْقَلْبُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ، وَلَا يَبْسُطُ يَدَهُ فَيَقْتُلُ وَلَا إِلَى إِثْمٍ فَإِنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أبي الْعَالِيَةِ فِي الْآيَةِ قَالَ: التَّقِيَّةُ بِاللِّسَانِ، وَلَيْسَ بِالْعَمَلِ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Takiyye dildedir; bir kimse söylenmesi Allah'a isyan olan bir sözü söylemeye zorlanırsa ve insanlardan korktuğu için kalbi imanla mutmain olduğu halde onu söylerse, bu ona zarar vermez. Takiyye ancak dildedir." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve es-Sünen'inde Beyhakî, bu ayet hakkında ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Tukât (sakınma): Dil ile konuşmaktır, kalbi ise imanla mutmaindir; elini uzatıp adam öldürmez ve günaha girmez, çünkü [bunda] onun için bir mazeret yoktur." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında: "Takiyye dildedir, amelde değildir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً قَالَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ قَرَابَةٌ فَتَصِلُهُ لِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: التَّقِيَّةُ جَائِزَةٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَحَكَى الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّا نَبَشُّ فِي وُجُوهِ أَقْوَامٍ وَقُلُوبُنَا تَلْعَنُهُمْ.
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } kavli hakkında: "Meğerki seninle onun arasında bir akrabalık bağı bulunsun da bundan dolayı onunla sıla-i rahim yapasın" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve Buhârî, Hasan'dan: "Takiyye kıyamet gününe kadar caizdir" dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, Ebû'd-Derdâ'dan onun şöyle dediğini nakletmiştir: "Biz birtakım toplulukların yüzlerine güleriz, halbuki kalplerimiz onlara lanet eder."
وَيَدُلُّ عَلَى جَوَازِ التَّقِيَّةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَمِنَ الْقَائِلِينَ بِجَوَازِ التَّقِيَّةِ بِاللِّسَانِ: أَبُو الشَّعْثَاءِ، وَالضَّحَّاكُ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنْ تُخْفُوا الْآيَةَ قَالَ:
Takiyyenin caiz olduğuna Allah Teâlâ'nın şu kavli de delalet eder: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Kalbi iman ile dopdolu olduğu halde [küfre] zorlanan müstesna; fakat kim gönlünü kâfirliğe açarsa, işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır.” Dil ile takiyyenin caiz olduğunu söyleyenler arasında Ebû'ş-Şa'sâ, Dahhâk ve Rebî' b. Enes de vardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { قُلْ إِنْ تُخْفُوا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
أَخْبَرَهُمْ: أَنَّهُ يَعْلَمُ مَا أَسَرُّوا وَمَا أَعْلَنُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مُحْضَرًا:
"Onlara, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bildiğini haber vermiştir." Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { مُحْضَرًا } kavli hakkında:
يَقُولُ: مُوَفَّرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَسُرُّ أَحَدُكُمْ أَنْ لَا يَلْقَى عَمَلَهُ ذَلِكَ أَبَدًا، يَكُونُ ذَلِكَ مُنَاهُ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا فَقَدْ كَانَتْ خَطِيئَتُهُ يَسْتَلِذِّهَا. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ: أَمَداً بَعِيداً قَالَ: مَكَانًا بَعِيدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَمَدًا قَالَ: أَجَلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قوله: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ قَالَ: مِنْ رَأْفَتِهِ بِهِمْ حَذَّرَهُمْ نَفْسَهُ.
"Eksiksiz olarak [karşısında bulur]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sizden biriniz o [kötü] ameliyle hiçbir zaman karşılaşmamaktan hoşlanır ve arzusu bu olur; dünyada ise o günahından lezzet almaktaydı." Her ikisi de Süddî'den { أَمَداً بَعِيداً } kavli hakkında: "Uzak bir yer" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den { أَمَدًا } hakkında: "Bir ecel/süre" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlara olan şefkatindendir ki, Kendisinden onları sakındırmıştır."
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣١ الى ٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 31-34]
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢) إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤)
{ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢) إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) } “De ki: 'Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.' (31) De ki: 'Allah'a ve Resûl'e itaat edin.' Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah kâfirleri sevmez. (32) Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçkin kıldı. (33) Birbirinden gelme bir zürriyet olarak... Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (34)”
الْحُبُّ وَالْمَحَبَّةُ: مَيْلُ النَّفْسِ إِلَى الشَّيْءِ، يُقَالُ: أَحَبَّهُ فَهُوَ مُحِبٌّ، وَحَبَّهُ يَحِبُّهُ بِالْكَسْرِ، فَهُوَ مَحْبُوبٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَهَذَا شَاذٌّ، لِأَنَّهُ لَا يَأْتِي فِي الْمُضَاعَفِ يَفْعِلُ بِالْكَسْرِ. قَالَ ابْنُ الدِّهَانِ: فِي حَبَّ لُغَتَانِ: حَبَّ، وَأَحَبَّ، وأصل حبّ في هذه الْبَابِ: حَبَبَ، كَطَرَقَ، وَقَدْ فُسِّرَتِ الْمَحَبَّةُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ بِإِرَادَةِ طَاعَتِهِ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَحَبَّةُ الْعَبْدِ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ: طَاعَتُهُ لَهُمَا وَاتِّبَاعُهُ أَمْرَهُمَا، وَمَحَبَّةُ اللَّهِ لِلْعِبَادِ: إِنْعَامُهُ عَلَيْهِمْ بِالْغُفْرَانِ. وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: فَاتَّبِعُونِي بِفَتْحِ الْبَاءِ، وَرُوِيَ عَنْ أبي عمرة بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّهُ أَدْغَمَ الرَّاءَ مِنْ يَغْفِرْ فِي اللَّامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَا يُجِيزُ الْخَلِيلُ وسيبويه إدغام الراء في اللام، وأبو عمرة أَجَلُّ مَنْ أَنْ يَغْلَطَ فِي هَذَا، وَلَعَلَّهُ كان يخفي الحركة كما يفعل في أَشْيَاءَ كَثِيرَةً. قَوْلُهُ: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ حَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ مُشْعِرٌ بِالتَّعْمِيمِ، أَيْ: في جميع الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي. قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا يَحْتَمِلُ أَنْ يكون من تمام مقول القول،
Hub (الْحُبُّ) ve mahabbet (الْمَحَبَّةُ): Nefsin bir şeye meyletmesidir. [Arapçada] «Onu sevdi, o sevendir» anlamında (أَحَبَّهُ فَهُوَ مُحِبٌّ) ve kesre ile «Onu sevdi, o sevilendir» anlamında (حَبَّهُ يَحِبُّهُ فَهُوَ مَحْبُوبٌ) denir. el-Cevherî şöyle demiştir: «Bu şâzdır; zira muzaaf fiilde kesre ile yef'ilü (يَفْعِلُ) kalıbı gelmez.» İbnü'd-Dehhân ise şöyle demiştir: «Habb (حَبَّ) kelimesinde iki lügat/kullanım vardır: Habb (حَبَّ) ve ehabbe (أَحَبَّ). Bu bâbda habbe (حَبَّ) fiilinin aslı, taraka (طَرَقَ) vezninde hababe (حَبَبَ) şeklindedir.» Sübhânehu olan Allah'a yönelik muhabbet, O'na itaat etmeyi irade etmek olarak tefsir edilmiştir. el-Ezherî şöyle demiştir: «Kulun Allah'a ve Resûlü'ne muhabbeti, her ikisine itaat etmesi ve emirlerine uymasıdır. Allah'ın kullara olan muhabbeti ise bağışlama ile onlara lütufta bulunmasıdır.» Ebû Recâ el-Utâridî, { فَاتَّبِعُونِي } ibaresini ba harfinin fethasıyla [fettebe'ûnî şeklinde] okumuştur. Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise { يَغْفِرْ } kelimesindeki ra (ر) harfini [leküm'deki] lam (ل) harfine idğam ettiği rivayet edilmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: «el-Halîl ve Sîbeveyh ra harfinin lam harfine idğam edilmesini caiz görmezler. Ebû Amr ise bu hususta yanılgıya düşmekten çok daha yücedir. Muhtemelen o, pek çok yerde yaptığı gibi harekeyi ihfâ ediyordu.» { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin” kavlinde müteallakın (itaatin taalluk ettiği hususların) hazfedilmiş olması umum (kapsayıcılık) hissettirmektedir; yani bütün emir ve yasaklarda [itaat edin demektir]. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” kavline gelince; bunun, söylenmesi emredilen sözün (kul / de ki hitabının) tamamından olması muhtemeldir,
فيكون مضارعا حذفت فيه إحدى التاءين: أي تتولوا، ويحتمل أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، فَيَكُونُ مَاضِيًا.
bu durumda iki tâ harfinden birinin hazfedildiği bir muzari fiil olur; yani 'tetewellev' (تَتَوَلَّوْا) demektir. Allah Teâlâ'nın kelâmından olması da muhtemeldir; bu durumda ise mazi fiil olur.
وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ نَفْيُ الْمَحَبَّةِ كِنَايَةٌ عَنِ الْبُغْضِ وَالسُّخْطِ. وَوَجْهُ الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ:
{ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” kavlinde muhabbetin nefyedilmesi, buğuz ve gazaptan kinayedir. Şu kavilde zahir ismin getirilmesinin gerekçesi:
فَإِنَّ اللَّهَ مَعَ كَوْنِ الْمَقَامِ مَقَامَ إِضْمَارٍ لِقَصْدِ التَّعْظِيمِ أَوِ التَّعْمِيمِ. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ إِلَخْ.
Makam zamir makamı olduğu halde { فَإِنَّ اللَّهَ } şeklinde [zahir ismin getirilmesi], tazim veya tamim (genelleme) kastı içindir. { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ } “Şüphesiz Allah; Âdem'i... seçkin kıldı” kavline gelince:
لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ بَيَانِ أَنَّ الدِّينَ الْمَرْضِيَّ هُوَ الْإِسْلَامُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ هُوَ الرَّسُولُ الَّذِي لَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُحِبَّ اللَّهَ إِلَّا بِاتِّبَاعِهِ، وَأَنَّ اخْتِلَافَ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ فِيهِ إِنَّمَا هُوَ لِمُجَرَّدِ الْبَغْيِ عَلَيْهِ وَالْحَسَدِ لَهُ، شَرَعَ فِي تَقْرِيرِ رِسَالَةِ النبي ﷺ وَبَيَّنَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ النُّبُوَّةِ وَمَعْدِنِ الرِّسَالَةِ. وَالِاصْطِفَاءُ: الِاخْتِيَارُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اخْتَارَهُمْ بِالنُّبُوَّةِ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلَامَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيِ: اصْطَفَى دِينَ آدَمَ، إِلَخْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى تَفْسِيرِ الْعَالَمِينَ، وَتَخْصِيصُ آدَمَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَبُو الْبَشَرِ، وَكَذَلِكَ نُوحٌ، فَإِنَّهُ آدَمُ الثَّانِي، وَأَمَّا آلُ إِبْرَاهِيمَ، فلكون النبي ﷺ مِنْهُمْ مَعَ كَثْرَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْهُمْ. وَأَمَّا آلُ عِمْرَانَ، فَهُمْ وَإِنْ كَانُوا مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ، فَلَمَّا كَانَ عِيسَى ﵇ مِنْهُمْ كَانَ لِتَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ وَجْهٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِآلِ إِبْرَاهِيمَ: إِبْرَاهِيمُ نَفْسُهُ، وَبِآلِ عِمْرَانَ: عِمْرَانُ نَفْسُهُ. قَوْلُهُ: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ نَصْبُ ذَرِّيَّةً عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِمَّا قَبْلَهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ: أَوْ عَلَى الْحَالِيَّةِ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الذُّرِّيَّةِ، وَبَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى صِفَةِ الذُّرِّيَّةِ، وَمَعْنَاهُ: مُتَنَاسِلَةٌ مُتَشَعِّبَةٌ، أَوْ مُتَنَاصِرَةٌ مُتَعَاضِدَةٌ فِي الدِّينِ.
Allah Sübhânehu, razı olunan dinin İslam olduğunu, Muhammed'in ﷺ ancak kendisine uyulmakla Allah'ın sevilebileceği yegane peygamber olduğunu ve iki ehl-i kitabın onun hakkındaki ihtilaflarının sırf ona karşı azgınlık ve hasetten kaynaklandığını beyan etmeyi bitirince; Peygamber'in ﷺ risaletini pekiştirmeye başladı ve onun nübüvvet ehlinden ve risalet menbaından olduğunu açıkladı. el-Istıfâ (الِاصْطِفَاءُ): seçmek demektir. Zeccâc: "Onları nübüvvetle kendi zamanlarının âlemlerine üstün kılıp seçti" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Söz muzaf takdiri üzeredir; yani 'Âdem'in dinini seçti...' takdirindedir. Âlemler kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Âdem'in tahsis edilerek zikredilmesi, onun beşerin babası olmasındandır. Nûh da böyledir; çünkü o ikinci Âdem'dir. İbrahim ailesine gelince; Peygamber'in ﷺ onlardan olması ve peygamberlerin çoğunun onlardan çıkması sebebiyledir. İmrân ailesine gelince; onlar her ne kadar İbrahim ailesinden olsalar da İsa aleyhisselam onlardan olduğu için onların tahsis edilerek zikredilmesinin bir gerekçesi vardır. Şöyle de denilmiştir: İbrahim ailesinden kasıt İbrahim'in bizzat kendisidir; İmrân ailesinden kasıt ise İmrân'ın bizzat kendisidir. { ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinden gelme bir zürriyet olarak” kavlinde 'zürriyyeten' kelimesinin mansub olması, kendisinden önceki kelimeden bedel olmasındandır; bunu Zeccâc söylemiştir. Yahut hâl olmasındandır; bunu da Ahfeş söylemiştir. Zürriyetin tefsiri daha önce geçmişti. { بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } cümlesi 'zürriyet' kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir; anlamı ise: birbirinden türeyip kollara ayrılan yahut dinde birbirine destek olup arka çıkan demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أبي حاتم عن الْحَسَنِ مِنْ طُرُقٍ قَالَ: قَالَ أَقْوَامٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: وَاللَّهِ يَا مُحَمَّدُ! إِنَّا لِنُحِبُّ رَبَّنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ كَثِيرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ أَيْ: إِنْ كَانَ هَذَا مِنْ قَوْلِكُمْ فِي عِيسَى حُبًّا لِلَّهِ وَتَعْظِيمًا لَهُ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أَيْ: مَا مَضَى مِنْ كُفْرِكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ، وَآلِ عِمْرَانَ، وَآلِ يَاسِينَ، وَآلِ مُحَمَّدٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ قَالَ فِي النية والعمل، والإخلاص والتوحيد.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, çeşitli yollarla Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ zamanında birtakım topluluklar: 'Vallahi ey Muhammed! Şüphesiz biz Rabbimizi seviyoruz' dediler. Bunun üzerine Allah: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } ayetini indirdi. Hakîm et-Tirmizî, Yahyâ b. Kesîr'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr'den O'nun: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız” yani İsa hakkındaki bu sözünüz Allah sevgisinden ve O'nu yüceltmekten kaynaklanıyorsa { فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın” yani geçmişteki küfrünüzü bağışlasın, { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû'd-Derdâ'dan { وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ } kavli hakkında: "Onlar; İbrahim ailesinin, İmrân ailesinin, Yâsîn ailesinin ve Muhammed ailesinin müminleridir" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } kavli hakkında: "Niyette, amelde, ihlasta ve tevhittedir" dediğini rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 35-37]
إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧)
{ إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧) } “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti: 'Rabbim! Karnımdakini hür kılınmış olarak Sana adadım. Benden kabul buyur; şüphesiz Sen her şeyi hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.' (35) Onu doğurunca dedi ki: 'Rabbim! Ben onu kız doğurdum.' —Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir— 'Erkek, kız gibi değildir. Ben ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum.' (36) Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti, onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi ve Zekeriyya'yı ona bakıcı kıldı. Zekeriyya onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu. 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' dedi. (37)”
قَوْلُهُ: إِذْ قالَتِ قَالَ أَبُو عَمْرٍو: إِذْ زَائِدَةٌ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: إِنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ إِذْ قَالَتْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: اصْطَفى وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: سَمِيعٌ عَلِيمٌ
{ إِذْ قالَتِ } “Hani demişti” kavli: Ebû Amr, 'iz' (إِذْ) edatının zâid olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Yezîd ise bunun mahzûf bir kelimeye müteallik olduğunu ve takdirinin: 'Hani dediği zamanı hatırla' (اذْكُرْ إِذْ قَالَتْ) şeklinde olduğunu söylemiştir. Zeccâc ise bunun { اصْطَفى } kavline müteallik olduğunu söylemiştir. { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } kavline müteallik olduğu da söylenmiştir.
وَامْرَأَةُ عِمْرَانَ اسْمُهَا: حَنَّةُ، بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَالنُّونِ، بِنْتُ فَاقُودَ بْنِ قُبَيْلٍ أُمُّ مَرْيَمَ، فَهِيَ جَدَّةُ عِيسَى.
İmrân'ın karısının adı; noktasız hâ ve şeddeli nûn ile Hanne'dir (حَنَّةُ). O, Fâkûd b. Kubeyl'in kızı olup Meryem'in annesi, dolayısıyla da İsa'nın anneannesidir.
وَعِمْرَانُ: هُوَ ابْنُ مَاثَانَ جَدُّ عِيسَى. قَوْلُهُ: رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي تَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ لِكَمَالِ الْعِنَايَةِ، وَهَذَا النَّذْرُ كَانَ جَائِزًا فِي شَرِيعَتِهِمْ. وَمَعْنَى: لَكَ أَيْ: لِعِبَادَتِكَ. وَمُحَرَّرًا: مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: عَتِيقًا خَالِصًا لِلَّهِ خَادِمًا لِلْكَنِيسَةِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْحُرِّيَّةُ الَّتِي هِيَ ضِدُّ الْعُبُودِيَّةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُحَرَّرِ هُنَا: الْخَالِصُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، الَّذِي لَا يَشُوبُهُ شَيْءٌ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. وَرَجَّحَ هَذَا بِأَنَّهُ لَا خِلَافَ أَنَّ عِمْرَانَ وَامْرَأَتَهُ حُرَّانِ. قَوْلُهُ: فَتَقَبَّلْ مِنِّي التَّقَبُّلُ: أَخْذُ الشَّيْءِ عَلَى وَجْهِ الرِّضَا، أَيْ: تَقَبَّلْ مِنِّي نَذْرِي بِمَا فِي بَطْنِي. قَوْلُهُ: فَلَمَّا وَضَعَتْها التَّأْنِيثُ بِاعْتِبَارِ مَا عُلِمَ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّ الَّذِي فِي بَطْنِهَا أُنْثَى، أَوْ لِكَوْنِهِ أُنْثَى فِي عِلْمِ اللَّهِ، أَوْ بِتَأْوِيلِ مَا فِي بَطْنِهَا بِالنَّفْسِ أَوِ النَّسَمَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى إِنَّمَا قَالَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يُقْبَلُ فِي النَّذْرِ إِلَّا الذَّكَرُ دُونَ الْأُنْثَى، فَكَأَنَّهَا تَحَسَّرَتْ وَتَحَزَّنَتْ لِمَا فَاتَهَا مِنْ ذَلِكَ الَّذِي كَانَتْ تَرْجُوهُ وَتُقَدِّرُهُ، وَأُنْثَى: حَالٌ مُؤَكَّدَةٌ مِنَ الضَّمِيرِ أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ. قَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، بِضَمِّ التَّاءِ فَيَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِهَا وَيَكُونُ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ، وَفِيهِ مَعْنَى:
İmrân ise Mâsân'ın oğludur ve İsa'nın dedesidir. { رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي } “Rabbim! Karnımdakini Sana adadım” kavlinde câr ve mecrûrun öne alınması tam bir ihtimam içindir. Bu adak onların şeriatında caiz idi. { لَكَ } “Sana” ifadesinin anlamı; yani 'Senin ibadetin için' demektir. { مُحَرَّراً } “Hür kılınmış olarak” kelimesi hâl olarak mensubdur; yani Allah'a adanmış, ihlaslı kılınmış ve mâbede hizmetkâr yapılmış [demektir]. Buradaki murad; kulluğun/köleliğin zıddı olan hürriyettir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki muharrar'dan maksat; dünya işlerinden hiçbir şeyin karışmadığı, sırf Allah Sübhânehu'ya adanmış olandır. Bu görüş, İmrân ve karısının hür olduklarında hiçbir ihtilaf bulunmamasıyla tercih edilmiştir. { فَتَقَبَّلْ مِنِّي } “Benden kabul buyur” kavli: Kabullenmek, bir şeyi rıza ile almaktır; yani 'karnımdakine dair adağımı benden kabul et' demektir. { فَلَمَّا وَضَعَتْها } “Onu doğurunca” kavlindeki müennes zamir, makamdan karnındakinin dişi olduğunun anlaşılmasına veya Allah'ın ilminde dişi olmasına yahut karnındakinin 'nefis' veya 'neseme' (canlı/kişi) ve benzeri şekilde tevil edilmesine binaendir. { قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Dedi ki: Rabbim! Ben onu kız doğurdum” kavli: Bu sözü ancak adakta kız çocuğu değil, sadece erkek kabul edildiği için söylemiştir. Sanki o umduğu ve tasarladığı şeyin elinden kaçması sebebiyle eseflenmiş ve hüzünlenmiştir. 'Ünsâ' (أُنْثَى) kelimesi, zamirden tekid edici bir hâl yahut ondan bedeldir. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Allah onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir” kavlini Ebû Bekr ve İbn Âmir, tâ harfinin zammesiyle [vada'tü (وَضَعْتُ) şeklinde] okumuştur; bu durumda kadının kendi sözlerinden olur ve öncesine bağlanır. Bunda,
التَّسْلِيمِ لِلَّهِ وَالْخُضُوعِ وَالتَّنْزِيهِ لَهُ أَنْ يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَضَعَتْ، فَيَكُونُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى جِهَةِ التَّعْظِيمِ لِمَا وَضَعَتْهُ، وَالتَّفْخِيمِ لِشَأْنِهِ، وَالتَّجْلِيلِ لَهَا، حَيْثُ وَقَعَ مِنْهَا التَّحَسُّرُ وَالتَّحَزُّنُ، مَعَ أَنَّ هَذِهِ الْأُنْثَى الَّتِي وَضَعَتْهَا سَيَجْعَلُهَا اللَّهُ وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ وَعِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِينَ، وَيَخْتَصُّهَا بِمَا لَمْ يَخْتَصَّ بِهِ أَحَدًا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِما وَضَعَتْ بِكَسْرِ التَّاءِ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهَا، أَيْ: إِنَّكِ لَا تَعْلَمِينَ قَدْرَ هَذَا الْمَوْهُوبِ، وَمَا عَلِمَ اللَّهُ فِيهِ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تَتَقَاصَرُ عَنْهَا الْأَفْهَامُ، وَتَتَضَافَرُ عِنْدَهَا الْعُقُولُ. قَوْلُهُ: وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى أَيْ: وَلَيْسَ الذَّكَرُ الَّذِي طَلَبَتْ كَالْأُنْثَى الَّتِي وَضَعَتْ، فَإِنَّ غَايَةَ مَا أَرَادَتْ مِنْ كَوْنِهِ ذَكَرًا أَنْ يَكُونَ نَذْرًا خَادِمًا لِلْكَنِيسَةِ، وَأَمْرُ هَذِهِ الْأُنْثَى عَظِيمٌ وَشَأْنُهَا فَخِيمٌ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَا فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى مِنْ تَعْظِيمِ الْمَوْضُوعِ وَرَفْعِ شَأْنِهِ وَعُلُوِّ مَنْزِلَتِهِ، وَاللَّامُ فِي: الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى لِلْعَهْدِ، هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنِ عَامِرٍ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِهَا وَمِنْ تَمَامِ تَحَسُّرِهَا وَتَحَزُّنِهَا، أَيْ: لَيْسَ الذَّكَرُ الَّذِي أَرَدْتُ أَنْ يَكُونَ خَادِمًا، وَيَصْلُحُ لِلنُّذُرِ، كَالْأُنْثَى الَّتِي لَا تَصْلُحُ لِذَلِكَ، وَكَأَنَّهَا أَعْذَرَتْ إِلَى رَبِّهَا مِنْ وُجُودِهَا لَهَا عَلَى خِلَافِ مَا قَصَدَتْ. قَوْلُهُ: وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ عَطْفٌ عَلَى إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَمَقْصُودُهَا مِنْ هَذَا الْإِخْبَارِ بِالتَّسْمِيَةِ: التَّقَرُّبُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَنْ يَكُونَ فِعْلُهَا مُطَابِقًا لِمَعْنَى اسْمِهَا، فَإِنَّ مَعْنَى مَرْيَمَ خَادِمُ الرَّبِّ بِلُغَتِهِمْ، فَهِيَ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ صَالِحَةً لِخِدْمَةِ الْكَنِيسَةِ فَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْعَابِدَاتِ. قَوْلُهُ: وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: إِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ، وَالرَّجِيمُ الْمَطْرُودُ، وَأَصْلُهُ الْمَرْمِيُّ بِالْحِجَارَةِ، طَلَبَتِ الْإِعَاذَةَ لَهَا وَلِوَلَدِهَا مِنَ الشَّيْطَانِ وَأَعْوَانِهِ. قَوْلُهُ: فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ أَيْ: رَضِيَ بِهَا فِي النُّذُرِ، وَسَلَكَ بِهَا مَسْلَكَ السُّعَدَاءِ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَى التَّقَبُّلِ التَّكَفُّلُ وَالتَّرْبِيَةُ وَالْقِيَامُ بِشَأْنِهَا، وَالْقَبُولُ: مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِلْفِعْلِ السَّابِقِ، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَالْأَصْلُ: تَقَبُّلًا، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَأَصْلُهُ: إِنْبَاتًا،
Allah'a teslimiyet, boyun eğiş ve O'na hiçbir şeyin gizli kalamayacağına dair tenzih anlamı vardır. Cumhur ise [vada'at (وَضَعَتْ) şeklinde] okumuştur; bu durumda doğurduğu şeyi tazim etmek, onun şanını yüceltmek ve kadının kadrini yüceltmek sadedinde Allah Sübhânehu'nun kelamından olur; zira her ne kadar kendisinden eseflenme ve hüzünlenme sadır olmuşsa da, doğurduğu bu kız çocuğunu ve onun oğlunu Allah âlemlere bir ayet, ibret alanlara bir ibret kılacak ve onu hiç kimseye nasip etmediği şeylerle mümtaz kılacaktır. İbn Abbâs ise { بِما وَضَعَتْ } ibaresini tâ harfinin kesresiyle [vada'ti (وَضَعْتِ) şeklinde], Allah Sübhânehu'dan ona bir hitap olmak üzere okumuştur; yani: 'Sen bu bağışlanan çocuğun kadrini ve Allah'ın onda anlayışların yetersiz kaldığı, akılların karşısında acze düştüğü ne tür işler bildiğini bilemezsin' demektir. { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” kavli; yani talep ettiği erkek, doğurduğu bu kız gibi değildir; zira erkek olmasından istediği nihai gaye sadece mâbede hizmet eden bir adak olmasıydı, oysa bu kızın durumu pek büyük ve şanı pek yücedir. Bu cümle, ilk cümledeki doğurulanın tazim edilmesini, şanının ve mertebesinin yüceliğini beyan eden bir itiraziyye (ara) cümlesidir. 'ez-Zeker' ve 'el-Ünsâ' kelimelerindeki lâm-ı tarif ahd içindir; bu, cumhurun ve İbn Abbâs'ın kıraatine göredir. Ebû Bekr ve İbn Âmir'in kıraatine göre ise { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } kavli kadının kendi sözlerinden ve eseflenip hüzünlenmesinin tamamından olur; yani: 'Hizmetçi olmasını istediğim ve adağa elverişli olan erkek, buna elverişli olmayan kız gibi değildir' demektir. Sanki o, çocuğun kastettiğinin aksine var olmasından ötürü Rabbine mazeret beyan etmiştir. { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ben ona Meryem adını verdim” kavli, { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } kavline matuftur. İsmi haber vermekten maksadı; Allah Sübhânehu'ya yakınlaşmak ve fiilinin isminin anlamına uygun olmasıdır; zira onların dilinde Meryem, 'Rabbin hizmetkârı' demektir. O mâbedin hizmetine elverişli olmasa bile bu durum onun abid kadınlardan olmasına engel teşkil etmez. { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } “Onu ve soyunu kovulmuş şeytandan Sana sığındırıyorum” kavli, { إِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } kavline matuftur. er-Racîm (الرَّجِيمُ): kovulmuş demektir; aslı taşlanan anlamındadır. Kendisi ve çocuğu için şeytandan ve onun yandaşlarından sığınma talep etmiştir. { فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ } “Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul etti” kavli; yani onu adak konusunda kabul buyurdu ve onu bahtiyarların yoluna sevk etti. Bir topluluk şöyle demiştir: Kabulün anlamı; üstlenmek, terbiye etmek ve onun işlerini gözetmektir. 'el-Kabûl' (الْقَبُولُ): önceki fiili pekiştiren bir masdardır, bâ harfi zâiddir, aslı 'tekabbülen'dir (تَقَبُّلًا). { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “Ve onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi” kavli de böyledir; aslı 'inbâten'dir (إِنْبَاتًا);
فَحُذِفَ الْحَرْفُ الزَّائِدُ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَنَبَتَتْ نَبَاتًا حَسَنًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سَوَّى خَلْقَهَا مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ قِيلَ، إِنَّهَا كَانَتْ تَنْبُتُ فِي الْيَوْمِ مَا يَنْبُتُ الْمَوْلُودُ فِي عَامٍ وَقِيلَ هُوَ مَجَازٌ عَنِ التَّرْبِيَةِ الْحَسَنَةِ الْعَائِدَةِ عَلَيْهَا بِمَا يُصْلِحُهَا فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهَا، قَوْلُهُ: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا أَيْ: ضَمَّهَا إِلَيْهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ ضَمِنَ الْقِيَامَ بِهَا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَكَفَّلَها بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ: جَعَلَهُ اللَّهُ كَافِلًا لَهَا وَمُلْتَزِمًا بِمَصَالِحِهَا، وَفِي مَعْنَاهُ: مَا فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَأَكْفَلَهَا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالتَّخْفِيفِ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى زَكَرِيَّا، وَمَعْنَاهُ:
zâid harf hazfedilmiştir. Mahzûf bir fiilin masdarı olduğu da söylenmiştir; yani 'böylece o güzel bir nebat gibi bitti' (فَنَبَتَتْ نَبَاتًا حَسَنًا) demektir. Anlamı ise: Onun yaratılışını fazlalıksız ve noksansız bir şekilde tastamam kıldı [demektir]. Onun, bir bebeğin bir yılda büyüyeceği kadar bir günde büyüdüğü söylenmiştir. Bunun, her halinde onu ıslah edecek şeylerle ona dönen güzel terbiyeden mecaz olduğu da söylenmiştir. { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Ve Zekeriyya'yı ona bakıcı kıldı” kavli; yani onu kendi yanına aldı demektir. Ebû Ubeyde: "Onun bakımını üstlendi" demiştir. Kûfeliler, { وَكَفَّلَها } kelimesini şeddeli [keffelehâ şeklinde] okumuşlardır; yani Allah onu, Meryem'in bakımını üstlenen ve maslahatlarını gözeten kıldı demektir. Übeyy'in Mushafı'ndaki { وَأَكْفَلَهَا } [kıraati] de bu anlamdadır. Diğer kurrâlar ise fiili Zekeriyya'ya isnad ederek şeddesiz [kefelehâ şeklinde] okumuşlardır; bunun anlamı da:
مَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِهِ ضَمَّهَا إِلَيْهِ وَضَمِنَ الْقِيَامَ بِهَا. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ مُوسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الزمني: وَكَفِلَهَا بِكَسْرِ الْفَاءِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: لَمْ أَسْمَعْ كفل. وقرأ مجاهد فتقبلها بإسكان اللام، على المسألة والطلب، ونصب ربها على أنه مُنَادَى مُضَافٌ. وَقَرَأَ أَيْضًا وَأَنْبِتْهَا بِإِسْكَانِ التَّاءِ وَكَفِّلْهَا بِتَشْدِيدِ الْفَاءِ الْمَكْسُورَةِ وَإِسْكَانِ اللَّامِ وَنَصَبَ زكرياء مَعَ الْمَدِّ. وَقَرَأَ حَفْصٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ:
daha önce geçtiği üzere onu yanına alması ve bakımını üstlenmesidir. Amr b. Mûsâ; Abdullah b. Kesîr ve Ebû Abdillâh ez-Zemenî'den fâ harfinin kesresiyle { وَكَفِلَهَا } [kefilehâ] şeklinde rivayet etmiştir. Ahfeş: "Kefile şeklinde işitmedim" demiştir. Mücâhid, dua ve talep anlamında lâm harfinin sükûnuyla { فَتَقَبَّلْهَا } [fetekabbelhâ], { رَبَّهَا } kelimesini de münâdâ-i muzaf olarak mensub okumuştur. Yine o, tâ harfinin sükûnuyla { وَأَنْبِتْهَا } [ve enbithâ], esreli fâ harfinin şeddesi ve lâm harfinin sükûnuyla { وَكَفِّلْهَا } [ve keffilhâ] ve med ile birlikte mansub olarak { زَكَرِيَّاءَ } okumuştur. Hafs, Hamza ve Kisâî,
زَكَرِيَّا بِغَيْرِ مَدٍّ، وَمَدَّهُ الْبَاقُونَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَمُدُّونَ زَكَرِيَّا وَيَقْصُرُونَهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ:
{ زَكَرِيَّا } kelimesini med olmaksızın (maksûr olarak) okumuşlar; diğer kurrâlar ise med ile okumuşlardır. Ferrâ: "Hicaz ehli Zekeriyya kelimesini hem medli hem maksûr okurlar" demiştir. Ahfeş şöyle demiştir:
فِيهِ لغات: المد والقصر، وزكريّا: بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ، وَهُوَ مُمْتَنِعٌ عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ لِلْعُجْمَةِ وَالتَّعْرِيفِ مَعَ أَلِفِ التَّأْنِيثِ. قَوْلُهُ: كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ قُدِّمَ الظَّرْفُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، وَكَلِمَةُ: كُلَّ: ظَرْفٌ، وَالزَّمَانُ مَحْذُوفٌ، وَمَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ نَكِرَةٌ مَوْصُوفَةٌ، وَالْعَامِلُ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَجَدَ أَيْ: كُلَّ زَمَانِ دُخُولِهِ عَلَيْهَا وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا، أَيْ: نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الرِّزْقِ. وَالْمِحْرَابُ فِي اللُّغَةِ: أَكْرَمُ مَوْضِعٍ فِي الْمَجْلِسِ، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّوَسُّعِ قِيلَ: إِنَّ زَكَرِيَّا جَعَلَ لَهَا مِحْرَابًا: لَا يرتقى إليه إلا بسلم، وكان يغلق عَلَيْهَا حَتَّى كَبِرَتْ، وَكَانَ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا وَجَدَ عِنْدَهَا فَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ وَفَاكِهَةَ الصيف في الشتاء، فقال: يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا أَيْ: مِنْ أَيْنَ يَجِيءُ لَكَ هَذَا الرِّزْقُ الَّذِي لَا يُشْبِهُ أَرْزَاقَ الدُّنْيَا؟ قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِعَجِيبٍ وَلَا مُسْتَنْكَرٍ، وَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تَعْلِيلِيَّةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَهُوَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِهَا، وَمَنْ قال إنه كَلَامِ زَكَرِيَّا فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً.
"Bunda lehçeler vardır: Med, kasr ve yâ harfinin şeddesiyle 'Zekeriyyâ' (زَكَرِيَّا); bu [kelime] gayri munsariftir; her takdire göre ucme (yabancı kökenli olma), marifelik ve te'nis elifi sebepleriyle tenvin almaz." { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ } “Zekeriyya onun yanına, mihraba her girdiğinde” kavlinde, önemine binaen zarf öne alınmıştır. 'Külle' (كُلَّ) kelimesi zarftır, zaman lafzı mahzûftur; 'mâ' (مَا) ise masdariyyedir yahut sıfat almış bir nekredir. Bunda amel eden ise { وَجَدَ } “bulurdu” kavlidir; yani: Onun yanına girdiği her vakit, onun yanında bir rızık, yani rızık türlerinden bir tür bulurdu. Mihrap lügatte: Meclisin en şerefli yeridir; bunu Kurtubî söylemiştir ve genişletme (tevessü') yoluyla mensub kılınmıştır. Denildiğine göre Zekeriyya onun için ancak merdivenle çıkılabilen bir mihrap yapmış ve o büyüyünceye kadar kapısını üzerine kilitlerdi. Onun yanına girdiği zaman yazın kış meyvesi, kışın ise yaz meyvesi bulurdu. Bunun üzerine: { قالَ يَا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا } “'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' dedi”; yani: Sana dünya rızıklarına benzemeyen bu rızık nereden geliyor? { قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “O da: 'Bu, Allah katındandır' dedi”; zira bu şaşılacak ve yadırganacak bir şey değildir. { إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir” cümlesi öncesinin ta'lili (gerekçesi) olup onun sözünün tamamındandır. Bunun Zekeriyya'nın sözü olduğunu söyleyene göre ise bu cümle müste'nefedir.