وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً قَالَ: كَانَتْ نَذَرَتْ أَنْ تَجْعَلَهُ فِي الْكَنِيسَةِ يَتَعَبَّدُ بِهَا، وَكَانَتْ تَرْجُو أَنْ يَكُونَ ذَكَرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: نَذَرَتْ أَنْ تَجْعَلَهُ مُحَرَّرًا لِلْعِبَادَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أبي حاتم عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُحَرَّراً قَالَ: خَادِمًا لِلْبَيْعَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مُحَرَّرًا خَالِصًا لَا يُخَالِطُهُ شَيْءٌ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا.
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } “Karnımdakini hür (sadece sana ibadet eden bir kul) olarak Sana adadım” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onu mabette ibadet etmek üzere bırakmayı adamıştı ve onun bir erkek olmasını umuyordu." İbnü'l-Münzir de ondan: "Onu ibadet için adanmış kılmayı adadı" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { مُحَرَّراً } “hür/adanmış olarak” kavli hakkında: "Mabedin hizmetçisi [olarak]" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan: "Dünya işlerinden hiçbir şeyin karışmadığı, sırf [ibadete] adanmış olarak" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ مَوْلُودٍ يُولَدُ إِلَّا وَالشَّيْطَانُ يَمَسُّهُ حِينَ يُوَلَدُ فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ إِلَّا مَرْيَمَ وَابْنَهَا. ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ» . وَلِلْحَدِيثِ أَلْفَاظٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا أَحُدُهَا، وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَفَّلَهَا زَكَرِيَّا، فَدَخَلَ عَلَيْهَا الْمِحْرَابَ، فَوَجَدَ عِنْدَهَا عِنَبًا فِي مِكْتَلٍ فِي غَيْرِ حِينِهِ، فَقَالَ: أَنَّى لَكِ هَذَا؟ قَالَتْ: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، قَالَ: إِنَّ الَّذِي يَرْزُقُكِ الْعِنَبَ فِي غَيْرِ حِينِهِ لَقَادِرٌ أَنْ يَرْزُقَنِي مِنَ الْعَاقِرِ الْكَبِيرِ الْعَقِيمِ وَلَدًا هُنالِكَ
Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Doğan hiçbir çocuk yoktur ki doğduğu anda şeytan ona dokunmuş olmasın; çocuk şeytanın kendisine dokunmasından ötürü feryat ederek ağlar, Meryem ve oğlu müstesna.» Sonra Ebû Hureyre şöyle derdi: "Dilerseniz { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } 'Ve şüphesiz ben, onu da soyunu da kovulmuş şeytandan Sana sığındırırım' [ayetini] okuyun." Bu hadisin Ebû Hureyre'den gelen çeşitli lafızları vardır, bu da onlardan biridir; ayrıca başkasının hadisinden de rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Zekeriyya onu himayesine aldı. Onun yanına, mihraba girdi ve yanında mevsimi dışında bir sepet içinde üzüm buldu. 'Bu sana nereden geldi?' dedi. O da: 'Bu, Allah katındandır' dedi. [Zekeriyya]: 'Sana mevsimi dışında üzümü rızık olarak veren, bu yaşlı, kısır ve döl tutmayan [kadından] bana bir çocuk vermeye de elbette kâdirdir' dedi. İşte orada
دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ
{ هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ } “İşte orada Zekeriyya Rabbine dua etti.”
. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَتْ مَرْيَمُ ابْنَةَ سَيِّدِهِمْ وَإِمَامِهِمْ، فَتَشَاحَّ عَلَيْهَا أَحْبَارُهُمْ فَاقْتَرَعُوا فِيهَا بِسِهَامِهِمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُهَا، وَكَانَ زَكَرِيَّا زَوْجَ أُخْتِهَا، فَكَفَلَهَا، وَكَانَتْ عِنْدَهُ وَحَضَنَهَا. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا قَالَ: جَعَلَهَا مَعَهُ فِي مِحْرَابِهِ.
. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Meryem onların efendisi ve önderlerinin kızıydı. Bu yüzden din bilginleri onun [himayesi] konusunda çekiştiler ve hangisinin onu himaye edeceğine dair oklarıyla kura çektiler. Zekeriyya ise onun kız kardeşinin eşiydi; böylece onu himayesine aldı, o da onun yanında kaldı ve bakımını üstlendi." Beyhakî es-Sünen'inde İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve sahabeden bir topluluktan buna benzer bir rivayet nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “Zekeriyya da onun bakımını üstlendi” kavli hakkında: "Onu mihrabında kendi yanına aldı" dediğini rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٨ الى ٤٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 38-44]
هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (٤٠) قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١) وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢)
{ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ (٤٠) قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١) وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) } “İşte orada Zekeriyya Rabbine dua edip: 'Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet bağışla. Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin' dedi. (38) O, mihrapta durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor' diye seslendiler. (39) [Zekeriyya]: 'Rabbim! Bana ihtiyarlık ulaştığı ve karım da kısır olduğu halde benim nasıl bir oğlum olabilir?' dedi. [Allah]: 'İşte böyledir, Allah dilediğini yapar' buyurdu. (40) [Zekeriyya]: 'Rabbim! Bana bir işaret ver' dedi. [Allah]: 'Senin işaretin, insanlarla üç gün ancak işaretle konuşmandır. Rabbini çokça zikret, akşam ve sabah O'nu tesbih et' buyurdu. (41) Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kıldı' demişti. (42)”
يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤)
{ يَا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) } “'Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et.' (43) Bunlar gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri zaman da sen yanlarında değildin. (44)”
قَوْلُهُ: هُنالِكَ ظَرْفٌ يُسْتَعْمَلُ لِلزَّمَانِ وَالْمَكَانِ، وَأَصْلُهُ لِلْمَكَانِ وَقِيلَ: إِنَّهُ لِلزَّمَانِ خَاصَّةً، وَهُنَاكَ لِلْمَكَانِ، وَقِيلَ: يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَكَانَ الْآخَرِ، وَاللَّامُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْبُعْدِ، وَالْكَافُ لِلْخِطَابِ.
{ هُنالِكَ } “İşte orada” kavli, zaman ve mekân için kullanılan bir zarftır; aslı ise mekân içindir. Bunun sadece zaman için olduğu, 'hünâke' (هُنَاكَ) lafzının ise mekân için olduğu da söylenmiştir. Her birinin diğerinin yerine kullanılmasının caiz olduğu da söylenmiştir. Lâm harfi uzaklığa delalet etmek, kâf harfi ise hitap içindir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ دَعَا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ قَائِمٌ فِيهِ عِنْدَ مَرْيَمَ، أَوْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ: أَنْ يَهَبَ اللَّهُ لَهُ ذَرِّيَّةً طَيِّبَةً، وَالَّذِي بَعَثَهُ عَلَى ذَلِكَ: مَا رَآهُ مِنْ وِلَادَةِ حَنَّةَ لِمَرْيَمَ وَقَدْ كَانَتْ عَاقِرًا، فَحَصَلَ لَهُ رَجَاءُ الْوَلَدِ، وَإِنْ كَانَ كَبِيرًا، وَامْرَأَتُهُ عَاقِرًا، أَوْ بَعَثَهُ عَلَى ذَلِكَ: مَا رَآهُ مِنْ فَاكِهَةِ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ وَالصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ عِنْدَ مَرْيَمَ، لِأَنَّ مَنْ أَوْجَدَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ وَقْتِهِ يَقْدِرُ عَلَى إِيجَادِ الْوَلَدِ مِنَ الْعَاقِرِ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ قِصَّةً مُسْتَأْنَفَةً سِيقَتْ فِي غُضُونِ قِصَّةِ مَرْيَمَ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الِارْتِبَاطِ. وَالذُّرِّيَّةِ: النسل، يَكُونُ لِلْوَاحِدِ وَيَكُونُ لِلْجَمْعِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا هُنَا لِلْوَاحِدِ، قَوْلُهُ: فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَلَمْ يَقُلْ أَوْلِيَاءَ، وَتَأْنِيثُ طَيِّبَةٍ: لِكَوْنِ لَفْظِ الذُّرِّيَّةِ مُؤَنَّثًا. قَوْلُهُ: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ قَرَأَ حمزة والكسائي: فناده، وَبِذَلِكَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ قِيلَ الْمُرَادُ هُنَا جِبْرِيلُ، وَالتَّعْبِيرُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ عَنِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ فِي العربية، ومنه: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ وَقِيلَ: نَادَاهُ جَمِيعُ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْجَمْعِ وَالْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ مُقَدَّمٌ، فَلَا يُصَارُ إِلَى الْمَجَازِ إِلَّا لِقَرِينَةٍ. قَوْلُهُ: وَهُوَ قائِمٌ جملة حالية، ويُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ: قائِمٌ أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ: وَهُوَ. قَوْلُهُ: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ قُرِئَ: بِفَتْحٍ أَنَّ، وَالتَّقْدِيرُ بِأَنَّ اللَّهَ، وَقُرِئَ: بِكَسْرِهَا، عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ:
Anlam şudur: O, Meryem'in yanında durduğu o mekânda yahut o zamanda, Allah'ın kendisine tertemiz bir nesil bağışlaması için dua etti. Onu buna sevk eden şey, kısır olduğu halde Hanne'nin Meryem'i doğurduğunu görmesiydi; böylece kendisi yaşlı ve karısı kısır olsa da çocuk ümidine kapıldı. Yahut onu buna sevk eden şey, Meryem'in yanında yaz mevsiminde kış meyvesi, kış mevsiminde ise yaz meyvesi görmesiydi; çünkü bunu vakti dışında var eden Zat, kısır olandan da çocuk var etmeye kâdirdir. Buna göre bu söz, aralarındaki irtibattan ötürü Meryem kıssası esnasında zikredilmiş müste'nef (yeni) bir kıssadır. Zürriyet (الذُّرِّيَّة): Nesil demektir; tekil için de çoğul için de kullanılır. Burada tekil için olduğuna delil, { فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا } “Bana katından bir vâris bağışla” kavlidir; zira "evliyâ" (vârisler) dememiştir. { طَيِّبَةً } kelimesinin müennes gelmesi ise 'zürriyet' lafzının müennes olmasındandır. { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler ona seslendi” kavline gelince: Hamza ve Kisâî 'fenâdâhu' (فَنَادَاهُ) şeklinde okumuşlardır; İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd da böyle okumuştur. Geri kalan kurrâlar ise { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } şeklinde okumuşlardır. Burada kastedilenin Cibrîl olduğu söylenmiştir; Arapçada tekil için çoğul lafzıyla ifade caizdir; nitekim { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar ki insanlar kendilerine... dedi” [ayeti] de böyledir. Bir görüşe göre de ona bütün melekler seslenmiştir; fiilin çoğula isnadından zâhir olan da budur ve hakiki mana önceliklidir, karine olmadıkça mecaza gidilmez. { وَهُوَ قائِمٌ } “O dururken” kavli hâl cümlesidir. { يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ } “mihrapta namaz kılıyordu” kısmı ise { قائِمٌ } kelimesinin sıfatı yahut { وَهُوَ } mübtedasının ikinci haberidir. { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ } “Allah'ın sana müjdelediğini” kavli, { أَنَّ } [enne] harfinin fethasıyla okunmuştur; takdiri 'bi-enne'dir (بِأَنَّ اللَّهَ). Bir kavil takdiriyle kesresiyle de [inne] okunmuştur. Medine ehli ise:
يُبَشِّرُكَ بِالتَّشْدِيدِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ: بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ حُمَيْدُ بن قيس المكي بكسر الشين وَضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ.
{ يُبَشِّرُكَ } [yübeşşiruke] şeklinde şedde ile okumuştur. Hamza ise [şeddesiz] tahfif ile [yebşüruke] okumuştur. Humeyd b. Kays el-Mekkî ise muzâri harfinin dammesi ve şîn harfinin kesresiyle [yübşiruke] okumuştur.
قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ ثَلَاثُ لُغَاتٍ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى هِيَ الَّتِي وردت كثيرا في القرآن، ومنه: فَبَشِّرْ عِبادِ فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ»
Ahfeş şöyle demiştir: "Bunlar aynı anlamda üç lehçedir. İlk kıraat, Kur'an'da çokça vârid olan kıraattir; { فَبَشِّرْ عِبادِ } “Kullarımı müjdele”, { فَبَشِّرْهُ بِمَغْفِرَةٍ } “Onu bir bağışlanma ile müjdele”, { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” [ayetleri] bundandır.
قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ وهي قراءة الجمهور.
{ قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ } “«Seni hak ile müjdeledik» dediler” [ayeti de böyledir] ve bu, cumhurun kıraatidir.
وَالثَّانِيَةُ: لُغَةُ أَهْلِ تِهَامَةَ، وَبِهَا قَرَأَ أَيْضًا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ. وَالثَّالِثَةُ: مِنْ أَبْشَرَ يُبْشِرُ إِبْشَارًا. وَيَحْيَى: مُمْتَنِعٌ، إِمَّا لِكَوْنِهِ أَعْجَمِيًّا، أَوْ لِكَوْنِ فِيهِ وَزْنُ الْفِعْلِ، كَيَعْمَرَ مَعَ الْعَلَمِيَّةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ حَاكِيًا عَنِ النَّقَّاشِ: كَانَ اسْمُهُ فِي الْكِتَابِ الْأَوَّلِ حَنَّا. انْتَهَى. وَالَّذِي رَأَيْنَاهُ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْإِنْجِيلِ أَنَّهُ: يُوحَنَّا قِيلَ سُمِّيَ بِذَلِكَ: لِأَنَّ اللَّهَ أَحْيَاهُ بِالْإِيمَانِ وَالنُّبُوَّةِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ اللَّهَ أَحْيَا بِهِ النَّاسَ بِالْهُدَى. وَالْمُرَادُ هُنَا: التَّبْشِيرُ بِوِلَادَتِهِ، أَيْ: يُبَشِّرُكَ بِوِلَادَةِ يَحْيَى. وَقَوْلُهُ: مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ أَيْ: بِعِيسَى ﵇، وَسُمِّيَ: كَلِمَةَ اللَّهِ، لِأَنَّهُ كَانَ بِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: كُنْ وَقِيلَ: سُمِّيَ كَلِمَةَ اللَّهِ: لِأَنَّ النَّاسَ يَهْتَدُونَ بِهِ كَمَا يَهْتَدُونَ بِكَلَامِ اللَّهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ:
İkincisi Tihâme ehlinin lehçesidir; Abdullah b. Mes'ûd da böyle okumuştur. Üçüncüsü ise 'ebşera yübşiru ibşâran' (أَبْشَرَ يُبْشِرُ إِبْشَارًا) [fiilinden]dir. Yahyâ (يَحْيَى) kelimesi ise ya gayri arapça (acemî) oluşundan yahut özel isim (alemiyyet) ile birlikte 'Ya'mer' gibi fiil vezninde olmasından ötürü gayri munsariftir. Kurtubî, Nakkâş'tan naklen: "İlk kitapta adı Hannâ idi" demiştir. İncil'in bazı yerlerinde gördüğümüz ise onun 'Yuhannâ' olduğudur. Şöyle de denilmiştir: Ona bu ismin verilmesi, Allah'ın onu iman ve nübüvvetle diriltmiş (ihyâ etmiş) olmasındandır; bir diğer görüşe göre ise Allah'ın onun vasıtasıyla insanları hidayetle diriltmiş olmasındandır. Buradaki maksat onun doğumunun müjdelenmesidir; yani: Sana Yahyâ'nın doğumunu müjdeliyor. { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” kavli; yani: Îsâ aleyhisselâm'ı [doğrulayıcı olarak]. Ona 'Allah'ın kelimesi' denilmiştir; zira o, Sübhânehu'nun { كُنْ } “Ol” sözüyle var olmuştur. Şöyle de denilmiştir: İnsanlar Allah'ın kelâmıyla hidayet buldukları gibi onunla da hidayet buldukları için ona 'Allah'ın kelimesi' denilmiştir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir:
مَعْنَى بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ: بِكِتَابٍ مِنَ اللَّهِ، قَالَ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَنْشَدَنِي كَلِمَتَهُ، أَيْ: قَصِيدَتَهُ، كَمَا رُوِيَ: أَنَّ الْحُوَيْدِرَةَ ذُكِرَ لِحَسَّانَ فَقَالَ: لَعَنَ اللَّهُ كَلِمَتَهُ، يَعْنِي: قَصِيدَتَهُ. انْتَهَى. وَيَحْيَى أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِعِيسَى وَصَدَّقَ، وَكَانَ أَكْبَرَ مِنْ عِيسَى بِثَلَاثِ سِنِينَ، وَقِيلَ: بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ. وَالسَّيِّدُ: الَّذِي يَسُودُ قَوْمَهُ قَالَ الزَّجَّاجُ:
"{ بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } ifadesinin manası: Allah'tan bir kitap iledir." Devamla demiştir ki: "Araplar: 'Bana kelimesini inşad etti' yani 'kasidesini okudu' derler; nitekim Huveyzıre'nin Hassân'a zikredildiği, onun da: 'Allah onun kelimesine yani kasidesine lanet etsin' dediği rivayet edilmiştir." Yahyâ, Îsâ'ya ilk iman eden ve onu doğrulayan kimsedir; Îsâ'dan üç yaş büyüktü, altı ay büyük olduğu da söylenmiştir. Seyyid (السَّيِّدُ) ise kavmine önderlik eden kimsedir. Zeccâc şöyle demiştir:
السَّيِّدُ: الَّذِي يَفُوقُ أَقْرَانَهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ. وَالْحَصُورُ: أَصْلُهُ مِنَ الْحَصْرِ، وَهُوَ الْحَبْسُ، يُقَالُ: حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي، إِذَا حَبَسَنِي، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
"Seyyid: Hayır namına her şeyde akranlarını geçen kimsedir." Hasûr (الْحَصُورُ) kelimesinin aslı ise engellemek/alıkoymak anlamına gelen 'el-hasr' (الْحَصْر) kökündendir. Bir şey beni alıkoyduğunda 'hasaranî eş-şey'u ve ahseranî' (حَصَرَنِي الشَّيْءُ وَأَحْصَرَنِي) denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
وَمَا هَجْرُ لَيْلَى أَنْ تَكُونَ تَبَاعَدَتْ ... عَلَيْكَ وَلَا أَنْ أَحْصَرَتْكَ شُغُولُ
"Leylâ'nın hicranı ne sana uzak düşmesi / Ne de meşguliyetlerin seni alıkoyması sebebiyledir."
وَالْحَصُورُ: الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ، كَأَنَّهُ يُحْجِمُ عَنْهُنَّ، كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ حَصُورٌ، وَحَصِيرٌ: إِذَا حَبَسَ رِفْدَهُ وَلَمْ يُخْرِجْهُ، فَيَحْيَى ﵇ كَانَ حَصُورًا عَنْ إِتْيَانِ النِّسَاءِ: أَيْ: مَحْصُورًا لَا يَأْتِيهِنَّ كَغَيْرِهِ مِنَ الرِّجَالِ إِمَّا لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى ذَلِكَ، أَوْ لِكَوْنِهِ يَكُفُّ عَنْهُنَّ مَنْعًا لِنَفْسِهِ عَنِ الشَّهْوَةِ مَعَ الْقُدْرَةِ. وَقَدْ رُجِّحَ الثَّانِي بِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ مَدْحٍ، وَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى أَمْرٍ مُكْتَسَبٍ يَقْدِرُ فَاعِلُهُ عَلَى خِلَافِهِ، لَا عَلَى مَا كَانَ مِنْ أَصْلِ الْخِلْقَةِ وَفِي نَفْسِ الْجِبِلَّةِ. وَقَوْلُهُ: مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ: نَاشِئًا مِنَ الصَّالِحِينَ، لِكَوْنِهِ مِنْ نَسْلِ الْأَنْبِيَاءِ، أَوْ كَائِنًا مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحِينَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الصَّالِحُ: الَّذِي يُؤَدِّي لِلَّهِ مَا افْتَرَضَ عَلَيْهِ، وَإِلَى النَّاسِ حُقُوقَهُمْ. قَوْلُهُ: قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ ظَاهِرُ هَذَا أَنَّ الْخِطَابَ مِنْهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ الْوَاصِلُ إِلَيْهِ هُوَ بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، وَذَلِكَ لِمَزِيدِ التَّضَرُّعِ وَالْجِدُّ فِي طَلَبِ الْجَوَابِ عَنْ سُؤَالِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَرَادَ بِالرَّبِّ جِبْرِيلَ، أَيْ: يَا سَيِّدِي قِيلَ: وَفِي مَعْنَى هَذَا الِاسْتِفْهَامِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ سَأَلَ هَلْ يُرْزَقُ هَذَا الْوَلَدَ مِنِ امْرَأَتِهِ الْعَاقِرِ أَوْ مِنْ غَيْرِهَا؟ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ بِأَيِّ سَبَبٍ أَسْتَوْجِبُ هَذَا، وَأَنَا وَامْرَأَتِي عَلَى هَذِهِ الْحَالِ؟. وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ اسْتَبْعَدَ حُدُوثَ الْوَلَدِ مِنْهُمَا مَعَ كَوْنِ الْعَادَةِ قَاضِيَةً بِأَنَّهُ لَا يَحْدُثُ مَنْ مِثْلِهِمَا لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمُ التَّبْشِيرِ كَبِيرًا قِيلَ: فِي تِسْعِينَ سَنَةً، وَقِيلَ: ابْنُ عِشْرِينَ وَمِائَةِ سَنَةٍ، وَكَانَتِ امْرَأَتُهُ فِي ثَمَانٍ وَتِسْعِينَ سَنَةً، وَلِذَلِكَ قَالَ: وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ أَيْ: وَالْحَالُ ذَلِكَ، جَعَلَ الْكِبَرَ كَالطَّالِبِ لَهُ لِكَوْنِهِ طَلِيعَةً مِنْ طَلَائِعِ الْمَوْتِ فَأَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَيْهِ. وَالْعَاقِرُ: الَّتِي لَا تَلِدُ أَيْ ذَاتُ عُقْرٍ عَلَى النَّسَبِ وَلَوْ كَانَ عَلَى الْفِعْلِ لَقَالَ عَقِيرَةٌ أَيْ: بِهَا عُقْرٌ يَمْنَعُهَا مِنَ الْوَلَدِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ مِنْهُ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ بَعْدَ دُعَائِهِ بِأَنْ يَهَبَ اللَّهُ لَهُ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً، وَمُشَاهَدَتُهُ لِتِلْكَ الْآيَةِ الْكُبْرَى فِي مَرْيَمَ اسْتِعْظَامًا لِقُدْرَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا لِمَحْضِ الِاسْتِبْعَادِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ قَدْ مَرَّ بَعْدَ دُعَائِهِ إِلَى وَقْتٍ يَشَاءُ رَبُّهُ أَرْبَعُونَ سَنَةً وَقِيلَ: عِشْرُونَ سَنَةً فَكَانَ
Hasûr: Kadınlara yaklaşmayan, sanki onlardan geri duran kimsedir; nitekim ihsanını esirgeyip vermeyen kimseye 'racülün hasûr' (رَجُلٌ حَصُورٌ) ve 'hasîr' (حَصِيرٌ) denir. Yahyâ aleyhisselâm da kadınlara yaklaşma hususunda hasûr idi; yani diğer erkekler gibi onlara yaklaşmaktan alıkonmuştu; bu ya buna gücünün yetmemesinden yahut gücü yettiği halde nefsini şehvetten alıkoyarak onlardan geri durmasındandır. İkincisi tercih edilmiştir; zira burası övgü makamıdır ve övgü ancak fâilin aksine de muktedir olduğu kesbî (kendi iradesiyle yaptığı) bir iş üzerine olur, fıtratın aslından ve yaratılışın bizzat kendisinden olan bir şey üzerine olmaz. { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerden” kavli; yani: Peygamber neslinden olduğu için salihlerden yetişmiş yahut { وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” kavlinde olduğu gibi salihler zümresindendir. Zeccâc: "Salih: Allah'ın kendisine farz kıldığı görevleri yerine getiren ve insanlara haklarını eda eden kimsedir" demiştir. { قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “[Zekeriyya]: 'Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?' dedi” kavlinin zâhiri şudur: Kendisine ulaşan hitap melekler vasıtasıyla da olsa onun bu hitabı Sübhânehu olan Allah'adır; bu da tazarruyu artırmak ve sorusunun cevabını ciddiyetle talep etmek içindir. 'Rab' ile Cibrîl'i, yani: 'Ey efendim!' anlamını kastettiği de söylenmiştir. Bu istifhamın anlamında iki vecih olduğu belirtilmiştir: Birincisi, bu çocuğun kendisine kısır karısından mı yoksa bir başkasından mı verileceğini sormuştur. Bir diğer görüşe göre anlamı şudur: "Ben ve karım bu halde iken hangi sebeple buna müstahak olurum?" Özetle: Adet gereği kendileri gibisinden çocuk meydana gelmeyeceği halde ikisinden çocuk oluşmasını uzak bir ihtimal görmüştür; zira müjde verildiği gün yaşlıydı; doksan yaşında olduğu, yüz yirmi yaşında olduğu da söylenmiştir; karısı ise doksan sekiz yaşındaydı. Bundan dolayı: { وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } “Bana ihtiyarlık ulaşmışken” demiştir; yani: Durum böyle iken. Yaşlılığı, ölümün öncülerinden biri olması hasebiyle onu arayıp bulan bir talep edici gibi kılmış ve fiili ona isnat etmiştir. Âkır (الْعَاقِرُ): Doğurmayan, yani nesebe göre kısırlık sahibi demektir; fiile dayalı olsaydı 'akîre' (عَقِيرَةٌ) derdi; yani onda doğuma engel bir kısırlık vardır. Onun, Allah'ın kendisine tertemiz bir zürriyet bağışlaması yönündeki duasından ve Meryem'deki o büyük mucizeyi müşahede etmesinden sonra bu istifhamda bulunması, sırf uzak görmekten ötürü değil, Allah Sübhânehu'nun kudretini azametle idrak etmesindendir. Şöyle de denilmiştir: Duasından sonra Rabbinin dilediği vakte kadar kırk yıl, bir rivayete göre ise yirmi yıl geçmişti; dolayısıyla
الِاسْتِبْعَادُ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ أَيْ: يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْعَجِيبَةِ مِثْلَ ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَهُوَ إِيجَادُ الْوَلَدِ مِنَ الشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْمَرْأَةِ الْعَاقِرِ، وَالْكَافُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ نَعْتًا لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَصْدَرِ يَفْعَلُ أَوِ الْكَافُ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ، أَيْ: عَلَى هَذَا الشَّأْنِ الْعَجِيبِ شَأْنِ اللَّهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: يَفْعَلُ مَا يَشاءُ
uzak görme bu açıdan olmuştur. { كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } “İşte böyledir, Allah dilediğini yapar” kavli; yani: Allah, yaşlı bir adamdan ve kısır bir kadından çocuk var etmek olan o fiil gibi dilediği hayret verici fiilleri yapar. Kâf harfi mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir ve işaret 'yef'alü' fiilinin masdarınadır; yahut kâf haber olarak ref mahallindedir, yani: "Allah'ın şânı işte bu hayret verici şan üzeredir" takdirindedir ve { يَفْعَلُ مَا يَشاءُ } kavli de
بَيَانًا لَهُ، أَوِ الْكَافُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَفْعَلُ اللَّهُ الْفِعْلَ كَائِنًا مِثْلَ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً أَيْ: عَلَامَةً أَعْرِفُ بِهَا صِحَّةَ الْحَبَلِ، فَأَتَلَقَّى هَذِهِ النِّعْمَةَ بالشكر قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً أَيْ: عَلَامَتُكَ أَنْ تَحْبِسَ لِسَانَكَ عَنْ تَكْلِيمِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، لَا عَنْ غَيْرِهِ مِنَ الْأَذْكَارِ، وَوَجْهُ جَعْلِ الْآيَةِ هَذَا: لِتَخْلُصَ تِلْكَ الْأَيَّامُ لِذِكْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شُكْرًا عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: بِأَنَّ ذَلِكَ عُقُوبَةٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُ بِسَبَبِ سُؤَالِهِ الْآيَةَ بَعْدَ مُشَافَهَةِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُ، حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَالرَّمْزُ فِي اللُّغَةِ: الْإِيمَاءُ بِالشَّفَتَيْنِ، أَوِ الْعَيْنَيْنِ، أَوِ الْحَاجِبَيْنِ، أَوِ الْيَدَيْنِ، وَأَصْلُهُ: الْحَرَكَةُ، وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، لِكَوْنِ الرَّمْزِ مِنْ غَيْرِ جِنْسِ الْكَلَامِ، وَقِيلَ: هُوَ مُتَّصِلٌ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْكَلَامَ مَا حَصَلَ بِهِ الْإِفْهَامُ مِنْ لَفْظٍ أَوْ إِشَارَةٍ أَوْ كِتَابَةٍ، وَهُوَ بَعِيدٌ. وَالصَّوَابُ الْأَوَّلُ، وَبِهِ قَالَ الْأَخْفَشُ وَالْكِسَائِيُّ. قَوْلُهُ: وَسَبِّحْ أَيْ: سَبِّحْهُ بِالْعَشِيِّ وَهُوَ جَمْعُ عَشِيَّةٍ وَقِيلَ: هُوَ وَاحِدٌ، وَهُوَ مِنْ حِينِ تَزُولُ الشَّمْسُ إِلَى أَنْ تَغِيبَ وَقِيلَ: مِنَ الْعَصْرِ إِلَى ذَهَابِ صَدْرِ اللَّيْلِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا وَالْإِبْكارِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى وَقْتِ الضُّحَى، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالتَّسْبِيحِ: الصَّلَاةُ. قوله: إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ الظَّرْفُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، كَالظَّرْفِ الْأَوَّلِ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ اخْتَارَكِ وَطَهَّرَكِ مِنَ الْكُفْرِ أَوْ مِنَ الأدناس عَلَى عُمُومِهَا وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ قِيلَ: هَذَا الِاصْطِفَاءُ الْآخَرُ غَيْرُ الِاصْطِفَاءِ الْأَوَّلِ، فَالْأَوَّلُ هُوَ حَيْثُ تَقَبَلَّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ، وَالْآخَرُ لِوِلَادَةِ عِيسَى. وَالْمُرَادُ بِالْعَالَمِينَ هُنَا: قِيلَ:
onun beyanı olur; yahut kâf hâl olarak nasb mahallindedir, yani: "Allah fiili işte böyle olarak yapar." { قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً } “[Zekeriyya]: 'Rabbim! Bana bir işaret kıl' dedi”; yani gebeliğin gerçekleştiğini kendisiyle bileceğim ve bu nimeti şükürle karşılayacağım bir alâmet [kıl]. { قالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزاً } “[Allah]: 'Senin işaretin, insanlarla üç gün ancak işaretle konuşmandır' buyurdu”; yani: Senin işaretin, diğer zikirlerden değil, sadece insanlarla konuşmaktan dilini üç gün boyunca alıkoymandır. İşaretin bu şekilde kılınma hikmeti, o günlerin kendisine bahşettiği nimete şükür olarak sırf Allah Sübhânehu'nun zikrine ayrılması içindir. Bunun, meleklerin onunla bizzat konuşmasından sonra işaret talep etmesi sebebiyle Allah Sübhânehu'dan bir ceza olduğu da söylenmiştir; bunu Kurtubî müfessirlerin çoğundan nakletmiştir. Remz (الرَّمْزُ) lügatte: Dudaklarla, gözlerle, kaşlarla veya ellerle yapılan imadır; aslı ise harekettir. Remz, kelâm cinsinden olmadığı için bu münkati bir istisnadır. Kelâmın; lafız, işaret veya yazıdan anlatımı sağlayan şey olduğu manasına dayanılarak muttasıl istisna olduğu da söylenmiştir, ancak bu uzaktır. Doğru olan birincisidir; Ahfeş ve Kisâî de bunu söylemiştir. { وَسَبِّحْ } “Ve tesbih et” kavli; yani: O'nu { بِالْعَشِيِّ } “akşamleyin” tesbih et; 'aşiyy' (عَشِيّ) 'aşiyye'nin (عَشِيَّة) çoğuludur, tekil olduğu da söylenmiştir; bu vakit güneşin zevalinden batışına kadar olan süredir. İkindiden gecenin ilk kısmının geçmesine kadar olduğu da söylenmiştir ki bu oldukça zayıftır. { وَالْإِبْكارِ } “ve sabahleyin” ise fecrin doğuşundan kuşluk vaktine kadar olan süredir. Tesbih ile namazın kastedildiği de söylenmiştir. { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ } “Hani melekler: 'Ey Meryem!' demişti” kavlindeki zarf, ilk zarf gibi mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir. { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ } “Şüphesiz Allah seni seçti”, yani seni tercih etti; { وَطَهَّرَكِ } “ve seni tertemiz kıldı”, yani küfürden yahut genel manada bütün pisliklerden [arındırdı]; { وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } “ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kıldı”. Bu ikinci seçişin birinci seçişten farklı olduğu söylenmiştir; birincisi onu güzel bir kabulle kabul etmesi, ikincisi ise Îsâ'nın doğumu içindir. Buradaki âlemlerden murat; denildiğine göre:
نِسَاءُ عَالَمِ زَمَانِهَا وَهُوَ الْحَقُّ وَقِيلَ: نِسَاءُ جَمِيعِ الْعَالَمِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ الِاصْطِفَاءُ الْآخَرُ تَأْكِيدٌ لِلِاصْطِفَاءِ الْأَوَّلِ، وَالْمُرَادُ بِهِمَا جَمِيعًا: واحد. قوله: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ أَيْ: أَطِيلِي الْقِيَامَ فِي الصَّلَاةِ، أو أديميها، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعَانِي الْقُنُوتِ، وَقَدَّمَ السُّجُودَ عَلَى الرُّكُوعِ لِكَوْنِهِ أَفْضَلَ، أَوْ لِكَوْنِ صَلَاتِهِمْ لَا تَرْتِيبَ فِيهَا، مَعَ كَوْنِ الْوَاوِ لِمُجَرَّدِ الْجَمْعِ بِلَا تَرْتِيبٍ، وَقَوْلُهُ: وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ ظَاهِرُهُ: أَنَّ رُكُوعَهَا يَكُونُ مَعَ رُكُوعِهِمْ، فَيَدُلُّ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّهَا تَفْعَلُ مِثْلَ فِعْلِهِمْ وَإِنْ لَمْ تُصَلِّ مَعَهُمْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا سَبَقَ من الأمور التي أخبره اللَّهُ بِهَا. وَالْوَحْيُ فِي اللُّغَةِ: الْإِعْلَامُ فِي خَفَاءٍ، يُقَالُ: وَحَى وَأَوْحَى بِمَعْنَى: قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْوَحْيُ: الْإِشَارَةُ، وَالْكِتَابَةُ، وَالرِّسَالَةُ، وَكُلُّ مَا ألقيته إلى غيرك حتى يعلمه. قوله: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ أي: تحضرنهم، يَعْنِي:
Kendi zamanının âlemindeki kadınlardır ve hak olan da budur. Kıyamet gününe kadar bütün âlemin kadınları olduğu da söylenmiştir; Zeccâc bunu tercih etmiştir. İkinci seçişin birinci seçişi tekit olduğu ve ikisinden de maksadın bir olduğu da söylenmiştir. { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ } “Ey Meryem! Rabbine divan dur” kavli; yani: Namazda kıyamı uzat yahut namaza devam et. Kunûtun anlamları üzerine söz daha önce geçmişti. Secdenin rükûdan önce zikredilmesi, onun daha faziletli olmasından yahut namazlarında bir tertip bulunmamasındandır; bununla birlikte 'vav' harfi tertipsiz mutlak cem içindir. { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “ve rükû edenlerle birlikte rükû et” kavlinin zâhiri şudur: Onun rükûu onların rükûu ile birlikte olur; dolayısıyla bu, cemaatle namazın meşruluğuna delalet eder. Anlamın; onlarla birlikte kılmasa da onların fiili gibi yapması olduğu da söylenmiştir. { ذلِكَ } “İşte bunlar” kavlindeki işaret, Allah'ın kendisine bildirdiği geçmiş meseleleredir. Vahiy lügatte: Gizli bir şekilde bildirmektir; 'veha' (وَحَى) ve 'evha' (أَوْحَى) aynı anlamda kullanılır. İbn Fâris şöyle demiştir: "Vahiy: İşaret, yazı, elçilik ve bilsin diye başkasına ulaştırdığın her şeydir." { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Sen onların yanında değildin” kavli; yani: Onların yanında hazır bulunmuyordun; yani:
الْمُتَنَازِعِينَ فِي تَرْبِيَةِ مَرْيَمَ، وَإِنَّمَا نَفَى حُضُورَهُ عِنْدَهُمْ مَعَ كَوْنِهِ مَعْلُومًا لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الوحي، كَانَ ذَلِكَ الْإِنْكَارُ صَحِيحًا لَمْ يَبْقَ طَرِيقٌ للعلم له إِلَّا الْمُشَاهَدَةُ وَالْحُضُورُ، وَهُمْ لَا يَدَّعُونَ ذَلِكَ فثبت كونه وحيا تَسْلِيمِهِمْ أَنَّهُ لَيْسَ مِمَّنْ يَقْرَأُ التَّوْرَاةَ وَلَا مِمَّنْ يُلَابِسُ أَهْلَهَا. وَالْأَقْلَامُ: جَمْعُ قَلَمٍ، مِنْ قلمه: إذا قطعه، أي: أقلامهم يَكْتُبُونَ بِهَا وَقِيلَ: قُدَّاحُهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ أَيْ: يَحْضُنُهَا، أَيْ: يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ لِيَعْلَمُوا أَيُّهُمْ يكفلها، وذلك
Meryem'in bakımını üstlenme konusunda çekişenlerin [yanında değildin]. Zaten bilinmesine rağmen onun onların yanında hazır bulunmasının nefyedilmesi şundandır: Onlar vahyi inkâr ettiklerinde, şayet bu inkâr doğru olsaydı onun için [bu hususta] bizzat görüp hazır bulunmaktan başka bir bilgi yolu kalmazdı; onlar da bunu iddia etmiyorlardı. Tevrat'ı okuyanlardan ve onun ehliyle haşır neşir olanlardan olmadığını teslim etmeleriyle birlikte bunun vahiy olduğu sabit oldu. Aklâm (الْأَقْلَامُ): Kalem (قَلَم) kelimesinin çoğuludur; 'kalamahû' (قَلَمَهُ) yani kestiği zaman kullanılır; yani kendisiyle yazdıkları kalemleridir. Kura okları olduğu da söylenmiştir. { أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak”, yani bakımını üstlenecek; yani hangisinin onu himaye edeceğini bilmek için kalemlerini atıyorlardı. Bu da
عِنْدَ اخْتِصَامِهِمْ فِي كَفَالَتِهَا، فَقَالَ زَكَرِيَّا: هُوَ أَحَقُّ بِهَا، لَكَوْنِ خَالَتِهَا عِنْدَهُ، وَهِيَ: أَشْيَعُ أُخْتُ حَنَّةَ أُمِّ مَرْيَمَ، وَقَالَ بَنُو إِسْرَائِيلَ: نَحْنُ أَحَقُّ بِهَا، لِكَوْنِهَا بِنْتَ عَالِمِنَا، فَاقْتَرَعُوا، وَجَعَلُوا أَقْلَامَهُمْ فِي الْمَاءِ الْجَارِي، عَلَى أَنَّ مَنْ وَقَفَ قَلَمُهُ وَلَمْ يَجْرِ مَعَ الْمَاءِ فَهُوَ صَاحِبُهَا، فَجَرَتْ أَقْلَامُهُمْ وَوَقَفَ قَلَمُ زَكَرِيَّا، وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ أَثْبَتَ الْقُرْعَةَ، وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ ثَبَتَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ فِي اعْتِبَارِهَا.
onun bakımını üstlenme hususunda çekiştikleri vakit oldu. Zekeriyya, Meryem'in annesi Hanne'nin kız kardeşi olan teyzesi Eşya'nın kendi yanında (nikâhında) olması sebebiyle kendisinin ona daha lâyık olduğunu söyledi; İsrâiloğulları ise âlimlerinin kızı olması hasebiyle kendilerinin ona daha lâyık olduğunu söylediler. Bunun üzerine kura çektiler ve kimin kalemi durup suyla birlikte akmazsa onun [Meryem'in] sahibi olması şartıyla kalemlerini akan suya bıraktılar. Onların kalemleri aktı, Zekeriyya'nın kalemi ise durdu. Kurayı meşru görenler bununla delil getirmişlerdir; bu konudaki ihtilaf bilinmektedir ve kuranın geçerli olduğuna dair sahih hadisler sabit olmuştur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا رَأَى زَكَرِيَّا ذَلِكَ، يَعْنِي: فَاكِهَةَ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ وَفَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ عِنْدَ مَرْيَمَ قَالَ: إِنَّ الَّذِي أَتَى بِهَذَا مَرْيَمَ فِي غَيْرِ زَمَانِهِ قَادِرٌ أَنْ يَرْزُقَنِي وَلَدًا، فَذَلِكَ حِينَ دَعَا رَبَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً يَقُولُ: مُبَارَكَةً.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Zekeriyya bunu, yani Meryem'in yanında kışın yaz meyvesini, yazın da kış meyvesini görünce: 'Bunu Meryem'e mevsimi dışında getiren Zat, bana bir çocuk rızıklandırmaya da kâdirdir' dedi. İşte o vakit Rabbine dua etti." İbn Asâkir, Hasan'dan buna benzer bir rivayet nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'nin { ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً } “tertemiz bir zürriyet” [ifadesi hakkında]: "Mübarek [bir zürriyet]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ قَالَ: فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: فَنَادَاهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ. وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ قَالَ: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ أَيْ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْمِحْرَابُ: الْمُصَلَّى. وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «اتَّقُوا هَذِهِ الْمَذَابِحَ» يَعْنِي الْمَحَارِيبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ مُوسَى الْجُهَنِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ مَا لَمْ يَتَّخِذُوا فِي مَسَاجِدِهِمْ مَذَابِحَ كَمَذَابِحِ النَّصَارَى» وَقَدْ رُوِيَتْ كَرَاهَةُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ: يَحْيَى، لِأَنَّ اللَّهَ أَحْيَاهُ بِالْإِيمَانِ. وَأَخْرَجُوا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ قال: عيسى ابن مَرْيَمَ، هُوَ الْكَلِمَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ يَحْيَى وَعِيسَى ابْنَيِ الْخَالَةِ، وَكَانَتْ أُمُّ يَحْيَى تَقُولُ لِمَرْيَمَ: إِنِّي أَجِدُ الَّذِي فِي بَطْنِي يَسْجُدُ لِلَّذِي فِي بَطْنِكِ، فَذَلِكَ تَصْدِيقُهُ بِعِيسَى سُجُودُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَ بِعِيسَى. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ.
İbn Cerîr, Abdurrahman b. Ebî Hammâd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İbn Mes'ûd'un kıraatinde: 'O mihrapta durmuş namaz kılarken Cibrîl ona seslendi' şeklindedir." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } “Melekler ona seslendi” kavli hakkında: "Yani Cibrîl" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, Süddî'den: "Mihrap: Mescittir / namazgâhtır" dediğini rivayet etmiştir. Taberânî ve Beyhakî, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şu mezbahalardan sakının» -yani mihrapları kastediyor- buyurmuştur. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Mûsâ el-Cühenî'den rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Mescitlerinde Hristiyanların mezbahaları gibi mezbahalar edinmedikleri müddetçe ümmetim hayır üzere kalmaya devam edecektir.» Bunun mekruhluğu sahabeden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ona Yahyâ adı verildi; çünkü Allah onu imanla diriltti (ihyâ etti)." Onlar İbn Abbâs'tan { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı olarak” kavli hakkında: "Meryem oğlu Îsâ'dır, kelime odur" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc tarikiyle ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Yahyâ ve Îsâ teyze çocukları idiler. Yahyâ'nın annesi Meryem'e: 'Ben karnımdakinin, senin karnındakine secde ettiğini hissediyorum' diyordu. İşte onun Îsâ'yı doğrulaması, annesinin karnındaki secdesidir ve Îsâ'yı ilk doğrulayan odur." Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr, Mücâhid'den buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَسَيِّداً قَالَ: حَلِيمًا تَقِيًّا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: السَّيِّدُ: الْكَرِيمُ عَلَى اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: السَّيِّدُ: الْفَقِيهُ الْعَالِمُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَسَيِّداً وَحَصُوراً قَالَ: السَّيِّدُ: الْحَلِيمُ، وَالْحَصُورُ: الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْحَصُورِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْحَصُورُ: الَّذِي لَا يُنْزِلُ الْمَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَسَيِّداً } “ve bir efendi” kavli hakkında: "Halîm ve takva sahibi" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den: "Seyyid: Allah katında değerli olan kimsedir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Müseyyeb'den: "Seyyid: Fakih ve âlim kimsedir" dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَسَيِّداً وَحَصُوراً } “bir efendi ve nefsine hâkim” kavli hakkında: "Seyyid: Halîm olan kimsedir; hasûr ise kadınlara yaklaşmayan kimsedir" dediğini rivayet etmişlerdir. Ahmed ez-Zühd'de Saîd b. Cübeyr'den hasûr hakkında bunun benzerini rivayet etmiştir. Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: "Hasûr: Meni akıtmayan (cinsel gücü olmayan) kimsedir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Amr'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
«كَانَ ذَكَرُهُ مِثْلَ هُدْبَةِ الثَّوْبِ» وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو مَوْقُوفًا، وَهُوَ أَقْوَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ شُعَيْبٍ الْجُبَّائِيِّ قَالَ: اسْمُ أُمِّ يَحْيَى: أَشْيَعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ: بِالْحَمْلِ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جرير، وابن المنذر، وابن أبي حاتم عن قتادة في قوله: آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ قَالَ:
«Onun tenasül uzvu elbise saçağı gibi idi.» Bunu İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed başka bir vecihten İbn Amr'dan mevkûf olarak da rivayet etmişlerdir ki bu daha kuvvetlidir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Şuayb el-Cübbâî'den: "Yahyâ'nın annesinin adı Eşya' idi" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den { اجْعَلْ لِي آيَةً } “Bana bir işaret kıl” kavli hakkında: "Ona hamile kalındığına dair [bir işaret]" dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ } “Senin işaretin, insanlarla üç gün konuşmamandır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
إِنَّمَا عُوقِبَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ شَافَهَتْهُ بِذَلِكَ مُشَافَهَةً فَبَشَّرَتْهُ بِيَحْيَى، فَسَأَلَ الْآيَةَ بَعْدَ كَلَامِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُ، فَأَخَذَ عَلَيْهِ بِلِسَانِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا رَمْزاً
"Ona bu cezanın verilmesi şundandır: Melekler onunla bizzat yüz yüze konuşup ona Yahyâ'yı müjdelemişlerdi; o ise meleklerin kendisiyle konuşmasından sonra işaret istedi, bu yüzden dilinden tutuldu." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا رَمْزاً } “ancak işaretle” kavli hakkında:
قَالَ: الرَّمْزُ: بِالشَّفَتَيْنِ. وَأَخْرَجَ
Şöyle dediğini [rivayet etti]: "Remz: Dudaklarla [yapılan işarettir]." Yine rivayet etmiştir:
عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الرَّمْزُ: الْإِشَارَةُ.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: "Remz: İşarettir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ قَالَ: الْعَشِيُّ: مَيْلُ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ تَغِيبَ، وَالْإِبْكَارُ: أَوَّلُ الْفَجْرِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ قَالَ: سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «خَيْرُ نِسَائِهَا مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ، وَخَيْرُ نسائها خديجة بنت خويلد » . وأخرج ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَفْضَلُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ خَدِيجَةُ وَفَاطِمَةُ وَمَرْيَمُ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ» وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِهِ مَرْفُوعًا، وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَفَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى الطَّعَامِ» وَفِي الْمَعْنَى أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ، وَكُلُّهَا تُفِيدُ أَنَّ مَرْيَمَ ﵍ سَيِّدَةُ نِسَاءِ عَالَمِهَا، لَا نِسَاءِ جَمِيعِ الْعَالَمِ. وَيُؤَيِّدُهُ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ مُقَاتِلٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَرْبَعُ نِسْوَةٍ سَادَاتِ نِسَاءِ عَالَمِهِنَّ: مَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ، وَآسِيَةُ بِنْتُ مُزَاحِمَ، وَخَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدٍ، وَفَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ، وَأَفْضَلُهُنَّ عَالَمًا فَاطِمَةُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مجاهد في قوله: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ قال: أطيلي الركوع يَعْنِي الْقِيَامَ.
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Akşam ve sabah tesbih et” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Aşiyy: Güneşin meyledip batmasına kadar olan vakittir; ibkâr ise fecrin ilk vaktidir." Sahihayn ve diğer kaynaklarda Ali'den sabit olan rivayette o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kendi [zamanının] kadınlarının en hayırlısı İmran kızı Meryem'dir; kendi [zamanının] kadınlarının en hayırlısı Huveylid kızı Hatice'dir.» İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âlemlerin kadınlarının en üstünleri Hatice, Fâtıma, Meryem ve Firavun'un karısı Âsiye'dir.» İbn Merdûye de Enes'ten merfû olarak buna benzer bir rivayet nakletmiştir. Ahmed, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân ve Hâkim de onun hadisinden merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Sahihayn ve diğerlerinde Ebû Mûsâ'dan gelen hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Erkeklerden pek çok kimse kemale erdi; kadınlardan ise ancak İmran kızı Meryem ve Firavun'un karısı Âsiye kemale erdi. Âişe'nin diğer kadınlara üstünlüğü ise tirit yemeğinin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir.» Bu manada pek çok hadis vardır ve hepsi de Meryem aleyhasselâm'ın bütün âlemin kadınlarının değil, kendi âleminin (zamanının) kadınlarının efendisi olduğunu ifade etmektedir. Bunu, İbn Asâkir'in Mukâtil'den, onun Dahhâk'tan, onun İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis de desteklemektedir: «Dört kadın kendi âlemlerinin kadınlarının efendileridir: İmran kızı Meryem, Müzâhim kızı Âsiye, Huveylid kızı Hatice ve Muhammed kızı Fâtıma; âlem itibariyle bunların en faziletlisi ise Fâtıma'dır.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ } “Ey Meryem! Rabbine divan dur” kavli hakkında: "Rükûu uzat, yani kıyamı [uzat]" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: اقْنُتِي لِرَبِّكِ قَالَ: أَخْلِصِي. وَأَخْرَجَ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أَطِيعِي رَبَّكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ قَالَ: إِنَّ مَرْيَمَ لَمَّا وُضِعَتْ فِي الْمَسْجِدِ اقْتَرَعَ عَلَيْهَا أَهْلُ الْمُصَلَّى، وَهُمْ يَكْتُبُونَ الْوَحْيَ، فَاقْتَرَعُوا بِأَقْلَامِهِمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُهَا. قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: أَلْقَوْا أَقْلَامَهُمْ فِي الْمَاءِ فَذَهَبَتْ مَعَ الْجَرْيَةِ، وَصَعِدَ قَلَمُ زَكَرِيَّا، فَكَفَلَهَا زَكَرِيَّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّ الْأَقْلَامَ هِيَ الَّتِي يَكْتُبُونَ بِهَا التَّوْرَاةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن عطاء أنها القداح.
İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den { اقْنُتِي لِرَبِّكِ } “Rabbine divan dur” kavli hakkında: "İhlaslı ol" dediğini rivayet etmiştir. Katâde'den: "Rabbine itaat et" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ } “Kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Meryem mescide bırakıldığında, mescit ehli -ki onlar vahyi yazıyorlardı- hangisi onu himaye edecek diye onun hakkında kura çektiler; böylece kalemleriyle kura çektiler. Allah Muhammed'e: { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } 'Sen onların yanında değildin' ayetini [indirdi]." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kalemlerini suya attılar; [diğerlerinin kalemleri] akıntıyla birlikte gitti, Zekeriyya'nın kalemi ise [suyun tersine] yukarı çıktı; böylece Meryem'i Zekeriyya himayesine aldı." İbn Cerîr, Rebî'den de buna benzer bir rivayet nakletmiştir. Abd b. Humeyd, Mücâhid'den; aynı şekilde İbn Ebî Hâtim de İbn Cüreyc'den kalemlerin Tevrat'ı yazdıkları kalemler olduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan bunların kura okları olduğunu rivayet etmişlerdir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٥ الى ٥١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 45-51]
إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)
{ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah sana Kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesîh'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.' demişti. (45) 'O, beşikte de yetişkin iken de insanlarla konuşur ve salihlerdendir.' (46) [Meryem]: 'Rabbim! Bana hiçbir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi. [Allah]: 'İşte böyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.' buyurdu. (47) Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir. (48) Ve İsrâiloğullarına bir peygamber olarak [gönderecektir; o da onlara şöyle diyecektir]: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir mucize ile geldim. Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Yine kör olarak doğanı ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm. Eğer inananlar iseniz, şüphesiz bunda sizin için bir ibret vardır.' (49)”
وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)
{ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helâl kılmak üzere [geldim]. Size Rabbinizden bir âyet (mucize) getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. (50) Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O halde O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur. (51)”
قَوْلُهُ: إِذْ قالَتِ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَتِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ وَقِيلَ: بِقَوْلِهِ: يَخْتَصِمُونَ وَقِيلَ: بِقَوْلِهِ:
{ إِذْ قالَتِ } “Hani demişti” kavli, öncesinde zikredilen { وَإِذْ قالَتِ } kavlinden bedeldir, ikisi arası ise itiraziyye (ara cümle)dir. { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } kavlinden bedel olduğu da söylenmiştir. Takdirî bir fiil ile mansub olduğu da söylenmiştir. { يَخْتَصِمُونَ } kavliyle mensub olduğu da söylenmiştir. Şununla mensub olduğu da söylenmiştir:
وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ.
{ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ } “Sen onların yanında değildin” [kavliyle].
والمسيح اختلف فيه ممّا ذا أُخِذَ؟ فَقِيلَ: مِنَ الْمَسْحِ، لِأَنَّهُ: مَسَحَ الْأَرْضَ، أَيْ: ذَهَبَ فِيهَا فَلَمْ يَسْتَكِنَّ بِكُنٍّ وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ لَا يَمْسَحُ ذَا عَاهَةٍ إِلَّا برىء، فَسُمِّيَ مَسِيحًا، فَهُوَ عَلَى هَذَيْنِ: فَعَيْلٌ، بِمَعْنَى: فَاعِلٍ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ يَمْسَحُ بِالدُّهْنِ الَّذِي كَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ تَمْسَحُ بِهِ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ مَمْسُوحَ الْأَخْمَصَيْنِ وَقِيلَ:
Mesîh (المسيح) kelimesinin nereden türediği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre mesh kökünden türemiştir; çünkü o yeryüzünü meshetmiş (dolaşmış), yani orada gezip dolaşmış ve hiçbir sığınakta yerleşik kalmamıştır. Bir görüşe göre de o, herhangi bir hastaya meshettiğinde o hasta mutlaka iyileşirdi; bu yüzden 'mesîh' olarak isimlendirilmiştir. Bu iki görüşe göre 'fa'îl' vezninde olup 'fâil' anlamındadır. Bir görüşe göre nebilerin sürüldüğü yağ ile meshedildiği (yağlandığı) için bu adı almıştır. Bir görüşe göre ayak tabanlarının çukuru düz (memsûh) olduğu için bu adı almıştır. Bir görüşe göre de:
لِأَنَّ الْجَمَالَ مَسَحَهُ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مُسِحَ بِالتَّطْهِيرِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ الْأَقْوَالِ: فَعِيلٌ، بِمَعْنَى:
Güzellik onu meshettiği (kuşattığı) için bu adı almıştır. Bir görüşe göre de günahlardan arındırılarak meshedildiği (temizlendiği) içindir. Bu dört görüşe göre 'fa'îl' vezninde olup şu anlamdadır:
مَفْعُولٍ. وَقَالَ أَبُو الْهَيْثَمِ: الْمَسِيحُ ضِدُّ الْمَسِيخِ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْمَسِيحُ: الصِّدِّيقُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: أَصْلُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ: مَشِيخًا، بِالْمُعْجَمَتَيْنِ، فَعُرِّبَ كَمَا عُرِّبَ مُوشَى بِمُوسَى. وَأَمَّا الدَّجَّالُ فَسُمِّيَ مَسِيحًا: لِأَنَّهُ مَمْسُوحُ إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ وَقِيلَ: لِأَنَّهُ يَمْسَحُ الْأَرْضَ، أَيْ: يَطُوفُ بُلْدَانَهَا إِلَّا مَكَّةَ وَالْمَدِينَةَ وَبَيْتَ الْمَقْدِسِ. وَقَوْلُهُ: عِيسَى عَطْفُ بَيَانٍ، أَوْ بَدَلٌ، وَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَقِيلَ: هُوَ عَرَبِيٌّ مُشْتَقٌّ مَنْ عَاسَهُ يَعُوسُهُ إِذَا سَاسَهُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: هُوَ مُعَرَّبٌ مِنْ أَيْشُوعَ. انْتَهَى. وَالَّذِي رَأَيْنَاهُ فِي الْإِنْجِيلِ فِي مَوَاضِعَ أَنَّ اسْمَهُ يَشُوعُ بِدُونِ هَمْزَةٍ، وَإِنَّمَا قِيلَ: ابْنُ مَرْيَمَ، مَعَ كَوْنِ الْخِطَابِ مَعَهَا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ يُوَلَدُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ فَنُسِبَ إِلَى أُمِّهِ. وَالْوَجِيهُ: ذُو الْوَجَاهَةِ، وَهِيَ: الْقُوَّةُ وَالْمَنَعَةُ، وَوَجَاهَتُهُ فِي الدُّنْيَا النُّبُوَّةُ، وَفِي الْآخِرَةِ الشَّفَاعَةُ وَعُلُوُّ الدَّرَجَةِ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ مِنْ: كَلِمَةٍ، وَإِنْ كَانَتْ نَكِرَةً فَهِيَ مَوْصُوفَةٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى وَجِيهًا. وَالْمَهْدُ: مَضْجَعُ الصَّبِيِّ فِي رَضَاعِهِ، وَمَهَّدْتُ الْأَمْرَ: هَيَّأْتُهُ وَوَطَّأْتُهُ. وَالْكَهْلُ: هُوَ مَنْ كَانَ بَيْنَ سِنِّ الشَّبَابِ وَالشَّيْخُوخَةِ، أَيْ:
'Mef'ûl' (meshedilmiş) anlamındadır. Ebü'l-Heysem şöyle demiştir: "el-Mesîh (الْمَسِيحُ), noktalı hı harfiyle olan el-mesîh (الْمَسِيخُ: tatsız/biçimsiz) kelimesinin zıddıdır." İbnü'l-A'râbî: "Mesîh: Sıddîk demektir" demiştir. Ebû Ubeyd: "Bunun aslı İbranicede noktalı iki harfle 'Meşîhâ'dır; Mûşâ'nın Mûsâ olarak Araplaştırılması gibi Araplaştırılmıştır" demiştir. Deccâl'e ise gözlerinden biri silik/kör (memsûh) olduğu için mesîh denilmiştir; yeryüzünü meshettiği yani Mekke, Medine ve Beytü'l-Makdis hariç beldelerini dolaşacağı için böyle denildiği de söylenmiştir. { عِيسَى } kavli atf-ı beyan yahut bedeldir; acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir; idare etmek anlamına gelen 'âsehü ye'ûsuhü' (عَاسَهُ يَعُوسُهُ) kökünden türemiş Arapça bir kelime olduğu da söylenmiştir. Keşşâf [sahibi] şöyle demiştir: "Eyşû' (أَيْشُوع) kelimesinden muarrebtir (Araplaştırılmıştır)." İncil'de bazı yerlerde gördüğümüz ise hemzesiz olarak 'Yeşû' (يَشُوع) olduğudur. Hitap kendisiyle olduğu halde { ابْنُ مَرْيَمَ } “Meryem oğlu” denilmesi, onun babasız doğacağına dikkat çekmek içindir; bu sebeple annesine nispet edilmiştir. Vecîh (الْوَجِيهُ): Vecâhet (itibar) sahibi demektir; o da güç ve saygınlıktır. Onun dünyadaki itibarı peygamberlik, ahiretteki itibarı ise şefaat ve derece yüksekliğidir. Bu kelime, { كَلِمَةٍ } lafzından hâl olarak mansubdur; 'kelime' nekire olsa da sıfat almıştır. Aynı şekilde { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır” kavli de hâl olarak nasb mahallindedir. Ahfeş: "Bu, 'vecîhen' (وَجِيهًا) lafzına matuftur" demiştir. Mehd (الْمَهْدُ): Çocuğun süt emme çağındaki yatağıdır (beşiktir); 'mehedtü'l-emra' (مَهَّدْتُ الْأَمْرَ) ise 'işi hazırlayıp kolaylaştırdım' demektir. Kehl (الْكَهْلُ) ise gençlik ile yaşlılık çağı arasındaki kimsedir; yani:
يُكَلِّمُ النَّاسَ حَالَ كَوْنِهِ رَضِيعًا فِي الْمَهْدِ وَحَالَ كَوْنِهِ كَهْلًا بِالْوَحْيِ وَالرِّسَالَةِ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّ كَهْلًا مَعْطُوفٌ عَلَى وَجِيهًا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَمِنَ الصَّالِحِينَ عَطْفٌ عَلَى وَجِيهًا، أَيْ:
İnsanlarla beşikte süt emer halde iken [mucize ile], yetişkin halde iken de vahiy ve risalet ile konuşur; bunu Zeccâc söylemiştir. Ahfeş ve Ferrâ: "Kehlen (كَهْلاً) kelimesi 'vecîhen'e matuftur" demişlerdir. Ahfeş: "{ وَمِنَ الصَّالِحِينَ } 've salihlerdendir' ifadesi de 'vecîhen'e matuftur; yani:
هُوَ مِنَ الْعِبَادِ الصَّالِحِينَ. قَوْلُهُ: أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ أَيْ: كَيْفَ يَكُونُ؟ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِبْعَادِ الْعَادِيِّ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُ عَلَى حَالَةٍ مُنَافِيَةٍ لِلْحَالَةِ الْمُعْتَادَةِ مِنْ كَوْنِ لَهُ أَبٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَأَصْلُ الْقَضَاءِ: الْأَحْكَامُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَهُوَ هُنَا الْإِرَادَةُ: أَيْ إِذَا أَرَادَ أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ مِنْ غَيْرِ عَمَلٍ وَلَا مُزَاوَلَةٍ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِكَمَالِ قُدْرَتِهِ. قَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى يُبَشِّرُكَ، أَيْ: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ وَإِنَّ اللَّهَ يُعَلِّمُهُ وَقِيلَ: عَلَى يَخْلُقُ: أَيْ: وَكَذَلِكَ يُعَلِّمُهُ اللَّهُ، أَوْ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ سِيقَ تَطْيِيبًا لِقَلْبِهَا.
O, salih kullardandır" demiştir. { أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } “Benim nasıl çocuğum olabilir?” kavli; yani: Âdet bakımından uzak görme üslubuyla "Nasıl olur?" [demektir]. { وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ } “Bana hiçbir insan dokunmamışken” cümlesi hâl cümlesidir; yani: Durum, onun bir babasının olması şeklindeki alışılagelmiş duruma aykırı bir halde iken [nasıl olur?]. { قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “[Allah]: 'İşte böyledir, Allah dilediğini yaratır' buyurdu” kavli, Allah Sübhânehu'nun kelâmındandır. Kazânın (الْقَضَاء) aslı sağlam kılmaktır, [açıklaması] daha önce geçmişti; buradaki anlamı ise iradedir: Yani işlerden bir işi dilediği vakit, herhangi bir amel ve meşakkat olmaksızın { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”; bu O'nun kudretinin kemaline bir temsildir. { وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ } “Ve ona Kitab'ı öğretecektir” kavlinin { يُبَشِّرُكِ } kavline matuf olduğu söylenmiştir; yani: Şüphesiz Allah sana müjdeliyor ve şüphesiz Allah ona öğretecektir. { يَخْلُقُ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir; yani: "Allah onu böylece yaratır ve ona öğretir." Yahut onun gönlünü hoş etmek üzere sevk edilmiş mübteda (yeni) bir kelâmdır.
وَالْكِتَابُ: الْكِتَابَةُ. وَالْحِكْمَةُ: الْعِلْمُ وَقِيلَ: تَهْذِيبُ الْأَخْلَاقِ، وَانْتِصَابُ: رَسُولًا، عَلَى تَقْدِيرِ: وَيَجْعَلُهُ
Kitap (الْكِتَابُ): Yazı yazmaktır. Hikmet (الْحِكْمَةُ): İlimdir; ahlakın güzelleştirilmesi olduğu da söylenmiştir. { رَسُولاً } lafzının mansub oluşu: 'Ve onu kılacaktır' (وَيَجْعَلُهُ) takdiri üzeredir;
رَسُولًا، أَوْ وَيُكَلِّمُهُمْ رَسُولًا، أَوْ وَأَرْسَلْتُ رَسُولًا وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَجِيهاً فَيَكُونُ حَالًا، لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى النُّطْقِ، أَيْ: وَنَاطِقًا، قَالَ الْأَخْفَشُ: وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْوَاوَ فِي قوله: ورسولا، مقحمة، والرسول: حالا. وقوله: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ مَعْمُولٌ لِرَسُولٍ، لِأَنَّ فِيهِ مَعْنَى النُّطْقِ كَمَا مَرَّ وَقِيلَ: أَصْلُهُ: بِأَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ، فَحُذِفَ الْجَارُ، وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ، أَيْ: تَقُولُ: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَحْوَالِ السَّابِقَةِ. وَقَوْلُهُ: بِآيَةٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُتَلَبِّسًا بِعَلَامَةٍ كَائِنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ. وَقَوْلُهُ: أَنِّي أَخْلُقُ أَيْ: أُصَوِّرُ، وَأُقَدِّرُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَهِيَ: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ أَوْ بَدَلٌ مِنْ آيَةٍ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هِيَ أَنِّي، وَقُرِئَ: بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِالتَّشْدِيدِ، وَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ: نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَخْلُقُ لَكُمْ خَلْقًا أَوْ شَيْئًا مِثْلَ هَيْئَةِ الطَّيْرِ.
Yani 'onu bir elçi kılacaktır' (وَيَجْعَلُهُ رَسُولاً) yahut 'onlarla elçi olarak konuşacaktır' yahut 'bir elçi gönderdim' [takdirindedir]. { وَجِيهاً } kavline matuf olduğu, dolayısıyla hâl olduğu da söylenmiştir; zira onda konuşma anlamı vardır, yani: 'Konuşucu olarak'. Ahfeş şöyle demiştir: "Dilersen { وَرَسُولاً } kavlindeki vav harfini zâit, 'resûlen' kelimesini de hâl kılarsın." { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } kavli, 'resûl' kelimesinin ma'mûlüdür; zira geçtiği üzere onda konuşma anlamı vardır. Aslının 'bi-ennî kad ci'tüküm' (بِأَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ) olduğu, cer harfinin hazfedildiği de söylenmiştir. Gizli bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir, yani: "Şüphesiz ben size geldim" dersin (تَقُولُ: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ) takdirindedir. Önceki hâllere matuf olduğu da söylenmiştir. { بِآيَةٍ } “bir mucize ile” kavli hâl olarak nasb mahallindedir; yani: Rabbinizden olan bir alâmete bürünmüş olarak. { أَنِّي أَخْلُقُ } “Ben yaratırım” kavli; yani: Ben sizin için çamurdan kuş biçimi gibi şekil verip biçimlendiririm. Bu cümle, ilk cümle olan { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } cümlesinden bedeldir yahut { بِآيَةٍ } lafzından bedeldir yahut mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani: "O [ayet], şudur..." (هِيَ أَنِّي) takdirindedir. İstînâf olarak hemzenin kesresiyle [innî] de okunmuştur. A'rec ve Ebû Ca'fer, { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } lafzını şedde ile okumuşlardır. { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } kavlindeki kâf harfi mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani: "Sizin için kuş biçimi gibi bir yaratılış veya bir şey biçimlendiririm."
وَقَوْلُهُ: فَأَنْفُخُ فِيهِ أَيْ: فِي ذَلِكَ الْخَلْقِ، أَوْ ذَلِكَ الشَّيْءِ، فَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْكَافِ فِي قَوْلِهِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الطَّيْرِ، أَيِ: الْوَاحِدُ مِنْهُ وَقِيلَ: إِلَى الطِّينِ، وَقُرِئَ: فَيَكُونُ طَائِرًا وَطَيْرًا، مِثْلَ تَاجِرٍ وَتَجْرٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يَخْلُقْ غَيْرَ الْخُفَّاشِ لِمَا فِيهِ مِنْ عَجَائِبِ الصَّنْعَةِ، فَإِنَّ لَهُ ثَدْيًا وَأَسْنَانًا وَأُذُنًا وَيَحِيضُ وَيَطْهُرُ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ طَلَبُوا خَلْقَ الْخُفَّاشِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْعَجَائِبِ الْمَذْكُورَةِ، وَلِكَوْنِهِ يَطِيرُ بِغَيْرِ رِيشٍ، وَيَلِدُ كَمَا يَلِدُ سَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ مَعَ كَوْنِهِ مِنَ الطَّيْرِ، وَلَا يَبِيضُ كَمَا يَبِيضُ سَائِرُ الطُّيُورِ، وَلَا يُبْصِرُ فِي ضَوْءِ النَّهَارِ، وَلَا فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَإِنَّمَا يَرَى فِي سَاعَتَيْنِ: بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ سَاعَةً، وَبَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ سَاعَةً، وَهُوَ يَضْحَكُ كَمَا يَضْحَكُ الْإِنْسَانُ وَقِيلَ: إِنَّ سُؤَالَهُمْ لَهُ كَانَ عَلَى وَجْهِ التَّعَنُّتِ، قِيلَ: كَانَ يَطِيرُ مَا دَامَ النَّاسُ يَنْظُرُونَهُ، فَإِذَا غَابَ عَنْ أَعْيُنِهِمْ سَقَطَ مَيِّتًا، لِيَتَمَيَّزَ فِعْلُ اللَّهِ مِنْ فِعْلِ غَيْرِهِ وَقَوْلُهُ: بِإِذْنِ اللَّهِ فِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّهُ لَوْلَا الْإِذْنُ مِنَ اللَّهِ ﷿ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ خَلْقَ ذَلِكَ كَانَ بِفِعْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَجْرَاهُ عَلَى يَدِ عِيسَى ﵇ قِيلَ: كَانَتْ تَسْوِيَةُ الطِّينِ وَالنَّفْخِ مِنْ عِيسَى، وَالْخَلْقُ مِنَ اللَّهِ ﷿. قَوْلُهُ: وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ الْأَكْمَهُ: الَّذِي يُولَدُ أَعْمَى، كَذَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْكَمَهُ: الْعَمَى يُوَلَدُ بِهِ الْإِنْسَانُ وَقَدْ يَعْرِضُ، يُقَالُ: كَمِهَ، يَكْمَهُ، كَمَهًا: إِذَا عَمِيَ، وَكَمِهْتُ عَيْنَهُ: إِذَا أَعْمَيْتَهَا وَقِيلَ: الْأَكْمَهُ: الَّذِي يُبْصِرُ بِالنَّهَارِ وَلَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ وَقِيلَ: هُوَ الْمَمْسُوحُ الْعَيْنِ. وَالْبَرَصُ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ: بَيَاضٌ يَظْهَرُ فِي الْجِلْدِ.
{ فَأَنْفُخُ فِيهِ } “ona üflerim” kavli; yani o biçimlendirilmiş şeye yahut o nesneye; dolayısıyla zamir { كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } kavlindeki kâf harfine [yani teşbih edilen şeye] dönmektedir. Zamirin kuşa döndüğü, yani onun bir ferdine döndüğü de söylenmiştir. Çamura döndüğü de söylenmiştir. 'Tâcir' ve 'tecr' gibi, { فَيَكُونُ طَائِراً } ve { طَيْراً } şeklinde de okunmuştur. Yaratılışındaki şaşırtıcı özelliklerden ötürü sadece yarasayı yarattığı söylenmiştir; zira onun memesi, dişleri ve kulakları vardır; hayız görür ve temizlenir. Zikredilen bu harikalardan ötürü ve tüysüz uçması, kuşlardan olduğu halde diğer hayvanlar gibi doğurması, diğer kuşlar gibi yumurtlamaması, gündüz ışığında ve gece karanlığında görmeyip ancak iki vakitte: Güneş battıktan sonra bir müddet ve fecir doğduktan sonra bir müddet görmesi ve tıpkı insan gibi gülmesi sebebiyle onların yarasa yaratmasını talep ettikleri de söylenmiştir. Onların bu talebinin inatlaşma ve güçlük çıkarma kastiyle olduğu da söylenmiştir. Denildiğine göre insanlar ona baktığı müddetçe uçar, gözlerinden kaybolduğunda ise Allah'ın fiili ile başkasının fiili birbirinden ayrılsın diye ölü olarak yere düşerdi. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle” kavlinde şu hususa delil vardır: Allah azze ve celle'nin izni olmasaydı buna asla güç yetiremezdi; onun yaratılması, Allah Sübhânehu'nun Îsâ aleyhisselâm'ın eliyle cereyan ettirdiği Kendi fiiliyledir. Çamuru şekillendirip üflemenin Îsâ'dan, yaratmanın ise Allah azze ve celle'den olduğu söylenmiştir. { وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ } “Kör olarak doğanı iyileştiririm” kavlindeki ekmeh (الْأَكْمَهُ): Anadan doğma kör olan kimsedir; Ebû Ubeyde böyle demiştir. İbn Fâris şöyle demiştir: "Kemeh: İnsanın kendisiyle doğduğu körlüktür; sonradan da ârız olabilir. Kör olduğu zaman 'kemihe yekmehu kemehen' denir; gözünü kör ettiğimde ise 'kemehtü aynehû' denir." Ekmehin gündüz görüp gece görmeyen kimse olduğu da söylenmiştir; gözü silik/dümdüz olan kimse olduğu da söylenmiştir. Baras (الْبَرَصُ: alaca hastalığı) ise bilinmektedir; o da deride ortaya çıkan beyazlıktır.
وَقَدْ كَانَ عِيسَى ﵇ يُبْرِئُ مِنْ أَمْرَاضٍ عِدَّةٍ كَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْإِنْجِيلُ، وَإِنَّمَا خَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هذين المرضين بالذكر لأنهما لا يبرءان فِي الْغَالِبِ بِالْمُدَاوَاةِ، وَكَذَلِكَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى، قَدِ اشْتَمَلَ الْإِنْجِيلُ عَلَى قَصَصٍ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ أَيْ: أَخْبِرُكُمْ بِالَّذِي تَأْكُلُونَهُ، وَبِالَّذِي تَدَّخِرُونَهُ. قَوْلُهُ: وَمُصَدِّقاً عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَرَسُولًا وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَجِئْتُكُمْ مُصَدِّقًا. قَوْلُهُ: وَلِأُحِلَّ أَيْ:
Îsâ aleyhisselâm, İncil'in de ihtiva ettiği üzere pek çok hastalıktan [insanları] iyileştiriyordu. Allah Sübhânehu'nun bu iki hastalığı özellikle zikretmesi, çoğunlukla tedaviyle iyileşmeyen hastalıklar olmalarındandır. Ölüleri diriltmek de böyledir; İncil buna dair kıssaları ihtiva etmektedir. { وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ } “Ne yediğinizi size haber veririm” kavli; yani: Yediğiniz şeyleri ve biriktirdiğiniz şeyleri size bildiririm. { وَمُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” kavli, { وَرَسُولاً } kavline matuftur; anlamın "Ve size doğrulayıcı olarak geldim" (وَجِئْتُكُمْ مُصَدِّقًا) şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَلِأُحِلَّ } “Ve helâl kılmak için” kavli; yani:
وَلِأَجْلِ أَنْ أُحِلَّ، أَيْ: جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ، وَجِئْتُكُمْ لِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْأَطْعِمَةِ فِي التَّوْرَاةِ، كَالشُّحُومِ، وَكُلِّ ذِي ظُفُرٍ، وَقِيلَ: إِنَّمَا أَحَلَّ لَهُمْ مَا حَرَّمَتْهُ عَلَيْهِمُ الْأَحْبَارُ وَلَمْ تُحَرِّمْهُ التَّوْرَاةُ.
Helâl kılmam amacıyla; yani: Size Rabbinizden bir mucize ile geldim ve iç yağlar ve bütün tırnaklı hayvanlar gibi Tevrat'ta size haram kılınan bazı yiyecekleri helâl kılmak için geldim. Tevrat'ın değil de din bilginlerinin (ahbârın) onlara haram kıldığı şeyleri kendilerine helâl kıldığı da söylenmiştir.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضَ، بِمَعْنَى: كُلَّ، وَأَنْشَدَ:
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "'Ba'd' (bazı) kelimesinin 'küll' (bütün) anlamında olması caizdir" ve şu beyti inşad etmiştir:
تَرَّاكُ أَمْكِنَةٍ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضَ النُّفُوسِ حِمَامُهَا
"Razı olmadığım yerleri çokça terk ederim / Ya da bazı nefisleri (bütün nefisleri) ecelleri bağlayıp alıkoyuncaya dek."
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ عِنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ، لِأَنَّ الْبَعْضَ وَالْجُزْءَ لَا يَكُونَانِ بِمَعْنَى الْكُلِّ، وَلِأَنَّ عِيسَى لَمْ يُحَلِّلْ لَهُمْ جَمِيعَ مَا حَرَّمَتْهُ عَلَيْهِمُ التَّوْرَاةُ، فَإِنَّهُ لَمْ يُحَلِّلِ الْقَتْلَ ولا السرقة وَلَا الْفَاحِشَةَ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الْإِنْجِيلِ، مَعَ كَوْنِهَا ثَابِتَةً فِي التَّوْرَاةِ، وَهِيَ كَثِيرَةٌ يَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْ يَعْرِفُ الْكِتَابَيْنِ، ولكنه قد يقع البعض موضع الْكُلِّ مَعَ الْقَرِينَةِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Kurtubî şöyle demiştir: "Bu görüş, dil ehlinden olan tahkik ehli nezdinde hatalıdır; çünkü 'ba'd' ve 'cüz' kelimeleri 'küll' (bütün) anlamında olmaz. Ayrıca Îsâ, Tevrat'ın kendilerine haram kıldığı her şeyi onlara helâl kılmamıştır; zira Tevrat'ta sabit olmakla birlikte İncil'de de sabit bulunan öldürmeyi, hırsızlığı, fuhşu ve diğer haramları helâl kılmamıştır; bunlar çoktur, iki kitabı bilen kimse bunu bilir. Fakat bir karine ile birlikte 'ba'd' kelimesi bazen 'küll' yerine gelebilir; nitekim şairin şu sözü de böyledir:
أَبَا مُنْذِرٍ أَفْنَيْتَ فَاسْتَبْقِ بَعْضَنَا ... حَنَانَيْكَ بَعْضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِنْ بَعْضِ
"Ey Ebû Münzir! [Bizi] yok ettin, bari bir kısmımızı (bizi) sağ bırak / Aman et, şerrin bir kısmı diğerinden daha hafiftir."
أَيْ: بَعْضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِنْ كُلِّهِ. قَوْلُهُ: بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ هِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ وَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ آيَةً، لِأَنَّ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ كَانُوا يَقُولُونَ ذَلِكَ، فَمَجِيئُهُ بِمَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ يَكُونُ عَلَامَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ. وَيَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ هذه الآية هي الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ فَتَكُونُ تَكْرِيرًا لِقَوْلِهِ: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ الْآيَةَ.
Yani: Şerrin bir kısmı, tamamından daha hafiftir. { بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden bir mucizeyle” kavli; onun: { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } “Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir” sözüdür. Bunun bir ayet (mucize/delil) olması şundandır: Çünkü ondan önceki elçiler de bunu söylüyorlardı; dolayısıyla elçilerin getirdiği şeyle gelmesi onun peygamberliğine bir işaret olur. Bu ayetin (mucizenin) önceki ayet (mucize) olması da muhtemeldir; bu durumda: { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ } “Size Rabbinizden bir mucize ile geldim: Ben size çamurdan yaratırım...” ayetinin bir tekrarı olur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِكَلِمَةٍ قَالَ: عِيسَى هُوَ الْكَلِمَةُ مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمَهْدُ: مَضْجَعُ الصَّبِيِّ فِي رَضَاعِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا ثَلَاثَةٌ: عِيسَى، وَكَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ جُرَيْجٌ كَانَ يُصَلِّي، فَجَاءَتْهُ أُمُّهُ فَدَعَتْهُ فَقَالَ: أُجِيبُهَا أَوْ أُصَلِّي؟ فَقَالَتْ: اللَّهُمَّ لَا تُمِتْهُ حَتَّى تُرِيَهُ وُجُوهَ الْمُومِسَاتِ، وَكَانَ جُرَيْجٌ فِي صَوْمَعَةٍ فَتَعَرَّضَتْ لَهُ امْرَأَةٌ وَكَلَّمَتْهُ فَأَبَى، فَأَتَتْ رَاعِيًا فَأَمْكَنَتْهُ مِنْ نَفْسِهَا فَوَلَدَتْ غُلَامًا فَقَالَتْ: مِنْ جُرَيْجٍ، فَأَتَوْهُ فَكَسَرُوا صَوْمَعَتَهُ وَأَنْزَلُوهُ وَسَبُّوهُ، فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى ثُمَّ أَتَى الْغُلَامَ فَقَالَ: مَنْ أَبُوكَ يَا غُلَامُ؟ قَالَ: الرَّاعِي، قَالُوا: نَبْنِي صَوْمَعَتَكَ مِنْ ذَهَبٍ؟ قَالَ: لَا إِلَّا مِنْ طِينٍ، وَكَانَتِ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ تُرْضِعُ ابْنًا لَهَا، فَمَرَّ بِهَا رَجُلٌ رَاكِبٌ ذُو شَارَةٍ، فَقَالَتْ: اللَّهُمَّ اجْعَلِ ابْنِي مِثْلَهُ، فَتَرَكَ ثَدْيَهَا وَأَقْبَلَ عَلَى الرَّاكِبِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِي مِثْلَهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى ثَدْيِهَا يَمُصُّهُ، ثُمَّ مَرَّ بِأَمَةٍ تجرر وَيُلْعَبُ بِهَا فَقَالَتْ: اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلِ ابْنِي مِثْلَ هَذِهِ، فَتَرَكَ ثَدْيَهَا فَقَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِثْلَهَا، فَقَالَتْ: لِمَ ذَاكَ؟ فَقَالَ: الرَّاكِبُ جَبَّارٌ مِنَ الْجَبَابِرَةِ، وَهَذِهِ الْأَمَةُ يَقُولُونَ لَهَا: زَنَيْتِ، وَتَقُولُ: حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. وَيَقُولُونَ: سَرَقْتِ، وَتَقُولُ: حَسْبِيَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { بِكَلِمَةٍ } “bir kelime ile” kavli hakkında şöyle demiştir: “O, Allah'tan bir kelime olan Îsâ'dır.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “{ الْمَهْدُ } (Beşik), çocuğun emzirilme döneminde yattığı yerdir.” Sahih [hadis]te sabit olmuştur ki beşikte ancak üç kişi konuşmuştur: Îsâ; İsrâiloğulları arasında Cüreyc adında namaz kılan bir adam vardı. Annesi gelip ona seslendi; o da: “Ona cevap mı vereyim, yoksa namaz mı kılayım?” dedi. Bunun üzerine annesi: “Allahım! Fahişelerin yüzünü görmeden canını alma” dedi. Cüreyc bir manastırdaydı; bir kadın ona sataşıp onunla konuştu, o ise yüz vermedi. Kadın bir çobana gidip kendini ona teslim etti ve bir erkek çocuk doğurdu. Kadın: “Cüreyc'dendir” dedi. Bunun üzerine [halk] gelip onun manastırını yıktılar, onu aşağı indirip hakaret ettiler. Cüreyc abdest alıp namaz kıldı, sonra çocuğun yanına gelip: “Ey çocuk! Baban kim?” dedi. Çocuk: “Çobandır” dedi. Dediler ki: “Manastırını altından yapalım mı?” O: “Hayır, sadece çamurdan olsun” dedi. Yine İsrâiloğullarından bir kadın oğlunu emziriyordu; yanından gösterişli, binekli bir adam geçti. Kadın: “Allahım! Oğlumu onun gibi yap” dedi. Çocuk kadının memesini bırakıp binekliye yöneldi ve: “Allahım! Beni onun gibi yapma” dedi, sonra memesine dönüp emmeye devam etti. Sonra sürüklenen ve kendisiyle alay edilen bir cariyenin yanından geçildi; kadın: “Allahım! Oğlumu bunun gibi yapma” dedi. Çocuk memesini bıraktı ve: “Allahım! Beni onun gibi yap” dedi. Kadın: “Niçin öyle dedin?” deyince çocuk: “Binekli adam zorbalardan bir zorbaydı; bu cariyeye ise: 'Zina ettin' diyorlar, o ise: 'Allah bana yeter, O ne güzel vekildir' diyor. 'Hırsızlık yaptın' diyorlar, o ise: 'Allah bana yeter' diyor” dedi. Ebü'ş-Şeyh ve Hâkim'in rivayet edip Hâkim'in sahihlediğine göre Ebû Hureyre şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu:
«لَمْ يَتَكَلَّمْ فِي الْمَهْدِ إِلَّا عِيسَى، وَشَاهِدُ يُوسُفَ، وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ، وَابْنُ مَاشِطَةِ فِرْعَوْنَ» . وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا قَالَ: يُكَلِّمُهُمْ صَغِيرًا وَكَبِيرًا.
«Beşikte ancak Îsâ, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı ve Firavun'un hanımının kuaförünün oğlu konuşmuştur.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } “O, insanlarla beşikte de yetişkin iken de konuşur” kavli hakkında şöyle demiştir: “Küçükken de büyükken de onlarla konuşur.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْكَهْلُ: هُوَ مَنْ فِي سِنِّ الْكُهُولَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْكَهْلُ: الْحَلِيمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “{ الْكَهْلُ } (Kehl / Yetişkin): Yetişkinlik çağına girmiş kimsedir.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “{ الْكَهْلُ }: Halîm (olgun/ağırbaşlı) kimsedir.” İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o,
وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ قَالَ: الْخَطُّ بِالْقَلَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا خَلَقَ عِيسَى طائرا واحدا وهو الخفاش. وأخرج ابن جريج، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ
{ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ } “Ve ona Kitab'ı öğretir” kavli hakkında: “Kalemle yazı yazmaktır” demiştir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Îsâ sadece tek bir kuş yarattı, o da yarasadır.” İbn Cüreyc, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim,
الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَكْمَهُ: الَّذِي يولد أعمى. وأخرج ابن جريج، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَكْمَهُ: الَّذِي يُولَدُ أَعْمَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْأَكْمَهُ: الْأَعْمَى الْمَمْسُوحُ الْعَيْنَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْأَكْمَهُ:
Dahhâk yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “{ الْأَكْمَهُ } (Ekmeh): Doğuştan kör olan kimsedir.” İbn Cüreyc, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: “{ الْأَكْمَهُ }: Doğuştan kör olan kimsedir.” İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “{ الْأَكْمَهُ }: Göz çukurları dümdüz olan kördür.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “{ الْأَكْمَهُ }:
الَّذِي يُبْصِرُ بِالنَّهَارِ وَلَا يُبْصِرُ بِاللَّيْلِ. وَأَخْرَجُوا عَنْ عِكْرِمَةَ قَالُوا: الْأَكْمَهُ: الْأَعْمَشُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ قَالَ: كَانَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ إِذَا سَرَّحَ رُسُلَهُ يُحْيُونَ الْمَوْتَى يَقُولُ لَهُمْ قُولُوا: كَذَا، فَإِذَا وَجَدْتُمْ قَشْعَرِيرَةً وَدَمْعَةً فَادْعُوا عِنْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
Gündüz gören, gece görmeyen kimsedir.” Onlar İkrime'den de rivayet ettiler; şöyle dediler: “{ الْأَكْمَهُ }: Gözleri zayıf gören (a'meş) kimsedir.” Ahmed Kitâbü'z-Zühd'de Hâlid el-Hazzâ'dan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Meryem oğlu Îsâ elçilerini ölüleri diriltmeleri için gönderdiğinde onlara: 'Şöyle söyleyin; bir ürperti ve gözyaşı hissettiğinizde işte o zaman dua edin' derdi.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o,
وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ قَالَ: بِمَا أَكَلْتُمُ الْبَارِحَةَ مِنْ طَعَامٍ وَمَا خَبَّأْتُمْ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ قَالَ: أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ مِنَ الْمَائِدَةِ وَما تَدَّخِرُونَ مِنْهَا، وَكَانَ أَخَذَ عَلَيْهِمْ فِي الْمَائِدَةِ حِينَ نَزَلَتْ أَنْ يَأْكُلُوا وَلَا يَدَّخِرُوا، فَأَكَلُوا، وَادَّخَرُوا، وَخَانُوا، فَجُعِلُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ وَهْبٍ: أَنَّ عِيسَى كَانَ عَلَى شَرِيعَةِ مُوسَى، وَكَانَ يُسْبِتُ وَيَسْتَقْبِلُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنِّي لَمْ أَدْعُكُمْ إِلَى خِلَافِ حَرْفٍ مِمَّا فِي التَّوْرَاةِ إِلَّا لِأَحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَأَضَعَ عَنْكُمْ مِنَ الْآصَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي الْآيَةِ: قَالَ كَانَ الَّذِي جَاءَ بِهِ عِيسَى أَلَيْنُ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَى، وَكَانَ قَدْ حُرِّمَ عَلَيْهِمْ فِيمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى لُحُومُ الْإِبِلِ وَالثُّرُوبِ ، فَأَحَلَّهَا لَهُمْ عَلَى لِسَانِ عِيسَى، وَحَرَّمَ عَلَيْهِمُ الشُّحُومَ فَأُحِلَّتْ لَهُمْ فِيمَا جَاءَ بِهِ عِيسَى، وَفِي أَشْيَاءَ مِنَ السَّمَكِ، وَفِي أَشْيَاءَ مِنَ الطَّيْرِ، وَفِي أَشْيَاءَ أُخَرَ حَرَّمَهَا عَلَيْهِمْ وَشَدَّدَ عَلَيْهِمْ فِيهَا، فَجَاءَهُمْ عِيسَى بِالتَّخْفِيفِ مِنْهُ فِي الْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ قال: ما بين لهم من الأشياء كلها وما أعطاه ربه.
{ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ } “Ne yediğinizi size haber veririm” [kavli hakkında] şöyle dedi: “Dün gece hangi yiyecekten yediğinizi ve ondan ne sakladığınızı [haber veririm].” Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “«Maide'den ne yediğinizi ve ondan ne sakladığınızı size haber veririm.» Maide indiği vakit onlardan yemeleri ve biriktirmemeleri hususunda söz alınmıştı; fakat onlar yediler, biriktirdiler ve hıyanet ettiler, bunun üzerine maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler.” İbn Cerîr'in Vehb'den rivayet ettiğine göre: Îsâ, Mûsâ'nın şeriatı üzereydi; cumartesi yasağına uyar ve Beytülmakdis'e yönelirdi. İsrâiloğullarına şöyle dedi: “Tevrat'ta bulunan şeylerin bir harfine dahi aykırı davranmaya sizi çağırmadım; ancak size haram kılınan bazı şeyleri helâl kılmak ve sırtınızdaki ağır yükleri (ısr) sizden kaldırmak için [geldim].” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Îsâ'nın getirdiği şeyler Mûsâ'nın getirdiğinden daha hafifti. Mûsâ'nın getirdiği şeriatta onlara deve eti ve iç yağları haram kılınmıştı; Allah bunları Îsâ'nın lisanıyla onlara helâl kıldı. Yine onlara don yağları haram kılınmıştı, Îsâ'nın getirdikleriyle bu da onlara helâl kılındı. Balıklardan ve kuşlardan bazı şeylerde ve onlara haram kılınmış, haklarında zorlaştırılmış olan başka şeylerde de [böyle oldu]; Îsâ onlara İncil'de [bunları] hafifleterek geldi.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size bir ayet (mucize) getirdim” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlara açıkladığı bütün şeyler ve Rabbinin ona verdiği mucizelerdir.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٢ الى ٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 52-58]
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦)
{ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) } “Îsâ onlardan inkârı sezince: «Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?» dedi. Havâriler: «Biz Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız, Allah'a iman ettik; bizim müslüman olduğumuza şahit ol» dediler. (52) «Rabbimiz! Senin indirdiğine iman ettik ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz.» (53) [Kâfirler] tuzak kurdular; Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır. (54) O vakit Allah şöyle buyurmuştu: «Ey Îsâ! Şüphesiz ki seni vefat ettirecek olan, seni kendime yükseltecek olan, seni inkâr edenlerden arındıracak olan ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacak olan benim. Sonra dönüşünüz banadır; aranızda anlaşmazlığa düştüğünüz şeyler hakkında hükmü ben vereceğim.» (55) «İnkâr edenlere gelince, onlara dünyada da ahirette de şiddetli bir azapla azap edeceğim; onların hiçbir yardımcıları da olmayacaktır.» (56)”
وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨)
{ وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecektir. Allah zalimleri sevmez. (57) İşte bu sana okuduğumuz şeyler, ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'dendir. (58)”
قَوْلُهُ: فَلَمَّا أَحَسَّ أَيْ: عَلِمَ وَوَجَدَ: قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى: أَحَسَّ: عَرَفَ، وَأَصْلُ ذلك: وجود الشيء بالحاسة، والإحساس: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ . وَالْمُرَادُ بِالْإِحْسَاسِ هُنَا: الْإِدْرَاكُ الْقَوِيُّ الْجَارِي مَجْرَى الْمُشَاهَدَةِ. وَبِالْكُفْرِ: إِصْرَارُهُمْ عَلَيْهِ وَقِيلَ: سَمِعَ مِنْهُمْ كَلِمَةَ الْكُفْرِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادُوا قَتْلَهُ. وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى الْآيَةِ: فَلَمَّا أَدْرَكَ مِنْهُمْ عِيسَى إرادة قتله التي هي كفر
[Cenâb-ı Hakk'ın] { فَلَمَّا أَحَسَّ } “[İsa inkârı] hissedince” buyruğu; yani bildi ve farkına vardı demektir. Bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Ehasse' (أَحَسَّ) lafzının anlamı 'bildi/tanıdı' demektir. Bunun aslı, bir şeyin duyu organıyla algılanmasıdır. İhsas da bu köktendir. Nitekim Allah Teâlâ: { هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } “Onlardan hiçbirini hissediyor [varlığını fark ediyor] musun?” buyurmuştur. Burada 'ihsas' ile kastedilen, bizzat gözle görme mesabesinde olan güçlü bir idraktir. 'Küfür' ile kastedilen ise onların inkârda ısrar etmeleridir. [İsa'nın] onlardan küfür sözünü bizzat işitmesi olduğu da söylenmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Onlar [İsa'yı] öldürmek istediler. Buna göre ayetin anlamı şöyledir: İsa onlardan, küfrün ta kendisi olan öldürme niyetlerini kesin olarak sezip anladığında...
قَالَ: مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ. الْأَنْصَارُ: جَمْعُ نَصِيرٍ. وَقَوْلُهُ: إِلَى اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حالا، أي:
{ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir? dedi” şeklindedir. 'Ensâr' (أَنْصَار) kelimesi 'nasîr' (yardımcı) kelimesinin çoğuludur. { إِلَى اللَّهِ } “Allah'a doğru / Allah yolunda” kavli, hâl konumunda olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani:
متوجها إلى الله، أو ملتجئا إِلَيْهِ، أَوْ ذَاهِبًا إِلَيْهِ، وَقِيلَ: إِلَى: بِمَعْنَى مَعَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: مَنْ أَنْصَارِي فِي السَّبِيلِ إِلَى اللَّهِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: مَنْ يَضُمُّ نُصْرَتَهُ إِلَى نُصْرَةِ اللَّهِ.
...Allah'a yönelerek veya O'na sığınarak yahut O'na giderek. 'İlâ' (إِلَى) edatının 'mea' (مَعَ - ile/birlikte) anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” kavli böyledir. Anlamın “Allah'a giden yolda benim yardımcılarım kimdir?” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yine anlamın “Kendi yardımını Allah'ın yardımına katan kimdir?” şeklinde olduğu da söylenmiştir.
وَالْحَوَارِيُّونَ: جَمْعُ حَوَارِيٍّ، وَحَوَارِيُّ الرَّجُلِ: صَفْوَتُهُ وَخُلَاصَتُهُ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْحَوَرِ وَهُوَ الْبَيَاضُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، حَوَّرْتُ الثِّيَابَ بَيَّضْتُهَا. وَالْحَوَارِيُّ مِنَ الطَّعَامِ: مَا حُوِّرَ: أَيْ بُيِّضَ، وَالْحَوَارِيُّ أَيْضًا: النَّاصِرُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيِّي الزُّبَيْرُ» وَهُوَ فِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي سَبَبِ تَسْمِيَتِهِمْ بِذَلِكَ، فَقِيلَ: لِبَيَاضِ ثِيَابِهِمْ وَقِيلَ: لِخُلُوصِ نِيَّاتِهِمْ وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ خَاصَّةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا، وَمَعْنَى أَنْصَارِ اللَّهِ: أَنْصَارُ دِينِهِ وَرُسُلِهِ. وَقَوْلُهُ: آمَنَّا بِاللَّهِ اسْتِئْنَافٌ جَارٍ مَجْرَى الْعِلَّةِ لِمَا قَبْلَهُ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ يَبْعَثُ عَلَى النُّصْرَةِ، قَوْلُهُ: وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أَيِ: اشْهَدْ لَنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَنَّا مُخْلِصُونَ لِإِيمَانِنَا مُنْقَادُونَ لِمَا تُرِيدُ مِنَّا. وَمَعْنَى بِما أَنْزَلْتَ: مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كُتُبِهِ. وَالرَّسُولُ: عِيسَى، وَحَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ مُشْعِرٌ بِالتَّعْمِيمِ، أَيِ: اتَّبَعْنَاهُ فِي كُلِّ مَا يَأْتِي بِهِ، فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ لَكَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، وَلِرَسُولِكَ بِالرِّسَالَةِ. أَوِ: اكْتُبْنَا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ لِأُمَمِهِمْ، وَقِيلَ مَعَ أُمَّةِ محمد ﷺ. قَوْلُهُ: وَمَكَرُوا أَيِ: الَّذِينَ أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ، وَهُمْ كُفَّارُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَمَكْرُ اللَّهِ: اسْتِدْرَاجُهُ لِلْعِبَادِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ. قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَكْرُ اللَّهِ: مُجَازَاتُهُمْ عَلَى مَكْرِهِمْ، فَسُمِّيَ الْجَزَاءُ بِاسْمِ الِابْتِدَاءِ، كقوله تعالى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَهُوَ خادِعُهُمْ
'el-Havâriyyûn' (الْحَوَارِيُّونَ) kelimesi 'havârî' (حَوَارِيّ) kelimesinin çoğuludur. Bir kimsenin havârîsi; onun seçkini ve özüdür. Bu kelime, dil ehline göre beyazlık anlamına gelen 'el-haver' (الْحَوَر) kökünden türetilmiştir; “Elbiseleri beyazlattım” (حَوَّرْتُ الثِّيَابَ) denir. Yiyeceklerden havârî olanı; beyazlatılmış olanıdır. Havârî aynı zamanda 'yardımcı' demektir; nitekim Peygamber ﷺ'in Buhârî ve diğer kaynaklarda yer alan: «Her peygamberin bir havârîsi vardır, benim havârîm de Zübeyr'dir» hadisi bundandır. Onlara bu ismin verilme sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Elbiselerinin beyazlığından dolayı olduğu söylenmiştir; niyetlerinin ihlaslı olmasından dolayı olduğu söylenmiştir; peygamberlerin has adamları oldukları için olduğu söylenmiştir. Onlar on iki kişiydiler. 'Allah'ın yardımcıları' (أَنْصَارُ اللَّهِ) ifadesinin anlamı: O'nun dininin ve elçilerinin yardımcıları demektir. { آمَنَّا بِاللَّهِ } “Allah'a iman ettik” kavli, öncesi için gerekçe mesabesinde olan yeni bir başlangıç cümlesidir; zira iman yardım etmeye sevk eder. { وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “Bizim Müslüman olduğumuza şahit ol” kavli; yani: Kıyamet gününde bizim imanımızda ihlaslı ve bizden istediğin şeylere boyun eğmiş kimseler olduğumuza lehimize şahitlik et [demektir]. { بِما أَنْزَلْتَ } “indirdiğine” kavlinin anlamı: Allah Sübhânehu'nun kitaplarında indirdiği şeylerdir. 'er-Resûl' (الرَّسُولُ) ise Îsâ'dır; müteallakın hazfedilmesi genellik ifade eder, yani: “Getirdiği her şeyde ona uyduk; bizi Senin birliğine ve elçinin risaletine şahitlik edenlerle beraber yaz” demektir. Yahut: “Bizi ümmetlerine şahitlik edecek peygamberlerle beraber yaz” veya “Muhammed ﷺ'in ümmeti ile beraber yaz” demektir. { وَمَكَرُوا } “[Onlar] tuzak kurdular” kavli; yani: Îsâ'nın kendilerinden küfrü hissettiği kimseler [tuzak kurdular] ki onlar İsrâiloğullarının kâfirleridir. Allah'ın mekri ise: Kullara bilmedikleri yerden istidrâc vermesidir. Bunu Ferrâ ve başkaları söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Allah'ın mekri, onların tuzaklarına karşılık ceza vermesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” ve { وَهُوَ خادِعُهُمْ }
وَأَصْلُ الْمَكْرِ فِي اللُّغَةِ: الِاغْتِيَالُ وَالْخَدْعُ: حَكَاهُ ابْنُ فَارِسٍ، وَعَلَى هَذَا فَلَا يُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا عَلَى طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ وَقِيلَ: مَكْرُ اللَّهِ هُنَا: إِلْقَاءُ شِبْهِ عِيسَى عَلَى غَيْرِهِ، وَرَفْعُ عِيسَى إِلَيْهِ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ أَيْ: أَقْوَاهُمْ مَكْرًا، وَأَنْفَذُهُمْ كَيْدًا، وَأَقْوَاهُمْ عَلَى إِيصَالِ الضَّرَرِ بِمَنْ يُرِيدُ إِيصَالَهُ بِهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ، قَوْلُهُ: إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى الْعَامِلُ فِي إِذْ:
“ve O, onları aldatandır” kavillerinde olduğu gibi ceza, ilk fiilin ismiyle adlandırılmıştır. Lügatte mekr kelimesinin aslı: Suikast ve aldatmaktır; bunu İbn Fâris nakletmiştir. Buna göre bu kavram Allah Sübhânehu'ya ancak müşâkele yoluyla isnad edilir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki Allah'ın mekri, Îsâ'nın benzerini bir başkasına atfetmesi ve Îsâ'yı Kendisine yükseltmesidir. { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavli; yani: Tuzağı en güçlü olan, hilesi en geçerli olan ve zarar ulaştırmak istediği kimseye hiç ummadığı yerden zararı ulaştırmaya en muktedir olandır. { إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: Ey Îsâ!” kavlinde 'iz' (إِذْ) zarfında amel eden lafız:
مَكَرُوا، أَوْ: قَوْلُهُ: خَيْرُ الْماكِرِينَ أَوْ: فِعْلٌ مُضْمَرٌ تَقْدِيرُهُ: وَقَعَ ذَلِكَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا تَقْدِيرُهُ: إِنِّي رَافِعُكَ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمُتَوَفِّيكَ بَعْدَ إِنْزَالِكَ مِنَ السَّمَاءِ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: مُتَوَفِّيكَ: قَابِضُكَ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: مُسْتَوْفِي أَجَلَكَ، وَمَعْنَاهُ: إِنِّي عَاصِمُكَ مِنْ أَنْ يَقْتُلَكَ الْكُفَّارُ، وَمُؤَخِّرٌ أَجَلَكَ إِلَى أَجَلٍ كَتَبْتُهُ لَكَ، وَمُمِيتُكَ حَتْفَ أَنْفِكَ لَا قَتْلًا بِأَيْدِيهِمْ. وَإِنَّمَا احْتَاجَ الْمُفَسِّرُونَ إِلَى تَأْوِيلِ الْوَفَاةِ بِمَا ذُكِرَ، لِأَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ اللَّهَ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ مِنْ غَيْرِ وَفَاةٍ، كَمَا رَجَّحَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ صَحَّ فِي الْأَخْبَارِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نُزُولُهُ وَقَتْلُهُ الدَّجَّالَ، وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ تَوَفَّاهُ ثَلَاثَ سَاعَاتٍ مِنْ نَهَارٍ ثُمَّ رَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَفِيهِ ضَعْفٌ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْوَفَاةِ هُنَا: النَّوْمُ، وَمِثْلُهُ:
{ مَكَرُوا } “tuzak kurdular” fiilidir veya: { خَيْرُ الْماكِرِينَ } “tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavlidir veya takdiri 'bu olay gerçekleşti' (وَقَعَ ذَلِكَ) şeklinde olan gizli bir fiildir. Ferrâ şöyle demiştir: “Sözde takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır; takdiri şöyledir: 'Seni kendime yükseltecek olan, seni inkâr edenlerden arındıracak olan ve seni gökten indirdikten sonra vefat ettirecek olan benim.'” Ebû Zeyd şöyle demiştir: “{ مُتَوَفِّيكَ } 'seni kabzedecek olan' demektir.” el-Keşşâf'ta ise: “Senin ecelini tamamlayacak olan; bunun anlamı şudur: Seni kâfirlerin öldürmesinden koruyacağım, ecelini senin için yazdığım vakte kadar erteleyeceğim ve seni onların eliyle öldürülerek değil kendi ecelinle vefat ettireceğim” demiştir. Müfessirlerin vefat kelimesini zikredilen şekillerde tevil etmeye ihtiyaç duymaları şundandır: Çünkü sahih olan görüş, müfessirlerin çoğunun tercih ettiği ve İbn Cerîr et-Taberî'nin de benimsediği üzere Allah'ın onu vefat ettirmeksizin göğe yükseltmiş olmasıdır. Bunun delili ise Peygamber ﷺ'den gelen sahih haberlerde onun ineceği ve Deccâl'i öldüreceğinin sabit olmasıdır. Allah Sübhânehu'nun onu gündüzün üç saatlik bir vaktinde vefat ettirip sonra göğe yükselttiği de söylenmiştir ki bu zayıftır. Buradaki vefattan kastın 'uyku' olduğu da söylenmiştir; nitekim şu ayet de böyledir:
وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ أَيْ: يُنِيمُكُمْ، وَبِهِ قَالَ كَثِيرُونَ. قَوْلُهُ: وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي: من خبث جوارهم بِرَفْعِهِ إِلَى السَّمَاءِ وَبُعْدِهِ عَنْهُمْ. قَوْلُهُ: وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ أي: الذي اتَّبَعُوا مَا جِئْتَ بِهِ وَهُمْ خُلَّصُ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا فِي الْغُلُوِّ فِيهِ إِلَى مَا بَلَغَ مِنْ جَعْلِهِ إِلَهًا، وَمِنْهُمُ الْمُسْلِمُونَ، فَإِنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا جَاءَ بِهِ عِيسَى ﵇، ووصفوه بما يستحقه من دون
{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O’dur” yani: Sizi uyutur; pek çok [âlim] bu görüşü belirtmiştir. O'nun: { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “ve seni inkâr edenlerden arındıracak olanım” kavli; yani onu göğe yükseltmek ve onlardan uzaklaştırmak suretiyle onların yakınlığının/komşuluğunun kötülüğünden [arındıracak olanım demektir]. O'nun: { وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacak olanım” kavli; yani senin getirdiğin dine uyanları [üstün kılacak olanım demektir]. Onlar, onu ilah edinme derecesine varacak bir aşırılığa (gulüvve) düşmeyen samimi ashabıdır. Müslümanlar da bunlardandır; zira onlar Îsâ aleyhisselâm'ın getirdiği hak dine uymuşlar ve onu hiçbir
غُلُوٍّ، فَلَمْ يُفَرِّطُوا فِي وَصْفِهِ، كَمَا فَرَّطَتِ الْيَهُودُ، وَلَا أَفْرَطُوا كَمَا أَفْرَطَتِ النَّصَارَى. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: أَنَّ النَّصَارَى الَّذِينَ هُمْ أَتْبَاعُ عِيسَى لَا يَزَالُونَ ظَاهِرِينَ عَلَى الْيَهُودِ، غَالِبِينَ لَهُمْ، قَاهِرِينَ لِمَنْ وُجِدَ مِنْهُمْ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا: هُمُ الْيَهُودُ خَاصَّةً، وَقِيلَ: هُمُ الرُّومُ لَا يَزَالُونَ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ خَالَفَهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ وَقِيلَ: هُمُ الْحَوَارِيُّونَ لَا يَزَالُونَ ظَاهِرِينَ عَلَى مَنْ كَفَرَ بِالْمَسِيحِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَغَلَبَةُ النَّصَارَى لِطَائِفَةٍ مِنَ الْكُفَّارِ أَوْ لِكُلِّ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ لَا يُنَافِي كَوْنَهُمْ مَقْهُورِينَ مَغْلُوبِينَ بِطَوَائِفِ الْمُسْلِمِينَ كَمَا تُفِيدُهُ الْآيَاتُ الْكَثِيرَةُ، بِأَنَّ هَذِهِ الْمِلَّةَ الْإِسْلَامِيَّةَ ظَاهِرَةٌ عَلَى كُلِّ الْمِلَلِ، قَاهِرَةٌ لَهَا مُسْتَعْلِيَةٌ عَلَيْهَا.
aşırılığa kaçmaksızın hak ettiği şekilde vasfetmişlerdir; Yahudilerin yaptığı gibi onun vasfında kusur (tefrit) etmedikleri gibi, Hristiyanların yaptığı gibi aşırıya da (ifrat) gitmemişlerdir. İlim ehlinden pek çoğu bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayetten kasıt, Îsâ'nın takipçileri olan Hristiyanların Yahudilere karşı daima üstün, onlara galip ve onlardan bulunan kimselere boyun eğdirici olmaya devam edecekleridir. Bu durumda 'inkâr edenler' ile kastedilenler özellikle Yahudiler olur. Bunların, kendilerine muhalefet eden kâfirlere karşı daima üstün olan Rumlar olduğu da söylenmiştir. Bunların, Mesîh'i inkâr edenlere karşı daima üstün olan Havâriler olduğu da söylenmiştir. Her halükârda, Hristiyanların kâfirlerden bir fırkaya veya kâfirlerin tüm fırkalarına galip gelmesi; pek çok ayetin de ifade ettiği üzere bu İslâm milletinin bütün milletlere üstün, onlara boyun eğdirici ve onların fevkinde olması hasebiyle onların Müslüman fırkalar karşısında mağlup ve boyun eğdirilmiş olmalarına engel teşkil etmez.
وَقَدْ أفردت هذه الآية بمؤلف سميته: [وبل الْغَمَامَةِ فِي تَفْسِيرِ- وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ] فَمَنْ رَامَ اسْتِيفَاءَ مَا فِي الْمَقَامِ فَلْيَرْجِعْ إِلَى ذَلِكَ. وَالْفَوْقِيَّةُ هُنَا: هِيَ أَعَمُّ مِنْ أَنْ تَكُونَ بِالسَّيْفِ أَوْ بِالْحُجَّةِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّ عِيسَى ﵇ يَنْزِلُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ فَيَكْسِرُ الصَّلِيبَ، وَيَقْتُلُ الْخِنْزِيرَ، وَيَضَعُ الْجِزْيَةَ، وَيَحْكُمُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِالشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، وَيَكُونُ الْمُسْلِمُونَ أَنْصَارَهُ وَأَتْبَاعَهُ إِذْ ذَاكَ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى هذه الحال. قَوْلُهُ: ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ أَيْ: رُجُوعُكُمْ، وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ لِلْقَصْرِ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَئِذٍ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ مِنْ أُمُورِ الدِّينِ. وَقَوْلُهُ: فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ: تَفْسِيرٌ لِلْحُكْمِ. قَوْلُهُ: فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: فَأُعَذِّبُهُمْ، أَمَّا تَعْذِيبُهُمْ فِي الدُّنْيَا: فَبِالْقَتْلِ وَالسَّبْيِ وَالْجِزْيَةِ وَالصَّغَارِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ: فبعذاب النار. قوله: فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ أَيْ: نُعْطِيهِمْ إِيَّاهَا كَامِلَةً مُوَفَّرَةً، قُرِئَ: بِالتَّحْتِيَّةِ وَبِالنُّونِ. وَقَوْلُهُ:
Ben bu ayeti [Veblü'l-Gamâme fî Tefsîri Ve Câilillezînet-Tebe'ûke Fevkallezîne Keferû ilâ Yevmi'l-Kıyâme] adını verdiğim müstakil bir eserde ele aldım; bu konudaki tafsilatı tam olarak öğrenmek isteyen kimse o esere müracaat etsin. Buradaki üstünlük (fevkiyyet); kılıçla veya delille olmaktan daha geneldir. Sahih hadislerde sabit olmuştur ki Îsâ aleyhisselâm ahir zamanda inecek, haçı kıracak, domuzu öldürecek, cizyeyi kaldıracak, kullar arasında Muhammedî şeriat ile hükmedecek ve o vakit Müslümanlar onun yardımcıları ve tâbileri olacaktır; dolayısıyla bu ayette bu duruma bir işaretin bulunması uzak bir ihtimal değildir. { ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz banadır” kavli; yani rücûunuz banadır; zarfın öne alınması hasr (yalnızca bana) içindir. { فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Hükmü ben vereceğim”; o gün aranızda, { فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “anlaşmazlığa düştüğünüz şeyler hakkında”, yani din işlerinde [hükmedeceğim]. { فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinden: { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } kavline kadar olan kısım hükmün bir tefsiridir. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada da ahirette de” kavli, { فَأُعَذِّبُهُمْ } “onlara azap edeceğim” kavline taalluk eder. Dünyadaki azaplarına gelince; öldürülme, esir edilme, cizye ve zillet iledir; ahiretteki ise cehennem azabı iledir. { فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ } “onların mükâfatlarını eksiksiz verecektir” kavli; yani: Onlara mükâfatlarını tastamam ve eksiksiz olarak veririz demektir; hem [ye] harfiyle (yüveffîhim) hem de nûn ile (nüveffîhim) okunmuştur. Allah'ın:
لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ كِنَايَةٌ عَنْ بُغْضِهِمْ، وَهِيَ جُمْلَةٌ تَذْيِيلِيَّةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا سَلَفَ مِنْ نَبَأِ عِيسَى وَغَيْرِهِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ، خَبَرُهُ ما بعده، ومِنَ الْآياتِ حَالٌ، أَوْ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ.
{ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “zalimleri sevmez” kavli, onlara olan buğzun kinayesidir; bu, öncesini pekiştiren bir fezleke (tezyîl) cümlesidir. { ذلِكَ } “İşte bu” kavli, Îsâ ve diğerlerine dair geçmiş haberlere bir işarettir; bu mübtedadır, haberi ise sonrasıdır. { مِنَ الْآياتِ } “ayetlerden” ifadesi ise hâldir veya haberden sonra gelen ikinci bir haberdir.
وَالْحَكِيمُ: الْمُشْتَمِلُ عَلَى الْحُكْمِ، أَوِ الْمُحْكَمُ الَّذِي لَا خَلَلَ فِيهِ.
{ وَالْحَكِيمُ } (el-Hakîm): Hüküm içeren veya içinde hiçbir bozukluk ve çelişki bulunmayan muhkem olandır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ: كَفَرُوا وَأَرَادُوا قَتْلَهُ، فَذَلِكَ حِينَ اسْتَنْصَرَ قَوْمِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ قَالَ: مَعَ مُحَمَّدٍ وَأُمَّتِهِ أَنَّهُمْ شَهِدُوا لَهُ أَنَّهُ قَدْ بَلَّغَ، وَشَهِدُوا لِلرُّسُلِ أَنَّهُمْ قَدْ بَلَّغُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْهُ قَالَ: مَعَ الشَّاهِدِينَ مَعَ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَصَرُوا عِيسَى وَتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْحَوَارِيِّينَ فِي بَيْتٍ فَقَالَ عِيسَى لِأَصْحَابِهِ: مَنْ يَأْخُذُ صُورَتِي فَيُقْتَلُ وَلَهُ الْجَنَّةُ، فأخذها رجل منهم، وصعد بعيسى إِلَى السَّمَاءِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي مُتَوَفِّيكَ يَقُولُ: مُمِيتُكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: مُتَوَفِّيكَ مِنَ الْأَرْضِ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ } “Îsâ onlardan inkârı sezince” kavli hakkında şöyle demiştir: “İnkâr ettiler ve onu öldürmek istediler; işte o vakit kavminden yardım istedi.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “Artık bizi şahitlerle beraber yaz” kavli hakkında: “Muhammed ve onun ümmetiyle beraber [yaz]; zira onlar peygamberin tebliğ ettiğine şahitlik etmiş ve peygamberlerin de tebliğ ettiklerine şahitlik etmişlerdir” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “{ مَعَ الشَّاهِدِينَ }: Muhammed ﷺ'in ashâbı ile beraber demektir.” İbn Cerîr'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “İsrâiloğulları Îsâ'yı ve havârilerden on dokuz adamı bir evde kuşattılar. Bunun üzerine Îsâ ashâbına: 'Cennet onun olmak üzere benim suretime bürünüp öldürülmeyi kim kabul eder?' dedi. Onlardan bir adam bunu kabul etti ve Îsâ göğe yükseltildi. İşte: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “[Kâfirler] tuzak kurdular; Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavli budur.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } “Şüphesiz ki seni vefat ettirecek olan benim” kavli hakkında: “Seni öldürecek olanım” demektedir demiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasen'den rivayet ettiğine göre o: “{ مُتَوَفِّيكَ }: Seni yeryüzünden kabzedip alacak olanım” demiştir.
وَأَخْرَجَ الْآخَرَانِ عَنْهُ قَالَ: وَفَاةُ الْمَنَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هَذَا مِنَ الْمُقَدَّمِ وَالْمُؤَخَّرِ: أَيْ:
Diğer iki râvi de Hasen'den şöyle rivayet etmiştir: “Uyku vefatıdır.” İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Bu, takdim ve tehir kabilindendir; yani:
رَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُتَوَفِّيكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ قَالَ: مُتَوَفِّيكَ مِنَ الدُّنْيَا وَلَيْسَ
{ رَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُتَوَفِّيكَ } 'Seni kendime yükseltecek ve [sonra] vefat ettirecek olanım' demektir.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Matar el-Varrâk'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “{ مُتَوَفِّيكَ }: 'Seni dünyadan kabzedecek olanım' demektir, yoksa
بِوَفَاةِ مَوْتٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: تَوَفَّى اللَّهُ عِيسَى ثَلَاثَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ حَتَّى رَفَعَهُ إِلَيْهِ، وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ قَالَ: أَمَاتَهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ وَرَفَعَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ عَنْهُ قَالَ: تَوَفَّى اللَّهُ عِيسَى سَبْعَ سَاعَاتٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَالْحَاكِمُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: رُفِعَ عِيسَى وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ وَهْبٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: طَهَّرَهُ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسِ وَمِنْ كُفَّارِ قَوْمِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْإِسْلَامِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ عَلَى فِطْرَتِهِ وَمِلَّتِهِ وَسُنَّتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ لَا يُبَالُونَ بِمَنْ خَالَفَهُمْ حَتَّى يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ» قَالَ النُّعْمَانُ: مَنْ قَالَ إِنِّي أَقُولُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ مَا لَمْ يَقُلْ فَإِنَّ تَصْدِيقَ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، قَالَ اللَّهُ: وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ مُعَاوِيَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، ثُمَّ قَرَأَ مُعَاوِيَةُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: النَّصَارَى فَوْقَ الْيَهُودِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَلَيْسَ بَلَدٌ فِيهِ أَحَدٌ مِنَ النَّصَارَى إِلَّا وَهُمْ فَوْقَ الْيَهُودِ فِي شَرْقٍ وَلَا غَرْبٍ، هُمْ فِي الْبُلْدَانِ كُلِّهَا مستذلّون.
ölüm vefatı değildir.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Vehb'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Allah Îsâ'yı kendisini katına yükseltinceye kadar gündüzün üç saatinde vefat ettirdi.” İbn Asâkir'in ondan rivayet ettiğine göre ise: “Onu üç gün öldürdü, sonra diriltti ve yükseltti” demiştir. Hâkim'in ondan rivayet ettiğine göre ise: “Allah Îsâ'yı yedi saat vefat ettirdi” demiştir. İbn Sa'd, Ahmed ez-Zühd'de ve Hâkim'in Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Îsâ otuz üç yaşındayken yükseltildi.” İbn Asâkir, Vehb'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasen'den Allah Teâlâ'nın: { وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Seni inkâr edenlerden arındıracak olan” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Onu Yahudilerden, Hristiyanlardan, Mecûsîlerden ve kendi kavminin kâfirlerinden arındırdı.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ve sana uyanları inkâr edenlerin üstünde tutacak olan” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Onlar, onun fıtratı, milleti ve sünneti üzere ona uyan İslâm ehlidir.” İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasen'den de yine bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Nu'mân b. Beşîr'den rivayet ettiğine göre o: “Resûlullah ﷺ'i şöyle buyururken işittim: «Ümmetimden bir zümre hak üzere galip olmaya devam edecektir; Allah'ın emri gelinceye kadar kendilerine muhalefet edenler onlara zarar veremez.»” Nu'mân şöyle demiştir: “Kim benim Resûlullah ﷺ hakkında söylemediği bir şeyi söylediğimi iddia ederse, şüphesiz bunun doğrulaması Allah'ın Kitabı'ndadır; zira Allah: { وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ } ayetini buyurmuştur.” İbn Asâkir, Muâviye'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiş, sonra Muâviye bu ayeti okumuştur. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Hristiyanlar kıyamet gününe kadar Yahudilerin üstündedir; içinde Hristiyanların bulunduğu hiçbir doğu veya batı beldesi yoktur ki onlar Yahudilerin üstünde olmasın; onlar bütün beldelerde hor ve hakirdirler.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٩ الى ٦٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 59-63]
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)
{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona «Ol!» dedi, o da hemen oluverdi. (59) Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (60) Artık sana ilim geldikten sonra kim seninle onun hakkında tartışırsa, de ki: «Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden dua edip yalvaralım da Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.» (61) Şüphesiz bu, dosdoğru kıssanın ta kendisidir. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz ki Allah, mutlak güç ve hikmet sahibidir. (62) Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz ki Allah bozguncuları çok iyi bilendir. (63)”
تَشْبِيهُ عِيسَى بِآدَمَ فِي كَوْنِهِ مَخْلُوقًا مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَآدَمَ، وَلَا يَقْدَحُ فِي التَّشْبِيهِ اشْتِمَالُ الْمُشَبَّهِ بِهِ عَلَى زِيَادَةٍ وَهُوَ كَوْنُهُ لَا أُمَّ لَهُ: كَمَا أَنَّهُ لَا أَبَ لَهُ، فَذَلِكَ أَمْرٌ خَارِجٌ عَنِ الْأَمْرِ الْمُرَادِ بِالتَّشْبِيهِ، وَإِنْ كَانَ الْمُشَبَّهُ بِهِ أَشَدَّ غَرَابَةً مِنَ الْمُشَبَّهِ، وَأَعْظَمَ عَجَبًا، وَأَغْرَبَ أُسْلُوبًا. وَقَوْلُهُ: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ جُمْلَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِمَا أُبْهِمَ فِي الْمَثَلِ، أَيْ: أَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَبٌ وَلَا أُمٌّ، بَلْ خَلَقَهُ اللَّهُ مِنْ تُرَابٍ. وَفِي ذَلِكَ دَفْعٌ لِإِنْكَارِ مَنْ أَنْكَرَ خَلْقَ عِيسَى مِنْ غَيْرِ أَبٍ مَعَ اعْتِرَافِهِ بِأَنَّ آدَمَ خُلِقَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَأُمٍّ. قَوْلُهُ: ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أَيْ: كُنْ بَشَرًا فَكَانَ بَشَرًا. وَقَوْلُهُ: فَيَكُونُ حِكَايَةَ حَالٍ مَاضِيَةٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا. وَقَوْلُهُ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَرْفُوعٌ بِإِضْمَارِ هُوَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ اسْتِئْنَافُ كَلَامٍ، وَخَبَرُهُ قَوْلُهُ: مِنْ رَبِّكَ وَقِيلَ: هُوَ فَاعِلُ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ: جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ. قَوْلُهُ: فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ الْخِطَابُ إِمَّا لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنَ النَّاسِ، أَيْ: لَا يَكُنْ أَحَدٌ مِنْكُمْ مُمْتَرِيًا، أَوْ لِلرَّسُولِ ﷺ، وَيَكُونُ النَّهْيُ لَهُ لِزِيَادَةِ التَّثْبِيتِ، لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنْهُ شَكٌّ فِي ذَلِكَ، قَوْلُهُ: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ هَذَا وَإِنْ كَانَ عَامًّا فَالْمُرَادُ بِهِ: الْخَاصُّ، وَهُمُ النَّصَارَى الَّذِينَ وَفَدُوا إليه ﷺ مِنْ نَجْرَانَ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هُوَ عَلَى عُمُومِهِ
Îsâ'nın Âdem'e benzetilmesi, tıpkı Âdem gibi onun da bir babasız yaratılmış olması yönündendir. Kendisine benzetilenin (Âdem'in) fazladan bir özelliğe sahip olması -yani babası olmadığı gibi annesinin de olmaması- bu benzetmeye halel getirmez; çünkü bu, benzetmeyle kastedilen hususun dışındaki bir durumdur; her ne kadar kendisine benzetilen (Âdem), benzetilenden (Îsâ'dan) daha garip, daha hayret verici ve daha harikulade bir üslupta olsa da. { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } “Onu topraktan yarattı” kavli, misalde kapalı bırakılan hususu açıklayan bir cümledir; yani Âdem'in ne bir babası ne de bir annesi vardı, aksine Allah onu topraktan yarattı. Bunda, Âdem'in ana ve babasız yaratıldığını kabul ettiği halde Îsâ'nın babasız yaratılışını inkâr eden kimsenin inkârını çürütme vardır. { ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Sonra ona «Ol!» dedi, o da hemen oluverdi” kavli; yani: 'Bir insan ol!' dedi, o da bir insan oldu demektir. { فَيَكُونُ } “oluverdi” kavli geçmişteki bir durumun hikâye edilmesidir; bunun tefsiri daha önce geçmişti. { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Hak Rabbindendir” kavli hakkında Ferrâ: “Gizli bir 'hüve' (هُوَ) zamiri ile merfûdur” demiştir. Ebû Ubeyde ise: “Yeni bir cümlenin başlangıcıdır (istînâf); haberi ise: { مِنْ رَبِّكَ } 'Rabbindendir' ifadesidir” demiştir. Mahzuf bir fiilin faili olduğu da söylenmiştir; yani: 'Sana Rabbinden hak geldi' demektir. { فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma” kavlindeki hitap, ya insanlardan buna muhatap olabilecek her fert içindir; yani: 'Sizden hiç kimse şüpheye düşenlerden olmasın' demektir; ya da Resûlullah ﷺ'edir; bu durumda nehiy (yasaklama), onda böyle bir şüphe zaten bulunmayacağından ötürü sebatını ve kararlılığını artırmak içindir. { فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ } “Kim seninle onun hakkında tartışırsa” kavli genel bir ifade olsa da bununla kastedilen özeldir; onlar da açıklaması geleceği üzere Necrân'dan ﷺ'e gelen Hristiyan heyetidir. Şöyle denilmesi de mümkündür:
وَإِنْ كَانَ السَّبَبُ خَاصًّا، فَيَدُلُّ عَلَى جَوَازِ المباهلة منه ﷺ لِكُلِّ مَنْ حَاجَّهُ فِي عِيسَى ﵇، وَأُمَّتُهُ أُسْوَتُهُ، وَضَمِيرُ فِيهِ: لِعِيسَى، وَالْمُرَادُ بِمَجِيءِ الْعِلْمِ هُنَا: مَجِيءُ سَبَبِهِ، وَهُوَ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ، وَالْمُحَاجَّةُ: الْمُخَاصَمَةُ وَالْمُجَادَلَةُ. وَقَوْلُهُ: تَعالَوْا أَيْ: هَلُمُّوا، وَأَقْبِلُوا، وَأَصْلُهُ: الطَّلَبُ لِإِقْبَالِ الذَّوَاتِ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي الرَّأْيِ إِذَا كَانَ الْمُخَاطَبُ حَاضِرًا، كَمَا تَقُولُ لِمَنْ هُوَ حَاضِرٌ عِنْدَكَ: تَعَالَ نَنْظُرْ فِي هَذَا الْأَمْرِ. قَوْلُهُ: نَدْعُ أَبْناءَنا إِلَخْ، اكْتُفِيَ بِذِكْرِ الْبَنِينَ عَنِ الْبَنَاتِ، إِمَّا لِدُخُولِهِنَّ فِي النِّسَاءِ، أَوْ لِكَوْنِهِمُ الَّذِينَ يَحْضُرُونَ مَوَاقِفَ الْخِصَامِ دُونَهُنَّ وَمَعْنَى الْآيَةِ: لِيَدْعُ كُلٌّ مِنَّا وَمِنْكُمْ أَبْنَاءَهُ وَنِسَاءَهُ وَنَفْسَهُ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ أَبْنَاءَ الْبَنَاتِ يُسَمَّوْنَ: أَبْنَاءً، لكونه ﷺ أَرَادَ بِالْأَبْنَاءِ الْحَسَنَيْنِ كَمَا سَيَأْتِي. قَوْلُهُ: نَبْتَهِلْ أَصْلُ الِابْتِهَالِ: الِاجْتِهَادُ فِي الدُّعَاءِ بِاللَّعْنِ وَغَيْرِهِ، يُقَالُ: بَهَلَهُ اللَّهُ: أَيْ لَعَنَهُ، وَالْبَهْلُ: اللَّعْنُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَالْكِسَائِيُّ: نَبْتَهِلْ:
Her ne kadar nüzul sebebi özel olsa da bu hitap umumidir; dolayısıyla Îsâ aleyhisselâm hakkında kendisiyle tartışan herkese karşı ﷺ'in mübâhele (lanetleşme) yapmasının caiz olduğuna delalet eder; ümmeti de ona uymakla yükümlüdür. 'Fîhi' (فِيهِ) zamiri Îsâ'ya aittir. Burada ilmin gelmesinden kasıt, onun sebebi olan apaçık delillerin gelmesidir. 'Muhâcce' (الْمُحَاجَّةُ); hasımlaşmak ve tartışmaktır. { تَعالَوْا } “Gelin” kavli; yani: Haydi gelin, yönelin demektir. Aslı şahısların bizzat yönelip gelmesini talep etmektir; muhatap hazır olduğunda görüş bildirmede de kullanılır; nitekim yanında hazır bulunan birine: 'Gel bu işe bakalım' dersin. { نَدْعُ أَبْناءَنا } “Çocuklarımızı çağıralım” kavlinde, ya kız çocukları 'kadınlar' kapsamına girdiği için ya da tartışma meclislerinde kızlar değil de erkek çocukları hazır bulunduğu için kızlar zikredilmeyip oğullarla yetinilmiştir. Ayetin anlamı: 'Bizden ve sizden her birimiz mübâhele için oğullarını, kadınlarını ve bizzat kendilerini çağırsın' şeklindedir. Bunda, kız çocuklarının oğullarına da 'oğullar' (çocuklar) denileceğine delil vardır; çünkü ﷺ açıklaması geleceği üzere 'oğullar' ile Hasan ve Hüseyin'i kastetmiştir. { نَبْتَهِلْ } “Yalvaralım” kavli; ibtihâlin aslı lanetleşme ve benzeri dualarda son derece gayret sarf etmektir; nitekim 'Allah ona lanet etti' anlamında (بَهَلَهُ اللَّهُ) denir; 'behl' (الْبَهْلُ) ise lanet demektir. Ebû Ubeyd ve el-Kisâî şöyle demiştir: { نَبْتَهِلْ }:
نَلْتَعِنْ، وَيُطْلَقُ عَلَى الِاجْتِهَادِ فِي الْهَلَاكِ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
Lanetleşelim demektir. Helâk etme hususunda çaba sarf etmek için de kullanılır; nitekim Lebîd'in şu sözü bundandır:
فِي كُهُولٍ سَادَةٍ مِنْ قَوْمِهِ ... نَظَرَ الدَّهْرُ إِلَيْهِمْ فَابْتَهَلْ
“Kavminin olgun efendileri arasında / Zaman onlara baktı da helâkleri için var gücüyle yüklendi.”
أَيْ: فَاجْتَهَدَ فِي هَلَاكِهِمْ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ دُعَاءٍ يُجْتَهَدُ فِيهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْتِعَانَا.
Yani onların helâki için gayret sarf etti. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Sonra bu kelime, lanetleşme olmasa bile içinde gayret sarf edilen her dua için kullanılmıştır.”
قوله: فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ عَطْفٌ عَلَى نَبْتَهِلْ مُبَيِّنٌ لِمَعْنَاهُ. قَوْلُهُ: إِنَّ هَذَا أَيِ: الَّذِي قَصَّهُ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ نَبَأِ عِيسَى لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ الْقَصَصُ: التَّتَابُعُ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَقُصُّ أَثَرَ فُلَانٍ:
{ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım” kavli, { نَبْتَهِلْ } fiiline matuf olup onun anlamını açıklığa kavuşturmaktadır. { إِنَّ هَذَا } “Şüphesiz bu” kavli; yani Allah'ın Resûlü'ne Îsâ'nın haberinden anlattığı bu şeyler, { لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } “dosdoğru kıssanın ta kendisidir”. 'Kasas' (الْقَصَصُ); peş peşe takip etmektir; nitekim bir kimse birinin izini takip ettiğinde: 'Filan kimse falanın izini sürdü' (فُلَانٌ يَقُصُّ أَثَرَ فُلَانٍ)
أَيْ يَتْبَعُهُ، فَأُطْلِقَ عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَضَمِيرُ الْفَصْلِ لِلْحَصْرِ، وَدُخُولُ اللَّامِ عَلَيْهِ لِزِيَادَةِ تَأْكِيدِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَزِيَادَةُ: مِنْ، فِي قَوْلِهِ: مِنْ إِلهٍ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ، وَهُوَ رَدٌّ عَلَى مَنْ قَالَ بِالتَّثْلِيثِ مِنَ النَّصَارَى.
yani onu takip etti denir. Birbirini takip eden sözlere de bu isim verilmiştir. [Ayeteki] fasıl zamiri hasr (vurgu/tahsis) içindir; başına lâm harfinin gelmesi ise tekidini artırmak içindir. Mübteda olması, sonrasının da onun haberi olması da caizdir. { مِنْ إِلهٍ } “hiçbir ilah” kavlindeki 'min' (مِنْ) harf-i cerinin ziyadeliği umum ifadeyi pekiştirmek içindir ve Hristiyanlardan teslîse (üçlemeye) kail olanlara bir reddiyedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ: أَنَّ الْعَاقِبَ وَالسَّيِّدَ أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَرَادَ أَنْ يُلَاعِنَهُمَا، فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: لا نلاعنه، فو الله لَئِنْ كَانَ نَبِيًّا فَلَاعَنَنَا لَا نُفْلِحُ أَبَدًا نَحْنُ وَلَا عَقِبُنَا مِنْ بَعْدِنَا، فَقَالُوا لَهُ: نُعْطِيكَ مَا سَأَلْتَ، فَابْعَثْ مَعَنَا رَجُلًا أَمِينًا، فَقَالَ: قُمْ يَا أَبَا عُبَيْدَةَ، فَلَمَّا قَامَ قَالَ:
Buhârî, Müslim ve başkalarının Huzeyfe'nin hadisinden rivayet ettiğine göre: el-Âkıb ve es-Seyyid Resûlullah ﷺ'e geldiler; [Allah Resûlü] onlarla lanetleşmek istedi. Bunun üzerine biri arkadaşına: “Onunla lanetleşmeyelim; vallahi eğer o bir peygamber ise ve bizimle lanetleşirse ne biz ne de bizden sonra neslimiz asla iflah olmayız” dedi. Sonra ona: “İstediğini sana veririz; bizimle birlikte güvenilir bir adam gönder” dediler. Bunun üzerine: “Kalk ey Ebû Ubeyde!” buyurdu. Ebû Ubeyde ayağa kalktığında:
هَذَا أَمِينُ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَهْطًا مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ قَدِمُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَكَانَ فِيهِمُ السَّيِّدُ وَالْعَاقِبُ، فَقَالُوا: مَا شَأْنُكَ تَذْكُرُ صَاحِبَنَا؟ قَالَ: مَنْ هُوَ؟
«Bu, bu ümmetin emînidir (en güveniliridir)» buyurdu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Necrân ehlinden bir topluluk Peygamber ﷺ'e geldiler; içlerinde es-Seyyid ve el-Âkıb da vardı. “Bizim arkadaşımızı anmaktaki maksadın nedir?” dediler. [Resûlullah]: “O kimdir?” buyurdu.
قَالُوا: عِيسَى، تَزْعُمُ: أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ، قَالُوا: فَهَلْ رَأَيْتَ مِثْلَ عِيسَى وَأُنْبِئْتَ بِهِ، ثُمَّ خَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ فَقَالَ: قُلْ لَهُمْ إِذَا أَتَوْكَ: إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ عَلَى وُجُوهٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَدِمَ على النبيّ ﷺ الْعَاقِبُ وَالسَّيِّدُ، فَدَعَاهُمَا إِلَى الْإِسْلَامِ، فَقَالَا: أَسْلَمْنَا يَا مُحَمَّدُ، فَقَالَ:
“Îsâ'dır; sen onun Allah'ın kulu olduğunu iddia ediyorsun” dediler ve: “Sen Îsâ'nın bir benzerini gördün mü veya sana böyle biri haber verildi mi?” dediler. Sonra onun yanından çıktılar. Cibrîl gelip şöyle dedi: “Sana geldiklerinde onlara de ki: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir...” ayetin sonuna kadar. Bu kıssa tâbiînden bir cemaatten muhtelif vecihlerle rivayet edilmiştir. Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, İbn Merdûye'nin ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym'ın Câbir'den rivayet ettiklerine göre o, şöyle demiştir: Peygamber ﷺ'e el-Âkıb ile es-Seyyid geldiler; onları İslâm'a davet etti. Onlar: “Biz müslüman olduk ey Muhammed!” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah]:
كَذَبْتُمَا إِنْ شِئْتُمَا أخبرتكم مَا يَمْنَعُكُمَا مِنَ الْإِسْلَامِ، قَالَا: فَهَاتِ. قَالَ: حُبُّ الصَّلِيبِ، وَشُرْبُ الْخَمْرِ، وَأَكْلُ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ. قَالَ جَابِرٌ: فَدَعَاهُمَا إِلَى الْمُلَاعَنَةِ فَوَاعَدَاهُ عَلَى الْغَدِ، فَغَدَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَخَذَ بِيَدِ عَلِيٍّ وَفَاطِمَةَ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَأَبَيَا أَنْ يُجِيبَاهُ وَأَقَرَّا لَهُ، فَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ لَوْ فَعَلَا لَأَمْطَرَ الْوَادِي عَلَيْهِمَا نَارًا. قَالَ جَابِرٌ: فِيهِمْ نَزَلَتْ: تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا الْآيَةَ. قَالَ جَابِرٌ: أَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ
«Yalan söylediniz; dilerseniz müslüman olmanıza neyin engel olduğunu size haber vereyim» buyurdu. Onlar: “Söyle bakalım” dediler. Şöyle buyurdu: «Haç sevgisi, şarap içmek ve domuz eti yemek.» Câbir dedi ki: Onları lanetleşmeye (mülâaneye) çağırdı, onlar da ertesi gün için sözleştiler. Ertesi sabah Resûlullah ﷺ erkenden çıktı; Ali'nin, Fâtıma'nın, Hasan'ın ve Hüseyin'in ellerinden tuttu. Sonra onlara haber gönderdi; fakat onlar [lanetleşmeye] icabet etmekten kaçındılar ve ona [üstünlüğünü/cizyeyi] kabul ettiler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Beni hak ile gönderene yemin ederim ki eğer lanetleşselerdi vadi üzerlerine ateş yağdırırdı.» Câbir dedi ki: Onlar hakkında: { تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا } “Gelin, çocuklarımızı çağıralım...” ayeti indi. Câbir dedi ki: { أَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ } “Kendimizi ve kendinizi” ifadesi,
رسول الله ﷺ وَعَلِيٌّ، وَأَبْنَاءَنَا الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ، وَنِسَاءَنَا فَاطِمَةُ. وَرَوَاهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ جَابِرٍ وَصَحَّحَهُ، وَفِيهِ: أَنَّهُمْ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: هَلْ لَكَ أَنْ نُلَاعِنَكَ؟. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ. وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ: قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآية: فَقُلْ تَعالَوْا دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا، فَقَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا الْآيَةَ، قَالَ: فَجَاءَ بِأَبِي بَكْرٍ وَوَلَدِهِ، وَبِعُمَرَ وَوَلَدِهِ، وَبِعُثْمَانَ وَوَلَدِهِ، وَبِعَلِيٍّ وَوَلَدِهِ.
Resûlullah ﷺ ve Ali'dir; { أَبْنَاءَنَا } 'oğullarımız' Hasan ve Hüseyin'dir; { نِسَاءَنَا } 'kadınlarımız' ise Fâtıma'dır. Bunu Hâkim başka bir vecihten Câbir'den rivayet edip sahihlemiştir; onda şu da vardır: Onlar Peygamber ﷺ'e: “Bizimle lanetleşmeye var mısın?” demişlerdi. Müslim, Tirmizî, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Beyhakî'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: { فَقُلْ تَعالَوْا } “De ki: «Gelin...»” ayeti indiğinde Resûlullah ﷺ Ali'yi, Fâtıma'yı, Hasan'ı ve Hüseyin'i çağırdı ve: «Allahım! Bunlar benim ehlimdir (ailemdir)» buyurdu. İbn Asâkir'in Ca'fer b. Muhammed'den, onun da babasından { تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا } “Gelin, çocuklarımızı çağıralım...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: “Ebû Bekir ve çocuğunu, Ömer ve çocuğunu, Osman ve çocuğunu, Ali ve çocuğunu getirdi” demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: ثُمَّ نَبْتَهِلْ نَجْتَهِدْ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: هَذَا الْإِخْلَاصُ، يُشِيرُ بِأُصْبُعِهِ الَّتِي تَلِي الْإِبْهَامَ، وَهَذَا الدُّعَاءُ، فَرَفَعَ يَدَيْهِ حَذْوَ منكبيه، وهذا الابتهال فرفع يديه مدّا.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: “{ ثُمَّ نَبْتَهِلْ }: Sonra var gücümüzle dua edip yalvaralım demektir” demiştir. Hâkim'in rivayet edip sahihlediği ve Beyhakî'nin es-Sünen'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: Başparmağın yanındaki parmağıyla (işaret parmağıyla) işaret ederek: «İhlas budur; dua budur» deyip ellerini omuzları hizasına kaldırdı; «ve ibtihâl (yalvarıp yakarma) de budur» diyerek ellerini yukarıya doğru uzattı.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 64]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) } “De ki: «Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.» Eğer yüz çevirirlerse de ki: «Şahit olun ki biz müslümanlarız!» (64)”
قِيلَ: الْخِطَابُ لِأَهْلِ نَجْرَانَ، بِدَلِيلِ مَا تَقَدَّمَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَقِيلَ: لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ وَقِيلَ: لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى جَمِيعًا، وَهُوَ ظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ، وَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِهِ بِالْبَعْضِ، لِأَنَّ هَذِهِ دَعْوَةٌ عَامَّةٌ لَا تَخْتَصُّ بِأُولَئِكَ الَّذِينَ حَاجُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ. وَالسَّوَاءُ: الْعَدْلُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ فِي معنى العدل سوى وسوى، فَإِذَا فَتَحْتَ السِّينَ مَدَدْتَ، وَإِذَا ضَمَمْتَ أَوْ كسرت قصرت. قال زهير:
Bu hitabın, bu ayetten önceki kısımların delaletiyle Necrân ehline yönelik olduğu söylenmiştir; Medine Yahudilerine yönelik olduğu söylenmiştir; hem Yahudilere hem de Hristiyanlara yönelik olduğu söylenmiştir ki Kur'an'ın lafız örgüsünden açıkça anlaşılan da budur. Hitabı bir kısma tahsis etmenin hiçbir dayanağı yoktur; çünkü bu genel bir davettir, sadece Resûlullah ﷺ ile tartışan o kimselere mahsus değildir. 'Sevâ'' (السَّوَاءُ) kelimesi 'adalet' demektir. Ferrâ şöyle demiştir: “Adalet anlamında 'sivâ' (سِوًى) ve 'süvâ' (سُوًى) denir; sîn harfini fethalı okuduğunda medli (sevâ'/سَوَاء), zammeli veya kesreli okuduğunda ise maksûr (sivâ/süvâ) okursun.” Züheyr şöyle demiştir:
أروني خُطَّةً لَا ضَيْمَ فِيهَا ... يُسَوِّي بَيْنَنَا فِيهَا السَّوَاءُ
“Bana içinde zulüm ve haksızlık bulunmayan bir yol gösterin / Ki adalet aramızda eşitliği sağlasın.”
وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: «إِلَى كَلِمَةِ عَدْلٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» فَالْمَعْنَى: أَقْبِلُوا إِلَى مَا دُعِيتُمْ إِلَيْهِ، وَهِيَ: الْكَلِمَةُ الْعَادِلَةُ الْمُسْتَقِيمَةُ الَّتِي لَيْسَ فِيهَا مَيْلٌ عَنِ الْحَقِّ، وَقَدْ فَسَّرَهَا بِقَوْلِهِ: أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَهُوَ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ: كَلِمَةٍ، أَوْ رفع إلى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ: هِيَ أَنْ لَا نَعْبُدَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ: أَنْ، مُفَسِّرَةً لَا مَوْضِعَ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي دَخَلَتْ عَلَيْهَا، وَفِي قَوْلِهِ: وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً تَبْكِيتٌ لِمَنِ اعْتَقَدَ رُبُوبِيَّةَ الْمَسِيحِ وَعُزَيْرٍ، وَإِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ هَؤُلَاءِ مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ وَبَعْضٌ مِنْهُمْ، وَإِزْرَاءٌ عَلَى مَنْ قَلَّدَ الرِّجَالَ فِي دِينِ اللَّهِ فَحَلَّلَ مَا حَلَّلُوهُ لَهُ، وَحَرَّمَ مَا حَرَّمُوهُ عَلَيْهِ، فَإِنَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَقَدِ اتَّخَذَ مَنْ قَلَّدَهُ رَبًّا، وَمِنْهُ: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَقَدْ جَوَّزَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ الْجَزْمَ فِي: وَلا نُشْرِكَ وَلا يَتَّخِذَ عَلَى التَّوَهُّمِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ تَوَلَّوْا أَيْ: أَعْرَضُوا عَمَّا دُعُوا إِلَيْهِ فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أَيْ: مُنْقَادُونَ لِأَحْكَامِهِ، مُرْتَضُونَ بِهِ، مُعْتَرِفُونَ بِمَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْنَا مِنْ هَذَا الدِّينِ الْقَوِيمِ.
İbn Mes'ûd'un kıraatinde: «إِلَى كَلِمَةِ عَدْلٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ» (Bizimle sizin aranızda adil bir kelimeye...) şeklindedir. Buna göre anlam: “Çağrıldığınız şeye gelin!” demektir; o da haktan sapması bulunmayan adil ve dosdoğru kelimedir. [Allah Teâlâ] bunu { أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmemek” kavliyle tefsir etmiştir. Bu ifade, 'kelime' (كَلِمَةٍ) lafzından bedel olarak cer konumundadır veya mukadder bir mübtedaya binaen ref konumundadır; yani: “O, kulluk etmememizdir” (هِيَ أَنْ لَا نَعْبُدَ) takdirindedir. 'En' (أَنْ) edatının tefsiriyye olması da caizdir ki bu takdirde başına geldiği cümlenin iraptan mahalli olmaz. { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً } “ve birbirimizi rabler edinmeyelim” kavlinde ise Mesîh'in ve Üzeyr'in rab olduğuna inananları susturucu bir kınama (tebkît), bunların insan cinsinden ve onlardan birer fert olduğuna bir işaret ve Allah'ın dininde kişileri taklit edip onların helâl kıldığını helâl, haram kıldığını haram sayanları ayıplama vardır; çünkü böyle yapan kimse taklit ettiği şahsı rab edinmiş olur. Nitekim: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar Allah'ı bırakıp din bilginlerini ve rahiplerini rabler edindiler” ayeti de bundandır. Kisâî ve Ferrâ, tevehhüm sebebiyle { وَلا نُشْرِكَ } ve { وَلا يَتَّخِذَ } fiillerinde cezm yapılmasını caiz görmüşlerdir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” kavli; yani: Çağrıldıkları şeyden yüz çevirirlerse; { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “'Şahit olun ki biz Müslümanlarız' deyin” yani: O'nun hükümlerine boyun eğmiş, O'ndan razı olmuş ve Allah'ın bu dosdoğru din ile bize lütfettiği nimetleri itiraf etmiş kimseleriz [deyin].
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو سُفْيَانَ أَنَّ هِرَقْلَ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ الله ﷺ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِيهِ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ:
Buhârî, Müslim ve Nesâî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: Ebû Süfyân bana anlattı ki Hirakl Resûlullah ﷺ'in mektubunu istedi ve onu okudu; mektupta şunlar yazılıydı: «Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah'ın Resûlü Muhammed'den Bizans'ın büyüğü Hirakl'e:
سَلَامٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ، أَسْلِمْ تسلم، يؤتك الله أجرك مرتين، فإن تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الْأَرِيسِيِّينَ، وَيَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ، إلى قوله:
«Hidayete uyanlara selâm olsun. İmdi; şüphesiz ben seni İslâm'a davetle çağırıyorum. Müslüman ol ki selâmete eresin; Allah sana ecrini iki kat versin. Şayet yüz çevirirsen, tebaanın (erîsiyyîn) günahı da senin üzerinedir. Ve { يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ } “Ey Ehl-i kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin...”» [ayeti], şu kavline kadar:
بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْكُفَّارِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَعَا يَهُودَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَأَبَوْا عَلَيْهِ، فَجَاهَدَهُمْ حَتَّى أَقَرُّوا بِالْجِزْيَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
{ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } «Bizim müslüman olduğumuza [şahit olun]» kavline kadar. Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ'in kâfirlere yazdığı mektupta: { تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ } “bir kelimeye gelin...” ayeti vardı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre Resûlullah ﷺ Medine Yahudilerini bu ayetteki mesaja davet etti; fakat onlar bunu kabul etmediler. O da cizye vermeyi kabul edinceye kadar onlarla mücadele etti.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir:
ذُكِرَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَعَا يَهُودَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِلَى الْكَلِمَةِ السَّوَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ قَالَ: عَدْلٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً قَالَ: لَا يُطِيعُ بَعْضُنَا بَعْضًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، وَيُقَالُ: إِنَّ تِلْكَ الرُّبُوبِيَّةَ أَنْ يطيع الناس سادتهم وَقَادَتَهُمْ فِي غَيْرِ عِبَادَةٍ وَإِنْ لَمْ يُصَلُّوا لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً قال: سجود بعضهم لبعض.
“Bize nakledildiğine göre Peygamber ﷺ Medine ehlinin Yahudilerini eşit ve adil olan kelimeye (kelime-i sevâ') davet etti.” İbn Cerîr, Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ } “eşit olan bir kelimeye” kavli hakkında: “Adil bir kelimeye” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً } “Ve birbirimizi rabler edinmeyelim” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Allah'a isyanda birbirimize itaat etmeyelim demektir. Denildi ki: Bu rab edinme; insanların onlara namaz kılmasalar bile ibadet dışındaki hususlarda efendilerine ve önderlerine [Allah'ın emrine aykırı olarak] itaat etmeleridir.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den { وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Birbirlerine secde etmeleridir” demiştir.