[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٥ الى ٦٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 65-68]
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٦٦) مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) } “Ey Ehl-i Kitap! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (65) İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz. (66) İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; bilakis o, hanîf bir müslümandı ve müşriklerden de değildi. (67) Şüphesiz insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona tabi olanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah da müminlerin velisidir. (68)”
لَمَّا ادَّعَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ طَائِفَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ كَانَ عَلَى دِينِهِمْ رَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، وَأَبَانَ بِأَنَّ الْمِلَّةَ الْيَهُودِيَّةَ وَالْمِلَّةَ النَّصْرَانِيَّةَ إِنَّمَا كَانَتَا مِنْ بَعْدِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَبْيَنُ حُجَّةٍ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنَّ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ نَزَلَا مِنْ بَعْدِهِ، وَلَيْسَ فِيهِمَا اسْمٌ لِوَاحِدٍ مِنَ الْأَدْيَانِ وَاسْمُ الْإِسْلَامِ فِي كُلِّ كِتَابٍ. انْتَهَى، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ الْإِنْجِيلَ مَشْحُونٌ بِالْآيَاتِ مِنَ التَّوْرَاةِ، وَذِكْرِ شَرِيعَةِ مُوسَى وَالِاحْتِجَاجِ بِهَا عَلَى الْيَهُودِ، وَكَذَلِكَ الزَّبُورُ فِيهِ فِي مَوَاضِعِ ذِكْرِ شَرِيعَةِ مُوسَى، وَفِي أَوَائِلِهِ التَّبْشِيرُ بِعِيسَى، ثُمَّ فِي التَّوْرَاةِ ذِكْرُ كَثِيرٍ مِنَ الشَّرَائِعِ الْمُتَقَدِّمَةِ، يَعْرِفُ هَذَا كُلُّ مَنْ عَرَفَ هَذِهِ الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي قَدْرِ الْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى، وَالْمُدَّةِ الَّتِي بَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: يُقَالُ: كَانَ بَيْنَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى أَلْفُ سَنَةٍ، وَبَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى أَلْفَا سَنَةٍ. وَكَذَا فِي الْكَشَّافِ. قَوْلُهُ: أَفَلا تَعْقِلُونَ أَيْ: تَتَفَكَّرُونَ فِي دُحُوضِ حُجَّتِكُمْ وَبُطْلَانِ قَوْلِكُمْ. قَوْلُهُ: هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ الأصل في ها أنتم: أَأَنْتُمْ، أُبْدِلَتِ الْهَمْزَةُ الْأُولَى هَاءً، لِأَنَّهَا أُخْتُهَا، كَذَا قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ، وَالْأَخْفَشُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ. وَقَرَأَ قُنْبُلٌ: هَانْتُمْ وَقِيلَ: الْهَاءُ لِلتَّنْبِيهِ دَخَلَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا، أَيْ: هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ الرِّجَالُ الْحَمْقَى حَاجَجْتُمْ، وَفِي هَؤُلَاءِ لُغَتَانِ: الْمَدُّ وَالْقَصْرُ. وَالْمُرَادُ بِمَا لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ: هُوَ مَا كَانَ فِي التَّوْرَاةِ وَإِنْ خَالَفُوا مُقْتَضَاهُ وَجَادَلُوا فِيهِ بِالْبَاطِلِ، وَالَّذِي لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ هُوَ زَعْمُهُمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ عَلَى دِينِهِمْ لِجَهْلِهِمْ بِالزَّمَنِ الَّذِي كَانَ فِيهِ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ الْجِدَالِ بِالْبَاطِلِ، بَلْ وَرَدَ التَّرْغِيبُ فِي تَرْكِ الْجِدَالِ مِنَ الْمُحِقِّ كَمَا فِي حَدِيثِ «مَنْ تَرَكَ الْمِرَاءَ وَلَوْ مُحِقًّا فَأَنَا ضَمِينُهُ عَلَى اللَّهِ بِبَيْتٍ فِي رَبَضِ الْجَنَّةِ» . وَقَدْ وَرَدَ تَسْوِيغُ الْجِدَالِ بِالَّتِي هِيَ
Yahudi ve Hristiyan fırkalarının her biri İbrahim aleyhisselâm'ın kendi dinleri üzere olduğunu iddia edince, Allah Sübhânehu onların bu iddiasını reddetmiş; Yahudilik ve Hristiyanlık dinlerinin ancak ondan sonra ortaya çıktığını açıklamıştır. Zeccâc şöyle demiştir: “Bu ayet, Tevrat ve İncil'in ondan sonra indirildiğine dair Yahudi ve Hristiyanlara karşı en açık delildir. Bu iki kitapta bu dinlerden birinin ismi yer almaz; oysa İslâm'ın ismi her kitapta vardır.” [Zeccâc'ın sözü] burada bitti; fakat bu görüş tartışmaya açıktır (fîhi nazar). Zira İncil, Tevrat'tan ayetlerle, Musa'nın şeriatının zikriyle ve bunlarla Yahudilere karşı delil getirilmesiyle doludur. Aynı şekilde Zebur'da da bazı yerlerde Musa'nın şeriatının zikri vardır ve baş taraflarında İsa müjdelenmiştir. Ayrıca Tevrat'ta da daha önceki şeriatların birçoğu zikredilmektedir. Bu indirilmiş kitapları bilen herkes bunu bilir. İbrahim ile Musa arasındaki ve Musa ile İsa arasındaki sürenin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: “İbrahim ile Musa arasında bin yıl, Musa ile İsa arasında ise iki bin yıl olduğu söylenir.” el-Keşşâf'ta da böyledir. Ayetteki: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavli; yani delilinizin çürüklüğü ve sözünüzün batıllığı üzerinde hiç düşünmüyor musunuz, demektir. Ayetteki: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız” kavline gelince: “Hâ entüm”ün aslı “e-entüm”dür; ilk hemze, onun kardeşi olduğu için “hâ” harfine dönüştürülmüştür. Ebû Amr b. el-Alâ ve Ahfeş böyle demiştir. Nehhâs: “Bu güzel bir görüştür” demiştir. Kunbul ise bu kelimeyi [medsiz olarak] “Hentüm” şeklinde okumuştur. Bir görüşe göre de “hâ”, kendisinden sonraki cümlenin başına gelen tenbih (uyarı) harfidir; yani “İşte sizler, ey ahmak adamlar, tartıştınız...” demektir. “Hâulâi” kelimesinde med ve kasr olmak üzere iki lügat vardır. “Hakkında bilgileri olan şey”den kasıt: Tevrat'ta bulunan ve gereğine muhalefet edip hakkında batılca tartıştıkları hususlardır. “Hakkında hiçbir bilgileri olmayan şey” ise, İbrahim'in yaşadığı dönemi bilmedikleri için onun kendi dinleri üzere olduğunu iddia etmeleridir. Ayette batıl üzere tartışmanın yasaklandığına delil vardır. Hatta haklı olan kimsenin bile tartışmayı terk etmesi teşvik edilmiştir; nitekim hadiste: «Haklı olsa bile münakaşayı terk eden kimseye cennetin kıyısında bir köşk verileceğine Allah adına kefilim» buyrulmuştur. Ancak en güzel olan
أَحْسَنُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَنَحْوُ ذَلِكَ، فَيَنْبَغِي أَنْ يَقْصُرَ جَوَازُهُ عَلَى الْمَوَاطِنِ الَّتِي تَكُونُ الْمَصْلَحَةُ فِي فِعْلِهِ أَكْثَرَ مِنَ الْمَفْسَدَةِ، أَوْ عَلَى الْمَوَاطِنِ الَّتِي الْمُجَادَلَةُ فِيهَا بِالْمُحَاسَنَةِ لَا بِالْمُخَاشَنَةِ. قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَيْ: كُلَّ شَيْءٍ فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مَا حَاجَجُوا بِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْحَنِيفِ. قَوْلُهُ: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ أَيْ: أَحَقَّهُمْ بِهِ وَأَخَصَّهُمْ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوا مِلَّتَهُ وَاقْتَدَوْا بِدِينِهِ وَهذَا النَّبِيُّ يعني محمدا ﷺ، أفرده بالذكر تعظيما وتشريفا، وأولويته ﷺ بِإِبْرَاهِيمَ مِنْ جِهَةِ كَوْنِهِ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، وَمِنْ جِهَةِ مُوَافَقَتِهِ لِدِينِهِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الشَّرِيعَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
şekilde tartışmaya müsaade edildiği de vârid olmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” ve { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Ehl-i Kitap ile ancak en güzel şekilde mücadele edin” ve benzeri ayetlerde buyurmuştur. Bu sebeple tartışmanın caiz oluşunu, yapılmasındaki maslahatın mefsedetten daha fazla olduğu durumlarla ya da tartışmanın kabalıkla değil güzellikle yapıldığı yerlerle sınırlandırmak gerekir. Ayetteki: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Oysa Allah bilir” kavli; yani O her şeyi bilir, dolayısıyla onların tartıştıkları hususlar da buna dâhildir, demektir. “Hanîf” kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Ayetteki: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ } “Şüphesiz insanların en yakın olanı” kavli; yani İbrahim'e en layık ve en yakın olanları { لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ } “şüphesiz onun milletine tabi olanlar” ve dinine uyanlardır. { وَهذَا النَّبِيُّ } “ve şu Peygamber” kavliyle Muhammed ﷺ kastedilmektedir; O'nu yüceltmek ve şereflendirmek için ayrıca zikretmiştir. Resûlullah ﷺ'in İbrahim'e en yakın oluşu, hem onun soyundan gelmesi hem de Muhammedî şeriatın birçok hususunda onun dinine muvafık olması cihetiyledir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “ve iman edenlerdir” kavli ise, Muhammed ﷺ'in ümmetinden iman edenlerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اجْتَمَعَتْ نَصَارَى نَجْرَانَ، وَأَحْبَارُ يَهُودَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَتَنَازَعُوا عِنْدَهُ، فَقَالَتِ الْأَحْبَارُ: مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ إِلَّا يَهُودِيًّا، وَقَالَتِ النَّصَارَى: مَا كَانَ إبراهيم إلا نصرانيا، فنزل فيهم: يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ يَقُولُ: فِيمَا شَهِدْتُمْ وَرَأَيْتُمْ وَعَايَنْتُمْ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ يَقُولُ: فِيمَا لَمْ تَشْهَدُوا وَلَمْ تَرَوْا وَلَمْ تُعَايِنُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمَّا الَّذِي لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ فَمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ وَمَا أُمِرُوا بِهِ، وَأَمَّا الَّذِي لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ فَشَأْنُ إِبْرَاهِيمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: يُعْذَرُ مَنْ حَاجَّ بِعِلْمٍ وَلَا يُعْذَرُ مَنْ حَاجَّ بِالْجَهْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ عَنِ الشَّعْبِيِّ فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ إِبْراهِيمُ قَالَ: أَكْذَبَهُمُ اللَّهُ وَأَدْحَضَ حُجَّتَهُمْ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حِبَّانَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ مِنْ طَرِيقِ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ: حَدَّثَنِي ابْنُ غَنْمٍ أَنَّهُ لَمَّا خَرَجَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى النَّجَاشِيِّ، فَذَكَرَ قِصَّتَهُمْ مَعَهُ، وَمَا قَالُوهُ لَهُ لَمَّا قَالَ لَهُ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ: إِنَّهُمْ يَشْتُمُونَ عِيسَى، وَهِيَ قِصَّةٌ مَشْهُورَةٌ ثُمَّ قَالَ: فَأُنْزِلَتْ ذَلِكَ الْيَوْمَ خُصُومَتُهُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِالْمَدِينَةِ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ الآية. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ وُلَاةً مِنَ النَّبِيِّينَ، وَإِنَّ وَلِيِّي مِنْهُمْ أَبِي خَلِيلُ رَبِّي ثُمَّ قَرَأَ: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِينَاءٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:
İbn İshâk, İbn Cerîr ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Necrân Hristiyanları ile Yahudi âlimleri Resûlullah ﷺ'in huzurunda toplandılar ve onun yanında çekiştiler. Yahudi âlimleri: ‘İbrahim ancak bir Yahudi idi’ dediler; Hristiyanlar da: ‘İbrahim ancak bir Hristiyandı’ dediler. Bunun üzerine onlar hakkında: { يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ } ‘Ey Ehl-i Kitap! Niçin tartışıyorsunuz?...’ ayeti indi.” Selef âlimlerinden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre o, { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız” ayeti hakkında: ‘Gördüğünüz, şahit olduğunuz ve bizzat müşahede ettiğiniz şeyde [tartıştınız]’ demektir; { فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz?” ayeti hakkında ise: ‘Görmediğiniz, şahit olmadığınız ve bizzat müşahede etmediğiniz şeyde [niçin tartışıyorsunuz]’ demektir, demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Hakkında bilgileri olan şeye gelince, bu kendilerine haram kılınan ve emredilen hususlardır; hakkında bilgileri olmayan şey ise İbrahim'in durumudur.” İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: “Bilgiyle tartışan kimse mazur görülür; fakat cehaletle tartışan kimse mazur görülmez” demiştir. İbn Cerîr'in Şa'bî'den: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ } “İbrahim değildi...” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Allah onları yalanlamış ve delillerini çürütmüştür” demiştir. Yine Rebî'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd'in Şehr b. Havşeb tarikiyle rivayet ettiğine göre: İbn Ganm ona, Resûlullah ﷺ'in ashabı Necâşî'nin yanına gittiğinde aralarında geçen kıssayı ve Amr b. el-Âs'ın Necâşî'ye: ‘Onlar İsa'ya sövüyorlar’ demesi üzerine ashabın ona söylediklerini anlattı -ki bu meşhur bir kıssadır-. Sonra şöyle dedi: ‘İşte o gün, Resûlullah ﷺ Medine'de iken onların bu tartışması üzerine: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz insanların İbrahim'e en yakın olanı...” ayeti indirildi.’ Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz her peygamberin peygamberler arasından yakın dostları (velîleri) vardır. Benim onlardan dostum ise atam ve Rabbimin dostu (Halîli) olan İbrahim'dir.» Sonra: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ } “Şüphesiz insanların en yakın olanı...” ayetini okudu. İbn Ebî Hâtim'in Hakem b. Mînâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur:
«يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالنَّبِيِّ الْمُتَّقُونَ، فَكُونُوا أَنْتُمْ سَبِيلَ ذَلِكَ، فَانْظُرُوا أَنْ لَا يَلْقَانِي النَّاسُ يَحْمِلُونَ الْأَعْمَالَ، وَتَلْقَوْنِي بِالدُّنْيَا تَحْمِلُونَهَا، فَأَصُدُّ عَنْكُمْ بِوَجْهِي، ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْهِمْ: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: كُلُّ مُؤْمِنٍ وَلِيُّ إِبْرَاهِيمَ مِمَّنْ مَضَى، وممن بقي.
«Ey Kureyş topluluğu! Şüphesiz Peygamber'e insanların en yakını takva sahipleridir. Sizler de bu yolun yolcusu olun! Dikkat edin de insanlar bana amelleri yüklenmiş olarak gelirken, sizler sırtınızda dünyayı yüklenmiş olarak karşıma çıkıp da yüzümü sizden çevirmeyeyim!» Sonra onlara: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } “Şüphesiz insanların İbrahim'e en yakın olanı...” ayetini okudu. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Geçmiş ve gelecek bütün müminler İbrahim'in dostudur.”
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٩ الى ٧٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 69-74]
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)
{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) } “Ehl-i Kitap'tan bir grup sizi saptırmak istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. (69) Ey Ehl-i Kitap! Şahit olup durduğunuz halde niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? (70) Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı batıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz? (71) Ehl-i Kitap'tan bir grup şöyle dedi: ‘İman edenlere indirilene günün başlangıcında inanın, sonunda ise inkâr edin; belki onlar da dönerler. (72) Ve sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın!’ De ki: ‘Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir.’ [Ve yine dediler ki:] ‘Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine veya Rabbinizin huzurunda sizinle tartışmalarına [asla inanmayın/fırsat vermeyin].’ De ki: ‘Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir.’ (73)”
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) } “Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir. (74)”
الطَّائِفَةُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ هُمْ: يَهُودُ بَنِي النَّضِيرِ، وَقُرَيْظَةَ، وَبَنِي قَيْنُقَاعَ، حِينَ دَعَوْا جَمَاعَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى دِينِهِمْ وَسَيَأْتِي، وَقِيلَ: هُمْ جَمِيعُ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَتَكُونُ: مِنْ، لِبَيَانِ الْجِنْسِ. وَقَوْلُهُ: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثُبُوتِ قَدَمِ الْمُؤْمِنِينَ فِي الْإِيمَانِ، فَلَا يَعُودُ وَبَالُ مَنْ أَرَادَ فِتْنَتَهُمْ إِلَّا عَلَيْهِ.
Ehl-i Kitap'tan olan taife; Müslümanlardan bir grubu kendi dinlerine davet ettiklerinde Benî Nadîr, Kurayza ve Benî Kaynukâ Yahudileridir (bunun açıklaması gelecektir). Bir görüşe göre de onlar bütün Ehl-i Kitap'tır; bu takdirde { مِنْ } “-den/-dan” edatı beyan-ı cins (cinsi açıklamak) içindir. Ayetteki: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar” kavli, müminlerin imandaki sebatını göstermek üzere bir hâl cümlesidir; dolayısıyla onları fitneye düşürmek isteyenin vebali sadece kendisine döner.
وَالْمُرَادُ بِآيَاتِ اللَّهِ: مَا فِي كُتُبِهِمْ مِنْ دلائل نبوّة محمد ﷺ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ مَا فِي كُتُبِكُمْ مِنْ ذَلِكَ، أَوْ تَشْهَدُونَ بِمِثْلِهَا مِنْ آيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ تُقِرُّونَ بِنُبُوَّتِهِمْ، أَوِ الْمُرَادُ، كَتْمُ كُلِّ الْآيَاتِ عِنَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهَا حَقٌّ. وَلَبْسُ الحق بالباطل: خلطه بما يعتمدونه مِنَ التَّحْرِيفِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ. قَوْلُهُ: وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ هُمْ رُؤَسَاؤُهُمْ وَأَشْرَافُهُمْ، قَالُوا لِلسَّفَلَةِ مِنْ قَوْمِهِمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ. وَوَجْهُ النَّهَارِ: أَوَّلُهُ، وَسُمِّيَ: وَجْهًا، لِأَنَّهُ أَحْسَنُهُ، قَالَ:
Allah'ın ayetlerinden kasıt: Kitaplarında bulunan Muhammed ﷺ'in nübüvvetinin delilleridir. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “şahit olup durduğunuz halde” kavli, kitaplarınızda bulunan bu delillere şahit olduğunuz veya peygamberliğini ikrar ettiğiniz peygamberlerin benzer mucizelerine şahit olduğunuz halde, demektir. Ya da kasıt; onun hak olduğunu bildiğiniz halde inat ederek bütün ayetleri gizlemenizdir. Hakkı batıla karıştırmak (telbîsu'l-hakk): Onu, kasten yaptıkları tahriflerle birbirine katmalarıdır. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” kavli bir hâl cümlesidir. Ayetteki: { وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Ehl-i Kitap'tan bir grup şöyle dedi” kavline gelince, bunlar onların reisleri ve ileri gelenleridir; kendi kavimlerinin alt tabakasına bu sözü söylemişlerdir. “Vechu'n-nehâr”: Günün başlangıcı, ilk vaktidir. Günün en güzel vakti olduğu için ona “vech” (yüz) denilmiştir; şair şöyle demiştir:
وَتُضِيءُ فِي وَجْهِ النَّهَارِ مُنِيرَةً ... كَجُمَانَةِ الْبَحْرِيِّ سُلَّ نِظَامُهَا
“Ve günün ilk vaktinde aydınlık saçarak parıldar, Dizilişi çözülmüş deniz incisi gibi...”
وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ، أَمَرُوهُمْ بِذَلِكَ لِإِدْخَالِ الشَّكِّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِكَوْنِهِمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَدَيْهِمْ عِلْمٌ، فَإِذَا كَفَرُوا بَعْدَ الْإِيمَانِ وَقَعَ الرَّيْبُ لِغَيْرِهِمْ، وَاعْتَرَاهُ الشَّكُّ، وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ ثَبَّتَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَكَّنَ أَقْدَامَهُمْ، فَلَا تُزَلْزِلُهُمْ أَرَاجِيفُ أَعْدَاءِ اللَّهِ، وَلَا تُحَرِّكُهُمْ رِيحُ الْمُعَانِدِينَ. قوله: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْيَهُودِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، أَيْ: قَالَ ذَلِكَ الرُّؤَسَاءُ لِلسَّفَلَةِ: لَا تُصَدِّقُوا تَصْدِيقًا صَحِيحًا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ مِنْ أَهْلِ الْمِلَّةِ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهَا، وَأَمَّا غَيْرُهُمْ مِمَّنْ قَدْ أَسْلَمَ فَأَظْهَرُوا لَهُمْ ذَلِكَ خِدَاعًا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لِيَفْتَتِنُوا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ عَلَى هَذَا: مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: فَعَلْتُمْ ذَلِكَ لِأَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، يَعْنِي: أَنَّ مَا بِكُمْ مِنَ الْحَسَدِ وَالْبَغْيِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ مِنْ فَضْلِ الْعِلْمِ وَالْكِتَابِ دَعَاكُمْ إِلَى أَنْ قُلْتُمْ مَا قُلْتُمْ. وَقَوْلُهُ: أَوْ يُحاجُّوكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى: أَنْ يُؤْتَى، أَيْ: لا تؤمنوا إِيمَانًا صَحِيحًا، وَتُقِرُّوا بِمَا فِي صُدُورِكُمْ إِقْرَارًا صادقا لغير من تبع دينكم، إن فعلتم ذلك ودبرتموه فإن الْمُسْلِمِينَ يُحَاجُّوكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ بِالْحَقِّ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ جُمْلَةٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
Bu kelime zarf olduğu için mansubdur. Onlara bunu emretmelerinin sebebi, müminlerin kalbine şüphe sokmaktır; çünkü insanlar Ehl-i Kitap'ın ilim sahibi olduğuna inanıyorlardı. Onlar iman ettikten sonra tekrar inkâr ederlerse başkalarının içine şüphe düşer ve tereddüde kapılırlar. Oysa onlar, Allah'ın müminlerin kalplerini sabit kıldığını ve ayaklarını sağlamlaştırdığını bilmezler; nitekim Allah düşmanlarının yaygaraları onları sarsamaz, inatçıların rüzgârı onları yerinden oynatamaz. Ayetteki: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Ve sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın” kavli, Yahudilerin birbirlerine söylediği sözlerdendir. Yani reisler alt tabakadaki kimselere şöyle demişlerdir: “Üzerinde bulunduğunuz milletten olup dininize uyan kimseden başkasını samimi olarak doğrulamayın. İslâm'a girmiş olan diğer kimselere gelince; fitneye düşmeleri için günün başlangıcında onlara hile yoluyla iman etmiş görünün, günün sonunda da inkâr edin.” Buna göre: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } “Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine” kavli hazfedilmiş bir ifadeye mütallıktır (bağlıdır); yani: “Size verilen ilim ve kitap faziletinin bir başkasına verilmesine karşı içinizde bulunan haset ve taşkınlık sebebiyle böyle söylediniz” demektir. Ayetteki: { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } “veya sizinle tartışmalarına” kavli ise { أَنْ يُؤْتى } kavline matuftur; yani: “Dininize uyanlardan başkasına samimi olarak iman etmeyin ve kalbinizde olanı dürüstçe ikrar etmeyin; şayet bunu yapar ve planlarsanız, Müslümanlar kıyamet günü Allah katında hak ile size karşı delil getirip tartışırlar” demektir. { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir” kavli ise bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza).
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، وَلَا تُؤْمِنُوا أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَلَا تُصَدِّقُوا أَنْ يُحَاجُّوكُمْ، فَذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: لَا تُؤْمِنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَتَكْفُرُوا آخِرَهُ إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، أَيْ: لِمَنْ دَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ وَكَانَ مِنْ أَهْلِ دِينِكُمْ قَبْلَ إِسْلَامِهِ، لِأَنَّ إِسْلَامَ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ هُوَ الَّذِي قَتَلَهُمْ غَيْظًا وَأَمَاتَهُمْ حَسْرَةً وَأَسَفًا، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: أَنْ يُؤْتى عَلَى هَذَا: مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ كَالْأَوَّلِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهَ:
Ahfeş şöyle demiştir: “Mana şöyledir: Sizin dininize uyandan başkasına inanmayın; size verilenin benzerinin bir başkasına verileceğine inanmayın ve onların sizinle tartışacaklarını da tasdik etmeyin.” O, bunun matuf olduğu görüşüne varmıştır. Bir görüşe göre mana şöyledir: “Günün başlangıcında iman edip sonunda inkâr etme işini sadece sizin dininize tabi olanlara, yani daha önce sizin dininizden olup da İslâm'a girenlere yapın.” Zira onlardan birinin Müslüman olması, onları öfkeden kahrediyor, hasret ve kederden öldürüyordu. Buna göre { أَنْ يُؤْتى } kavli, ilk açıklamada olduğu gibi mahzuf bir ifadeye bağlıdır. Bir diğer görüşe göre ise:
أَنْ يُؤْتى مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لَا تُؤْمِنُوا أي: لا تظهروا إيمانكم ب أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَيْ: أَسِرُّوا تَصْدِيقَكُمْ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَدْ أُوتُوا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، وَلَا تُفْشُوهُ إِلَّا لِأَتْبَاعِ دِينِكُمْ
{ أَنْ يُؤْتى } kavli { لَا تُؤْمِنُوا } kavline bağlıdır; yani: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } “Size verilenin benzerinin bir başkasına verildiğine” olan imannızı açığa vurmayın, yani Müslümanlara Allah'ın kitaplarından tıpkı size verildiği gibi verildiğine dair tasdikinizi gizli tutun ve bunu sadece kendi dininizin müntesiplerine açıklayın, demektir.
وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دينكم، آن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم، بالمدّ على الاستفهام، تأكيدا للإنكار الذي قالوه أنه لا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتُوهُ، فَتَكُونُ عَلَى هَذَا: أَنْ وَمَا بَعْدَهَا: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ تُصَدِّقُونَ بِذَلِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ تَقْدِيرُهُ: تُقِرُّونَ أَنْ يُؤْتَى، وَقَدْ قَرَأَ «آنْ يُؤْتَى» بِالْمَدِّ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَحُمَيْدٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: أَنْ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ، وَالْخَافِضُ مَحْذُوفٌ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: الْمَعْنَى: وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ كَرَاهِيَةَ أَنْ يُؤْتَى وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تُخْبِرُوا بِمَا فِي كِتَابِكُمْ مِنْ صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَّا مَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ، لِئَلَّا يَكُونَ ذَلِكَ سَبَبًا لِإِيمَانِ غَيْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدِ انْقَطَعَ كَلَامُ الْيَهُودِ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ثم قال الله لمحمد ﷺ:
Bir görüşe göre mana şöyledir: “Dininize uyanlardan başkasına inanmayın; bir kimseye sizin benzerinizin verilmesine mi [inanacaksınız]?” Bu ifade, kendilerine verilenin bir benzerinin hiç kimseye verilemeyeceği yönündeki inkârlarını tekit etmek üzere istifham (soru) anlamında med ile okunmuştur. Buna göre { أَنْ } ve sonrası mübteda olarak merfû konumundadır; mahzuf olan haberi ise “Bunu mu tasdik ediyorsunuz?” takdirindedir. Ya da “Verilmesini mi ikrar ediyorsunuz?” takdirinde gizli bir fiil sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir. İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Humeyd bu kelimeyi med ile «Ân yü’tâ» şeklinde okumuşlardır. Halîl ise: “{ أَنْ } cer konumundadır, cerr eden edat ise hazfedilmiştir” demiştir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Mana şöyledir: Bir başkasına verilmesini çekemediğiniz için dininize uyandan başkasına inanmayın.” Bir görüşe göre mana: “Kitabınızda Muhammed ﷺ'in sıfatına dair bulunan bilgileri sadece dininize uyan kimselere haber verin ki, bu başkalarının Muhammed ﷺ'e iman etmesine sebep olmasın” demektir. Ferrâ şöyle demiştir: “Yahudilerin sözünün { إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } ‘Dininize uyanlardan başkasına...’ kavlinde bitmiş olması caizdir; ardından Allah Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmuştur:
قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَيْ: إِنَّ الْبَيَانَ الْحَقَّ بَيَانُ اللَّهِ، بَيَّنَ أَنْ لَا يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ، عَلَى تَقْدِيرِ:
{ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } ‘De ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir.’ Yani gerçek beyan Allah'ın beyanıdır; O, size verilenin bir benzerinin bir başkasına verilmeyeceğini açıklamıştır.” Bu,
لَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا أي: لئلا تضلوا، و «أو» فِي قَوْلِهِ: أَوْ يُحاجُّوكُمْ بِمَعْنَى: حَتَّى، وَكَذَلِكَ قَالَ الْكِسَائِيُّ، وَهِيَ عِنْدَ الْأَخْفَشِ: عَاطِفَةٌ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَقِيلَ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ بَدَلٌ مِنَ الْهُدَى، وَأَنْ يُؤْتَى خَبَرُ إِنَّ، عَلَى مَعْنَى: قُلْ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَعْظَمُ آيِ هَذِهِ السُّورَةِ إِشْكَالًا وَذَلِكَ صَحِيحٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: يُؤْتِي، بِكَسْرِ التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنْ يُؤْتَى، بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى أَنَّهَا النَّافِيَةُ. وَقَوْلُهُ: يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ قِيلَ: هِيَ النُّبُوَّةُ وَقِيلَ: أَعَمُّ مِنْهَا، وَهُوَ رَدٌّ عَلَيْهِمْ وَدَفْعٌ لِمَا قَالُوهُ وَدَبَّرُوهُ.
[Takdiri] «lâ» edatıyla böyledir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Allah sapmayasınız diye size açıklar” yani sapmamanız için [açıklar] kavlinde olduğu gibidir. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavlindeki «ev (أو)» edatı «hattâ (حَتَّى)» manasındadır; Kisâî de böyle demiştir. Ahfeş'e göre ise daha önce geçtiği üzere atıf harfidir. Denildi ki: { هُدَى اللَّهِ } kavli { الْهُدى } kelimesinden bedeldir, { أَنْ يُؤْتَى } ise şu manada olmak üzere «inne»nin haberidir: De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, bir kimseye size verilenin bir benzerinin verilmesidir. Bu ayetin bu surenin ayetleri içinde anlaşılması en müşkül olanı olduğu söylenmiştir ve bu doğrudur. Hasan [el-Basrî], üstteki te harfinin kesresiyle { يُؤْتِي } şeklinde okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise nefiy (olumsuzluk) edatı kabul ederek hemzenin kesresiyle { إِنْ يُؤْتَى } şeklinde okumuştur. { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “Rahmetini dilediğine tahsis eder” kavline gelince; bunun peygamberlik olduğu söylenmiş, bundan daha genel olduğu da söylenmiştir. Bu, onların söylediklerini ve kurdukları hileleri bir reddiye ve hükümsüz kılmadır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ فِي آلِ عِمْرَانَ مِنْ ذِكْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَهُوَ فِي النَّصَارَى، وَيَدْفَعُ هَذَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنْ خِطَابَاتِ أَهْلِ الْكِتَابِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لَا يَصِحُّ حَمْلُهَا عَلَى النَّصَارَى أَلْبَتَّةَ، وَمِنْ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَاتُ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِ تَفْسِيرِهَا، فَإِنَّ الطَّائِفَةَ الَّتِي وَدَّتْ إِضْلَالَ الْمُسْلِمِينَ وَكَذَلِكَ الطَّائِفَةُ الْقَائِلَةُ: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وهي مِنَ الْيَهُودِ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قوله: يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ قَالَ: تَشْهَدُونَ أَنَّ نَعْتَ نَبِيِّ اللَّهِ مُحَمَّدٍ فِي كِتَابِكُمْ، ثُمَّ تَكْفُرُونَ بِهِ، وَتُنْكِرُونَهُ، وَلَا تُؤْمِنُونَ بِهِ، وَأَنْتُمْ تَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَكُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ: النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ عَلَى أَنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ لَيْسَ لِلَّهِ دِينٌ غَيْرُهُ. وَأَخْرَجَا عَنِ الرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ يَقُولُ: لَمْ تَخْلِطُونَ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ بِالْإِسْلَامِ، وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ دِينَ اللَّهِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ مِنْ أَحَدٍ غَيْرَهُ: الْإِسْلَامُ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ يَقُولُ: تَكْتُمُونَ شَأْنَ مُحَمَّدٍ، وَأَنْتُمْ تَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَكُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ عبد الله بن الصيف، وعديّ ابن زَيْدٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ عَوْفٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: تَعَالَوْا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ غَدْوَةً، وَنَكْفُرُ بِهِ عَشِيَّةً، حَتَّى نَلْبِسَ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَصْنَعُونَ كَمَا نَصْنَعُ، فَيَرْجِعُونَ عَنْ دِينِهِمْ، فأنزل الله فيهم:
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Âl-i İmrân'da Ehl-i Kitap ile ilgili geçen her şey Hristiyanlar hakkındadır.” Bunu şu husus reddeder: Bu surede zikredilen Ehl-i Kitap hitaplarının birçoğunun Hristiyanlara hamledilmesi kesinlikle doğru olmaz. Tefsir etmekte olduğumuz şu ayetler de bundandır. Zira Müslümanları saptırmak isteyen topluluk ve yine: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ } “İman edenlere indirilene günün başlangıcında inanın...” diyen grup özellikle Yahudilerdendir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “Ey Ehl-i Kitap! [Gerçeğe] şahit olup dururken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah'ın Peygamberi Muhammed'in niteliğinin kitabınızda bulunduğuna bizzat şahitlik ediyorsunuz; sonra da onu inkâr ediyor, tanımazlıktan geliyor ve ona iman etmiyorsunuz. Oysa siz onu yanınızdaki Tevrat'ta ve İncil'de ‘Ümmî Peygamber’ olarak yazılmış bulmaktasınız.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Yine her ikisi Süddî'den bunun bir benzerini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim de Mukātil'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre: { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “[Gerçeğe] şahit olup dururken” [ifadesi], Allah katındaki yegâne dinin İslam olduğuna ve Allah'ın bundan başka bir dini bulunmadığına [şahitsiniz demektir]. Yine ikisinin Rebî'den rivayet ettiğine göre o, { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah'ın hiç kimseden diğerini kabul etmeyeceği yegâne dininin İslam olduğunu bildiğiniz hâlde niçin Yahudilik ve Hristiyanlığı İslam'a karıştırıyorsunuz? { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ } ‘Hakkı gizliyorsunuz’ [kavli ise]; Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasfını gizliyorsunuz, oysa siz onu yanınızdaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılmış bulmaktasınız demektir.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. es-Sayf, Adiyy b. Zeyd ve el-Hâris b. Avf birbirlerine şöyle dediler: “Gelin, Muhammed'e ve arkadaşlarına indirilene günün başında iman edelim, günün sonunda ise onu inkâr edelim; böylece dinlerini onlara şüpheli kılalım. Umulur ki onlar da bizim yaptığımız gibi yapar da dinlerinden dönerler.” Bunun üzerine Allah onlar hakkında [şu ayetleri] indirdi:
يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ.
{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı batıla karıştırıyorsunuz?...” ayetinden { وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah lütfu geniş olandır, her şeyi hakkıyla bilendir” kavline kadar olan kısmı indirdi. Selef âlimlerinden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي ظَبْيَانَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالَتْ طائِفَةٌ الْآيَةَ، قَالَ: كَانُوا يَكُونُونَ مَعَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ، وَيُجَالِسُونَهُمْ، وَيُكَلِّمُونَهُمْ، فَإِذَا أَمْسَوْا وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ كَفَرُوا بِهِ وَتَرَكُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قَالَ: هَذَا قَوْلُ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ حَسَدًا مِنْ يَهُودَ أَنْ تَكُونَ النُّبُوَّةُ فِي غَيْرِهِمْ، وَإِرَادَةُ أَنْ يُتَابَعُوا عَلَى دِينِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ قال:
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî'nin Ebû Zabyân tarikiyle İbn Abbâs'tan: { وَقالَتْ طائِفَةٌ } “Bir grup şöyle dedi...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: “Onlar günün ilk vaktinde Müslümanlarla beraber olur, onlarla oturup sohbet ederlerdi; akşam olup namaz vakti gelince onu inkâr eder ve bırakıp giderlerdi.” İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } “Ve sizin dininize uyanlardan başkasına inanmayın” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bu, onların birbirlerine söyledikleri bir sözdür” demiştir. İbn Cerîr, Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Yine Süddî'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } kavli; peygamberliğin kendilerinden başkasına verilmesine karşı Yahudilerin duyduğu haset ve insanların kendi dinlerine tabi olmalarını istemeleri sebebiyledir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } kavli hakkında o:
أمة مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ اللَّهُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ يَقُولُ الْيَهُودُ: فَعَلَ اللَّهُ بِنَا كَذَا وَكَذَا مِنَ الْكَرَامَةِ، حَتَّى أَنْزَلَ عَلَيْنَا الْمَنَّ وَالسَّلْوَى، فَإِنَّ الَّذِي أَعْطَيْتُكُمْ أَفْضَلَ فَقُولُوا: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يَقُولُ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ كِتَابًا مِثْلَ كِتَابِكُمْ، وَبَعَثَ نَبِيًّا كَنَبِيِّكُمْ حَسَدْتُمُوهُ عَلَى ذَلِكَ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ يَقُولُ: هَذَا الأمر الذي أنتم عليه مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قَالَ: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: لَا تُخْبِرُوهُمْ بِمَا بَيَّنَ اللَّهُ لَكُمْ فِي كِتَابِهِ لِيُحَاجُّوكُمْ قَالَ: لِيُخَاصِمُوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ فَتَكُونُ لَهُمْ حُجَّةٌ عَلَيْكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ قَالَ: الْإِسْلَامُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ قَالَ: الْقُرْآنُ وَالْإِسْلَامُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ قَالَ: النُّبُوَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: رَحْمَتُهُ الإسلام يختص بها من يشاء.
“Muhammed ﷺ'in ümmetidir” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre Allah, Muhammed ﷺ'e şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } ‘Ey Muhammed ümmeti! Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir; size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesi veya Rabbinizin huzurunda sizinle tartışmaları hususunda...’ Yahudiler: ‘Allah bize şöyle şöyle ikramlarda bulundu, hatta üzerimize kudret helvası ve bıldırcın indirdi’ derler; işte benim size verdiğim ise daha faziletlidir. Dolayısıyla siz: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } ‘De ki: Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir’ deyin. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } kavli hakkında o, şöyle demektedir: “Allah sizin kitabınız gibi bir kitap indirip sizin peygamberiniz gibi bir peygamber gönderince bundan dolayı onu kıskandınız; { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ } ‘De ki: Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir’.” İbn Cerîr, Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } kavli hakkında o: “Üzerinde bulunduğunuz bu din, size verilenin bir benzeridir” demektedir. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } kavli hakkında ise: Onlar birbirlerine: “Allah'ın kitabında size açıkladığı şeyleri onlara haber vermeyin ki sizinle tartışmasınlar” demişlerdir; yani: “Rabbinizin huzurunda bununla sizinle tartışıp aleyhinizde bir delil elde etmesinler” demektir. { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir” kavli hakkında: “İslâm'dır”; { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } “Rahmetini dilediğine tahsis eder” kavli hakkında ise: “Kur'an ve İslâm'dır” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: { يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ } kavli hakkında: “Nübüvvettir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: “O'nun rahmeti İslâm'dır; onu dilediğine tahsis eder” demiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٥ الى ٧٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 75-77]
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) } “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle altın emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu onların: ‘Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] üzerimize bir vebal yoktur’ demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler. (75) Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, bilsin ki şüphesiz Allah sakınanları sever. (76) Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya, işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet gününde onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır. (77)”
هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ خِيَانَةِ الْيَهُودِ فِي الْمَالِ بَعْدَ بَيَانِ خِيَانَتِهِمْ فِي الدِّينِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، عَلَى مَا مَرَّ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْقِنْطَارِ. وَقَوْلُهُ: تَأْمَنْهُ هَذِهِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ، وَالْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ: تيمنه بكسر
Bu, dindeki hıyanetlerinin açıklanmasından sonra Yahudilerin mal konusundaki hıyanetlerini beyana bir giriştir. { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ } “Kitap ehlinden öylesi vardır ki...” buyruğundaki car ve mecrûr (harf-i cer ile mecrûru), { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öyleleri de vardır ki...” ayetinde geçtiği üzere mübteda (özne) olarak ref mahallindedir. Kıntâr (قنطار) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. [Cenâb-ı Hakk'ın] { تَأْمَنْهُ } [buyruğu]: Bu, cumhurun kıraatidir. İbn Vessâb ve el-Eşheb el-Ukaylî ise [kelimeyi] üstteki te'nin kesresi ile «ti'menhü»...
التَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى لُغَةِ بَكْرٍ وَتَمِيمٍ، وَمِثْلُهُ: قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ: نِسْتَعِينُ بِكَسْرِ النُّونِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ:
Bekr ve Temîm lehçesi üzere «ti'menhü» şeklinde okumuşlardır; bunun bir benzeri de nûn harfini kesre ile «nista'în» şeklinde okuyanın kıraatidir. Nâfi ve Kisâî ise
يُؤَدِّهِ بِكَسْرِ الْهَاءِ فِي الدُّرْجِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَاتَّفَقَ أَبُو عَمْرٍو، وَالْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: عَلَى إِسْكَانِ الْهَاءِ. قَالَ النَّحَّاسُ: إِسْكَانُ الْهَاءِ لَا يَجُوزُ إِلَّا فِي الشِّعْرِ عِنْدَ بَعْضِ النَّحْوِيِّينَ، وَبَعْضُهُمْ لَا يُجِيزُهُ أَلْبَتَّةَ، وَيَرَى أَنَّهُ غَلَطَ مَنْ قَرَأَ بِهِ، وَيُوهِمُ أَنَّ الْجَزْمَ يَقَعُ عَلَى الْهَاءِ وَأَبُو عَمْرٍو أَجَلُّ مَنْ أَنْ يَجُوزَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا، وَالصَّحِيحُ عَنْهُ: أَنَّهُ كَانَ يَكْسِرُ الْهَاءَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَذْهَبُ بَعْضِ الْعَرَبِ يُسَكِّنُونَ الْهَاءَ إِذَا تَحَرَّكَ مَا قبلها، فيقولون: ضربته ضَرْبًا شَدِيدًا، كَمَا يُسَكِّنُونَ مِيمَ أَنْتُمْ وَقُمْتُمْ، وَأَنْشَدَ:
vasıl halinde (durmayıp geçerken) he harfini kesre ile { يُؤَدِّهِ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Ebû Amr, A'meş, Hamza ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, he harfinin sükûnu («yüeddih») üzerinde ittifak etmişlerdir. Nehhâs şöyle demiştir: Bazı nahivcilere göre he harfinin sükûn ile okunması sadece şiirde caizdir; bazıları ise bunu kesinlikle caiz görmez, böyle okuyanın hata ettiğini ve cezm amelinin he harfine düştüğü vehmini verdiğini savunur. Ebû Amr ise böyle bir hataya düşmekten çok daha yüce bir kimsedir; ondan sahih olan rivayet, he harfini kesre ile okuduğudur. Ferrâ şöyle demiştir: Bazı Arapların lehçesi, kendisinden önceki harf harekeli olduğunda he harfini sakin kılmaktır; dolayısıyla tıpkı ‘entüm’ ve ‘kumtüm’ kelimelerindeki mîm harfini sakin kıldıkları gibi ‘darabtühu darben şedîden’ yerine ‘darabtüh darben şedîden’ derler ve şu beyti inşâd etmiştir:
لَمَّا رَأَى أَنْ لَا دَعَهْ وَلَا شِبَعْ ... مَالَ إِلَى أَرْطَاهْ حِقْفٍ فَاضْطَجَعْ
“Rahatın da tokluğun da olmadığını görünce... Kum tepesindeki erta ağacına yönelip yan üstü yattı.”
وَقَرَأَ أَبُو الْمُنْذِرِ سَلَّامٌ، وَالزُّهْرِيُّ: يُؤَدِّهُ بِضَمِّ الْهَاءِ بغير واو. وقرأ قتادة وحمزة ومجاهد: يؤدّ هو بِوَاوٍ فِي الْإِدْرَاجِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ فِيهِمُ الْأَمِينُ الَّذِي يُؤَدِّي أَمَانَتَهُ وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً، وَفِيهِمُ الْخَائِنُ الَّذِي لَا يُؤَدِّي أَمَانَتَهُ وَإِنْ كَانَتْ حَقِيرَةً، وَمَنْ كَانَ أَمِينًا فِي الْكَثِيرِ فَهُوَ فِي الْقَلِيلِ أَمِينٌ بِالْأَوْلَى، وَمَنْ كَانَ خَائِنًا فِي الْقَلِيلِ فَهُوَ فِي الْكَثِيرِ خَائِنٌ بِالْأَوْلَى. وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ، أَيْ: لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا مُطَالِبًا لَهُ، مُضَيِّقًا عَلَيْهِ، مُتَقَاضِيًا لِرَدِّهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ، إِلَى تَرْكِ الْأَدَاءِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: لَا يُؤَدِّهِ. وَالْأُمِّيُّونَ: هُمُ الْعَرَبُ الَّذِينَ لَيْسُوا أَهْلَ كِتَابٍ، أَيْ: لَيْسَ عَلَيْنَا فِي ظُلْمِهِمْ حَرَجٌ لِمُخَالَفَتِهِمْ لَنَا فِي دِينِنَا، وَادَّعَوْا- لَعَنَهُمُ اللَّهُ- أَنَّ ذَلِكَ فِي كِتَابِهِمْ، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ- بَلى أَيْ: بَلَى عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ لِكَذِبِهِمْ، وَاسْتِحْلَالِهِمْ أَمْوَالَ الْعَرَبِ، فَقَوْلُهُ: بَلى إِثْبَاتٌ لِمَا نَفَوْهُ مِنَ السَّبِيلِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَمَّ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: بَلى ثُمَّ قَالَ: مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى وَهَذِهِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ: أَيْ: مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَلَيْسَ مِنَ الْكَاذِبِينَ. أَوْ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّهُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بِعَهْدِهِ رَاجِعٌ إِلَى: مَنْ، أَوْ إِلَى: اللَّهِ تَعَالَى، وَعُمُومُ الْمُتَّقِينَ قَائِمٌ مَقَامَ الْعَائِدِ إِلَى: مَنْ، أَيْ: فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّهُ. قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَيْ:
Ebû'l-Münzir Sellâm ve Zührî, vav olmaksızın he harfini zamme ile «yüeddihü» şeklinde okumuşlardır. Katâde, Hamza ve Mücâhid ise vasıl halinde vav ile «yüeddihî / yüeddihû» şeklinde okumuşlardır. Ayetin manası şudur: Ehl-i Kitap içerisinde ne kadar çok olursa olsun emanetini eksiksiz ödeyen güvenilir kimseler olduğu gibi, ne kadar önemsiz ve değersiz olursa olsun emaneti ödemeyen hain kimseler de vardır. Çok malda güvenilir olan kimse, evleviyetle az malda da güvenilirdir; az malda hainlik eden kimse ise evleviyetle çok malda da hainlik eder. Ayetteki: { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “tepesine dikilip durmadıkça” kavli gayri muayyen istisnadır (istisnâ-i müferrağ); yani sen onun başında dikilip durmadıkça, onu sıkıştırıp malı geri vermesini talep etmedikçe hiçbir durumda onu sana ödemez, demektir. { ذلِكَ } “Bu” kavliyle yapılan işaret, { لَا يُؤَدِّهِ } kavlinin delalet ettiği ödemeyi terk etme fiiline yöneliktir. “Ümmîler” ise Ehl-i Kitap olmayan Araplardır; yani: “Bizim dinimize muhalif oldukları için onlara haksızlık etmemizde bize bir günah yoktur” dediler. Allah onları kahretsin, bunun kendi kitaplarında yer aldığını iddia ettiler. Bunun üzerine Allah Sübhânehu: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ- بَلى } “Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler. Hayır!” buyurarak onları yalanladı; yani hayır, Arapların mallarını helal saymaları ve yalan söylemeleri sebebiyle üzerlerine elbette vebal vardır. Dolayısıyla { بَلى } “Hayır!” kelimesi, onların vebal olmadığını nefyetmelerini reddedip vebalin sabit olduğunu teyit eder. Zeccâc: “Kelam { بَلى } ‘Hayır!’ kavliyle tamamlanmıştır; sonra gelen: { مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى } ‘Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa...’ kavli ise müstakil yeni bir cümledir (müste'nefe)” demiştir; yani kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa o yalancılardan değildir veya şüphesiz Allah onu sever. { بِعَهْدِهِ } “ahdine” kavlindeki zamir “men” şart ismine ya da Allah Teâlâ'ya dönmektedir. Müttakilerin umumi olarak zikredilmesi ise “men” ismine dönen zamirin yerine geçmiştir; yani: Şüphesiz Allah onu sever, demektir. Ayetteki: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi... satanlar” kavli; yani
يَسْتَبْدِلُونَ، كَمَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَعَهْدُ اللَّهِ: هُوَ مَا عَاهَدُوهُ عَلَيْهِ مِنَ الإيمان بالنبيّ ﷺ، وَالْأَيْمَانُ:
daha önce defalarca tahkik edildiği üzere değiştirenler, demektir. Allah'ın ahdi: Peygamber ﷺ'e iman edeceklerine dair O'na verdikleri sözdür. Yeminler ise:
هِيَ الَّتِي كَانُوا يَحْلِفُونَ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَنْصُرُونَهُ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ: أُولئِكَ أَيِ:
O'na iman edeceklerine ve O'na yardım edeceklerine dair ettikleri yeminlerdir. Ayetin nüzul sebebi ileride gelecektir. Ayetteki: { أُولئِكَ } “işte onlar” kavli, yani:
الْمَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَيْ: لَا نَصِيبَ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ أَصْلًا، كَمَا يُفِيدُهُ حَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ مِنَ التَّعْمِيمِ، أَوْ لَا يُكَلِّمُهُمْ بِمَا يَسُرُّهُمْ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ نَظَرَ رَحْمَةٍ، بَلْ يَسْخَطُ عَلَيْهِمْ، وَيُعَذِّبُهُمْ بِذُنُوبِهِمْ، كَمَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ.
bu niteliklerle vasıflanan kimselerdir. { لَا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “onların ahirette hiçbir nasibi yoktur” yani payları yoktur. { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } “Allah onlarla konuşmayacak” kavli; mütallakın hazfedilmesinin umum ifade etmesinden anlaşıldığı üzere ya onlarla hiçbir şekilde konuşmayacak ya da onları sevindirecek bir söz söylemeyecektir. { وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde onlara bakmayacak” kavli; onlara rahmet nazarıyla bakmayacak, bilakis { وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlar için elem verici bir azap vardır” kavlinin ifade ettiği gibi onlara gazap edecek ve günahları sebebiyle kendilerine azap edecektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ قَالَ: هَذَا مِنَ النَّصَارَى وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ قَالَ: هَذَا مِنَ الْيَهُودِ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً قَالَ: إِلَّا مَا طَلَبْتَهُ وَاتَّبَعْتَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قتادة في قوله:
Abd b. Humeyd ve İbnü’l-Münzir’in İkrime’den rivayet ettiğine göre o: { وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ } “Ehl-i Kitap’tan öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder” kavli hakkında: “Bu, Hristiyanlardandır”; { وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ } “Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen...” kavli hakkında: “Bu, Yahudilerdendir”; { إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً } “...başında dikilip durmadıkça [onu sana ödemez]” kavli hakkında da: “Ancak onu ısrarla talep edip peşine düşmen müstesna” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, [Allah Teâlâ'nın]:
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ: لَيْسَ عَلَيْنَا فِيمَا أَصَبْنَا مِنْ مَالِ الْعَرَبِ سَبِيلٌ.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Bu onların: ‘Ümmîlere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] üzerimize bir vebal yoktur’ demelerindendir” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o, şöyle demiştir: “Yahudiler: ‘Arapların mallarından aldığımız şeylerde bizim üzerimize bir vebal yoktur’ dediler.”
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ قال النبي ﷺ: «كَذَبَ أَعْدَاءُ اللَّهِ، مَا مِنْ شَيْءٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِلَّا وَهُوَ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ، إِلَّا الْأَمَانَةَ فَإِنَّهَا مُؤَدَّاةٌ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ» .
İbn Cerîr, Süddî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Allah düşmanları yalan söyledi! Emanet hariç, Cahiliye devrine ait olan her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet ise iyiye de kötüye de mutlaka eksiksiz ödenir.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ صَعْصَعَةَ: أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ: إِنَّا نُصِيبُ فِي الْغَزْوِ مِنْ أَمْوَالِ أَهْلِ الذِّمَّةِ الدَّجَاجَةَ وَالشَّاةَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَتَقُولُونَ مَاذَا؟ قَالَ: نَقُولُ لَيْسَ عَلَيْنَا فِي ذَلِكَ مِنْ بَأْسٍ، قَالَ: هَذَا كَمَا قال أهل الكتاب: لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ إِنَّهُمْ إِذَا أدّوا الجزية لم تحلّ لكم إِلَّا بِطِيبِ نُفُوسِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى يَقُولُ: اتَّقَى الشِّرْكَ فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ يَقُولُ: الَّذِينَ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ هُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ» . فَقَالَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ: فِيَّ وَاللَّهِ كَانَ ذَلِكَ، كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي، فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَلَكَ بَيِّنَةٌ؟ قُلْتُ لَا، قَالَ لِلْيَهُودِيِّ: احْلِفْ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِذَنْ يَحْلِفُ فَيَذْهَبُ مَالِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا إِلَى آخِرِ الْآيَةِ» . وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّ رَجُلًا كَانَ يَحْلِفُ بِالسُّوقِ: لَقَدْ أَعْطَى بسلعته ما لم يعط بها. وأخرجه الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ. وَرُوِيَ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهَا: مُخَاصَمَةٌ كَانَتْ بَيْنَ الْأَشْعَثِ وَامْرِئِ الْقَيْسِ وَرَجُلٍ مِنَ حضرموت. وأخرجه النسائي وغيره.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Sa'sa'a'dan rivayet ettiğine göre o, İbn Abbâs'a soru sorarak: “Biz gazve esnasında zimmîlerin mallarından tavuk ve koyun alıyoruz” dedi. İbn Abbâs: “Peki siz ne diyorsunuz?” diye sordu. O: “Bunda bizim için bir sakınca olmadığını söylüyoruz” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Bu tıpkı Ehl-i Kitap'ın: { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } ‘Ümmîlere karşı üzerimize bir vebal yoktur’ demesi gibidir. Şüphesiz onlar cizyeyi ödedikleri zaman, kendi rızaları olmaksızın malları size helal olmaz.” İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan: { بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى } “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Şirkten sakınırsa demektir; { فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } ‘şüphesiz Allah sakınanları sever’ kavli ise şirkten sakınanları sever demektir” demiştir. Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve diğerlerinin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kim bir Müslümanın malını haksız yere almak için yalan yere yemin ederse, kendisine gazap etmiş olduğu halde Allah'ın huzuruna çıkar.» Bunun üzerine Eş'as b. Kays şöyle dedi: “Vallahi bu ayet benim hakkımda indi! Benimle bir Yahudi arasında bir arazi meselesi vardı, o benim hakkımı inkâr etti. Ben de onu Peygamber ﷺ'e götürdüm. Resûlullah ﷺ bana: ‘Bir delilin var mı?’ buyurdu. ‘Hayır’ dedim. Yahudiye: ‘Yemin et’ buyurdu. Ben: ‘Ey Allah'ın Resûlü! O zaman yemin eder ve malım gider’ dedim. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } ‘Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar...’ ayetini sonuna kadar indirdi.” Ayetin nüzul sebebi hakkında şöyle de rivayet edilmiştir: Bir adam çarşıda, satılık malına verilmediği halde yüksek bir fiyat verildiğine dair yalan yere yemin ediyordu. Bunu Buhârî ve başkaları rivayet etmiştir. Yine nüzul sebebi hakkında: Eş'as, İmrüülkays ve Hadramutlu bir adam arasında geçen bir dava olduğu da rivayet edilmiştir. Bunu da Nesâî ve başkaları rivayet etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 78]
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) } “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini eğip bükerler ve: ‘Bu Allah katındandır’ derler. Oysa o Allah katından değildir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (78)”
أَيْ: طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ يَلْوُونَ، أَيْ: يُحَرِّفُونَ وَيَعْدِلُونَ بِهِ عَنِ الْقَصْدِ، وَأَصْلُ اللَّيِّ: الْمَيْلُ، يَقُولُ لَوَى بِرَأْسِهِ: إِذَا أَمَالَهُ. وَقُرِئَ: يلوّون بالتشديد، ويلون بِقَلْبِ الْوَاوِ هَمْزَةً، ثُمَّ تَخْفِيفُهَا بِالْحَذْفِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لِتَحْسَبُوهُ يَعُودُ إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ يَلْوُونَ وَهُوَ الْمُحَرَّفُ الَّذِي جَاءُوا بِهِ. قَوْلُهُ:
Yani Yahudilerden bir fırka dillerini eğerler; yani tahrif eder ve onu doğru hedeften saptırırlar. “Leyy” (لَيّ) kelimesinin aslı eğrilik ve meyildir; nitekim başını eğdiği zaman “levâ bi-ra'sihî” denir. Bu kelime şedde ile «yülevvûne» ve vav harfinin hemzeye dönüştürülüp ardından hazfedilerek tahfif edilmesiyle «yelûne» şeklinde de okunmuştur. Ayetteki: { لِتَحْسَبُوهُ } “sanasınız diye” kavlindeki zamir, { يَلْوُونَ } fiilinin delalet ettiği şeye, yani ortaya koydukları tahrif edilmiş söze dönmektedir. Ayetteki:
وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَيْ: أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ مُفْتَرُونَ.
{ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ } “Oysa o Kitap'tan değildir” kavli bir hâl cümlesidir; aynı şekilde { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Oysa o Allah katından değildir” ve { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “bile bile” kavilleri de hâl cümleleridir; yani kendilerinin yalancı ve iftiracı olduklarını bildikleri halde [bunu yaparlar].
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ، كَانُوا يَزِيدُونَ فِي الْكِتَابِ مَا لَمْ يُنَزِّلِ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: يحرّفونه.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan: { وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ } “Onlardan bir grup vardır ki dillerini eğip bükerler” kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: “Onlar Yahudilerdir; Allah'ın indirmediği şeyleri Kitab'a ilave ediyorlardı” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: “Onu tahrif ediyorlar” demiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٩ الى ٨٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 79-80]
مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{ مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Allah'ın kendisine Kitap'ı, hükmü ve nübüvveti verdiği hiçbir insanın, ardından insanlara: ‘Allah'ı bırakıp bana kullar olun’ demesi düşünülemez. Bilakis: ‘Kitap'ı öğrettiğiniz ve okuyup ders aldığınız şeylere dayanarak Rabbânîler (kendini Rabbine adayan olgun âlimler) olun’ [der]. (79) Melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de size emretmez. Siz müslüman olduktan sonra hiç size inkârı emreder mi? (80)”
أَيْ: مَا كَانَ يَنْبَغِي وَلَا يَسْتَقِيمُ لِبَشَرٍ أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَهُوَ مُتَّصِفٌ بِتِلْكَ الصِّفَةِ. وَفِيهِ بَيَانٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ: أَنَّ النَّصَارَى افْتَرَوْا عَلَى عِيسَى ﵇ مَا لَمْ يَصِحَّ عَنْهُ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَهُ. وَالْحُكْمُ:
Yani bu yüce niteliklerle vasıflanmış olan hiçbir insanın bu sözü söylemesi yakışmaz ve doğru olmaz. Bu ayette Allah Sübhânehu'dan kullarına bir açıklama vardır: Hristiyanlar İsa aleyhisselâm hakkında onun asla söylemediği ve söylemesinin yakışık almayacağı şeyleri iftira etmişlerdir. Hüküm (el-Hükm):
الْفَهْمُ وَالْعِلْمُ. قَوْلُهُ: وَلكِنْ كُونُوا أَيْ: وَلَكِنْ يَقُولُ النَّبِيُّ: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ، وَالرَّبَّانِيُّ: مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ، بِزِيَادَةِ الْأَلِفِ وَالنُّونِ لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا يُقَالُ لِعَظِيمِ اللِّحْيَةِ: لِحْيَانِيٌّ، وَلِعَظِيمِ الْجَمَّةِ: جَمَّانِيٌّ، وَلِغَلِيظِ الرَّقَبَةِ:
Anlayış ve ilimdir. Ayetteki: { وَلكِنْ كُونُوا } kavli; yani lâkin Peygamber: “Rabbânîler olun” der, demektir. Rabbânî (الرَّبَّانِيُّ): Mübalağa için elif ve nûn ziyadesiyle “Rab” kelimesine nispet edilmiştir; nitekim sakalı büyük olana “lihyânî”, saçı gür olana “cemmânî”, boynu kalın olana da
رَقَبَانِيٌّ. قِيلَ: الرَّبَّانِيُّ: الَّذِي يُرَبِّي النَّاسَ بِصِغَارِ الْعِلْمِ قَبْلَ كِبَارِهِ، فَكَأَنَّهُ يَقْتَدِي بِالرَّبِّ سُبْحَانَهُ فِي تَيْسِيرِ الْأُمُورِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الرَّبَّانِيُّونَ: أَرْبَابُ الْعِلْمِ، وَاحِدُهُمْ رَبَّانِيٌّ، مِنْ قَوْلِهِ: رَبَّهُ، يُرَبِّهُ، فَهُوَ رَبَّانٍ: إِذَا دَبَّرَهُ وَأَصْلَحَهُ، وَالْيَاءُ لِلنَّسَبِ، فَمَعْنَى الرَّبَّانِيِّ: الْعَالِمُ بِدِينِ الرَّبِّ، القويّ التمسك بِطَاعَةِ اللَّهِ وَقِيلَ: الْعَالِمُ الْحَكِيمُ. قَوْلُهُ: بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ أَيْ: بِسَبَبِ كَوْنِكُمْ عَالِمِينَ، أَيْ: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِهَذَا السَّبَبِ، فَإِنَّ حُصُولَ الْعِلْمِ لِلْإِنْسَانِ وَالدِّرَاسَةِ لَهُ يَتَسَبَّبُ عَنْهُمَا الرَّبَّانِيَّةُ الَّتِي هِيَ التَّعْلِيمُ لِلْعِلْمِ، وَقُوَّةُ التَّمَسُّكِ بِطَاعَةِ اللَّهِ.
“rakabânî” denir. Denildi ki: Rabbânî; insanları büyük ilimlerden önce küçük ilimlerle eğiten kimsedir; böylece o, işleri kolaylaştırma hususunda adeta Rab Sübhânehu'ya tabi olmaktadır. Müberred şöyle demiştir: “Rabbânîler, ilim sahipleridir; tekili ‘rabbânî’dir. Bu, bir şeyi ıslah edip çekip çevirdiğinde söylenen ‘rabbehû yerubbohû fe-hüve rabbân’ fiilinden gelir; sondaki yâ ise nispet içindir. Buna göre Rabbânî'nin manası: Rabbin dinini iyi bilen ve Allah'ın taatine kuvvetle sarılan kimsedir.” Bir görüşe göre de hikmet sahibi âlim demektir. Ayetteki: { بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ } “öğrettiğiniz şeylere dayanarak” kavli; yani ilim sahibi olmanız sebebiyle demektir; yani bu sebeple Rabbânîler olun. Zira insanın ilme ve onun tedrisatına nail olması, ilmi öğretmek ve Allah'ın taatine kuvvetle sarılmaktan ibaret olan rabbânîliğe vesile olur.
وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ: «بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ» بِالتَّشْدِيدِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ بالتخفيف، واختار القراءة بِالتَّخْفِيفِ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدٍ. قَالَ: لِأَنَّهَا لِجَمْعِ الْمَعْنَيَيْنِ. قَالَ مَكِّيٌّ: التَّشْدِيدُ أَبْلَغُ لِأَنَّ الْعَالِمَ قَدْ يَكُونُ عَالِمًا غَيْرَ مُعَلِّمٍ، فَالتَّشْدِيدُ يَدُلُّ عَلَى الْعِلْمِ وَالتَّعْلِيمِ، وَالتَّخْفِيفُ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْعِلْمِ فَقَطْ. وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ أَبُو حَاتِمٍ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: وَتَصْدِيقُهَا: تَدْرُسُونَ بِالتَّخْفِيفِ دُونَ التَّشْدِيدِ. انْتَهَى. وَالْحَاصِلُ:
İbn Abbâs ve Kûfe ehli bu kelimeyi şedde ile «tü'allimûne» (öğrettiğiniz) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve Medine ehli ise şeddesiz (tahfif ile) «ta'lemûne» (bildiğiniz) şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyd ilk kıraati (şeddeli okuyuşu) tercih etmiş ve: “Çünkü o iki manayı birden toplamaktadır” demiştir. Mekkî şöyle demiştir: “Şeddeli kıraat daha beliğdir; çünkü âlim bazen öğretici olmayan bir âlim olabilir; dolayısıyla şeddeli okuyuş hem ilme hem de öğretime delalet eder, tahfif ise sadece ilme delalet eder.” Ebû Hâtim ise ikinci kıraati tercih etmiştir. Ebû Amr şöyle demiştir: “Bunun delili, devamındaki { تَدْرُسُونَ } kavlinin şeddeli değil şeddesiz oluşudur.” Sözün özü:
أَنَّ مَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ لَزِمَهُ أَنْ يَحْمِلَ الرَّبَّانِيَّ عَلَى أَمْرٍ زَائِدٍ عَلَى الْعِلْمِ وَالتَّعْلِيمِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعَ ذَلِكَ مُخْلِصًا أَوْ حَكِيمًا أَوْ حَلِيمًا حَتَّى تَظْهَرَ السَّبَبِيَّةُ وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ جَازَ لَهُ أَنْ يَحْمِلَ الرَّبَّانِيَّ عَلَى الْعَالِمِ الَّذِي يُعَلِّمُ النَّاسَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: كُونُوا مُعَلِّمِينَ بِسَبَبِ كَوْنِكُمْ عُلَمَاءَ، وَبِسَبَبِ كَوْنِكُمْ تَدْرُسُونَ الْعِلْمَ. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ أَعْظَمُ بَاعِثٍ لِمَنْ عَلَّمَ أَنْ يَعْمَلَ، وَإِنَّ مَنْ أَعْظَمِ الْعَمَلِ بِالْعِلْمِ تَعْلِيمَهُ، وَالْإِخْلَاصَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى ثُمَّ يَقُولَ وَلا مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ، أَيْ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْمُرَ بِعِبَادَةِ نَفْسِهِ، وَلَا يَأْمُرَ بِاتِّخَاذِ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا، بَلْ يَنْتَهِي عَنْهُ، وَيَجُوزُ عَطْفُهُ عَلَى أَنْ يُؤْتِيَهُ، أَيْ: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يَأْمُرَكُمْ بِأَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا وَبِالنَّصْبِ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَالْقَطْعِ مِنَ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ، أَيْ: وَلَا يَأْمُرُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَلَنْ يَأْمُرَكُمْ. وَالْهَمْزُ فِي قَوْلِهِ: أَيَأْمُرُكُمْ لِإِنْكَارِ مَا نُفِيَ عَنِ الْبَشَرِ. وَقَوْلُهُ: بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ اسْتَدَلَّ بِهِ مَنْ قَالَ إِنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ اسْتِئْذَانُ مَنِ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ ﷺ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَنْ يَسْجُدُوا لَهُ.
Şeddeli okuyan kimsenin, sebebiyet ilişkisi açıkça görünsün diye “Rabbânî” kelimesini ilim ve öğretimin ötesinde ilave bir manaya, yani bununla birlikte ihlâslı, hikmetli veya halîm olmaya hamletmesi gerekir. Tahfif ile okuyan kimse için ise “Rabbânî” kelimesini insanlara öğreten âlim manasına hamletmek caizdir; bu durumda mana: ‘Âlim olmanız ve ilmi ders alıp okumanız sebebiyle öğreticiler olun’ şeklinde olur. Bu ayette ilim öğrenen kimse için amele yönelik en büyük teşvik vardır; nitekim ilimle amelin en büyüğü onu öğretmek ve Allah Sübhânehu'ya ihlâsla bağlanmaktır. Ayetteki: { وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً } “Melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de size emretmez” kavli, { ثُمَّ يَقُولَ } kavline atıfla mansubdur; buradaki { لَا } olumsuzluğu pekiştirmek için zâiddir; yani onun insanları kendisine kulluk etmeye çağırması yakışmayacağı gibi melekleri ve peygamberleri rabler edinmeyi emretmesi de söz konusu olamaz, bilakis bundan nehyeder. Bunun { أَنْ يُؤْتِيَهُ } kavline atfedilmesi de caizdir; yani: Hiçbir insanın melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi size emretmesi düşünülemez. İbn Âmir, Âsım ve Hamza bu kelimeyi nasb ile («ve lâ ye'muraküm») okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise önceki kelamdan bağımsız yeni bir başlangıç (isti'nâf) olarak ref ile («ve lâ ye'muruküm») okumuşlardır; yani: Allah melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi size emretmez. İbn Mes'ûd'un mushafında «Ve len ye'muraküm» (Size asla emretmez) şeklinde bulunması da bunu desteklemektedir. Ayetteki: { أَيَأْمُرُكُمْ } “hiç size emreder mi?” kavlindeki hemze, insandan nefyedilen bu durumun çirkinliğini vurgulamak (inkârî soru) içindir. { بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Siz müslüman olduktan sonra” kavli ise, ayetin iniş sebebinin Müslümanlardan bazılarının Peygamber ﷺ'e secde etmek için izin istemeleri olduğunu söyleyenlerin delilidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ أَبُو رَافِعٍ الْقُرَظِيُّ حِينَ اجْتَمَعَتِ الْأَحْبَارُ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَدَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ: أَتُرِيدُ يَا مُحَمَّدُ! أَنْ نَعْبُدَكَ كَمَا تَعْبُدُ النَّصَارَى عِيسَى؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, şöyle demiştir: Yahudi âlimleri ile Necrân Hristiyanları Resûlullah ﷺ'in huzurunda toplanıp O da onları İslâm'a davet ettiği zaman Kurayzalı Ebû Râfi': “Ey Muhammed! Hristiyanların İsa'ya taptığı gibi bizim de sana tapmamızı mı istiyorsun?” dedi. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu:
«مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَعْبُدَ غَيْرَ اللَّهِ، أَوْ نَأْمُرَ بِعِبَادَةِ غَيْرِهِ، مَا بِذَلِكَ بَعَثَنِي وَلَا بِذَلِكَ أَمَرَنِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ:
«Allah'tan başkasına kulluk etmekten veya O'ndan başkasına kulluğu emretmekten Allah'a sığınırım! Beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi.» Bunun üzerine Allah bu hususta şu ayeti indirdi:
مَا كانَ لِبَشَرٍ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! نُسَلِّمُ عَلَيْكَ كَمَا يُسَلِّمُ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ أَفَلَا نَسْجُدُ لَكَ؟ قَالَ: «لَا، وَلَكِنْ أَكْرِمُوا نَبِيَّكُمْ، وَاعْرِفُوا الْحَقَّ لِأَهْلِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُسْجَدَ لِأَحَدٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: مَا كانَ لِبَشَرٍ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: رَبَّانِيِّينَ قَالَ: فُقَهَاءُ، عُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: حُكَمَاءُ، عُلَمَاءُ، حُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: عُلَمَاءُ، فُقَهَاءُ.
{ مَا كانَ لِبَشَرٍ } ayeti.» Abd b. Humeyd'in el-Hasen'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz; sana secde etmeyelim mi?» dedi. [Resûlullah ﷺ]: «Hayır, lâkin peygamberinize ikramda bulunun ve hak sahiplerinin hakkını bilin; zira Allah'tan başkasına secde edilmesi asla yakışmaz» buyurdu. Bunun üzerine Allah: { مَا كانَ لِبَشَرٍ } ayetini indirdi.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { رَبَّانِيِّينَ } kavli hakkında: «Fakihler, âlimler» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o: «Hakîmler, âlimler, halîmler» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre ise: «Âlimler, fakihler» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: حُكَمَاءُ، عُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ فِي قَوْلِهِ: وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ قَالَ: مُذَاكَرَةُ الْفِقْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا قَالَ: ولا يأمرهم النبيّ.
İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o: «Hakîmler, âlimler» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ebû Rezîn'den rivayet ettiğine göre o, { وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } kavli hakkında: «Fıkıh müzakeresi yapmanız» demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا } kavli hakkında: «Peygamber onlara [bunu] emretmez» demiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨١ الى ٨٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 81-82]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) } “Hani Allah, peygamberlerden: «Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra yanınızdakini tasdik edici bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz» diye söz almıştı. «Bunu kabul ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?» dedi. «Kabul ettik» dediler. «Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim» buyurdu. (81) Artık bundan sonra kim yüz çevirirse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (82)”
قَدِ اخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَطَاوُسٌ، وَالْحَسَنُ، وَالسُّدِّيُّ: إِنَّهُ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُصَدِّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِالْإِيمَانِ، وَيَأْمُرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا بِذَلِكَ، فَهَذَا مَعْنَى النُّصْرَةِ لَهُ وَالْإِيمَانِ بِهِ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، فَحَاصِلُهُ: أَنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ الْأَوَّلِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ أَنْ يُؤْمِنَ بِمَا جَاءَ بِهِ الْآخِرُ وَيَنْصُرَهُ، وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ بِمَعْنَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ مَعَ النَّبِيِّينَ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. وَالْمَعْنَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَتُعَلِّمُنَّ النَّاسَ لَمَا جَاءَكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ، وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى النَّاسِ أَنْ يُؤْمِنُوا، وَدَلَّ عَلَى هَذَا الْحَذْفِ قَوْلُهُ: وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي وَمَا فِي قَوْلِهِ: لَما آتَيْتُكُمْ بِمَعْنَى الَّذِي. قَالَ سِيبَوَيْهِ: سَأَلْتُ الْخَلِيلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ فَقَالَ مَا بِمَعْنَى الَّذِي. قَالَ النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ فِي قَوْلِ الْخَلِيلِ: الَّذِي آتَيْتُكُمُوهُ، ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَاءُ لِطُولِ الِاسْمِ، وَاللَّامُ لام الابتداء، بهذا قَالَ الْأَخْفَشُ، وَتَكُونُ: مَا، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهَا: مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ جاءَكُمْ وَمَا بَعْدَهُ جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الصِّلَةِ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مُصَدِّقٌ بِهِ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ وَالْكِسَائِيُّ: مَا شَرْطِيَّةٌ دَخَلَتْ عَلَيْهَا لَامُ التَّحْقِيقِ، كَمَا تَدْخُلُ عَلَى إِنْ، ولَتُؤْمِنُنَّ بِهِ جَوَابُ الْقَسَمِ الَّذِي هُوَ أَخْذُ الْمِيثَاقِ، إِذْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِحْلَافِ كَمَا تَقُولُ: أَخَذْتُ مِيثَاقَكَ لَتَفْعَلَنَّ كَذَا، وَهُوَ سَادٌّ مَسَدَّ الْجَزَاءِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ الْجَزَاءَ قَوْلُهُ:
Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavlinin tefsirinde ihtilaf edilmiştir. Saîd b. Cübeyr, Katâde, Tâvûs, el-Hasen ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Allah, peygamberlerin birbirlerini imanla tasdik etmeleri ve birbirlerine bunu emretmeleri hususunda onlardan söz almıştır. İşte ona yardım etmenin ve ona iman etmenin manası budur; ayetin zahiri de böyledir. Bunun özeti şudur: Allah, önceki peygamberlerden, sonraki [peygamberin] getirdiğine iman etmeleri ve ona yardım etmeleri hususunda söz almıştır. el-Kisâî şöyle demiştir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavlinin, «Hani Allah, peygamberlerle beraber olanlardan söz almıştı» manasında olması caizdir. İbn Mes'ûd'un «Ve iz ehazallâhu mîsâkallezîne ûtü'l-kitâbe» (Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden söz almıştı) şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Kelamda bir hazif olduğu da söylenmiştir; mana şöyledir: «Hani Allah peygamberlerden, kendilerine gelen kitap ve hikmet dolayısıyla insanlara [hakkı] öğreteceklerine ve insanların iman etmeleri hususunda onlardan söz alacaklarına dair ahit almıştı.» { وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي } kavli de bu hazfe delalet etmektedir. { لَما آتَيْتُكُمْ } kavlindeki { مَا } ise { الَّذِي } (ellezî) manasındadır. Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl'e: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ } kavlini sordum; o da «{ مَا }, { الَّذِي } manasındadır» dedi. en-Nehhâs şöyle demiştir: Halîl'in sözüne göre takdir: «Ellezî âteytükümûhu» (Size verdiğim şey) şeklindedir; sonra ismin uzunluğundan dolayı «hâ» zamiri hazfedilmiştir. Başındaki lâm ise lâm-ı ibtidâdır; el-Ahfeş de böyle demiştir. Bu durumda { مَا }, mübteda olarak merfû konumdadır; haberi ise { مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } ifadesidir. { ثُمَّ جاءَكُمْ } kavli ve sonrası ise sıla cümlesine matuf bir cümledir ve âid zamiri hazfedilmiştir; yani: «musaddikun bihî» (onu tasdik edici) demektir. el-Müberred, ez-Zeccâc ve el-Kisâî şöyle demişlerdir: { مَا } şart edatıdır, «in» edatına dahil olduğu gibi başına tahkik lâmı girmiştir. { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } ifadesi ise, ahit almak demek olan yeminin cevabıdır; çünkü o, yemin ettirme mesabesindedir; nitekim «Bunu yapasın diye senin ahdini aldım» dersin; bu da cezanın (şartın cevabının) yerine geçer. el-Kisâî, cezanın şu kavil olduğunu söylemiştir:
فَمَنْ تَوَلَّى. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لَما آتَيْتُكُمْ لَامُ التَّوْطِئَةِ وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ:
{ فَمَنْ تَوَلَّى } kavlidir. el-Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: { لَما آتَيْتُكُمْ } kavlindeki lâm, lâm-ı tevtiedir (yemine hazırlık bildiren lâm); şu kavlindeki lâm ise:
لَتُؤْمِنُنَّ جَوَابُ الْقَسَمِ، وَمَا: يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ المتضمنة لمعنى الشرط، ولتؤمنن سادّ جَوَابِ الْقَسَمِ وَالشَّرْطِ جَمِيعًا، وَأَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً بِمَعْنَى: لِلَّذِي آتَيْتُكُمُوهُ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ. انْتَهَى وَقَرَأَ حَمْزَةُ: لَما آتَيْتُكُمْ
{ لَتُؤْمِنُنَّ } kavlindeki [lâm] yeminin cevabıdır. { مَا }'nın ise şart manasını içeren bir edat olması muhtemeldir; bu takdirde { لَتُؤْمِنُنَّ } hem yeminin hem de şartın cevabının yerine geçer. Ayrıca mevsûl olup «Size verdiğim şey için ona mutlaka inanacaksınız» manasında olması da muhtemeldir. [el-Keşşâf'tan alıntı] bitti. Hamza { لَمَا آتَيْتُكُمْ }
بكسر اللام، وما بمعنى الذي، وهي معلقة بِأَخَذَ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: آتَيْنَاكُمْ عَلَى التَّعْظِيمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: آتَيْتُكُمْ عَلَى التَّوْحِيدِ وَقِيلَ: إِنَّ مَا فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِكَسْرِ اللَّامِ: مَصْدَرِيَّةٌ. وَمَعْنَاهُ:
ifadesini lâmın kesresiyle («limâ») okumuştur; buradaki { مَا }, { الَّذِي } manasındadır ve { أَخَذَ } fiiline müteallıktır. Medine ehli ise azamet (tâzim) sigasıyla { آتَيْنَاكُمْ } («size verdik») şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise teklik sigasıyla { آتَيْتُكُمْ } («size verdim») şeklinde okumuşlardır. Lâmın kesresiyle okuyanların kıraatindeki { مَا }'nın masdariyye olduğu da söylenmiştir; bunun manası şudur:
لِأَجْلِ إِيتَائِي إِيَّاكُمْ بَعْضَ الْكِتَابِ والحكمة، ثم لمجيء رسول الله مُصَدِّقٍ لِمَا مَعَكُمْ، وَاللَّامُ لَامُ التَّعْلِيلِ: أَيْ لِأَجْلِ ذَلِكَ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ. قَوْلُهُ: أَقْرَرْتُمْ
«Size kitabın ve hikmetin bir kısmını vermemden ötürü, sonra da yanınızdakileri tasdik edici bir Allah Resûlü'nün gelmesinden ötürüdür.» Lâm ise ta'lîl lâmıdır (sebep bildiren lâm); yani: İşte bundan dolayı Allah, kendilerine kitap verilenlerden ona mutlaka iman edeceklerine dair söz almıştır. Ayetteki: { أَقْرَرْتُمْ }
هُوَ مِنَ الْإِقْرَارِ. وَالْإِصْرُ فِي اللُّغَةِ:
kavli ikrardan (kabul etmekten) gelmektedir. İsr (إِصْر) kelimesi ise lügatte:
الثِّقْلُ، سُمِّيَ الْعَهْدُ إِصْرًا لِمَا فِيهِ مِنَ التَّشْدِيدِ. وَالْمَعْنَى: وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكَ عَهْدِي. قَوْلُهُ: قالُوا أَقْرَرْنا جُمْلَةٌ اسْتِئْنَافِيَّةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا قَالُوا عِنْدَ ذَلِكَ؟ فَقِيلَ: قَالُوا: أَقْرَرْنَا، وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ أَحَدُهُمُ الْإِصْرَ اكْتِفَاءً بِذَلِكَ. قَوْلُهُ: قالَ فَاشْهَدُوا أَيْ: قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَاشْهَدُوا، أَيْ: لِيَشْهَدْ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ أَيْ: وَأَنَا عَلَى إِقْرَارِكُمْ وَشَهَادَةِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنَ الشَّاهِدِينَ. قَوْلُهُ: فَمَنْ تَوَلَّى أَيْ: أَعْرَضَ عَمَّا ذُكِرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْمِيثَاقِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ أَيِ: الْخَارِجُونَ عَنِ الطَّاعَةِ.
Ağırlık demektir; ihtiva ettiği bağlayıcılık ve ağırlıktan dolayı ahde «ısr» denilmiştir. Mana şudur: «Bunun üzerine ahdimi kabul edip üzerinize aldınız mı?» { قالُوا أَقْرَرْنا } “Kabul ettik, dediler” kavli müstakil bir cümledir (isti'nâfiyye); sanki «Bunun üzerine ne dediler?» denilmiş de: «Kabul ettik, dediler» denilmiştir. Onlardan hiçbirinin «ısr» (ağır ahit) kelimesini zikretmemesi, bu kadarıyla yetinildiğindendir. { قالَ فَاشْهَدُوا } “«Öyleyse şahit olun» buyurdu” kavlinin manası: Allah Sübhânehu: «Şahit olun», yani: «Birbirinizin aleyhine şahitlik edin» buyurdu. { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } “Ben de sizinle beraber şahitlerdenim” kavli ise; «Ben de sizin ikrarınıza ve birbirinize şahitlik etmenize şahit olanlardanım» demektir. { فَمَنْ تَوَلَّى } “Kim yüz çevirirse” kavli; yani: Kim bu ahitten sonra zikredilen şeylerden yüz çevirirse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” yani itaatten çıkanlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ أَصْحَابَ عَبْدِ اللَّهِ يَقْرَءُونَ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ وَنَحْنُ نَقْرَأُ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: «Abdullah'ın [İbn Mes'ûd'un] talebeleri ayeti: ‹Ve iz ehazallâhu mîsâkallezîne ûtü'l-kitâbe lemâ âteytüküm min kitâbin ve hikmetin› şeklinde okuyorlar, biz ise:»
مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّمَا أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ عَلَى قَوْمِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ طَاوُسٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ أَنْ يُصَدِّقَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا.
«{ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } şeklinde okuyoruz» dedim. Bunun üzerine İbn Abbâs: «Allah, peygamberlerden ancak kendi kavimleri aleyhine söz almıştır» dedi. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Tâvûs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Allah, peygamberlerden birbirlerini tasdik etmeleri hususunda söz almıştır» demiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
هِيَ خَطَأٌ مِنَ الْكُتَّابِ، وَهِيَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا آدَمَ فَمَنْ بَعْدَهُ إِلَّا أَخَذَ عَلَيْهِ الْعَهْدَ فِي مُحَمَّدٍ: لَئِنْ بُعِثَ وَهُوَ حَيٌّ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَيَنْصُرَنَّهُ، وَيَأْمُرُهُ فَيَأْخُذُ الْعَهْدَ عَلَى قَوْمِهِ، ثُمَّ تَلَا: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِصْرِي قَالَ: عَهْدِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: قالَ فَاشْهَدُوا يَقُولُ: فَاشْهَدُوا عَلَى أُمَمِكُمْ بِذَلِكَ وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ عَلَيْكُمْ وَعَلَيْهِمْ فَمَنْ تَوَلَّى عَنْكَ يَا مُحَمَّدُ بَعْدَ هَذَا الْعَهْدِ مِنْ جَمِيعِ الْأُمَمِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ هم العاصون في الكفر.
«Bu, kâtiplerin bir hatasıdır; nitekim İbn Mes'ûd'un kıraatinde: ‹Mîsâkallezîne ûtü'l-kitâbe› (kendilerine kitap verilenlerin ahdi) şeklindedir.» İbn Cerîr'in Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah, Âdem'den sonraki hiçbir peygamberi göndermemiştir ki Muhammed hakkında ondan; şayet o hayattayken gönderilirse mutlaka ona iman edeceğine ve ona yardım edeceğine dair söz almış olmasın ve ona da kavminden bu sözü almasını emretmiş olmasın.» Sonra şu ayeti okudu: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } ayeti. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o da ayet hakkında bunun benzerini söylemiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o da bunun benzerini söylemiştir. İbn Cerîr'in Avfî tarikiyle ondan rivayet ettiğine göre o, { إِصْرِي } kavli hakkında: «Ahdim» demiştir. İbn Cerîr'in Ali'den rivayet ettiğine göre o, { قالَ فَاشْهَدُوا } kavli hakkında şöyle demiştir: «Buna ümmetleriniz aleyhine şahitlik edin, { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } ben de sizin ve onların aleyhine şahitlerdenim, buyurmaktadır. Ey Muhammed! Bu ahitten sonra bütün ümmetlerden kim senden yüz çevirirse, { فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } işte onlar küfür içinde isyan edenlerdir.»
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 83-85]
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)
{ أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “Yoksa onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir. (83) De ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene; Rableri tarafından Musa'ya, İsa'ya ve peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz yalnız O'na teslim olmuşuzdur.» (84) Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır. (85)”
قَوْلُهُ: أَفَغَيْرَ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَتَتَوَلَّوْنَ فَتَبْغُونَ غَيْرَ دِينِ اللَّهِ، وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ: لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالْإِنْكَارِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ يَبْغُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ وَتَرْجِعُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ، قَالَ: لِأَنَّ الْأَوَّلَ خَاصٌّ وَالثَّانِي عَامٌّ، فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا لِافْتِرَاقِهِمَا فِي الْمَعْنَى. وَقَرَأَ حَفْصٌ بِالتَّحْتِيَّةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بالفوقية
Ayetteki: { أَفَغَيْرَ } kavli, takdirî bir ifadeye matuftur; yani: «Yüz çevirip de Allah'ın dininden başkasını mı arıyorsunuz?» Mef'ûlün öne geçirilmesi ise inkârın asıl konusu o olduğu içindir. Sadece Ebû Amr, [ilk fiili] yâ ile { يَبْغُونَ } («ararlar»), [ikincisini ise] tâ ile { تُرْجَعُونَ } («döndürüleceksiniz») şeklinde okumuştur ve: «Çünkü birincisi özel, ikincisi ise geneldir; manadaki farklılıktan ötürü ikisinin arasını ayırdım» demiştir. Hafs ise her iki yerde de yâ ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise her ikisinde de tâ ile
فِيهِمَا، وَانْتَصَبَ: طَوْعًا وَكَرْهًا، عَلَى الْحَالِ، أَيْ: طَائِعِينَ وَمُكْرَهِينَ. وَالطَّوْعُ: الِانْقِيَادُ وَالِاتِّبَاعُ بِسُهُولَةٍ، وَالْكُرْهُ: مَا فِيهِ مَشَقَّةٌ، وَهُوَ مِنْ أَسْلَمَ مَخَافَةَ الْقَتْلِ، وَإِسْلَامُهُ اسْتِسْلَامٌ مِنْهُ. قَوْلُهُ: آمَنَّا إِخْبَارٌ منه ﷺ عَنْ نَفْسِهِ وَعَنْ أُمَّتِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ كَمَا فُرِّقَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، فآمنوا بِبَعْضٍ، وَكَفَرُوا بِبَعْضٍ.
okumuşlardır. { طَوْعاً وَكَرْهاً } “İster istemez” kelimeleri hal olarak mansubdur; yani: «Boyun eğerek ve zorlanarak.» Tav' (طَوْع), kolaylıkla boyun eğmek ve uymaktır. Kerh (كَرْه) ise meşakkat içeren durumdur; bu da öldürülme korkusuyla teslim olan kimsedir ve onun İslâm'ı bir boyun eğiştir. { آمَنَّا } “İman ettik” kavli, Peygamber ﷺ'in kendisinden ve ümmetinden haber vermesidir. { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız” kavli; Yahudi ve Hristiyanların bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr ederek ayrım yaptıkları gibi yapmayız, demektir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ. وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ أَيْ: مُنْقَادُونَ مُخْلِصُونَ. قَوْلُهُ: دِيناً مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ، أَيْ: يَبْتَغِ دِينًا حَالَ كَوْنِهِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ: غَيْرَ الْإِسْلَامِ، عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ الْفِعْلِ، وَدِينًا: إِمَّا تَمْيِيزٌ، أَوْ حَالٌ، إِذَا أُوِّلَ بِالْمُشْتَقِّ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ: غَيْرَ. قَوْلُهُ: وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ إِمَّا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَيْ: مِنَ الْوَاقِعِينَ فِي الْخُسْرَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bu ayetin tefsiri daha önce geçmişti. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Ve biz yalnız O'na teslim olmuşuzdur” kavli; yani: O'na boyun eğen ve O'na ihlasla bağlananlarız, demektir. { دِيناً } “Bir din [olarak]” kavli fiilin mef'ûlüdür; yani: «İslâm'dan başka bir halde olan bir din ararsa» demektir. { غَيْرَ الْإِسْلامِ } ifadesinin fiilin mef'ûlü olarak mansub olması; { دِيناً } kelimesinin ise müştak ile tevil edildiğinde temyîz yahut hâl veya { غَيْرَ } kelimesinden bedel olması da caizdir. { وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardandır” kavli ise ya hal olarak mahallen mansubdur ya da müstakil bir cümledir (isti'nâfiyye); yani: Kıyamet gününde hüsrana düşenlerden olacaktır.
وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قال: أما من في السموات: فَالْمَلَائِكَةُ، وَأَمَّا مَنْ فِي الْأَرْضِ: فَمَنْ وُلِدَ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَأَمَّا كُرْهًا: فَمَنْ أُتِيَ بِهِ مِنْ سَبَايَا الْأُمَمِ فِي السَّلَاسِلِ وَالْأَغْلَالِ يُقَادُونَ إِلَى الْجَنَّةِ وَهُمْ كَارِهُونَ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي الْآيَةِ: «الْمَلَائِكَةُ أَطَاعُوهُ فِي السَّمَاءِ، وَالْأَنْصَارُ، وَعَبْدُ الْقَيْسِ أَطَاعُوهُ فِي الْأَرْضِ» .
Taberânî zayıf bir senetle Peygamber ﷺ'den { وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Göklerde olanlara gelince: Onlar meleklerdir. Yerde olanlara gelince: İslâm fıtratı üzere doğanlardır. İstemeyerek (kerhen) olanlara gelince: Onlar ümmetlerin esirlerinden zincirler ve prangalar içinde getirilip, kendileri istemedikleri halde cennete sevk edilenlerdir.» Deylemî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ bu ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «Melekler O'na gökte itaat ettiler; Ensâr ile Abdülkays [kabilesi] ise O'na yerde itaat ettiler.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ: أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ حِينَ أُخِذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقُ.
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Kendilerinden misak alındığı zaman { أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } (Göklerde ve yerde olanlar O'na teslim olmuştu).»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُ أَسْلَمَ قَالَ: الْمَعْرِفَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمَّا الْمُؤْمِنُ: فَأَسْلَمَ طَائِعًا، فَنَفَعَهُ ذَلِكَ وَقُبِلَ مِنْهُ، وَأَمَّا الْكَافِرُ: فَأَسْلَمَ حِينَ رَأَى بِأْسَ اللَّهِ، فَلَمْ يَنْفَعْهُ ذَلِكَ، وَلَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ مِنَ الرَّقِيقِ وَالدَّوَابِّ وَالصِّبْيَانِ فاقرؤوا فِي أُذُنِهِ: أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ السُّنِّيِّ فِي عَمَلِ الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ:
İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَلَهُ أَسْلَمَ } kavli hakkında: «[Bu teslimiyet] marifettir (Allah'ı bilmektir)» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Mümine gelince: O gönüllü olarak teslim oldu; bu ona fayda verdi ve kendisinden kabul edildi. Kâfire gelince: O Allah'ın azabını gördüğü zaman teslim oldu; bu ona fayda vermedi ve kendisinden kabul edilmedi; nitekim { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Azabımızı gördükleri zaman imanları kendilerine fayda vermedi” buyrulmuştur.» Taberânî'nin el-Evsat'ta Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kölelerden, binek hayvanlarından ve çocuklardan ahlakı kötüleşen kimse olursa onun kulağına: { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } “Yoksa onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” ayetini okuyun.» İbnü's-Sünnî'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de Yûnus b. Ubeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
لَيْسَ رَجُلٌ يَكُونُ عَلَى دَابَّةٍ صَعْبَةٍ فَيَقْرَأُ فِي أُذُنِهَا: أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ الْآيَةَ، إِلَّا ذَلَّتْ بِإِذْنِ اللَّهِ ﷿. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَجِيءُ الْأَعْمَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَتَجِيءُ الصَّلَاةُ فَتَقُولُ: يَا رَبِّ! أَنَا الصَّلَاةُ، فَيَقُولُ: إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ، وَتَجِيءُ الصَّدَقَةُ فَتَقُولُ:
«Hırçın bir bineğin üzerinde olup da kulağına { أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ } ayetini okuyan hiçbir adam yoktur ki o binek Aziz ve Celil olan Allah'ın izniyle uysallaşmasın.» Ahmed ve el-Evsat'ta Taberânî'nin Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde ameller gelir; namaz gelir ve: ‹Ey Rabbim! Ben namazım› der. [Allah]: ‹Şüphesiz sen hayır üzeresin› buyurur. Sadaka gelir ve:»
يَا رَبِّ! أَنَا الصَّدَقَةُ، فَيَقُولُ: إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ، وَيَجِيءُ الصِّيَامُ فَيَقُولُ: أَنَا الصِّيَامُ، فَيَقُولُ: إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ، ثُمَّ تَجِيءُ الْأَعْمَالُ، كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ اللَّهُ: إِنَّكِ عَلَى خَيْرٍ، ثُمَّ يَجِيءُ الْإِسْلَامُ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ! أَنْتَ السَّلَامُ وَأَنَا الْإِسْلَامُ، فَيَقُولُ: إِنَّكَ عَلَى خَيْرٍ، بِكَ الْيَوْمَ آخُذُ وَبِكَ أُعْطِي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ» .
«‹Ey Rabbim! Ben sadakayım› der. [Allah]: ‹Şüphesiz sen hayır üzeresin› buyurur. Oruç gelir ve: ‹Ben orucum› der. [Allah]: ‹Şüphesiz sen hayır üzeresin› buyurur. Sonra ameller [sırayla] gelir; her birine Allah: ‹Şüphesiz sen hayır üzeresin› buyurur. Sonra İslâm gelir ve: ‹Ey Rabbim! Sen Selâm'sın, ben de İslâm'ım› der. [Allah]: ‹Şüphesiz sen hayır üzeresin; bugün seninle [hesaba] çeker ve seninle [mükafat] veririm› buyurur. Nitekim Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”»
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٦ الى ٩١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 86-91]
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)
{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) } “İman ettikten, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (86) İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. (87) Onda ebedî kalacaklardır; onlardan azap hafifletilmeyecek ve onlara mühlet de verilmeyecektir. (88) Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır; çünkü Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (89) Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir ve işte onlar sapıkların ta kendileridir. (90)”
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acıklı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur. (91)”
قَوْلُهُ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً هَذَا الِاسْتِفْهَامُ مَعْنَاهُ: الْجَحْدُ، أَيْ: لَا يَهْدِي اللَّهُ، وَنَظِيرُهُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: لَا عَهْدَ لَهُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Ayetteki: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً } kavlindeki bu istifham, inkâr (nefiy) manasındadır; yani: «Allah hidayete erdirmez» demektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ } “Müşriklerin Allah katında nasıl bir ahdi olabilir ki?” yani: Onların hiçbir ahdi yoktur. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
كَيْفَ نَوْمِي عَلَى الْفِرَاشِ وَلَمَّا ... تَشْمَلِ الشَّامَ غَارَةٌ شَعْوَاءُ
Şam'ı her yanı saran şiddetli bir baskın henüz kaplamamışken, yatak üzerinde uykum nasıl olabilir ki?
أَيْ: لَا نَوْمَ لِي. وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا إِلَى الْحَقِّ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، وَبَعْدَ مَا شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ، وَبَعْدَ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَمُعْجِزَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: كَيْفَ يَهْدِي الْمُرْتَدِّينَ، وَالْحَالُ أَنَّهُ لَا يَهْدِي مَنْ حَصَلَ مِنْهُمْ مُجَرَّدُ الظُّلْمِ لِأَنْفُسِهِمْ، وَمِنْهُمُ الْبَاقُونَ عَلَى الْكُفْرِ؟ وَلَا رَيْبَ أَنَّ ذَنْبَ الْمُرْتَدِّ أَشَدُّ مِنْ ذَنْبِ مَنْ هُوَ بَاقٍ عَلَى الْكُفْرِ، لِأَنَّ الْمُرْتَدَّ قَدْ عَرَفَ الْحَقَّ ثُمَّ أَعْرَضَ عِنَادًا وَتَمَرُّدًا. قَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقَوْمِ الْمُتَّصِفِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ السَّابِقَةِ، وَهُوَ: مُبْتَدَأٌ، خَبَرُهُ: الْجُمْلَةُ الَّتِي بعده. وقد تقدّم تفسير اللعن. وقوله: وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ مَعْنَاهُ: يُؤَخِّرُونَ وَيُمْهِلُونَ. ثُمَّ اسْتَثْنَى التَّائِبِينَ، فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ، أَيْ: مِنْ بَعْدِ الِارْتِدَادِ وَأَصْلَحُوا بِالْإِسْلَامِ مَا كَانَ قَدْ أَفْسَدُوهُ مِنْ دِينِهِمْ بِالرِّدَّةِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى قَبُولِ تَوْبَةِ الْمُرْتَدِّ إِذَا رَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ، مُخْلِصًا، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ فِيمَا أَحْفَظُ. قَوْلُهُ: ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً.
Yani: Bana uyku yoktur. Ayetin manası şudur: İman ettikten, Peygamber'in hak olduğuna şahitlik ettikten, Allah Sübhânehu'nun Kitabı'ndan ve Resûlullah ﷺ'in mucizelerinden kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah hakka iletmez. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli ise hal cümlesidir; yani: Kendilerine sadece zulmetmiş olanları -ki bunların arasında küfür üzere kalmaya devam edenler de vardır- hidayete erdirmezken, dinden dönenleri (mürtedleri) nasıl hidayete erdirsin? Şüphe yok ki mürtedin günahı, küfür üzere kalmaya devam eden kimsenin günahından daha ağırdır; çünkü mürted hakkı tanımış, sonra inat ve başkaldırı ile yüz çevirmiştir. { أُولئِكَ } kavli, önceki niteliklerle vasıflanan o kavme işarettir; bu mübtedadır, haberi ise kendisinden sonraki cümledir. Lanetin tefsiri daha önce geçmişti. { وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } kavlinin manası ise: Onlar tehir edilmez ve kendilerine mühlet verilmez, demektir. Sonra [Allah] tövbe edenleri istisna ederek şöyle buyurmuştur: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Ancak bundan sonra tövbe edenler müstesnadır” yani: Dinden döndükten sonra tövbe edip, { وَأَصْلَحُوا } İslâm ile dinden dönmek suretiyle ifsat ettikleri dinlerini ıslah edenler müstesnadır. Bunda, dinden dönen kimsenin ihlasla İslâm'a geri dönmesi halinde tövbesinin kabul edileceğine delil vardır; hatırladığım kadarıyla bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Ayetteki: { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Sonra inkârlarını artıranlar” kavline gelince:
قَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَالْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ بِنَعْتِهِ وَصَفَتِهِ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً بِإِقَامَتِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ وَقِيلَ: ازْدَادُوا كُفْرًا بِالذُّنُوبِ الَّتِي اكْتَسَبُوهَا، وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَجَعَلَهَا فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً. وَقَدِ اسْتَشْكَلَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ مع كون التوبة مقبولة فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ غير ذَلِكَ فَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَعَطَاءٌ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: «إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ» وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ يَكْفُرُوا، لِأَنَّ الْكُفْرَ أحبطها، وَقِيلَ: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ إِذَا تَابُوا مِنْ كُفْرِهِمْ إِلَى كُفْرٍ آخَرَ، وَالْأَوْلَى: أَنْ يُحْمَلَ عدم قبول توبتهم فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَنْ مَاتَ كَافِرًا غَيْرَ تَائِبٍ، فَكَأَنَّهُ عَبَّرَ عَنِ الْمَوْتِ عَلَى الْكُفْرِ بِعَدَمِ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَتَكُونُ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فِي حُكْمِ الْبَيَانِ لَهَا. قَوْلُهُ: مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً الْمِلْءُ بِالْكَسْرِ: مِقْدَارُ مَا يَمْلَأُ الشَّيْءَ، وَالْمَلْءُ بِالْفَتْحِ: مَصْدَرُ مَلَأْتُ الشَّيْءَ، وَذَهَبًا: تَمْيِيزٌ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ. وقال الكسائي: نصب
Katâde, Atâ el-Horasânî ve el-Hasan şöyle demişlerdir: [Bu ayet] Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir; onlar, sıfat ve vasıflarına iman ettikten sonra Muhammed ﷺ'i inkâr ettiler. Sonra da küfürleri üzere ısrar etmekle inkârlarını artırdılar. Kazandıkları günahlar sebebiyle küfürlerini artırdıkları da söylenmiştir; İbn Cerîr et-Taberî bu görüşü tercih etmiş ve ayeti özellikle Yahudilere tahsis etmiştir. Müfessirlerden bir topluluk, ilk ayette tövbenin kabul edileceği bildirilmişken ve Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “O, kullarından tövbeyi kabul edendir” kavli ve benzeri deliller varken, Yüce Allah'ın: { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } “Onların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir” kavlini müşkil (anlaşılması zor) görmüşlerdir. Şöyle denilmiştir: Bunun manası, ölüm anındaki tövbelerinin kabul edilmeyeceğidir. en-Nehhâs: «Bu güzel bir görüştür; nitekim Yüce Allah: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “Yoksa kötülükleri yapıp dururken kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin tövbesi [kabul edilecek] değildir” buyurmuştur» demiştir. Hasan, Katâde ve Atâ da bu görüşü benimsemiştir. «إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ» «Şüphesiz Allah, kulun canı boğazına gelmedikçe (can çekişme anına girmedikçe) tövbesini kabul eder» hadisi de bu kabildendir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, inkâr etmeden önce yaptıkları tövbelerinin kabul edilmeyeceğidir; zira küfür o tövbeleri boşa çıkarmıştır. Bir küfürden başka bir küfre tövbe ettiklerinde tövbelerinin kabul edilmeyeceği de söylenmiştir. En uygun olanı ise; bu ayette tövbelerinin kabul edilmeyişini, tövbe etmeksizin kâfir olarak ölen kimseye hamletmektir. Sanki küfür üzere ölmek, tövbenin kabul edilmeyişi şeklinde ifade edilmiştir. Bu ayetten sonra zikredilen { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler” kavli de bu ayeti açıklayıcı hükmündedir. Yüce Allah'ın: { مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } “yeryüzü dolusu altın” kavline gelince: Kesre ile «el-mil'» (المِلْء), bir şeyi dolduran miktar demektir. Fetha ile «el-mel'» (المَلْء) ise bir şeyi doldurdum (ملأت الشيء) ifadesinin masdarıdır. «Zeheben» (ذَهَبًا) kelimesi temyizdir; bunu el-Ferrâ ve başkaları söylemiştir. el-Kisâî ise şöyle demiştir: [Bu kelime]
عَلَى إِضْمَارِ: مِنْ ذَهَبٍ. كَقَوْلِهِ: أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً أَيْ: مِنْ صِيَامٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: ذَهَبٌ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ: مَلْءٍ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوِ افْتَدى بِهِ قِيلَ: هِيَ مُقْحَمَةٌ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى:
«min zehebin» (altından) ifadesinin gizlenmesi (izmarı) sebebiyle mensubdur; nitekim Yüce Allah'ın: { أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً } “veya buna denk oruç” yani «min sıyâmin» (oruçtan) kavlinde olduğu gibidir. el-A'meş, bu kelimeyi { مِلْءٍ } kelimesinden bedel kılarak ref ile: «zehebun» (ذَهَبٌ) şeklinde okumuştur. { وَلَوِ افْتَدى بِهِ } kavlindeki vâv harfinin ise fazladan gelmiş zâid bir harf olduğu söylenmiştir ve anlamı:
لَوِ افْتَدَى بِهِ وَقِيلَ: فِيهِ حَمْلٌ عَلَى الْغَنِيِّ كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ فِدْيَةٌ وَلَوِ افْتَدَى بِمَلْءِ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ أَيْ: لَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مَلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا لَوْ تَصَدَّقَ بِهِ فِي الدُّنْيَا، وَلَوِ افْتَدَى بِهِ مِنَ الْعَذَابِ، أَيْ: بِمِثْلِهِ.
«Fidye olarak verse» demektir. Şöyle de denilmiştir: Burada zengine yönelik bir haml vardır; sanki «Onların hiçbirinden, yeryüzü dolusu altın fidye vermiş olsa bile bir fidye kabul edilmeyecektir» denilmiştir. Takdirî bir ifadeye matuf olduğu da söylenmiştir; yani: Onların hiçbirinden dünyada sadaka olarak verse yeryüzü dolusu altın kabul edilmeyeceği gibi, azaptan kurtulmak için fidye olarak onun bir mislini verse dahi kabul edilmeyecektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ أَسْلَمَ ثُمَّ ارْتَدَّ وَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ نَدِمَ فَأَرْسَلَ إِلَى قَوْمِهِ: أَرْسَلُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَنَزَلَتْ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ:
Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ensâr'dan bir adam müslüman oldu, sonra dinden dönüp müşriklere katıldı. Ardından pişman oldu ve kavmine: «Resûlullah ﷺ'e bir haber gönderin; benim için bir tövbe imkânı var mı?» diye haber saldı. Bunun üzerine: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } ayetinden şu kavline kadar indi:
غَفُورٌ رَحِيمٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ قَوْمُهُ فَأَسْلَمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ، وَقَالَ: هُوَ الْحَارِثُ بْنُ سُوَيْدٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ، عَرَفُوا مُحَمَّدًا، ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ:
{ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavline kadar indi. Bunun üzerine kavmi ona haber gönderdi, o da [gelip yeniden] müslüman oldu. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre o da bunun benzerini nakletmiş ve: «O kişi Hâris b. Süveyd'dir» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in es-Süddî'den rivayet ettiklerine göre o da bunun benzerini aktarmıştır. İbn İshâk ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o da yine bunun benzerini söylemiştir. Bir topluluktan da yine bunun benzeri rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Onlar Ehl-i Kitap'tan Yahudilerdir; Muhammed'i tanıdılar, sonra onu inkâr ettiler.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in el-Hasen'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ عَنِ ابْنِ عباس: أن قوما أَسْلَمُوا، ثُمَّ ارْتَدُّوا، فَأَرْسَلُوا إِلَى قَوْمِهِمْ يَسْأَلُونَ لَهُمْ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً قَالَ السُّيُوطِيُّ: هَذَا خَطَأٌ مِنَ الْبَزَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ كَفَرُوا بِالْإِنْجِيلِ وَعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَالْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِذُنُوبٍ أَذْنَبُوهَا، ثُمَّ ذَهَبُوا يَتُوبُونَ مِنْ تِلْكَ الذُّنُوبِ فِي كُفْرِهِمْ، وَلَوْ كَانُوا عَلَى الْهُدَى قُبِلَتْ تَوْبَتُهُمْ، وَلَكِنَّهُمْ عَلَى الضَّلَالَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً قَالَ: نَمَوْا عَلَى كُفْرِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً قَالَ: مَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ قَالَ: إِذَا تَابَ عِنْدَ مَوْتِهِ لَمْ تُقْبَلْ تَوْبَتُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ قال: تابوا مِنَ الذُّنُوبِ وَلَمْ يَتُوبُوا مِنَ الْأَصْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ قَالَ: هُوَ كُلُّ كَافِرٍ.
«Onlar Ehl-i Kitap'tan Yahudi ve Hristiyanlardır» demiş ve kendisinden daha önce geçen sözlerin benzerini zikretmiştir. Bezzâr'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir topluluk müslüman oldu, sonra dinden döndüler. Ardından kendi adlarına sormaları için kavimlerine haber gönderdiler. Onlar da bunu Resûlullah ﷺ'e anlattılar; bunun üzerine şu ayet indi: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } Suyûtî: «Bu, Bezzâr'ın bir hatasıdır» demiştir. İbn Cerîr'in el-Hasen'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Yahudi ve Hristiyanların ölüm anındaki tövbeleri asla kabul edilmeyecektir» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Onlar Yahudilerdir; İncil'i ve İsa'yı inkâr ettiler, sonra Muhammed ﷺ'i ve Kur'ân'ı da inkâr ederek küfürlerini artırdılar.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet ancak Yahudi ve Hristiyanlar hakkında inmiştir; iman ettikten sonra inkâr ettiler, sonra işledikleri günahlarla küfürlerini artırdılar, sonra da küfürleri içinde o günahlardan tövbe etmeye kalkıştılar. Şayet hidayet üzere olsalardı tövbeleri kabul edilirdi; fakat onlar dalalet üzeredirler.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Küfürleri üzere serpilip geliştiler» demiştir. İbn Cerîr'in es-Süddî'den { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: «Kâfir olarak öldüler», { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } kavli hakkında ise: «Ölümü anında tövbe ettiği zaman tövbesi kabul edilmez» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den { لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Günahlardan tövbe ettiler ama asıl olan [küfürden] tövbe etmediler» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasen'den { وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Bu, her bir kâfirdir» demiştir.
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يُجَاءُ بِالْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُقَالُ لَهُ أَرَأَيْتَ لو كان مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا، أَكُنْتَ مُفْتَدِيًا بِهِ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ، فَيُقَالُ لَهُ: لَقَدْ سُئِلْتَ مَا هُوَ أَيْسَرُ مِنْ ذَلِكَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ الآية.
Buhârî, Müslim ve başkalarının Enes'ten rivayet ettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde kâfir getirilir ve kendisine: 'Ne dersin, şayet yeryüzü dolusu altının olsaydı [kurtulmak için] onu fidye olarak verir miydin?' denilir. O da: 'Evet' der. Bunun üzerine ona: 'Senden bundan çok daha kolayı istenmişti' denilir. İşte bu, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip de kâfir olarak ölenler...” ayetidir.»
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 92]
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)
{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe birre (üstün iyiliğe/cennete) asla erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir. (92)”
هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَقِبَ ذِكْرِ مَا لَا يَنْفَعُ الْكُفَّارَ. قَوْلُهُ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ يُقَالُ:
Bu, kâfirlere fayda vermeyecek şeylerin zikrinin ardından müminlere hitap eden yeni bir kelamdır (isti'nâf). { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } kavline gelince, [Arapçada]:
نَالَنِي مِنْ فُلَانٍ مَعْرُوفٌ يَنَالُنِي، أَيْ: وَصَلَ إِلَيَّ، وَالنَّوَالُ: الْعَطَاءُ، مِنْ قَوْلِكَ: نَوَّلْتُهُ تَنْوِيلًا، أَعْطَيْتُهُ.
«Nâlenî min fülânin ma'rûfun yenâlünî» (Falancadan bana bir iyilik ulaştı) denir; yani bana vardı, demektir. Nevâl (نَوَال) ise bağış ve ihsan demektir; nitekim «Nevveltühû tenvîlen» (Ona ihsanda bulundum), yani verdim denilir.
وَالْبِرُّ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ، وعمر بْنُ مَيْمُونٍ، وَالسُّدِّيُّ:
Birr (الْبِرُّ) salih ameldir. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid, Amr b. Meymûn ve es-Süddî ise:
هُوَ الْجَنَّةُ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: لَنْ تَنَالُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ أَوِ الْجَنَّةَ، أَيْ: تَصِلُوا إِلَى ذَلِكَ، وَتَبْلُغُوا إِلَيْهِ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ، أَيْ: حَتَّى تَكُونَ نَفَقَتُكُمْ مِنْ أموالكم التي تحبونها، ومن تَبْعِيضِيَّةٌ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: حَتَّى تُنْفِقُوا بَعْضَ مَا تُحِبُّونَ وَقِيلَ: بَيَانِيَّةٌ وَمَا مَوْصُولَةٌ، أَوْ مَوْصُوفَةٌ، وَالْمُرَادُ: النَّفَقَةُ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ، مِنْ صَدَقَةٍ، أَوْ غَيْرِهَا مِنَ الطَّاعَاتِ وَقِيلَ الْمُرَادُ: الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ. وَقَوْلُهُ: مِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: مَا تُنْفِقُوا أَيْ: مَا تُنْفِقُوا مِنْ أَيِّ شَيْءٍ سَوَاءً كَانَ طَيِّبًا أَوْ خَبِيثًا فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ وَمَا:
Cennettir, demişlerdir. Ayetin manası şudur: { حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } yani infakınız sevdiğiniz mallarınızdan olmadıkça salih amele yahut cennete nail olamazsınız, yani ona kavuşamaz ve ona ulaşamazsınız. { مِنْ } teb'îziyyedir (parça/bir kısım bildiren). İbn Mes'ûd'un «Hattâ tünfikû ba'da mâ tühibbûn» (Sevdiğiniz şeylerin bir kısmını infak etmedikçe) şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Beyâniyye olduğu da söylenmiştir; { مَا } ise mevsûl veya mevsûfedir. Kastedilen ise; sadaka veya diğer itaatler cinsinden hayır yolunda yapılan infaktır. Kastedilenin farz olan zekât olduğu da söylenmiştir. { مِنْ شَيْءٍ } kavli ise { مَا تُنْفِقُوا } kavlinin beyanıdır; yani iyi olsun kötü olsun herhangi bir şeyden ne infak ederseniz { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir. { مَا } ise:
شَرْطِيَّةٌ جَازِمَةٌ. وَقَوْلُهُ: فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ تَعْلِيلٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ وَاقِعٌ مَوْقِعَهُ.
Cezm eden şart edatıdır. { فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } kavli ise şartın cevabının illetidir ve onun yerine geçmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَيَّ بَيْرَحَاءُ، وَإِنَّهَا صَدَقَةٌ» الْحَدِيثَ. وَقَدْ رُوِيَ بِأَلْفَاظٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَزَّارُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: حَضَرَتْنِي هَذِهِ الْآيَةُ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ فَذَكَرْتُ مَا أَعْطَانِي اللَّهُ، فَلَمْ أَجِدْ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ مَرْجَانَةَ، جَارِيَةٍ لِي رُومِيَّةٍ، فَقُلْتُ: هِيَ حُرَّةٌ لِوَجْهِ اللَّهِ، فَلَوْ أَنِّي أَعُودُ فِي شَيْءٍ جَعَلْتُهُ لِلَّهِ لَنَكَحْتُهَا، فَأَنْكَحْتُهَا نَافِعًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ: أَنْ يَبْتَاعَ لَهُ جَارِيَةً مِنْ سَبْيِ جَلُولَاءَ، فَدَعَا بِهَا عُمَرُ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ فَأَعْتَقَهَا عُمَرُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بن منصور، وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: إِنَّهَا لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ، جَاءَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ بفرس له يقال لها: سُبُلٌ، لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْهَا، فَقَالَ: هِيَ صَدَقَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ قَالَ: الْجَنَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَسْرُوقٍ مثله.
Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiğine göre: «Ebû Talha bu ayet indiğinde Resûlullah ﷺ'e gelerek: ‹Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz en sevdiğim malım Beyruhâ'dır ve o bir sadakadır› dedi...» [hadisin sonuna kadar]. Bu hadis farklı lafızlarla da rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve Bezzâr'ın İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Aklıma bu { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } ayeti geldi; Allah'ın bana verdiklerini düşündüm ve benim için Rum cariye olan Mercâne'den daha sevimli bir şey bulamadım. Ben de: ‹O, Allah rızası için hürdür; şayet Allah için adadığım bir şeye geri dönecek olsaydım onunla evlenirdim› dedim ve onu Nâfi' ile evlendirdim.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye Celûlâ esirlerinden kendisi için bir cariye satın almasını yazdı; Ömer cariyeyi yanına getirtip: «Şüphesiz Allah: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } buyuruyor» dedi ve Ömer onu azat etti. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre: Ayet indiğinde Zeyd b. Hârise, «Sübül» adında ve kendisi için ondan daha sevimli bir malı olmayan bir atını getirdi ve: «O sadakadır» dedi. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan Yüce Allah'ın: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Cennettir» demiştir. İbn Cerîr'in Amr b. Meymûn ve es-Süddî'den rivayet ettiğine göre onlar da bunun benzerini söylemişlerdir. İbnü'l-Münzir'in Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre o da bunun benzerini söylemiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٣ الى ٩٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 93-95]
كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)
{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) } “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldıkları dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!» (93) Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (94) De ki: «Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf (Allah'ı birleyici) olarak İbrahim'in dinine uyun; o hiçbir zaman müşriklerden olmadı.» (95)”
قَوْلُهُ: كُلُّ الطَّعامِ أَيِ: الْمَطْعُومِ، وَالْحِلُّ: مَصْدَرٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَهُوَ الْحَلَالُ، وَإِسْرَائِيلُ: هُوَ يَعْقُوبُ، كَمَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ كُلَّ الْمَطْعُومَاتِ كَانَتْ حَلَالًا لِبَنِي يَعْقُوبَ، لَمْ يُحَرَّمْ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنْهَا إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ مَا هُوَ الَّذِي حَرَّمَهُ عَلَى نَفْسِهِ،
Ayetteki: { كُلُّ الطَّعامِ } kavli; yani yiyeceklerin hepsi, demektir. Hıll (حِلّ) kelimesi tekili, çoğulu, müzekkeri ve müennesi eşit olan bir masdardır ve helal manasındadır. İsrail ise daha önce tahkik edildiği üzere Yakub'dur. Ayetin manası şudur: Bütün yiyecekler Yakuboğullarına helal idi; İsrail'in kendi nefsine haram kıldıkları müstesna, onlardan hiçbir şey kendilerine haram kılınmamıştı. Nefsine haram kıldığı şeyin ne olduğu açıklaması ise ileride gelecektir.
وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ مِنِ اسْمِ كَانَ. وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: كانَ حِلًّا أَيْ: أَنَّ كُلَّ الْمَطْعُومَاتِ كَانَتْ حَلَالًا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ أَيْ: كَانَ مَا عَدَا الْمُسْتَثْنَى حَلَالًا لَهُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَحْرِيمِ مَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ لِظُلْمِهِمْ، وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الْيَهُودِ لَمَّا أَنْكَرُوا مَا قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ على رسوله ﷺ، مِنْ أَنَّ سَبَبَ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُوَ ظُلْمُهُمْ وَبَغْيُهُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Bu istisna kâne'nin isminden yapılan bir istisnâ-i muttasıldır. { مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ } kavli ise { كانَ حِلًّا } kavline müteallıktır; yani Tevrat indirilmeden önce bütün yiyecekler helal idi; yani Tevrat zulümleri sebebiyle kendilerine haram kılınan şeylerin tahrimini içerecek şekilde indirilmeden önce, istisna edilen şey dışındakiler kendilerine helal idi. Bunda; Allah'ın kendilerine bir şeyleri haram kılmasının sebebinin kendi zulüm ve azgınlıkları olduğu hususunda Allah Sübhânehu'nun Resûlü ﷺ'e anlattığı şeyleri inkâr ettikleri zaman Yahudilere bir reddiye vardır; nitekim şu kavilde olduğu gibi: