فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ . الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إلى قوله: ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وقالوا:
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle, kendilerine [daha önce] helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık...” ayeti ve O'nun şu buyruğu: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun da yağlarını onlara haram kıldık...” kavlinden { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ } “İşte böylece azgınlıkları sebebiyle onları cezalandırdık” kavline kadar. [Buna karşılık Yahudiler] şöyle dediler:
إنها محرّمة عَلَى مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، يُرِيدُونَ بِذَلِكَ تَكْذِيبَ مَا قَصَّهُ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا ﷺ في كتابه العزيز، ثم أمره سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُحَاجَّهُمْ بِكِتَابِهِمْ، وَيَجْعَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ حكما ما أنزله عليهم، لا ما أنزل عَلَيْهِ فَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ حَتَّى تَعْلَمُوا صِدْقَ مَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ، مِنْ أَنَّهُ لَمْ يُحَرَّمْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ شَيْءٌ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ التَّوْرَاةِ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ يَعْقُوبُ عَلَى نَفْسِهِ. وَفِي هَذَا مِنَ الْإِنْصَافِ لِلْخُصُومِ مَا لَا يُقَادِرُ قَدْرَهُ، وَلَا يَبْلُغُ مَدَاهُ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
«Bunlar onlardan önceki peygamberlere de haramdı» dediler; bununla Allah'ın Aziz Kitabı'nda Peygamberimiz ﷺ'e anlattığı şeyleri yalanlamayı kastettiler. Bunun üzerine Allah Sübhânehu, [Peygamberine] kendi kitaplarıyla onlara karşı delil getirmesini ve aralarındaki hakemi, kendisine indirilen [Kur'an] değil, onlara indirilen [Tevrat] kılmasını emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: «Eğer doğru sözlüler iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!»” Ta ki Allah'ın Kur'an'da anlattığı; Tevrat inmeden önce Yakub'un kendi nefsine haram kıldığı şey dışında İsrailoğullarına hiçbir şeyin haram kılınmadığı gerçeğinin doğruluğunu bilesiniz. Bunda, hasımlara karşı hiçbir ölçüyle kıyaslanamayacak ve sınırına ulaşılamayacak derecede bir insaf vardır. Sonra şöyle buyurdu: { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ }
أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِحْضَارِ التَّوْرَاةِ وَتِلَاوَتِهَا فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
Yani: Tevrat'ın getirilmesinden ve okunmasından sonra; { فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İşte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
أَيْ: الْمُفَرِّطُونَ فِي الظُّلْمِ الْمُتَبَالِغُونَ فِيهِ، فَإِنَّهُ لَا أَظْلَمَ مِمَّنْ حُوكِمَ إِلَى كِتَابِهِ وَمَا يَعْتَقِدُهُ شَرْعًا صَحِيحًا، ثُمَّ جَادَلَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ مُفْتَرِيًا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ ثُمَّ لَمَّا كَانَ مَا يَفْتَرُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ بَعْدَ قِيَامِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ بِكِتَابِهِمْ بَاطِلًا مَدْفُوعًا، وَكَانَ مَا قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْقُرْآنِ وَصَدَّقَتْهُ التَّوْرَاةُ صَحِيحًا صَادِقًا، وَكَانَ ثُبُوتُ هَذَا الصِّدْقِ بِالْبُرْهَانِ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ الْخَصْمُ دَفْعَهُ، أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنْ يُنَادِيَ بِصِدْقِ اللَّهِ بَعْدَ أَنْ سَجَّلَ عَلَيْهِمُ الْكَذِبَ، فَقَالَ: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أَيْ: مِلَّةَ الْإِسْلَامِ الَّتِي أَنَا عَلَيْهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْحَنِيفِ، وَكَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: إِذَا تَبَيَّنَ لَكُمْ صِدْقِي، وَصِدْقُ مَا جِئْتُ بِهِ، فَادْخُلُوا فِي دِينِي، فإن من جملة ما أنزله اللَّهُ عَلَيَّ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ .
Yani: Zulümde haddi aşanlar ve onda aşırı gidenlerdir. Zira kendi kitabına ve sahih şeriat olduğuna inandığı şeye muhakeme edilmeye çağrılıp da, bundan sonra Allah'a yalan uydurarak tartışmaya devam eden kimseden daha zalim kimse yoktur. Kendi kitaplarıyla aleyhlerine kesin delil ortaya konduktan sonra uydurdukları yalan batıl ve geçersiz olunca, Allah Sübhânehu'nun Kur'an'da anlattığı ve Tevrat'ın da doğruladığı şey hak ve doğru olunca ve bu doğruluğun sübutu hasmın bertaraf edemeyeceği kesin bir delille gerçekleşince, Allah Sübhânehu aleyhlerine yalanı tescil ettikten sonra Peygamberi ﷺ'e Allah'ın doğruluğunu ilan etmesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “De ki: «Allah doğru söylemiştir. Öyleyse İbrahim'in dinine uyun...»” Yani: Benim üzerinde bulunduğum İslam dinine [uyun]. Hanîf kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. Sanki onlara şöyle demiştir: «Benim doğruluğum ve getirdiğim şeyin hak olduğu size açıkça belli olduğuna göre, benim dinime girin; zira Allah'ın bana indirdikleri arasında şu da vardır: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa, ondan asla kabul olunmaz.”»
وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: فَأَخْبِرْنَا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ؟ قال: كان يسكن البدو، فاشتكى عرق النّسا، فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلَائِمُهُ إِلَّا تَحْرِيمَ الْإِبِلِ وَأَلْبَانِهَا، فَلِذَلِكَ حَرَمَّهَا، قَالُوا: صَدَقْتَ» وَذَكَرَ الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْعِرْقُ أَجِدُهُ عِرْقَ النَّسَاءِ، فَكَانَ يَبِيتُ لَهُ زِقٌّ، يَعْنِي: صِيَاحٌ، فَجَعَلَ لِلَّهِ عَلَيْهِ إِنْ شَفَاهُ أَنْ لَا يَأْكُلَ لَحْمًا فِيهِ عِرْقٌ، فَحَرَّمَتْهُ الْيَهُودُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ: مَا أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ سَابِقًا عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: الَّذِي حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ زَائِدَتَا الْكَبِدِ، وَالْكُلْيَتَانِ، وَالشَّحْمَ، إِلَّا مَا كَانَ عَلَى الظَّهْرِ.
Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiğine göre İbn Abbas şöyle demiştir: «Yahudiler Peygamber ﷺ'e: “İsrail'in kendi nefsine neyi haram kıldığını bize haber ver?” dediler. O da şöyle buyurdu: “O, çölde yaşıyordu ve siyatik ağrısına (ırku'n-nesâ) yakalandı. Kendisine deve etini ve sütünü [yiyip içmeyi] haram kılmaktan başka uygun bir şey bulamadı; bu sebeple onları [kendisine] haram kıldı.” Onlar: “Doğru söyledin” dediler.» Ve hadisi zikretti. Bunu ayrıca Ahmed ve Nesâî de rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim rivayet etmiş olup Hâkim bu ayet hakkında İbn Abbas'tan sahih olduğunu belirterek şöyle dediğini nakletmiştir: «Damarı siyatik ağrısı olarak buluyorum. Geceleyin feryat edip bağırırdı. Eğer Allah kendisine şifa verirse içinde damar bulunan hiçbir eti yemeyeceğine dair Allah'a adakta bulundu. Yahudiler de bunu haram kıldılar.» Buhârî Târih'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'ın kendi sözü olarak, daha önce Tirmizî'nin merfû olarak rivayet ettiğinin benzerini rivayet etmişlerdir. İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime tarikiyle İbn Abbas'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle derdi: «İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şey; karaciğerin iki uzantısı, iki böbrek ve sırtın üzerindeki hariç iç yağı idi.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: قَالَتِ الْيَهُودُ لِلنَّبِيِّ ﷺ نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ بِتَحْرِيمِ الَّذِي حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ، فقال الله لمحمد ﷺ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وكذبوا ليس في التوراة.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Tevrat, İsrail'in [kendisine] haram kıldığı şeyin haram kılınması hükmüyle indirildi” dediler. Bunun üzerine Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!” Onlar yalan söylediler; [çünkü bu] Tevrat'ta yoktur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٦ الى ٩٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 96-97]
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk mabet, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan evdir. (96) Orada apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim inkâr ederse şüphesiz Allah, âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). (97)”
هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ شَيْءٍ آخَرَ مِمَّا جَادَلَتْ فِيهِ الْيَهُودُ بِالْبَاطِلِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ بَيْتَ الْمَقْدِسِ أَفْضَلُ وَأَعْظَمُ مِنَ الْكَعْبَةِ، لِكَوْنِهِ: مُهَاجَرَ الْأَنْبِيَاءِ، وَفِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ. فَرَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ الْآيَةَ، فَقَوْلُهُ: وُضِعَ صِفَةٌ لِبَيْتٍ، وَخَبَرُ إِنَّ: قَوْلُهُ: لَلَّذِي بِبَكَّةَ فَنَبَّهَ تَعَالَى بِكَوْنِهِ: أَوَّلَ مُتَعَبِّدٍ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ غيره، وقد اختلف في الباني فِي الِابْتِدَاءِ: فَقِيلَ: الْمَلَائِكَةُ، وَقِيلَ: آدَمُ، وَقِيلَ: إِبْرَاهِيمُ، وَيُجْمَعُ بَيْنَ ذَلِكَ: بِأَوَّلِ مَنْ بَنَاهُ الملائكة، جَدَّدَهُ آدَمُ، ثُمَّ إِبْرَاهِيمُ. وَبَكَّةُ: عَلَمٌ لِلْبَلَدِ الْحَرَامِ، وَكَذَا مَكَّةُ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقِيلَ: إِنَّ بَكَّةَ: اسْمٌ لِمَوْضِعِ الْبَيْتِ، وَمَكَّةُ: اسْمٌ لِلْبَلَدِ الْحَرَامِ وَقِيلَ: بَكَّةُ:
Bu, Yahudilerin batıl yollarla tartıştıkları bir başka hususun beyanına giriştir. Şöyle ki onlar: «Beytülmakdis, peygamberlerin hicret yurdu olması ve mukaddes toprakta bulunması sebebiyle Kâbe'den daha faziletli ve daha büyüktür» demişlerdi. Allah da onlara: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } ayetiyle cevap vermiştir. { وُضِعَ } kavli, { بَيْتٍ } kelimesinin sıfatıdır; inne'nin haberi ise { لَلَّذِي بِبَكَّةَ } kavlidir. Yüce Allah onun ilk ibadethane oluşuna dikkat çekerek diğerlerinden daha faziletli olduğunu bildirmiştir. Başlangıçta onu kimin inşa ettiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Melekler olduğu söylenmiştir; Âdem olduğu söylenmiştir; İbrahim olduğu söylenmiştir. Bunların arası şöyle cem edilir: Onu ilk inşa eden meleklerdir, Âdem onu yenilemiştir, sonra da İbrahim [inşa etmiştir]. Bekke (بَكَّة), Belde-i Haram'ın (Mekke'nin) özel ismidir; Mekke (مَكَّة) de öyledir; bunlar iki ayrı lügattir. Bekke'nin Kâbe'nin bulunduğu yerin ismi, Mekke'nin ise Belde-i Haram'ın ismi olduğu da söylenmiştir. Bekke'nin:
لِلْمَسْجِدِ، وَمَكَّةُ: لِلْحَرَمِ كُلِّهِ قِيلَ: سُمِّيَتْ بَكَّةُ لِازْدِحَامِ النَّاسِ فِي الطَّوَافِ، يُقَالُ: بَكَّ الْقَوْمُ: ازْدَحَمُوا وَقِيلَ: الْبَكُّ: دَقُّ الْعُنُقِ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ تَدُقُّ أَعْنَاقَ الْجَبَابِرَةِ. وَأَمَّا تَسْمِيَتُهَا: بِمَكَّةَ، فَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ: لقلة ما بها وَقِيلَ: لِأَنَّهَا تَمُكُّ الْمُخَّ مِنَ الْعَظْمِ، بِمَا يَنَالُ سَاكِنَهَا مِنَ الْمَشَقَّةِ، وَمِنْهُ مَكَكْتُ الْعَظْمَ:
Mescid için, Mekke'nin ise Harem'in tamamı için olduğu da söylenmiştir. Tavaf esnasında insanların izdiham oluşturmasından dolayı Bekke diye isimlendirildiği söylenmiştir; Araplar «Kavim izdiham yaptı» anlamında بَكَّ الْقَوْمُ derler. Bakk (بَكّ) kelimesinin «boyun kırmak» anlamına geldiği, zorbaların boynunu kırdığı (onları helak ettiği) için bu ismi aldığı da söylenmiştir. Mekke diye isimlendirilmesine gelince; suyunun azlığından dolayı bu ismin verildiği söylenmiştir. Orada ikamet edenin maruz kaldığı meşakkat sebebiyle «kemiğin iliğini çekip çıkarması»ndan dolayı bu ismin verildiği de söylenmiştir; nitekim «Kemikte olanı çekip çıkardım» anlamında مَكَكْتُ الْعَظْمَ denir;
إذا أخرجت ما فيه، وأمكته: إِذَا امْتَصَّهُ، وَقِيلَ: سُمِّيَتْ بِذَلِكَ: لِأَنَّهَا تَمُكُّ مِنْ ظَلَمَ فِيهَا، أَيْ: تُهْلِكُهُ. قَوْلُهُ:
İçindekini çıkardığın zaman böyle denir; onu emdiğin zaman da أَمَكَّتُهُ denir. Orada zulmedeni helak ettiği (çekip kuruttuğu) için bu ismin verildiği de söylenmiştir. Ayetteki:
مُبارَكاً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي وُضِعَ، أَوْ مِنْ مُتَعَلِّقِ الظَّرْفِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: لَلَّذِي اسْتَقَرَّ بِبَكَّةَ مُبَارَكًا، وَالْبَرَكَةُ: كَثْرَةُ الْخَيْرِ الْحَاصِلِ لِمَنْ يَسْتَقِرُّ فِيهِ أَوْ يَقْصِدُهُ، أَيِ: الثَّوَابُ الْمُتَضَاعِفُ. وَالْآيَاتُ البينات:
{ مُبارَكاً } kavli, { وُضِعَ } fiilindeki zamirden veya zarfın müteallakından hâldir; çünkü takdiri: «Bekke'de mübarek olarak yerleşen o evdir» şeklindedir. Bereket (الْبَرَكَةُ): Orada yerleşen veya orayı kasteden kimseye hasıl olan hayrın çokluğudur, yani kat kat sevaptır. { وَالْآيَاتُ البينات } Apaçık ayetler/deliller ise:
الواضحات، مِنْهَا: الصَّفَا وَالْمَرْوَةُ، وَمِنْهَا: أَثَرُ الْقَدَمِ فِي الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ، وَمِنْهَا: أَنَّ الْغَيْثَ إِذَا كَانَ بِنَاحِيَةِ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ كَانَ الْخِصْبُ فِي الْيَمَنِ، وَإِنْ كَانَ بِنَاحِيَةِ الشَّامِيِّ كَانَ الْخِصْبُ بِالشَّامِ، وَإِذَا عَمَّ الْبَيْتَ كَانَ الْخِصْبُ فِي جَمِيعِ الْبُلْدَانِ، وَمِنْهَا: انْحِرَافُ الطُّيُورِ عَنْ أَنْ تَمُرَّ عَلَى هَوَائِهِ فِي جَمِيعِ الْأَزْمَانِ، وَمِنْهَا: هَلَاكُ مَنْ يَقْصِدُهُ مِنَ الْجَبَابِرَةِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: مَقامُ إِبْراهِيمَ بَدَلٌ مِنْ آيَاتٌ، قَالَهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ عَطْفُ بَيَانٍ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنْهَا مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَقِيلَ: هُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هِيَ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَقَدِ اسْتَشْكَلَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ بَيَانَ الْآيَاتِ- وَهِيَ جَمْعٌ-: بِالْمَقَامِ- وَهُوَ فَرْدٌ- وَأَجَابَ: بِأَنَّ الْمَقَامَ جُعِلَ وَحْدَهُ بِمَنْزِلَةِ آيَاتٍ، لِقُوَّةِ شَأْنِهِ، أَوْ: بِأَنَّهُ مُشْتَمِلٌ عَلَى آيَاتٍ. قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَمْنُ مَنْ دَخْلَهُ، لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ نَوْعٌ مِنَ الْجَمْعِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، لِبَيَانِ حُكْمٍ مِنْ أَحْكَامِ الْحَرَمِ، وَهُوَ: أَنَّ مَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا. وَبِهِ اسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَنْ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ وَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ حَدٌّ مِنَ الْحُدُودِ فَإِنَّهُ لَا يُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ تَابَعَهُ، وَخَالَفَهُ الْجُمْهُورُ، فَقَالُوا: تُقَامُ عَلَيْهِ الْحُدُودُ فِي الْحَرَمِ. وَقَدْ قَالَ جَمَاعَةٌ: إِنَّ الْآيَةَ خَبَرٌ فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، أَيْ: وَمَنْ دَخَلَهُ فَأَمِّنُوهُ كَقَوْلِهِ: فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ أَيْ: لَا تَرْفُثُوا، وَلَا تَفْسُقُوا، وَلَا تُجَادِلُوا. قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ هِيَ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: لَامُ الْإِيجَابِ وَالْإِلْزَامِ، ثُمَّ زَادَ هَذَا الْمَعْنَى تَأْكِيدًا حَرْفُ عَلَى، فَإِنَّهُ مِنْ أَوْضَحِ الدَّلَالَاتِ على الوجوب
Açık ve zahir olanlardır. Bunlardan bazıları: Safa ve Merve'dir; bazıları: sert kaya parçasındaki ayak izidir; bazıları: yağmur Rükn-i Yemânî tarafına yağdığında Yemen'de bolluk ve bereket olması, Şam tarafına yağdığında Şam'da bolluk ve bereket olması, Kâbe'nin her tarafını kapladığında ise bütün beldelerde bolluk ve bereket olmasıdır; bazıları: her devirde kuşların onun hava sahasından geçmeyip yön değiştirmesidir; bazıları da: orayı hedef alan zorbaların helak olması ve benzeri durumlardır. { مَقامُ إِبْراهِيمَ } kavli, { آيَاتٌ } kelimesinden bedeldir; bunu Muhammed b. Yezîd el-Müberred söylemiştir. el-Keşşâf'ta ise bunun atf-ı beyân olduğu belirtilmiştir. el-Ahfeş onun mübteda, haberinin ise mahzuf olduğunu söylemiştir; takdiri: «Onlardan biri İbrahim'in makamıdır» şeklindedir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani takdiri: «O [deliller], İbrahim'in makamıdır» demektir. Keşşâf sahibi, çoğul olan “âyât” kelimesinin tekil olan “makam” ile beyan edilmesini müşkül görmüş ve şöyle cevap vermiştir: Makam, şanının yüceliğinden ötürü tek başına birçok ayet / delil mesabesinde kılınmıştır yahut o, bizzat birçok ayeti / delili kendisinde barındırmaktadır. Zemahşerî şöyle devam etmiştir: { فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ } ifadesinden maksadın “İbrahim'in makamı” ile “oraya girenin güvende olması” olması da caizdir; zira ikil de bir nevi çoğuldur. { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” kavli, Harem'in hükümlerinden bir hükmü beyan etmek üzere müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir; o da oraya girenin emniyette olmasıdır. Kendisine had cezalarından biri vacip olup da Harem'e sığınan kimseye, oradan çıkıncaya kadar had cezasının tatbik edilmeyeceğini savunanlar bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu, Ebû Hanîfe ve ona tabi olanların görüşüdür. Cumhur ise buna muhalefet ederek: «Ona had cezaları Harem'de de tatbik edilir» demişlerdir. Bir grup âlim de bu ayetin emir anlamında bir haber olduğunu söylemiştir; yani: «Oraya kim girerse onu güvende kılın» demektir. Nitekim { فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ } “[Hacda] kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur” ayetinde olduğu gibi; yani: «Kadına yaklaşmayın, günah işlemeyin ve kavga etmeyin» demektir. { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” kavlindeki { لِلَّهِ } lafzında yer alan lâm harfi, kendisine vücup ve ilzam lâmı (gereklilik ve yükümlülük bildiren lâm) denilen harftir. Ardından gelen { عَلَى } harfi de bu manayı daha da pekiştirmiştir; zira o, vücubiyete delalet eden en açık ifadelerdendir.
عِنْدَ الْعَرَبِ، كَمَا إِذَا قَالَ الْقَائِلُ: لِفُلَانٍ عَلَيَّ كَذَا، فَذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْحَجَّ بِأَبْلَغِ مَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ، تَأْكِيدًا لِحَقِّهِ وَتَعْظِيمًا لِحُرْمَتِهِ، وَهَذَا الْخِطَابُ شَامِلٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ لَا يَخْرُجُ عَنْهُ إِلَّا مَنْ خَصَّصَهُ الدَّلِيلُ، كَالصَّبِيِّ وَالْعَبْدِ.
Nitekim bir kimsenin: «Filancanın benim üzerimde şu kadar hakkı vardır» demesi gibidir. Böylece Allah Sübhânehu, O'nun hakkını teyit etmek ve hürmetini yüceltmek maksadıyla hac ibadetini vücuba delalet eden en beliğ lafızla zikretmiştir. Bu hitap, çocuk ve köle gibi delille tahsis edilenler müstesna, hiçbir kimseyi dışarıda bırakmaksızın bütün insanları kapsamaktadır.
وَقَوْلُهُ: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَلَى أَنَّهُ بَدَلُ بَعْضٍ مِنَ النَّاسِ. وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ.
{ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } kavli, { النَّاسِ } kelimesinden bedel-i ba'z olarak cer mahallindedir. Nahivcilerin çoğu bu görüştedir.
وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ: أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِحِجٍّ. وَالتَّقْدِيرُ: أَنْ يَحُجَّ الْبَيْتَ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَقِيلَ:
Kisâî, { حِجُّ } masdarının faili olarak ref konumunda olmasını da caiz görmüştür; takdiri: «Ona yol bulabilen kimsenin o evi haccetmesi» şeklindedir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّ: مَنْ، حَرْفُ شَرْطٍ، وَالْجَزَاءُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فَعَلَيْهِ الْحَجُّ، وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الِاسْتِطَاعَةِ مَاذَا هِيَ؟ فَقِيلَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَحَكَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الْحَقُّ. قَالَ مَالِكٌ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا وَثِقَ بِقُوَّتِهِ لَزِمَهُ الْحَجُّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ زَادٌ وَرَاحِلَةٌ، إِذَا كَانَ يَقْدِرُ عَلَى التَّكَسُّبِ، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعِكْرِمَةُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنْ كَانَ شَابًّا قَوِيًّا صَحِيحًا وَلَيْسَ لَهُ مَالٌ فَعَلَيْهِ أَنْ يُؤَاجِرَ نَفْسَهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَدْخُلُ فِي الِاسْتِطَاعَةِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا: أَنْ تَكُونَ الطَّرِيقُ إِلَى الْحَجِّ آمِنَةً، بِحَيْثُ يَأْمَنُ الْحَاجُّ عَلَى نَفْسِهِ وَمَالِهِ الَّذِي لَا يَجِدُ زَادًا غَيْرَهُ، أَمَّا لَوْ كَانَتْ غَيْرَ آمِنَةٍ فَلَا اسْتِطَاعَةَ، لَأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَهَذَا الْخَائِفُ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ مَالِهِ لَمْ يَسْتَطِعْ إِلَيْهِ سَبِيلًا بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ فِي الطَّرِيقِ مِنَ الظَّلَمَةِ من يأخذ بعض الأموال على وجه لا يجحف بزاد الحاج فَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُعْطِي حَبَّةً، وَيَسْقُطُ عَنْهُ فَرْضُ الْحَجِّ، وَوَافَقَهُ جَمَاعَةٌ، وَخَالَفَهُ آخَرُونَ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّ مَنْ تَمَكَّنَ مِنَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَكَانَتِ الطَّرِيقُ آمِنَةً، بِحَيْثُ يَتَمَكَّنُ مِنْ مُرُورِهَا، وَلَوْ بِمُصَانَعَةِ بَعْضِ الظَّلَمَةِ لِدَفْعِ شَيْءٍ مِنَ الْمَالِ، يتمكن منه الْحَاجُّ، وَلَا يَنْقُصُ مِنْ زَادِهِ وَلَا يُجْحِفُ بِهِ، فَالْحَجُّ غَيْرُ سَاقِطٍ عَنْهُ، بَلْ وَاجِبٌ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ قَدِ اسْتَطَاعَ السَّبِيلَ بِدَفْعِ شَيْءٍ مِنَ الْمَالِ، وَلَكِنَّهُ يَكُونُ هَذَا الْمَالُ الْمَدْفُوعُ فِي الطَّرِيقِ مِنْ جُمْلَةِ مَا تَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ الِاسْتِطَاعَةُ، فَلَوْ وَجَدَ الرَّجُلُ زَادًا وَرَاحِلَةً وَلَمْ يَجِدْ مَا يَدْفَعُهُ لِمَنْ يَأْخُذُ الْمَكْسَ فِي الطَّرِيقِ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْحَجُّ لِأَنَّهُ لَمْ يَسْتَطِعْ إِلَيْهِ سَبِيلًا، وَهَذَا لَا بُدَّ مِنْهُ، وَلَا يُنَافِي تَفْسِيرَ الِاسْتِطَاعَةِ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ فَإِنَّهُ قَدْ تَعَذَّرَ الْمُرُورُ فِي طَرِيقِ الْحَجِّ لِمَنْ وَجَدَ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ إِلَّا بِذَلِكَ الْقَدْرِ الَّذِي يَأْخُذُهُ الْمَكَّاسُونَ، وَلَعَلَّ وَجْهَ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ إِنَّهُ سَقَطَ الْحَجُّ: أَنَّ أَخْذَ هَذَا الْمَكْسِ مُنْكَرٌ، فَلَا يَجِبُ عَلَى الْحَاجِّ أَنْ يَدْخُلَ فِي مُنْكَرٍ، وَأَنَّهُ بِذَلِكَ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ. وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَدْخُلُ فِي الِاسْتِطَاعَةِ: أَنْ يَكُونَ الْحَاجُّ صَحِيحَ الْبَدَنِ عَلَى وَجْهٍ يُمْكِنُهُ الرُّكُوبُ، فَلَوْ كَانَ زَمِنًا بِحَيْثُ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَشْيِ، وَلَا عَلَى الرُّكُوبِ، فَهَذَا وَإِنْ وَجَدَ الزَّادَ والراحلة فهو لم يستطيع السَّبِيلَ. قَوْلُهُ: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ قِيلَ: إِنَّهُ عَبَّرَ بِلَفْظِ الْكُفْرِ عَنْ تَرْكِ الْحَجِّ، تَأْكِيدًا لِوُجُوبِهِ، وَتَشْدِيدًا عَلَى تَارِكِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمَنْ كَفَرَ بِفَرْضِ الْحَجِّ وَلَمْ يَرَهُ وَاجِبًا، وَقِيلَ: إِنَّ مَنْ تَرَكَ الْحَجَّ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَفِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى مَقْتِ تَارِكِ الْحَجِّ مَعَ الِاسْتِطَاعَةِ، وَخِذْلَانِهِ، وَبُعْدِهِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، مَا يَتَعَاظَمُهُ سَامِعُهُ، وَيَرْجُفُ لَهُ قَلْبُهُ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا شَرَعَ لِعِبَادِهِ هَذِهِ الشَّرَائِعَ لِنَفْعِهِمْ وَمَصْلَحَتِهِمْ، وَهُوَ تَعَالَى شَأْنُهُ، وَتَقَدَّسَ سُلْطَانُهُ، غَنِيٌّ لَا تَعُودُ إِلَيْهِ طَاعَاتُ عِبَادِهِ بِأَسْرِهَا بِنَفْعٍ.
{ مَنْ } şart edatıdır, cevabı mahzuftur; yani: «Kim ona bir yol bulabilirse hac onun üzerine farzdır.» İlim ehli istitaatın (güç yetirmenin) ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Azık ve binek olduğu söylenmiştir; sahâbeden bir topluluk bu görüşe gitmiştir, Tirmizî de bunu ilim ehlinin çoğundan nakletmiştir ve hak olan da budur. Mâlik şöyle demiştir: «Kişi gücüne güvenirse, azığı ve bineği olmasa bile, eğer kazanmaya güç yetirebiliyorsa hac ona lazım gelir.» Abdullah b. ez-Zübeyr, Şa'bî ve İkrime de bu görüşü benimsemişlerdir. Dahhâk ise: «Eğer genç, güçlü ve sağlıklı ise ve malı yoksa, haccını eda edinceye kadar kendisini ücretle kiralamalıdır» demiştir. İstitaat kavramına öncelikle dahil olan hususlardan biri de; hac yolunun, hacının kendisine ve ondan başka azık bulamayacağı malına güven duyacağı şekilde emniyetli olmasıdır. Şayet yol güvenli değilse istitaat yoktur; zira Allah Sübhânehu: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } buyurmaktadır. Canından veya malından korkan bu kimse ise şüphe ve tereddüt olmaksızın ona bir yol bulabilmiş (güç yetirmiş) değildir. İlim ehli, yolda hacının azığına zarar vermeyecek şekilde birtakım mallar alan zalimler/vergi toplayıcılar bulunması durumunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî: «Bir habbe bile vermez ve üzerinden hac farziyeti düşer» demiştir; bir topluluk ona muvafakat etmiş, diğerleri ise muhalefet etmiştir. Zahir olan şudur: Azık ve bineğe mâlik olan, yolu da -hacının güç yetirebileceği, azığını eksiltmeyecek ve ona zarar vermeyecek miktarda bir mal vermek suretiyle bazı zalimleri idare ederek bile olsa- geçebileceği şekilde güvenli olan kimsenin üzerinden hac farziyeti düşmez, bilakis ona vaciptir; çünkü o, bir miktar mal vermek suretiyle yola güç yetirmiştir. Fakat yolda ödenen bu mal, istitaatın kendisine bağlı olduğu hususlardan sayılır; dolayısıyla kişi azık ve binek bulsa fakat yolda haraç/haraç benzeri vergi alanlara verecek bir şey bulamazsa, ona yol bulamadığı için hac kendisine vacip olmaz. Bu kaçınılmazdır ve istitaatın azık ve binek ile tefsir edilmesine de aykırı değildir; zira azık ve binek bulan kimse için hac yolundan geçmek ancak haraççının aldığı o miktar ile mümkün olabilmektedir. Şâfiî'nin haccın düşeceği yönündeki sözünün gerekçesi muhtemelen şudur: Bu haksız vergiyi almak bir münkerdir; hacının bir münkere bulaşması vacip değildir ve bu sebeple o güç yetiren biri sayılmaz. İstitaata dahil olan hususlardan biri de; hacının bineğe binebilecek derecede beden sağlığına sahip olmasıdır; şayet yürümeye ve binmeye güç yetiremeyecek derecede kötürüm ise, azık ve binek bulsa bile o kimse yola güç yetirmiş sayılmaz. { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } kavline gelince; farziyetini tekit etmek ve terk edene ağır bir uyarıda bulunmak maksadıyla haccı terk etmekten «küfür» lafzıyla söz edildiği söylenmiştir. Mananın: «Kim haccın farziyetini inkâr eder ve onu vacip görmezse» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Gücü yettiği halde haccı terk eden kimsenin kâfir olduğu da söylenmiştir. { فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } kavlinde, gücü yettiği halde haccı terk eden kimseye karşı duyulan gazaba, onun yardımsız bırakılmasına ve Allah Sübhânehu'dan uzaklığına dair, işitenin gözünde büyüyen ve kalbini titreten delaletler vardır. Zira Allah Sübhânehu bu hükümleri kullarına ancak onların menfaati ve maslahatı için meşru kılmıştır; şânı yüce ve saltanatı mukaddes olan O, kullarının itaatlerinin tamamından kendisine hiçbir fayda dönmeyecek derecede müstağnidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ الْآيَةَ، قَالَ:
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Tâlib'den { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ } ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
كَانَتِ الْبُيُوتُ قَبْلَهُ، وَلَكِنَّهُ كَانَ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِعِبَادَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: «قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَيُّ مَسْجِدٍ وُضِعَ أَوَّلُ؟ قَالَ: الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، قُلْتُ: ثُمَّ أَيُّ؟ قَالَ:
«Ondan önce de evler vardı; fakat o, Allah'a ibadet için kurulan ilk ev idi.» Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Zer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! İlk kurulan mescid hangisidir? dedim. “Mescid-i Haram” buyurdu. “Sonra hangisi?” dedim. Şöyle buyurdu:
الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى، قُلْتُ: كَمْ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: أَرْبَعُونَ سَنَةً» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ: «خَلَقَ اللَّهُ الْبَيْتَ قَبْلَ الْأَرْضِ بِأَلْفَيْ سَنَةٍ، وَكَانَ إِذْ كَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ زُبْدَةً بَيْضَاءَ، وَكَانَتِ الأرض تحته كأنّها حشفة دحيت الْأَرْضُ مِنْ تَحْتِهِ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْأَزْرَقِيُّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: بَلَغْنَا أَنَّ الْيَهُودَ قَالَتْ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ أَعْظَمُ مِنَ الْكَعْبَةِ لِأَنَّهُ مُهَاجَرُ الْأَنْبِيَاءِ، وَلِأَنَّهُ فِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: بَلِ الْكَعْبَةُ أَعْظَمُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَنَزَلَتْ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ:
“Mescid-i Aksâ” buyurdu. “İkisi arasında ne kadar [zaman] vardır?” dedim. “Kırk yıl” buyurdu.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Şuab'da Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Allah Beyt'i yeryüzünden iki bin yıl önce yarattı. Arşı su üzerindeyken o beyaz bir köpük idi. Yeryüzü onun altından döşenip yayıldı.» İbnü'l-Münzir, Ebû Hureyre'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve Ezrakî'nin İbn Cüreyc'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Yahudiler: «Beytülmakdis Kâbe'den daha büyüktür; çünkü o peygamberlerin hicret yurdudur ve mukaddes topraktadır» dediler. Müslümanlar ise: «Aksine Kâbe daha büyüktür» dediler. Bu durum Peygamber ﷺ'e ulaşınca: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ } ayetinden { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ } kavline kadar nazil oldu; bu ise Beytülmakdis'te yoktur. { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } buyuruldu; bu da Beytülmakdis'te yoktur. { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } buyuruldu; bu da Beytülmakdis'te yoktur. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
إِنَّمَا سُمِّيَتْ: بَكَّةُ، لِأَنَّ النَّاسَ يَجِيئُونَ إِلَيْهَا مِنْ كُلِّ جَانِبٍ حُجَّاجًا. وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ: بَكَّةُ، لِأَنَّ النَّاسَ يَتَبَاكَوْنَ فِيهَا، أَيْ: يَزْدَحِمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فِي قَوْلِهِ: مُبارَكاً قَالَ: جُعِلَ فِيهِ الْخَيْرُ وَالْبَرَكَةُ: وَهُدىً لِلْعالَمِينَ يَعْنِي: بِالْهُدَى قِبْلَتَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ فَمِنْهُنَّ:
«Oraya Bekke denilmesinin sebebi; insanların oraya hacı olarak her taraftan gelmeleridir.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre: «Bekke denilmesinin sebebi; insanların orada birbirlerini sıkıştırmaları, yani izdiham yapmalarıdır.» İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil b. Hayyân'dan { مُبارَكاً } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: «Orada hayır ve bereket kılınmıştır; { وَهُدىً لِلْعالَمِينَ } yani hidayet ile onların kıblesi [kastedilmiştir]» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Avfî tarikiyle İbn Abbas'tan rivayet ettiklerine göre: { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } ifadesinden kastın bir kısmı:
مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَالْمَشْعَرُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ قَالَ:
İbrahim'in makamı ve Meş'ar'dir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den { فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ. وَأَخْرَجَ الْأَزْرَقِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ نَحْوَهُ.
«İbrahim'in makamı, { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } ayetleridir.» Ezrakî, Zeyd b. Eslem'den bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً قَالَ: كَانَ هَذَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، كَانَ الرَّجُلُ لَوْ جَرَّ كُلَّ جَرِيرَةٍ عَلَى نَفْسِهِ، ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَمْ يُتَنَاوَلْ وَلَمْ يُطْلَبْ، فَأَمَّا فِي الْإِسْلَامِ فَإِنَّهُ لَا يَمْنَعُ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ، مَنْ سَرَقَ فِيهِ قُطِعَ، وَمَنْ زَنَى فِيهِ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَمَنْ قَتَلَ فِيهِ قُتِلَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْأَزْرَقِيُّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَوْ وَجَدْتُ فِيهِ قَاتِلَ الْخَطَّابِ مَا مَسِسْتُهُ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً قَالَ: مَنْ عَاذَ بِالْبَيْتِ أَعَاذَهُ الْبَيْتُ، وَلَكِنْ لَا يُؤْوَى، وَلَا يُطْعَمُ، وَلَا يُسْقَى، فَإِذَا خَرَجَ أُخِذَ بِذَنْبِهِ.
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Bu durum Câhiliye döneminde idi; bir adam kendi aleyhine her türlü suçu işlese, ardından Harem'e sığınsa ona dokunulmaz ve peşine düşülmezdi. İslâm'da ise Harem, Allah'ın had cezalarına engel olmaz; orada hırsızlık yapanın eli kesilir, orada zina edene had uygulanır, orada cana kıyan öldürülür.» Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ezrakî'nin Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Hattâb'ın katilini orada bulsam, oradan çıkıncaya kadar ona dokunmazdım.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Beyt'e sığınanı Beyt korur; fakat ona barınak verilmez, yedirilmez ve içirilmez; oradan çıktığı zaman günahının cezası verilir.»
وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: لَوْ وَجَدْتُ قَاتِلَ أَبِي فِي الْحَرَمِ لَمْ أَعْرِضْ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: لَوْ وَجَدْتُ قَاتِلَ أَبِي فِي الْحَرَمِ مَا هِجْتُهُ. وَأَخْرَجَ الشَّيْخَانِ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ قَالَ: قَامَ النبي ﷺ الْغَدَ مِنْ يَوْمِ الْفَتْحِ فَقَالَ: «إِنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ وَلَمْ يُحَرِّمْهَا النَّاسُ، فَلَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَسْفِكَ بِهَا دَمًا وَلَا يُعْضَدَ بِهَا شَجَرَةٌ، فَإِنْ أَحَدٌ تَرَخَّصَ لِقِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقُولُوا: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَذِنَ لِرَسُولِهِ وَلَمْ يَأْذَنْ لَكُمْ، وَإِنَّمَا أَذِنَ لِي سَاعَةً من نهار ثم عادت حرمتها كَحُرْمَتِهَا أَمْسِ» . وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَنَسٍ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا فَقِيلَ: مَا السَّبِيلُ؟ قَالَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» .
Bu mana ondan farklı tariklerle rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Babamın katilini Harem'de bulsam ona sataşmazdım.» İbn Cerîr'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Babamın katilini Harem'de bulsam onu rahatsız etmezdim.» İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) ve diğerlerinin Ebû Şüreyh el-Adevî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Peygamber ﷺ Fetih gününün ertesi günü ayağa kalkıp şöyle buyurdu: «Şüphesiz Mekke'yi Allah haram kılmıştır, insanlar haram kılmamıştır. Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kimseye orada kan dökmek ve ağacını kesmek helal olmaz. Şayet biri Resûlullah ﷺ'in savaşmasını ruhsat gösterirse ona şöyle deyin: “Allah Resûlü'ne izin verdi, size izin vermedi.” Bana da gündüzün sadece bir saatinde izin verildi, sonra hürmeti dünkü hürmeti gibi geri döndü.» Dârekutnî ve Hâkim'in rivayet edip Hâkim'in sahih gördüğüne göre Enes'ten nakledilmiştir: «Resûlullah ﷺ'e: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } kavlinden soruldu ve: “Sebil (yol) nedir?” denildi. O da: “Azık ve binektir” buyurdu.»
وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَدِيٍّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا: أَنَّهُ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: مَا السَّبِيلُ؟ فَقَالَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِمَا مِنْ طَرِيقِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا السَّبِيلُ إِلَى الْحَجِّ؟ قَالَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» . وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ.
Şâfiî, Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Adiy, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Ömer'den merfû olarak rivayet ettiklerine göre: Bir adam ayağa kalkıp: «Sebil nedir?» dedi; o da: «Azık ve binektir» buyurdu. Dârekutnî ve Beyhakî'nin Sünen'lerinde Hasan tarikiyle annesinden, onun da Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ'e hacca giden yol (sebil) soruldu; “Azık ve binektir” buyurdu.» Dârekutnî Sünen'inde İbn Mes'ûd'dan merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Dârekutnî, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ طُرُقٍ أَقَلُّ أَحْوَالِهِ أَنْ يَكُونَ حَسَنًا لِغَيْرِهِ، فَلَا يَضُرُّهُ مَا وَقَعَ مِنَ الْكَلَامِ عَلَى بَعْضِ طُرُقِهِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا فِي الْآيَةِ:
Dârekutnî, Câbir'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Bu hadis, en azından hasen li-gayrihî derecesinde olacak tariklerle rivayet edilmiştir; dolayısıyla bilindiği üzere bazı tariklerine dair yapılan tenkitler ona zarar vermez. Dârekutnî'nin Ali'den ayet hakkında merfû olarak rivayet ettiğine göre:
«أَنَّهُ سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: تَجِدُ ظَهْرَ بَعِيرٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي قَوْلِهِ: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ. وَأَخْرَجَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ مَرْفُوعًا ابْنُ مَاجَهْ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: السَّبِيلُ: أَنْ يَصِحَّ بَدَنُ الْعَبْدِ، وَيَكُونَ لَهُ ثَمَنُ زَادٍ وَرَاحِلَةٍ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُجْحِفَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ قَالَ:
«Peygamber ﷺ'e sorulduğunda: “Bir deve sırtı bulmandır” buyurmuştur.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Ömer b. el-Hattâb'dan { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Azık ve binektir» demiştir. İkisi İbn Abbas'tan da bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Bunu ondan merfû olarak İbn Mâce, Taberânî ve İbn Merdûye rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin ondan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Sebil; kulun bedeninin sağlıklı olması ve kendisine zarar vermeyecek şekilde azık ile binek bedeline sahip olmasıdır.» İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in ondan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
سَبِيلًا مَنْ وَجَدَ إِلَيْهِ سَعَةً، وَلَمْ يَحُلْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: الِاسْتِطَاعَةُ: الْقُوَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ النَّخَعِيِّ قَالَ: إِنَّ الْمُحْرِمَ لِلْمَرْأَةِ مِنَ السَّبِيلِ الَّذِي قَالَ اللَّهُ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ: النَّهْيُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُسَافِرَ بِغَيْرِ ذِي مَحْرَمٍ.
«Sebil; ona doğru bir genişlik/imkân bulan ve kendisiyle onun arasına bir engel girmeyen kimsedir.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiklerine göre o: «İstitaat güçtür» demiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Nehaî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Kadın için mahremin bulunması, Allah'ın buyurduğu sebîldendir.» Nitekim Peygamber ﷺ'den, kadının yanında mahremi olmaksızın yolculuğa çıkmasını nehyettiği sabit olmuştur.
وَاخْتَلَفَتِ الْأَحَادِيثُ فِي قَدْرِ الْمُدَّةِ فَفِي لَفْظٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَفِي لَفْظٍ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَفِي لَفْظٍ بَرِيدٌ.
Hadisler bu sürenin miktarı hakkında farklılık göstermiştir; bir lafızda «üç gün», bir lafızda «bir gün bir gece», bir lafızda da «bir berîd» şeklinde gelmiştir.
وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي تَشْدِيدِ الْوَعِيدِ عَلَى مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَلَمْ يَحُجَّ. فَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَلَمْ يَحُجَّ بَيْتَ اللَّهِ فَلَا عَلَيْهِ بِأَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا» وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا، وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ.
Azık ve bineğe mâlik olup da hacca gitmeyen kimse hakkındaki tehdidin şiddetine dair hadisler varid olmuştur. Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kim kendisini Allah'ın evine ulaştıracak bir azığa ve bineğe mâlik olur da Allah'ın evini haccetmezse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün fark etmez.» Bu da Allah'ın şöyle buyurmasındandır: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا، وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ }.
وَفِي إِسْنَادِهِ هِلَالُ الْخُرَاسَانِيُّ، أو هَاشِمٍ. قَالَ الْبُخَارِيُّ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَقِيلَ مَجْهُولٌ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ:
Bunun senedinde Hilâl el-Horasânî veya Hâşim vardır. Buhârî: «Münkerü'l-hadistir» demiştir; meçhul olduğu da söylenmiştir. İbn Adiy ise şöyle demiştir:
هَذَا الْحَدِيثُ لَيْسَ بِمَحْفُوظٍ، وَفِي إِسْنَادِهِ أَيْضًا الْحَارِثُ الْأَعْوَرُ وَفِيهِ ضَعْفٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ، وَأَبُو يَعْلَى، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ لَمْ يَمْنَعْهُ مَرَضٌ حَابِسٌ أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ أَوْ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ فَلْيَمُتْ عَلَى أَيِّ حَالٍ شَاءَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا» .
«Bu hadis mahfuz değildir ve senedinde ayrıca Hâris el-A'ver vardır ki onda da zayıflık bulunmaktadır.» Saîd b. Mansûr, Kitâbü'l-Îmân'da Ahmed, Ebû Ya'lâ ve Beyhakî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kim alıkoyan bir hastalık, zalim bir yönetici veya açık bir ihtiyaç kendisine engel olmadığı halde İslam haccını yapmadan ölürse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak dilediği hal üzere ölsün.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ مَرْفُوعًا مُرْسَلًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ السُّيُوطِيُّ:
İbn Ebî Şeybe, Abdurrahman b. Sâbit'ten merfû ve mürsel olarak bunun benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr rivayet etmiştir; Süyûtî'nin belirttiğine göre:
بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبْعَثَ رِجَالًا إِلَى هَذِهِ الْأَمْصَارِ، فَلْيَنْظُرُوا كُلَّ مَنْ كَانَ لَهُ جِدَةٌ وَلَمْ يَحُجَّ فَيَضْرِبُوا عَلَيْهِمِ الْجِزْيَةَ مَا هُمْ بِمُسْلِمِينَ مَا هُمْ بِمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ الْإِسْمَاعِيلِيُّ عنه يقول:
Sahih bir senetle Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği nakledilmiştir: «Şu şehirlere adamlar göndermeyi, zenginliği olup da hacca gitmeyen herkese bakıp onların üzerine cizye koymalarını azmettim; onlar müslüman değillerdir, onlar müslüman değillerdir!» İsmâîlî'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demektedir:
«من أطاق الحجّ، فَسَوَاءٌ عَلَيْهِ يَهُودِيًّا مَاتَ أَوْ نَصْرَانِيًّا» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَ إِسْنَادَهُ: وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «مَنْ مَاتَ وَهُوَ مُوسِرٌ، وَلَمْ يَحُجَّ، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَيْنَ عَيْنَيْهِ مكتوب كافر» .
«Kim hacca güç yetirirse, artık onun Yahudi olarak ölmesiyle Hristiyan olarak ölmesi arasında fark yoktur.» İbn Kesîr senedini sevk ettikten sonra: «Bu sahih bir senettir» demiştir. Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Şeybe ondan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre: «Kim zengin olduğu halde hacca gitmeden ölürse, kıyamet günü iki gözünün arasında “kâfir” yazılı olarak gelir.»
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْهُ «مَنْ وَجَدَ إِلَى الْحَجِّ سَبِيلًا سَنَةً ثُمَّ سَنَةً ثُمَّ سَنَةً، ثُمَّ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ، لَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ وَلَا يُدْرَى مَاتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: لَوْ تَرَكَ النَّاسُ الْحَجَّ لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَيْهِ كَمَا نُقَاتِلُهُمْ عَلَى الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عباس في قوله: مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ قَالَ: مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ لَيْسَ بِفَرْضِ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَنْ كَفَرَ بِالْحَجِّ فَلَمْ يَرَ حَجَّهُ بِرًّا وَلَا تَرْكَهُ مَأْثَمًا.
Saîd b. Mansûr'un ondan rivayet ettiğine göre: «Kim bir yıl, sonra bir yıl, sonra bir yıl daha hacca yol bulur da hacca gitmeden ölürse, cenaze namazı kılınmaz ve Yahudi olarak mı Hristiyan olarak mı öldüğü bilinmez.» Saîd b. Mansûr'un Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Eğer insanlar haccı terk etselerdi, namaz ve zekat üzerine onlarla savaştığımız gibi hac üzerine de onlarla savaşırdım.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan { مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ } kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: «Haccın kendisine farz olmadığını iddia eden kimsedir» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbas'tan bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Haccı inkâr eden kimsedir; haccını bir iyilik, terkini de bir günah saymaz.»
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ:
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî'nin İkrime'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
لَمَّا نزلت وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً قَالَتِ الْيَهُودُ: فَنَحْنُ مُسْلِمُونَ، فَقَالَ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حَجَّ الْبَيْتِ، فَقَالُوا: لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْنَا، وَأَبَوْا أَنْ يَحُجُّوا، قَالَ اللَّهُ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: «لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْحَجِّ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ الْآيَةَ، جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَهْلَ الْمِلَلِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَالنَّصَارَى وَالْيَهُودِ وَالْمَجُوسِ وَالصَّابِئِينَ فَقَالَ:
{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } ayeti inince Yahudiler: «Biz de müslümanlarız» dediler. Bunun üzerine Peygamber ﷺ onlara: «Şüphesiz Allah müslümanlara Beyt'i haccetmeyi farz kıldı» buyurdu. Onlar: «Bu bize yazılmadı» dediler ve hacca gitmekten kaçındılar. Allah da: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } ayetini indirdi. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İkrime'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Hac ayeti olan { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } ayeti inince Resûlullah ﷺ din mensuplarını; Arap müşriklerini, Hristiyanları, Yahudileri, Mecûsîleri ve Sâbiîleri topladı ve şöyle buyurdu:
إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا الْبَيْتَ، فَلَمْ يَقْبَلْهُ إِلَّا الْمُسْلِمُونَ، وَكَفَرَتْ بِهِ خَمْسُ مِلَلٍ، قَالُوا: لَا نُؤْمِنُ بِهِ، وَلَا نُصَلِّي إِلَيْهِ، وَلَا نَسْتَقْبِلُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عن أَبِي دَاوُدَ نُفَيْعٍ قَالَ:
“Allah size haccı farz kıldı, öyleyse Beyt'i haccidin” dedi. Bunu müslümanlardan başkası kabul etmedi ve beş din mensubu onu inkâr etti; “Biz ona inanmıyoruz, ona doğru namaz kılmıyoruz ve ona yönelmiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } ayetini indirdi.» Abd b. Humeyd ve Sünen'inde Beyhakî, Mücâhid'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû Dâvûd Nüfey'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir:
«قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ الْآيَةَ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ تَرَكَهُ كَفَرَ؟ فَقَالَ: مَنْ تَرَكَهُ لَا يَخَافُ عُقُوبَتَهُ، وَمَنْ حَجَّ لَا يَرْجُو ثَوَابَهُ فَهُوَ ذَاكَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَنْ كَفَرَ بِالْبَيْتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قول الله: مَنْ كَفَرَ قَالَ: مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ، فَقَرَأَ:
«Resûlullah ﷺ: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } ayetini okudu. Bunun üzerine Hüzeyl kabilesinden bir adam kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Onu terk eden kâfir mi olur?” dedi. O da: “Cezasından korkmayarak onu terk eden ve sevabını ummayarak hacceden kimse, işte o kimsedir” buyurdu.» İbn Cerîr'in Atâ b. Ebî Rabâh'tan ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Beyt'i inkâr eden kimsedir» demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre Peygamber ﷺ Allah'ın: { مَنْ كَفَرَ } kavli hakkında: «Allah'ı ve ahiret gününü inkâr eden kimsedir» buyurmuştur. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den kendi sözü olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre ona bundan sorulmuş, o da:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ إِلَى قَوْلِهِ: سَبِيلًا ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ كَفَرَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: وَمَنْ كَفَرَ فَلَمْ يُؤْمِنْ به: فهو الكافر.
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } kavlinden { سَبِيلًا } kavline kadar okumuş, sonra da: «Kim bu ayetleri inkâr ederse...» demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: «Kim inkâr eder de ona inanmazsa, işte kâfir odur» demiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٨ الى ١٠٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 98-103]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) } “De ki: «Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz?» (98) De ki: «Ey Kitap ehli! Kendiniz de şahit olduğunuz halde niçin Allah'ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek inananları Allah'ın yolundan çevirmeye çalışıyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.» (99) Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler haline döndürürler. (100) Allah'ın ayetleri size okunup dururken ve O'nun Resûlü aranızda bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı sarılırsa kesinlikle doğru yola iletilmiştir. (101) Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun ve ancak müslümanlar olarak can verin. (102)”
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)
{ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Hep birlikte Allah'ın ipine (Kur'an'a/İslam'a) sımsıkı sarılın, parçalanıp ayrılmayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz de O kalplerinizi birleştirdi; O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarında bulunuyordunuz da O sizi oradan kurtardı. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar ki doğru yolu bulasınız. (103)”
قوله: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَكْفُرُونَ:
{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ } kavli Yahudi ve Hristiyanlara bir hitaptır. { لِمَ تَكْفُرُونَ } kavlindeki soru:
لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، مُؤَكِّدَةٌ لِلتَّوْبِيخِ وَالْإِنْكَارِ، وَهَكَذَا الْمَجِيءُ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي: شَهِيدٍ، يُفِيدُ مَزِيدَ التَّشْدِيدِ وَالتَّهْوِيلِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَصُدُّونَ يُفِيدُ مَا أَفَادَهُ الِاسْتِفْهَامُ الْأَوَّلُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: تَصُدُّونَ مِنْ أَصُدُّ، وَهُمَا لُغَتَانِ: مِثْلُ: صَدَّ اللَّحْمُ، وَأَصَدَّ:
İnkâr ve azarlama (tevbih) içindir. { وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ } kavli ise azarlama ve inkârı pekiştiren bir hâl cümlesidir. Aynı şekilde { شَهِيدٌ } lafzının mübalağa sîgasıyla gelmesi de tehdit ve dehşeti daha da artırmaktadır. { لِمَ تَصُدُّونَ } kavlindeki soru da ilk sorunun ifade ettiği manayı ifade etmektedir. Hasan [-ı Basrî], { تَصُدُّونَ } kelimesini أَصُدُّ fiilinden [türemiş olarak] okumuştur; bunlar iki ayrı lügattir; nitekim صَدَّ اللَّحْمُ ve أَصَدَّ denir ki:
إِذَا تَغَيَّرَ وَأَنْتَنَ، وَسَبِيلُ اللَّهِ: دِينُهُ الَّذِي ارْتَضَاهُ لِعِبَادِهِ، وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، وَالْعِوَجُ: الْمَيْلُ وَالزَّيْغُ، يُقَالُ:
Et bozulup koktuğu zaman böyle denir. «Allah'ın yolu» (sebîlullah); O'nun kulları için razı olduğu dini olup o da İslam dinidir. Ivec (الْعِوَجُ); eğrilik ve sapmadır. Şöyle denilir:
عِوَجٌ بِالْكَسْرِ: إِذَا كَانَ فِي الدِّينِ وَالْقَوْلِ وَالْعَمَلِ، وَبِالْفَتْحِ: فِي الْأَجْسَامِ كَالْجِدَارِ وَنَحْوِهِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَغَيْرِهِ، وَمَحَلُّ قَوْلِهِ: تَبْغُونَها عِوَجاً النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: تَطْلُبُونَ لَهَا اعْوِجَاجًا، وَمَيْلًا عَنِ الْقَصْدِ وَالِاسْتِقَامَةِ، بِإِبْهَامِكُمْ عَلَى النَّاسِ بِأَنَّهَا كَذَلِكَ، تَثْقِيفًا لِتَحْرِيفِكُمْ، وَتَقْوِيمًا لِدَعَاوِيكُمُ الْبَاطِلَةِ: وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ شُهَداءُ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: كَيْفَ تَطْلُبُونَ ذَلِكَ بِمِلَّةِ الْإِسْلَامِ وَالْحَالُ أَنَّكُمْ تَشْهَدُونَ أَنَّهَا دِينُ اللَّهِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ غيره كما عرفتم ذلك من كتبكم المنزلة على أنبيائكم؟ قيل: إن في التوراة: أن دين الله الذي لا يقبل غيره الإسلام، وَأَنَّ فِيهِ نَعْتَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: الْمُرَادُ وَأَنْتُمْ شُهَداءُ أَيْ: عُقَلَاءُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ بَيْنَ أَهْلِ دِينِكُمْ، مَقْبُولُونَ عِنْدَهُمْ، فَكَيْفَ تَأْتُونَ بِالْبَاطِلِ الَّذِي يُخَالِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بَيْنَ أَهْلِ دِينِكُمْ؟ ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ثُمَّ خَاطَبَ سُبْحَانَهُ الْمُؤْمِنِينَ مُحَذِّرًا لَهُمْ عَنْ طَاعَةِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، مُبَيِّنًا لَهُمْ أَنَّ تلك الطاعة تفضي إلى أن يردونهم بَعْدَ إِيمَانِهِمْ كَافِرِينَ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: مِنْ أَيْنَ يَأْتِيكُمْ ذَلِكَ وَلَدَيْكُمْ مَا يَمْنَعُ مِنْهُ وَيَقْطَعُ أَثَرَهُ، وَهُوَ تِلَاوَةُ آيَاتِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَكَوْنُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ؟ وَمَحَلُّ قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ وَمَا بَعْدَهُ: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ. ثُمَّ أَرْشَدَهُمْ إِلَى الِاعْتِصَامِ بِاللَّهِ، لِيَحْصُلَ لَهُمْ بِذَلِكَ الْهِدَايَةُ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، الَّذِي هُوَ الْإِسْلَامُ، وَفِي وَصْفِ الصِّرَاطِ بِالْاسْتِقَامَةِ رَدٌّ عَلَى مَا ادَّعَوْهُ مِنَ الْعِوَجِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الخطاب لأصحاب محمد ﷺ خَاصَّةً، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ فِيهِمْ وَهُمْ يُشَاهِدُونَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ، لِأَنَّ آثَارَهُ وَعَلَامَتَهُ وَالْقُرْآنَ الَّذِي أُوتِيَهُ فِينَا، فَكَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فينا وإن لم نشاهد. انْتَهَى. وَمَعْنَى الِاعْتِصَامِ بِاللَّهِ: التَّمَسُّكُ بِدِينِهِ وَطَاعَتِهِ، وَقِيلَ: بِالْقُرْآنِ، يُقَالُ: اعْتَصَمَ بِهِ وَاسْتَعْصَمَ وَتَمَسَّكَ وَاسْتَمْسَكَ: إِذَا امْتَنَعَ بِهِ مِنْ غَيْرِهِ، وَعَصَمَهُ الطَّعَامُ: مُنِعَ الْجُوعُ مِنْهُ.
Dinde, sözde ve amelde olduğu zaman kesra ile «ivec» (عِوَجٌ); duvar ve benzeri cisimlerde olduğu zaman ise fetha ile «avec» (عَوَجٌ) denir. Bu, Ebû Ubeyde ve başkalarından rivayet edilmiştir. { تَبْغُونَها عِوَجاً } kavlinin mahalli hâl olarak mansubdur. Manası: Tahriflerinizi düzeltmek ve batıl iddialarınızı doğrulamak adına, insanlara onun böyle olduğunu vehmettirmek suretiyle onun için bir eğrilik, doğruluk ve istikametten bir sapma arıyorsunuz, demektir. { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } kavli bir hâl cümlesidir; yani: Peygamberlerinize indirilen kitaplarınızdan öğrendiğiniz üzere, onun Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dini olduğuna bizzat şahitlik edip dururken, İslam dini hakkında bunu nasıl talep edersiniz? Tevrat'ta: «Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinin İslam olduğu ve onda Muhammed ﷺ'in vasfının bulunduğu» yazılı olduğu söylenmiştir. { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } kavlinden muradın «Siz akıl sahipleri olduğunuz halde» manası olduğu da söylenmiştir. Anlamın: «Siz kendi din mensuplarınız arasında şahitler/bilirkişiler olup onların katında kabul gören kimselersiniz; hal böyleyken kendi din mensuplarınız arasında üzerinde bulunduğunuz şeye aykırı olan batılı nasıl ortaya atarsınız?» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Sübhânehu: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } buyurarak onları tehdit etmiştir. Ardından Allah Sübhânehu, müminlere hitap ederek onları Yahudi ve Hristiyanlara itaat etmekten sakındırmış ve bu itaatin, imanlarından sonra kendilerini kâfirler olarak geri döndürmelerine yol açacağını beyan etmiştir. Ayetin nüzul sebebi ileride gelecektir. { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ } kavlindeki soru inkâr içindir; yani: Bunu engelleyecek ve tesirini yok edecek şey elinizde mevcut iken -ki o da Allah'ın ayetlerinin size okunması ve Allah Resûlü ﷺ'in aranızda bulunmasıdır- bu size nereden gelebilir? { وَأَنْتُمْ } ve sonrasının mahalli hâl olarak mansubdur. Sonra onları, bununla kendilerine İslam olan dosdoğru yola (sırat-ı müstakime) hidayet hasıl olsun diye Allah'a sımsıkı sarılmaya yönlendirmiştir. Yolun istikametle (dosdoğru olmakla) vasfedilmesinde, onların iddia ettikleri eğriliğe bir reddiye vardır. Zeccâc şöyle demiştir: «Bu hitabın sadece Muhammed ﷺ'in ashabına yönelik olması caizdir; zira Resûlullah ﷺ onların arasında idi ve onlar kendisini bizzat görüyorlardı. Bu hitabın bütün ümmete yönelik olması da caizdir; çünkü onun eserleri, alametleri ve kendisine verilen Kur'an aramızdadır; dolayısıyla biz bizzat görmemiş olsak bile sanki Resûlullah ﷺ aramızdadır.» [Zeccâc'ın sözü] bitti. Allah'a sımsıkı sarılmanın (i'tisâmın) anlamı; O'nun dinine ve itaatine sarılmaktır; Kur'an'a sarılmak olduğu da söylenmiştir. Bir şeyle başkasından korunduğu zaman اِعْتَصَمَ بِهِ , اِسْتَعْصَمَ , تَمَسَّكَ ve اِسْتَمْسَكَ denir; عَصَمَهُ الطَّعَامُ denildiğinde ise «Yemek onun açlığını engelledi/kesti» demektir.
قَوْلُهُ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ أَيِ: التَّقْوَى الَّتِي تَحِقُّ لَهُ، وَهِيَ: أَنْ لَا يَتْرُكَ الْعَبْدُ شَيْئًا مِمَّا يلزمه فعله، ولا يفعل شَيْئًا مِمَّا يَلْزَمُهُ تَرْكُهُ، وَيَبْذُلُ فِي ذَلِكَ جُهْدَهُ وَمُسْتَطَاعَهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ: أَنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ يَقْوَى عَلَى هَذَا؟ وَشَقَّ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ فَنُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ قَتَادَةَ، وَالرَّبِيعِ، وَابْنِ زَيْدٍ. قَالَ مُقَاتِلٌ: وَلَيْسَ فِي آلِ عِمْرَانَ مِنَ الْمَنْسُوخِ شَيْءٌ إِلَّا هَذَا. وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ مُبَيَّنٌ بِقَوْلِهِ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَالْمَعْنَى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ مَا اسْتَطَعْتُمْ. قَالَ: وَهَذَا أَصْوَبُ، لِأَنَّ النَّسْخَ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عَدَمِ الْجَمْعِ، وَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ، فَهُوَ أَوْلَى. قَوْلُهُ: وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أَيْ: لَا تكونن على حال
{ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'a karşı hakkıyla takva sahibi olun” kavli; yani O'nun hakkı olan takvadır. Bu da kulun yapması gereken hiçbir şeyi terk etmemesi, terk etmesi gereken hiçbir şeyi yapmaması ve bu hususta bütün çabasını ve gücünü sarf etmesidir. Kurtubî şöyle demiştir: Müfessirler şunu zikretmiştir: Bu ayet indiği zaman [sahâbîler]: «Ey Allah'ın Resûlü! Buna kimin gücü yeter?» dediler ve bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'a karşı takva sahibi olun” [ayetini] indirdi ve bu ayet neshedildi. Bu [görüş], Katâde, Rebî' ve İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Âl-i İmrân'da bundan başka mensuh (hükmü kaldırılmış) hiçbir ayet yoktur. Bir görüşe göre de; { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'a karşı hakkıyla takva sahibi olun” kavli, { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'a karşı takva sahibi olun” kavli ile açıklanmıştır. Manası: «Gücünüz yettiğince Allah'a karşı hakkıyla takva sahibi olun» demektir. [Kurtubî] dedi ki: Bu [ikinci görüş] daha isabetlidir. Çünkü nesh, ancak [iki nassı] cem etmek (uzlaştırmak) mümkün olmadığında söz konusu olur; uzlaştırmak ise mümkündür, dolayısıyla evlâ olan da budur. { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Ve ancak Müslümanlar olarak ölün” kavli; yani hiçbir hâl üzere [olmayın]...
سِوَى حَالِ الْإِسْلَامِ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ: أَعْنِي قَوْلَهُ: وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، وقد تقدم تَفْسِيرُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً الْحَبْلُ لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: السَّبَبُ الَّذِي يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْبُغْيَةِ، وَهُوَ إِمَّا تَمْثِيلٌ، أَوِ اسْتِعَارَةٌ. أَمَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَجْتَمِعُوا عَلَى التَّمَسُّكِ بِدِينِ الْإِسْلَامِ أَوْ بِالْقُرْآنِ، وَنَهَاهُمْ عَنِ التَّفَرُّقِ النَّاشِئِ عَنِ الِاخْتِلَافِ فِي الدِّينِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَبَيَّنَ لَهُمْ مِنْ هَذِهِ النِّعْمَةِ مَا يُنَاسِبُ الْمَقَامَ، وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَعْدَاءَ مختلفين يقتل بَعْضِهِمْ بَعْضًا وَيَنْهَبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَأَصْبَحُوا بِسَبَبِ هَذِهِ النِّعْمَةِ إِخْوَانًا، وَكَانُوا عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ بِمَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ، فَأَنْقَذَهُمُ اللَّهُ مِنْ هَذِهِ الْحُفْرَةِ بِالْإِسْلَامِ. وَمَعْنَى قوله: فَأَصْبَحْتُمْ صِرْتُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ:
İslam hâlinden başka [bir hâl üzere olmayın]. Dolayısıyla istisna müferrağdır. Cümlenin -yani { وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } kavlinin- mahalli, hâl olarak nasbdır. Bu ayetin benzerinin tefsiri daha önce geçmişti. { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavline gelince; habl (ip) müşterek (eş sesli) bir lafızdır. Lügatte asıl anlamı: Kendisiyle maksada ulaşılan vasıtadır (sebeptir). Bu da ya bir temsîldir ya da istiaredir. [Allah] Subhânehu onlara İslam dinine veya Kur'an'a sarılma hususunda birleşmelerini emretmiş, dinde ihtilaftan doğan ayrılıktan onları nehyetmiştir. Sonra onlara, üzerlerindeki Allah'ın nimetini hatırlamalarını emretmiş ve bu nimetten makama uygun olanını açıklamıştır; o da şudur: Onlar birbirini öldüren ve birbirini yağmalayan düşmanlar ve ayrılıkçılar idiler; bu nimet sayesinde kardeş oldular. İçinde bulundukları küfür sebebiyle bir ateş çukurunun kenarındaydılar, Allah onları İslam ile bu çukurdan kurtardı. { فَأَصْبَحْتُمْ } kavlinin manası “oldunuz / dönüştünüz” demektir, bundan maksat:
مَعْنَاهُ الْأَصْلِيَّ، وَهُوَ: الدُّخُولُ فِي وَقْتِ الصَّبَاحِ، وَشَفَا كُلِّ شَيْءٍ: حَرْفُهُ، وَكَذَلِكَ شَفِيرُهُ، وَأَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ: أَشْرَفَ عَلَيْهِ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِلْحَالَةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: كَذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ، أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ الْبَيَانِ الْبَلِيغِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ. وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ إِرْشَادٌ لَهُمْ إِلَى الثَّبَاتِ عَلَى الْهُدَى وَالِازْدِيَادِ مِنْهُ.
onun asıl anlamı olan «sabah vaktine girmek» değildir. Her şeyin şefâsı (شَفَا); onun kenarı/kıyısı demektir, şefîr (شَفِير) de böyledir. «أَشْفَى عَلَى الشَّيْءِ» ifadesi «bir şeye yaklaştı/kıyısına geldi» demektir. Bu, onların Câhiliye'de bulundukları hâlin bir temsilidir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” kavli, kendisinden sonraki fiilin masdarına işarettir; yani «İşte böylesi beliğ bir açıklamayla Allah size açıklamaktadır» demektir. { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulursunuz” kavli ise, hidayet üzere sebat etmeye ve onu artırmaya yönelik bir irşaddır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ:
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmişlerdir:
مَرَّ شَاسُ بن قيس- وكان شيخا قد عسا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، عَظِيمَ الْكُفْرِ، شَدِيدَ الطَّعْنِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، شَدِيدَ الْحَسَدِ لَهُمْ- عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فِي مَجْلِسٍ، قَدْ جَمَعَهُمْ يَتَحَدَّثُونَ فِيهِ. فَغَاظَهُ مَا رَأَى مِنْ أُلْفَتِهِمْ، وَجَمَاعَتِهِمْ، وَصَلَاحِ ذَاتِ بَيْنِهِمْ عَلَى الْإِسْلَامِ، بَعْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْعَدَاوَةِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ: قَدِ اجْتَمَعَ مَلَأُ بَنِي قَيْلَةَ بِهَذِهِ الْبِلَادِ، وَاللَّهِ مَا لَنَا مَعَهُمْ إِذَا اجْتَمَعَ مَلَؤُهُمْ بِهَا مِنْ قَرَارٍ، فَأَمَرَ فَتًى شَابًّا مَعَهُ مِنْ يَهُودَ، فَقَالَ: اعْمَدْ إِلَيْهِمْ فَاجْلِسْ مَعَهُمْ، ثُمَّ ذَكِّرْهُمْ يَوْمَ بُعَاثٍ، وَمَا كَانَ قَبْلَهُ، وَأَنْشَدَهُمْ بَعْضَ مَا كَانُوا يَتَقَاوَلُونَ فِيهِ مِنَ الْأَشْعَارِ، وَكَانَ يَوْمُ بُعَاثٍ يَوْمًا اقْتَتَلَتْ فِيهِ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ، وَكَانَ الظَّفَرُ فِيهِ لِلْأَوْسِ عَلَى الْخَزْرَجِ، فَفَعَلَ، فَتَكَلَّمَ الْقَوْمُ عِنْدَ ذَلِكَ، وَتَنَازَعُوا، وَتَفَاخَرُوا، حَتَّى تَوَاثَبَ رَجُلَانِ مِنَ الْحَيَّيْنِ عَلَى الرَّكْبِ: أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ أَحَدُ بَنِي حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ، وَجُبَارُ بْنُ صَخْرٍ أَحَدُ بَنِي سَلَمَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ، فَتَقَاوَلَا، ثُمَّ قَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: إِنْ شِئْتُمْ وَاللَّهِ رَدَدْنَاهَا الْآنَ جَذَعَةً، وَغَضِبَ الْفَرِيقَانِ جَمِيعًا وَقَالُوا: قَدْ فَعَلْنَا، السِّلَاحَ السِّلَاحَ، مَوْعِدُكُمُ الظَّاهِرَةَ، وَالظَّاهِرَةُ: الْحَرَّةُ، فَخَرَجُوا إِلَيْهَا وَانْضَمَّتِ الْأَوْسُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَالْخَزْرَجُ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، عَلَى دَعْوَاهُمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فِيمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْ أَصْحَابِهِ حَتَّى جَاءَهُمْ فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ! اللَّهَ اللَّهَ، أَبِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ وَأَنَا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ بَعْدَ إِذْ هَدَاكُمُ اللَّهُ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَأَكْرَمَكُمْ بِهِ، وَقَطَعَ بِهِ عَنْكُمْ أَمْرَ الْجَاهِلِيَّةِ، واستقذكم بِهِ مِنَ الْكُفْرِ، وَأَلَّفَ بِهِ بَيْنَكُمْ، تَرْجِعُونَ إِلَى مَا كُنْتُمْ عَلَيْهِ كُفَّارًا، فَعَرَفَ الْقَوْمُ أنها نزغة من
Câhiliye devrinde [yaşayıp] iyice yaşlanmış, küfrü pek büyük, Müslümanları alabildiğine kınayan ve onlara karşı aşırı haset besleyen bir ihtiyar olan Şâs b. Kays; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Evs ve Hazrec kabilelerine mensup ashâbından, kendilerini bir araya getiren bir mecliste sohbet etmekte olan bir topluluğun yanından geçti. Câhiliye döneminde aralarında bulunan düşmanlıktan sonra İslâm sayesinde aralarındaki bu kaynaşmayı, birlikteliği ve aralarındaki dirlik ve düzeni görünce öfkeden kudurdu ve: «Kayle oğullarının ileri gelenleri bu beldede bir araya gelmiş. Vallâhi onların ileri gelenleri burada birleştikten sonra artık bizim onlarla birlikte burada tutunmamız/durmamız mümkün değildir!» dedi. Yanındaki Yahudi bir delikanlıya emredip şöyle dedi: «Onların yanına var, aralarına otur. Sonra onlara Buâs Gününü ve öncesinde yaşananları hatırlat, o gün birbirlerine söyledikleri şiirlerden bazılarını onlara oku!» Buâs Günü, Evs ile Hazrec'in birbirleriyle savaştığı ve zaferin Hazrec'e karşı Evs'in olduğu bir gündü. [Genç] bunu yaptı. Bunun üzerine topluluk konuşmaya, çekişmeye ve birbirlerine karşı övünmeye başladı; nihayetinde iki kabileden iki adam dizlerinin üzerine fırladı: Evs'ten Hâriseoğulları'na mensup Evs b. Kayzî ile Hazrec'ten Selimeoğulları'na mensup Cübâr b. Sahr. Birbirleriyle atıştılar, ardından biri diğerine: «Vallâhi dilerseniz o [savaşı] hemen şimdi yeniden başlatırız!» dedi. Her iki taraf da öfkelendi ve: «Hadi yapalım! Silah başına, silah başına! Buluşma yeriniz Zâhire'dir» dediler. Zâhire ise Harra'dır. Oraya çıktılar; Evs birbiriyle, Hazrec de birbiriyle Câhiliye'deki davaları/çağrıları üzere birleşti. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, ashâbından yanında bulunan Muhâcirlerle birlikte çıkıp yanlarına geldi ve şöyle buyurdu: «Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ben henüz aranızdayken ve Allah sizi İslâm'a iletmiş, onunla sizi şereflendirmiş, Câhiliye adetlerini sizden kesip atmış, onunla sizi küfürden kurtarmış ve aranızda ülfet kurmuşken yine Câhiliye davası ile mi [hareket ediyorsunuz]? [Yine] kâfir olduğunuz o hâlinize mi dönüyorsunuz?» Bunun üzerine topluluk bunun...
الشَّيْطَانِ، وَكَيْدٌ مِنْ عَدُوِّهِمْ لَهُمْ، فَأَلْقَوُا السِّلَاحَ مِنْ أَيْدِيهِمْ وَبَكَوْا، وَعَانَقَ الرِّجَالُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ انْصَرَفُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَامِعِينَ مُطِيعِينَ، قَدْ أَطْفَأَ اللَّهُ عَنْهُمْ كَيْدَ عَدُوِّ اللَّهِ شَاسٍ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي شَأْنِ شَاسِ بْنِ قَيْسٍ وَمَا صَنَعَ: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَأَنْزَلَ فِي أَوْسِ بْنِ قَيْظِيٍّ، وَجُبَارِ بْنِ صَخْرٍ، وَمَنْ كَانَ مَعَهُمَا مِنْ قَوْمِهِمَا الَّذِينَ صَنَعُوا مَا صنعوا يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَى قَوْلِهِ:
Şeytandan [bir vesvese] ve düşmanlarının kendilerine kurduğu bir tuzak olduğunu anladı. Silahları ellerinden bırakıp ağladılar; adamlar birbirlerine sarıldılar. Sonra Resûlullah ﷺ ile birlikte işitip itaat ederek ayrıldılar. Allah, düşmanı Şâs'ın tuzağını onların üzerinden söndürmüştü. Allah, Şâs b. Kays ve yaptığı şey hakkında: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ } kavlinden { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } kavline kadar indirdi. Evs b. Kayzî, Cübâr b. Sahr ve kavimlerinden o yaptıklarını yapan beraberindekiler hakkında da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ayetinden şu kavline kadar indirdi:
وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ مُخْتَصَرَةً وَمُطَوَّلَةً مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: كَانُوا إِذَا سَأَلَهُمْ أَحَدٌ تَجِدُونَ مُحَمَّدًا؟
{ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “İşte onlar için büyük bir azap vardır”. Bu kıssa muhtelif yollardan kısaca ve uzunca rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, { لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan niçin çeviriyorsunuz?” kavli hakkında Süddî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bir kimse onlara «[Kitabınızda] Muhammed'i buluyor musunuz?» diye sorduğunda...
قَالُوا: لَا، قَالَ: فَصَدُّوا النَّاسَ عَنْهُ، وَبَغَوْا مُحَمَّدًا، عِوَجًا: هَلَاكًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: لِمَ تَصُدُّونَ عَنِ الْإِسْلَامِ وَعَنْ نَبِيِّ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ فيما تقرؤون مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّ الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي لَا يَقْبَلُ غَيْرَهُ وَلَا يَجْزِي إِلَّا بِهِ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ؟
«Hayır» derlerdi. [Süddî] dedi ki: Böylece insanları ondan çevirdiler ve Muhammed için eğrilik -yani helak- aradılar. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle rivayet etmişlerdir: «{ لِمَ تَصُدُّونَ } Allah'ın Kitabı'ndan okuduğunuz şeylerde Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna ve İslam'ın, Allah'ın kendisinden başkasını kabul etmeyeceği ve ancak onunla mükâfatlandıracağı dini olduğuna { وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ } bizzat şahit iken -onu Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı buluyorlardı- iman eden kimseyi niçin İslam'dan ve Allah'ın Peygamberi'nden çeviriyorsunuz?»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ قَالَ: يُؤْمِنْ بِهِ. وَأَخْرَجُوا عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: الِاعْتِصَامُ: الثِّقَةُ بِاللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ قَالَ: أَنْ يُطَاعَ فَلَا يُعْصَى، وَيُذْكَرَ فَلَا يُنْسَى، وَيُشْكَرَ فَلَا يُكْفَرَ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ } “Kim Allah'a sımsıkı sarılırsa” kavli hakkında İbn Cüreyc'in: «O'na iman ederse [demektir]» dediğini rivayet etmişlerdir. Onlar Ebü'l-Âliye'den de rivayet etmişlerdir ki o: «İ'tisâm (sarılmak); Allah'a güvenmektir» demiştir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -ve bunu sahihlemiştir- ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } “Allah'tan O'na yaraşır şekilde korkun” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İtaat edilip isyan edilmemesi, zikredilip unutulmaması ve şükredilip nankörlük edilmemesidir.»
وَقَدْ رَوَاهُ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ مَرْفُوعًا بِدُونِ قَوْلِهِ: وَيُشْكَرَ فَلَا يُكْفَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ: أن يطاع فلا يعصى، فلم يستطيعوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِكَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَقَّ تُقاتِهِ قَالَ: لَمْ تُنْسَخْ وَلَكِنْ حَقَّ تُقَاتِهِ: أَنْ يُجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَلَا يَأْخُذَهُمْ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ، وَيَقُومُوا لِلَّهِ بِالْقِسْطِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَآبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ قَالَ: حَبْلُ اللَّهِ: الْقُرْآنُ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ الْمَمْدُودُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ: بِالْإِخْلَاصِ لِلَّهِ وَحْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: بِطَاعَتِهِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: بِعَهْدِهِ وَأَمْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ:
Hâkim bunu sahihleyerek ve İbn Merdûye de başka bir yoldan ondan, merfû olarak «ve şükredilip nankörlük edilmemesi» lafzı olmaksızın rivayet etmiştir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «{ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ }: İtaat edilip isyan edilmemesidir; fakat buna güç yetiremediler. Bunun üzerine Allah bundan sonra: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” ayetini indirdi.» Abd b. Humeyd de ondan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { حَقَّ تُقاتِهِ } kavli hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Neshedilmemiştir; bilakis O'na yaraşır şekilde takva: Allah yolunda hakkıyla cihad etmeleri, Allah konusunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmemeleri ve bizzat kendileri, babaları ve oğulları aleyhine de olsa Allah için adaleti yerine getirmeleridir.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî rivayet etmişlerdir; Süyûtî de sahih bir senetle İbn Mes'ûd'dan { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ } “Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavli hakkında şöyle dediğini belirtmiştir: «Allah'ın ipi, Kur'an'dır.» Allah'ın Kitabı'nın, O'nun [semadan yeryüzüne] uzatılmış ipi olduğuna dair hadisler de varid olmuştur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «{ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ }: Yalnızca Allah'a ihlasla [sarılın].» İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: «O'na itaatle [sarılın]» dediğini rivayet etmiştir. Yine Katâde'den: «O'nun ahdine ve emrine [sarılın]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir:
بِالْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً قَالَ: مَا كَانَ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ فِي شَأْنِ عَائِشَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: كَانَتِ الْحَرْبُ بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ عِشْرِينَ وَمِائَةَ سَنَةٍ، حَتَّى قَامَ الْإِسْلَامُ فَأَطْفَأَ اللَّهُ ذَلِكَ وَأَلَّفَ بَيْنَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ يَقُولُ: كُنْتُمْ عَلَى طَرَفِ النَّارِ، مَنْ مَاتَ مِنْكُمْ وَقَعَ فِي النَّارِ، فَبَعَثَ اللَّهُ محمدا ﷺ واستنقذكم به من تلك الحفرة.
...İslam ile. İbn Ebî Hâtim, { إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً } “Hani siz birbirinize düşmandınız” kavli hakkında İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Âişe meselesinde Evs ile Hazrec arasında cereyan eden hadisedir.» İbn İshâk'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Evs ile Hazrec arasındaki savaş yüz yirmi yıl sürmüştü; nihayet İslâm ortaya çıkınca Allah o [fitne] ateşini söndürdü ve aralarını kaynaştırdı.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, { وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ } “Ve bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız” kavli hakkında es-Süddî'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ateşin kıyısındaydınız; sizden kim ölseydi ateşe düşerdi. Bunun üzerine Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdi ve onun vesilesiyle sizi o çukurdan kurtardı.»
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 104-109. Ayetler]
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨)
{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir. (104) Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır. (105) O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: «İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmiş olmanızdan dolayı tadın azabı!» [denir]. (106) Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (107) İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah, âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108)”
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. (109)”
قَوْلُهُ: وَلْتَكُنْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِإِسْكَانِ اللَّامِ، وَقُرِئَ: بِكَسْرِ اللَّامِ، عَلَى الْأَصْلِ، وَمِنْ فِي قَوْلِهِ:
{ وَلْتَكُنْ } kavli; cumhur bunu lâm'ın sükûnu ile okumuştur. Aslı üzere lâm'ın kesresiyle de okunmuştur. Şuradaki { مِنْ } edatı:
مِنْكُمْ لِلتَّبْعِيضِ، وَقِيلَ: لِبَيَانِ الْجِنْسِ. وَرُجِّحَ الْأَوَّلُ: بِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ، يَخْتَصُّ بِأَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِينَ يَعْرِفُونَ كَوْنَ مَا يَأْمُرُونَ بِهِ: مَعْرُوفًا، وَيَنْهَوْنَ عَنْهُ: مُنْكَرًا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: الْأَوَّلُ أَصَحُّ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَقَدْ عَيَّنَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ. وَقَرَأَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَسْتَعِينُونَ بِاللَّهِ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ. قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ:
{ مِنْكُمْ } kavlindeki [min], teb'îz (bazılık) içindir; beyân-ı cins için olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş şu gerekçeyle tercih edilmiştir: İyiliği emredip kötülükten sakındırmak farz-ı kifâyelerdendir; emrettikleri şeyin maruf, sakındırdıkları şeyin münker olduğunu bilen ilim ehline mahsustur. Kurtubî şöyle demiştir: «Birincisi daha sahihtir; zira bu, iyiliği emredip kötülükten nehyetmenin farz-ı kifâye olduğuna delalet eder. Allah Subhânehu { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onlar ki kendilerini yeryüzünde iktidar kılarsak...” ayetiyle onları tayin etmiştir.» İbnü'z-Zübeyr şöyle okumuştur: «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيَسْتَعِينُونَ بِاللَّهِ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ». Ebû Bekir b. el-Enbârî şöyle demiştir:
وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ تَفْسِيرٌ مِنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، وَكَلَامٌ مِنْ كَلَامِهِ، غَلَطَ فِيهِ بَعْضُ النَّاقِلِينَ، فَأَلْحَقَهُ بِأَلْفَاظِ الْقُرْآنِ. وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّ عُثْمَانَ قَرَأَهَا كَذَلِكَ، وَلَكِنْ لَمْ يَكْتُبْهَا فِي مُصْحَفِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ بِقُرْآنٍ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَوُجُوبُهُ ثَابِتٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ وَاجِبَاتِ الشَّرِيعَةِ الْمُطَهَّرَةِ، وَأَصْلٌ عَظِيمٌ مِنْ أُصُولِهَا، وَرُكْنٌ مُشَيَّدٌ مِنْ أَرْكَانِهَا، وَبِهِ يَكْمُلُ نِظَامُهَا وَيَرْتَفِعُ سَنَامُهَا.
«Bu ziyadelik İbnü'z-Zübeyr'in bir tefsiridir ve onun kendi sözüdür; aktaranlardan bazıları bunda yanılarak onu Kur'an lafızlarına eklemişlerdir.» Osman'ın da bunu bu şekilde okuduğu, fakat onu kendi mushafına yazmadığı rivayet edilmiştir; bu da onun Kur'an olmadığını gösterir. Ayette iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın farz olduğuna dair delil vardır. Bunun farziyeti Kitap ve Sünnet ile sabittir. Bu, tertemiz şeriatın en büyük farzlarından, onun yüce esaslarından ve sağlamlaştırılmış rükünlerinden biridir; onun nizamı bununla kemale erer ve zirvesi bununla yücelir.
وَقَوْلُهُ: يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنْ بَابِ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، إِظْهَارًا لِشَرَفِهِمَا، وَأَنَّهُمَا الْفَرْدَانِ الْكَامِلَانِ مِنَ الْخَيْرِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ عِبَادَهُ بِالدُّعَاءِ إِلَيْهِ، كَمَا قِيلَ فِي عَطْفِ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَحَذْفِ مُتَعَلِّقِ الْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ: أَيْ: يَدْعُونَ، وَيَأْمُرُونَ، وَيَنْهَوْنَ: لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ، أَيْ: كُلُّ مَنْ وَقَعَ مِنْهُ سَبَبٌ يَقْتَضِي ذَلِكَ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: وَأُولئِكَ تَرْجِعُ إِلَى الْأُمَّةِ بِاعْتِبَارِ اتِّصَافِهَا بِمَا ذُكِرَ بَعْدَهَا هُمُ الْمُفْلِحُونَ أَيِ: الْمُخْتَصُّونَ بِالْفَلَاحِ، وَتَعْرِيفُ الْمُفْلِحِينَ: لِلْعَهْدِ، أَوْ: لِلْحَقِيقَةِ الَّتِي يَعْرِفُهَا كُلُّ أَحَدٍ. قَوْلُهُ: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ وَقِيلَ: هُمُ الْمُبْتَدِعَةُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَقِيلَ: الْحَرُّورِيَّةُ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ. وَالْبَيِّنَاتُ: الْآيَاتُ الْوَاضِحَةُ، الْمُبَيِّنَةُ لِلْحَقِّ، الْمُوجِبَةُ لِعَدَمِ الِاخْتِلَافِ. قِيلَ: وَهَذَا النَّهْيُ عَنِ التَّفَرُّقِ وَالِاخْتِلَافِ يَخْتَصُّ بِالْمَسَائِلِ الْأُصُولِيَّةِ وَأَمَّا الْمَسَائِلُ الْفُرُوعِيَّةُ الِاجْتِهَادِيَّةُ فَالِاخْتِلَافُ فِيهَا جَائِزٌ، وَمَا زَالَ الصَّحَابَةُ فَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَتَابِعِيهِمْ مُخْتَلِفِينَ فِي أَحْكَامِ الْحَوَادِثِ، وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّهُ مَا زَالَ فِي تِلْكَ الْعُصُورِ الْمُنْكِرُ لِلِاخْتِلَافِ مَوْجُودًا، وَتَخْصِيصُ بَعْضِ مَسَائِلِ الدِّينِ بِجَوَازِ الِاخْتِلَافِ فِيهَا دُونَ الْبَعْضِ الْآخَرِ ليس بصواب، فالمسائل الشرعية متساوية الْأَقْدَامِ فِي انْتِسَابِهَا إِلَى الشَّرْعِ. وَقَوْلُهُ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ مُنْتَصِبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيِ: اذْكُرْ وقيل: بما يدل عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
{ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } “İyiliği emreder ve kötülükten menederler” kavli, şereflerini ve Allah'ın kullarına çağrıda bulunmalarını emrettiği hayrın en kâmil iki ferdi olduklarını göstermek maksadıyla, hâs olanın âm olana atfedilmesi kabilindendir; nitekim Cibrîl ve Mîkâîl'in meleklere atfedilmesinde de böyle denilmiştir. Üç fiilin -yani { يَدْعُونَ }, { يَأْمُرُونَ } ve { يَنْهَوْنَ } fiillerinin- müteallakının (nesnesinin) hazfedilmesi, genelleme (ta'mîm) kastıyladır; yani bunu gerektiren bir durum kendisinden sadır olan herkes [buna muhataptır]. { وَأُولئِكَ } kavlindeki işaret, kendisinden sonra zikredilen vasıflarla nitelenmesi hasebiyle ümmete dönmektedir. { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; yani kurtuluşa tahsis edilenlerdir. «Müflihîn» kelimesinin marife (belirli) kılınması ise ya ahid içindir ya da herkesin bildiği hakikat içindir. { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا } “Ayrılığa düşenler gibi olmayın” kavline gelince; müfessirlerin cumhuruna göre bunlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Bu ümmetin bidat ehli olduğu da söylenmiştir; Harûriyye (Hariciler) olduğu da söylenmiştir. Zahir olan birincisidir. «Beyyinât» ise; apaçık, hakkı beyan eden ve ihtilaf etmemeyi gerektiren ayetlerdir. Ayrılık ve ihtilaftan yapılan bu nehyin usûl meselelerine mahsus olduğu, ictihada dayalı fürû meselelerinde ise ihtilafın caiz olduğu söylenmiştir. Zira Sahâbe ve onlardan sonra gelen Tâbiîn ile tebe-i tâbiîn vuku bulan meselelerin hükümlerinde sürekli ihtilaf etmişlerdir. Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır; çünkü o asırlarda da ihtilafı reddeden kimseler daima var olmuştur. Dinin bazı meselelerini diğerlerinden ayırarak onlarda ihtilaf etmenin caiz görülmesi doğru değildir; zira şer'î meseleler şeriata intisap etme hususunda eşit derecededir. { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır” kavli, gizli bir fiille mensubdur; yani «Hatırla» demektir. Şu kavlinin delalet ettiği şeyle mensub olduğu da söylenmiştir:
لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ فَإِنَّ تَقْدِيرَهُ: اسْتَقَرَّ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ، أي: يوم القيامة، حين يبعثون
{ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlar için büyük bir azap vardır” [ifadesine gelince], şüphesiz onun takdiri şöyledir: Yüzlerin ağaracağı günde onlar için büyük bir azap gerçekleşmiş [olacaktır]; yani kabirlerinden diriltilecekleri zaman, kıyamet gününde.
مِنْ قُبُورِهِمْ، تَكُونُ وُجُوهُ الْمُؤْمِنِينَ مُبْيَضَّةً وَوُجُوهُ الْكَافِرِينَ مُسْوَدَّةً. وَيُقَالُ: إِنَّ ذَلِكَ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ، إِذَا قَرَأَ الْمُؤْمِنُ كِتَابَهُ رَأَى حَسَنَاتِهِ فَاسْتَبْشَرَ وَابْيَضَّ وَجْهُهُ، وَإِذَا قَرَأَ الْكَافِرُ كِتَابَهُ رَأَى سَيِّئَاتِهِ فَحَزِنَ وَاسْوَدَّ وَجْهُهُ، وَالتَّنْكِيرُ فِي وُجُوهٍ: لِلتَّكْثِيرِ، أَيْ: وُجُوهٌ كَثِيرَةٌ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ: تَبْيَضُّ وَتَسْوَدُّ: بِكَسْرِ التَّاءَيْنِ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: تَبْيَاضُّ وَتَسْوَادُّ. قَوْلُهُ: أَكَفَرْتُمْ أَيْ: فَيُقَالُ لهم: أكفرتم، والهمزة للتوبيخ والتعجب مِنْ حَالِهِمْ، وَهَذَا تَفْصِيلٌ لِأَحْوَالِ الْفَرِيقَيْنِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ، وَقَدَّمَ بَيَانَ حَالِ الْكَافِرِينَ لِكَوْنِ الْمَقَامِ مَقَامَ تَحْذِيرٍ وَتَرْهِيبٍ قِيلَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ وقيل: المرتدون وقيل: المنافقون وقيل: المبتدعون. قوله: فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ أَيْ: فِي جَنَّتِهِ وَدَارِ كَرَامَتِهِ، عَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ بِالرَّحْمَةِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْعَمَلَ لَا يَسْتَقِلُّ بِدُخُولِ صَاحِبِهِ الْجَنَّةَ، بَلْ لَا بُدَّ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَمِنْهُ حَدِيثُ: «لَنْ يَدْخُلَ أَحَدٌ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ. وَقَوْلُهُ:
müminlerin yüzleri bembeyaz, kâfirlerin yüzleri ise simsiyah olur. Bunun, amel defteri okunduğu sırada olacağı da söylenir; mümin amel defterini okuyup iyiliklerini görünce sevinir ve yüzü ağarır; kâfir amel defterini okuyup kötülüklerini görünce üzülür ve yüzü kararır. { وُجُوهٌ } “Yüzler” kelimesindeki tenvin çokluk (teksîr) içindir; yani «pek çok yüz» demektir. Yahyâ b. Vessâb { تَبْيَضُّ } ve { تَسْوَدُّ } kelimelerini her iki tâ harfinin kesresiyle (Tibyaddu ve Tisveddu) okumuştur. Zührî ise { تَبْيَاضُّ } ve { تَسْوَادُّ } şeklinde okumuştur. { أَكَفَرْتُمْ } “İnkâr mı ettiniz?” kavli; yani onlara: «İnkâr mı ettiniz?» denilir. Hemze, onların durumunu kınama (tevbih) ve hayret ifade etme içindir. Bu, icmâlden (özetten) sonra iki fırkanın hâllerinin tafsilatıdır. Makamın sakındırma ve korkutma makamı olması sebebiyle kâfirlerin hâlinin beyanı öne alınmıştır. Bunların Ehl-i Kitap olduğu söylenmiştir; dinden dönenler (mürtedler) olduğu söylenmiştir; münafıklar olduğu söylenmiştir; bidat ehli olduğu da söylenmiştir. { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmeti içindedirler” kavli; yani O'nun cennetinde ve ikram yurdundadırlar. Amelin tek başına sahibini cennete sokamayacağına, bilakis mutlaka rahmetin gerektiğine işaret etmek için bu [nimet], rahmet ile ifade edilmiştir; Sahih'te geçen: «Hiç kimse ameliyle cennete giremez» hadisi de bundandır. Şu kavline gelince:
هُمْ فِيها خالِدُونَ جُمْلَةٌ اسْتِئْنَافِيَّةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ. وَتِلْكَ: إِشَارَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ تَعْذِيبِ الْكَافِرِينَ، وَتَنْعِيمِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَوْلُهُ: نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَبِالْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: مُتَلَبِّسَةٌ بِالْحَقِّ وَهُوَ الْعَدْلُ. وَقَوْلُهُ: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ جُمْلَةٌ تَذْيِيلِيَّةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، وَفِي تَوَجُّهِ النَّفْيِ إِلَى الْإِرَادَةِ الْوَاقِعَةِ عَلَى النَّكِرَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يُرِيدُ فَرْدًا مِنْ أَفْرَادِ الظُّلْمِ الْوَاقِعَةِ عَلَى فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْعَالَمِ.
{ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalıcıdırlar” kavli, takdiri bir sorunun cevabı olan istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir. { تِلْكَ } “İşte bunlar” lafzı, kâfirlere azap edilmesi ve müminlere nimet verilmesi hususunda daha önce geçen şeylere bir işarettir. { نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “Onları sana hak ile okuyoruz” kavli hâl cümlesidir. «Bi'l-hakkı» ifadesi mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani «Adalet olan hakka bürünmüş olarak» demektir. { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah, âlemlere hiçbir zulüm dilemez” kavli ise, kendisinden öncekinin içeriğini pekiştiren tezyîliyye cümlesidir. Nefyin (olumsuzluğun), nekre (belirsiz) bir kelime üzerine vaki olan iradeye yönelmesi; [Allah] Subhânehu'nun, âlemin fertlerinden herhangi bir fert üzerine vaki olacak zulmün hiçbir çeşidini ve zerresini dilemeyeceğine delildir.
وَالْمُرَادُ بِمَا في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ: مَخْلُوقَاتُهُ سُبْحَانَهُ، أَيْ: لَهُ ذَلِكَ، يَتَصَرَّفُ فِيهِ كَيْفَ يَشَاءُ، وَعَلَى مَا يريد، وعبر بما تغليبا لغير الْعُقَلَاءِ لِكَثْرَتِهِمْ، أَوْ لِتَنْزِيلِ الْعُقَلَاءِ مَنْزِلَةَ غَيْرِهِمْ. قَالَ الَمَهْدَوِيُّ: وَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَحْوَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ، وَأَنَّهُ لَا يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ، وَصَلَهُ بِذِكْرِ اتِّسَاعِ قُدْرَتِهِ وَغِنَاهُ عَنِ الظُّلْمِ، لِكَوْنِ مَا فِي السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ فِي قَبْضَتِهِ وَقِيلَ: هُوَ ابتداء كلام يتضمن البيان بأن جميع ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ لَهُ حَتَّى يَسْأَلُوهُ وَيَعْبُدُوهُ، وَلَا يَعْبُدُوا غَيْرَهُ. وَقَوْلُهُ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ أَيْ: لَا إِلَى غَيْرِهِ، لَا شَرِكَةً وَلَا اسْتِقْلَالًا.
Göklerde ve yerde olanlardan maksat: [Allah] Subhânehu'nun yarattıklarıdır; yani bunlar O'na aittir, onlar üzerinde dilediği gibi ve irade ettiği şekilde tasarrufta bulunur. Sayıca çok oldukları için akıl sahibi olmayanları tağliben [kapsamak] üzere veya akıl sahiplerini diğerlerinin derecesine indirmek için { ما } edatıyla ifade edilmiştir. Mehdevî şöyle demiştir: Bunun kendisinden öncekiyle irtibatının yönü şudur: Müminlerin ve kâfirlerin hâllerini ve âlemlere hiçbir zulüm dilemediğini zikredince, göklerde ve yerde ne varsa O'nun kabza-i tasarrufunda olması sebebiyle, bunu kudretinin genişliğini ve zulümden müstağni olduğunu zikretmeye bağlamıştır. Bunun; kulların O'ndan istemeleri, O'na ibadet etmeleri ve O'ndan başkasına tapmamaları için göklerde ve yerde olan her şeyin O'na ait olduğunu beyan etmeyi içeren yeni bir söz başı olduğu da söylenmiştir. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür” kavli; yani ne ortaklık ne de müstakillik yoluyla başkasına değil, yalnızca O'na döndürülür demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ قَالَ: «قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ قَالَ: الْخَيْرُ: اتِّبَاعُ الْقُرْآنِ وَسُنَّتِي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: كُلُّ آيَةٍ ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ: فَهُوَ الْإِسْلَامُ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ: فَهُوَ عِبَادَةُ الْأَوْثَانِ وَالشَّيْطَانِ. انْتَهَى.
İbn Merdûye, Ebû Ca'fer el-Bâkır'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah ﷺ { وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } ayetini okudu ve: “Hayır; Kur'an'a ve benim sünnetime uymaktır” buyurdu.» İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah'ın Kur'an'da iyiliği emretme konusunda zikrettiği her ayet İslam'dır; kötülükten nehyetme konusundaki her ayet ise putlara ve şeytana tapmaktır.» [Sözü] bitti.
وَهُوَ تَخْصِيصٌ بِغَيْرِ مُخَصِّصٍ، فَلَيْسَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ وَلَا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ قَالَ: يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ أَيِ: الْإِسْلَامِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ: بِطَاعَةِ رَبِّهِمْ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ: عَنْ مَعْصِيَةِ رَبِّهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ:
Bu ise gerekçesiz (delilsiz) bir tahsistir; zira ne Arap dilinde ne de şeriatın örfünde buna delalet eden bir şey vardır. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan şöyle rivayet etmiştir: «{ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ } yani İslam'a [çağırırlar], { وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } Rablerine itaati emrederler, { وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } Rablerine isyandan menederler.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, bu ayet hakkında Dahhâk'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ خَاصَّةً وَهُمُ الرُّوَاةُ. انْتَهَى. وَلَا أَدْرِي مَا وَجْهُ هَذَا التَّخْصِيصِ، فَالْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَالْخِطَابِ بِسَائِرِ الْأُمُورِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لِعِبَادِهِ وَكَلَّفَهُمْ بِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «افْتَرَقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَتَفَرَّقَتِ النَّصَارَى عَلَى ثِنْتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالْحَاكِمُ عَنْ مُعَاوِيَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَزَادَ: «كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةٌ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ
«Onlar özellikle Muhammed ﷺ'in ashabıdır ve onlar rivayet edenlerdir.» [Sözü] bitti. Ben bu tahsisin gerekçesini bilmiyorum; zira bu ayetteki hitap, Allah'ın kullarına meşru kıldığı ve onları mükellef tuttuğu diğer bütün hususlardaki hitap gibidir. Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve Hâkim -ve bunu sahihlemiştir- Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı, benim ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır.» Ahmed, Ebû Dâvûd ve Hâkim, Muâviye'den merfû olarak benzerini rivayet etmişler ve şu ziyadeyi eklemişlerdir: «Biri müstesna hepsi cehennemdedir; o da cemaattir.» Hâkim rivayet etmiştir:
عن عبد الله بن عمر مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا، وَزَادَ «كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا مِلَّةٌ وَاحِدَةٌ، فَقِيلَ لَهُ: مَا الْوَاحِدَةُ؟
Abdullah b. Ömer'den merfû olarak yine benzerini rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: «Bir tek millet (fırka) müstesna hepsi ateştedir. Kendisine: “O bir tanesi kimdir?” diye sorulduğunda...»
قَالَ: مَا أَنَا عَلَيْهِ الْيَوْمَ وَأَصْحَابِي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ مَرْفُوعًا نحوه، فيه: «فَوَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ فِي النَّارِ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ هُمْ؟ قَالَ: الْجَمَاعَةُ» وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، وَفِيهِ: «قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ تِلْكَ الْفِرْقَةُ؟ قَالَ: الْجَمَاعَةُ» . وَقَدْ وَرَدَتْ آيَاتٌ وَأَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَفِي الْأَمْرِ بِالْكَوْنِ فِي الْجَمَاعَةِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْفُرْقَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ قَالَ: تَبْيَضُّ وُجُوهُ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَتَسْوَدُّ وُجُوهُ أَهْلِ الْبِدَعِ وَالضَّلَالَةِ. وَأَخْرَجَهُ الْخَطِيبُ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا مَرْفُوعًا أَبُو نَصْرٍ السِّجْزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عن أبي كَعْبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: صَارُوا فِرْقَتَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، يُقَالُ لِمَنِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ؟ فَهُوَ الْإِيمَانُ الَّذِي كَانَ فِي صُلْبِ آدَمَ حَيْثُ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً، وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ: فَهُمُ الَّذِينَ اسْتَقَامُوا عَلَى إِيمَانِهِمْ، وَأَخْلَصُوا لَهُ الدِّينَ، فَبَيَّضَ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ، وَأَدْخَلَهُمْ فِي رِضْوَانِهِ وَجَنَّتَهُ. وَقَدْ رُوِيَ غَيْرُ ذَلِكَ.
«“Bugün benim ve ashabımın üzerinde bulunduğu yoldur” buyurdu.» İbn Mâce, Avf b. Mâlik'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiştir; onda: «Biri cennette, yetmiş ikisi ise ateştedir. “Ey Allah'ın Resûlü! Onlar kimlerdir?” denildi. O da: “Cemaattir” buyurdu» denilmektedir. Ahmed bunu Enes'in hadisinden rivayet etmiştir; onda: «“Ey Allah'ın Resûlü! O fırka kimdir?” denildi. O da: “Cemaattir” buyurdu» ifadesi yer alır. İyiliği emredip kötülükten sakındırma konusunda, cemaat içinde bulunmayı emretme ve tefrikadan nehyetme hakkında pek çok ayet ve hadis varid olmuştur. İbn Ebî Hâtim ve Hatîb, İbn Abbâs'tan { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ } “O gün bazı yüzler ağarır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in yüzleri ağarır, bidat ve dalâlet ehlinin yüzleri ise kararır.» Hatîb ve Deylemî bunu İbn Ömer'den merfû olarak rivayet etmişlerdir; Ebû Nasr es-Siczî de el-İbâne'de Ebû Saîd'den merfû olarak rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, bu ayet hakkında Übey b. Ka'b'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Kıyamet gününde iki fırka olurlar. Yüzü kararan kimseye: “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” denilir. Bu, Âdem'in sulbünde iken tek bir ümmet oldukları sıradaki imandır. Yüzleri ağaranlara gelince; onlar imanları üzerinde dosdoğru duran ve dini yalnızca O'na halis kılan kimselerdir. Allah onların yüzlerini ağartmış, onları rızasına ve cennetine sokmuştur.» Bundan başkası da rivayet edilmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٠ الى ١١٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 110-112. Ayetler]
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)
{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah'a inanırsınız. Eğer Ehl-i Kitap da inansaydı, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır; fakat pek çoğu yoldan çıkmış (fâsık) kimselerdir. (110) Onlar size ezadan başka bir zarar veremezler. Eğer sizinle savaşırlarsa size arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111) Nerede bulunurlarsa bulunsunlar -Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınanlar müstesna- üzerlerine zillet damgası vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine miskinlik damgası vurulmuştur. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür. (112)”
قَوْلُهُ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، يَتَضَمَّنُ بَيَانَ حَالِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِي الْفَضْلِ عَلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأُمَمِ، وَكَانَ، قِيلَ: هِيَ التَّامَّةُ، أَيْ: وُجِدْتُمْ وَخُلِقْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ، وَمِثْلُهُ مَا أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ:
{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” kavli; bu ümmetin diğer ümmetlere olan fazilet durumunu beyan etmeyi içeren yeni bir söz başıdır (müste'neftir). «Kâne» fiilinin tam fiil olduğu söylenmiştir; yani «En hayırlı ümmet olarak var edildiniz ve yaratıldınız» demektir. Sîbeveyh'in inşad ettiği şu beyit de bunun gibidir:
وَجِيرَانٌ لَنَا كَانُوا كِرَامُ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا وقوله: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ .
«Ve cömert olan komşularımız vardı (var oldu).» Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } “Beşikteki bir sabi olan kimseyle nasıl konuşuruz?” kavli ile { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ } “Hatırlayın ki hani siz az idiniz de sizi çoğalttı” kavli de bu kabildendir.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يُرِيدُ: أَهْلَ أُمَّةٍ، أَيْ: خَيْرَ أَهْلِ دِينٍ، وَأَنْشَدَ:
Ahfeş şöyle demiştir: «Ümmet ehlini kastetmektedir; yani en hayırlı din ehlisiniz demektir» ve şu beyti inşad etmiştir:
حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ
«Yemin ettim ve senin nefsine hiçbir şüphe bırakmadım / Bir din sahibi itaatkâr olduğu halde hiç günaha girer mi?»
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: كُنْتُمْ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَقِيلَ: كُنْتُمْ مُنْذُ آمَنْتُمْ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةَ الْإِسْلَامِيَّةَ خَيْرُ الْأُمَمِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وأن هذه الخيرية مُشْتَرَكَةٌ مَا بَيْنَ أَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَآخِرِهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى غَيْرِهَا مِنَ الْأُمَمِ، وَإِنْ كَانَتْ مُتَفَاضِلَةً فِي ذَاتِ بَيْنِهَا. كَمَا وَرَدَ فِي فَضْلِ الصَّحَابَةِ عَلَى غَيْرِهِمْ. قَوْلُهُ: أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ أَيْ:
Bunun manasının: «Levh-i Mahfuz'da böyle idiniz» olduğu söylenmiştir; «İman ettiğinizden beri böyle idiniz» olduğu da söylenmiştir. Bunda, bu İslam ümmetinin mutlak anlamda ümmetlerin en hayırlısı olduğuna ve bu hayırlılığın, diğer ümmetlere kıyasla bu ümmetin evveli ile ahiri arasında ortak olduğuna delil vardır; her ne kadar kendi aralarında birbirlerine üstünlükleri bulunsa da. Nitekim Sahâbe'nin başkalarına üstünlüğü hakkında varid olduğu gibi. { أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “İnsanlar için çıkarılmış” kavline gelince; yani:
أُظْهِرَتْ لَهُمْ، وَقَوْلُهُ: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ إِلَخْ، كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، يَتَضَمَّنُ بَيَانَ كَوْنِهِمْ خَيْرَ أُمَّةٍ مَعَ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ أَنَّهُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ مَا أَقَامُوا عَلَى ذَلِكَ وَاتَّصَفُوا بِهِ، فَإِذَا تَرَكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ،
[onlara] izhar edilmişti. [Cenâb-ı Hakk'ın]: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “İyiliği emredersiniz...” [ifadesi] ve devamı ise müste’nef (yeni bir başlangıç) bir kelamdır; bu [hâl] üzere devam ettikleri ve bununla vasıflandıkları müddetçe en hayırlı ümmet olduklarını ihtiva etmesiyle birlikte, onların en hayırlı ümmet oluşlarının beyanını içermektedir. Dolayısıyla iyiliği emretmeyi ve kötülükten sakındırmayı terk ettiklerinde,
زَالَ عَنْهُمْ ذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ خَيْرُ أُمَّةٍ عَلَى الشَّرَائِطِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ، وَهَذَا يَقْتَضِي، أَنْ يَكُونَ:
bu vasfın kendilerinden zail olacağını da ihtiva etmektedir. Nitekim Mücâhid bu sebeple şöyle demiştir: «Onlar ayette zikredilen şartlar dairesinde en hayırlı ümmettirler.» Bu da şunu iktiza eder:
تَأْمُرُونَ وَمَا بَعْدَهُ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ حَالَ كَوْنِكُمْ آمِرِينَ، نَاهِينَ، مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ، وَبِمَا يَجِبُ عَلَيْكُمُ الْإِيمَانُ بِهِ مِنْ كِتَابِهِ وَرَسُولِهِ وَمَا شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ، فَإِنَّهُ لَا يَتِمُّ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ إِلَّا بِالْإِيمَانِ بِهَذِهِ الْأُمُورِ. قَوْلُهُ: وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ أَيِ: الْيَهُودُ، إِيمَانًا كَإِيمَانِ الْمُسْلِمِينَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَكُتُبِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَفْعَلُوا ذَلِكَ، بَلْ قَالُوا: نُؤْمِنُ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ، ثُمَّ بَيَّنَ حَالَ أَهْلِ الْكِتَابِ بِقَوْلِهِ: مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَهُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُمْ، فَإِنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِهِ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ أَيِ: الْخَارِجُونَ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، الْمُتَمَرِّدُونَ فِي بَاطِلِهِمُ، المكذبون لرسول الله ﷺ، وَلِمَا جَاءَ بِهِ، فَيَكُونُ هَذَا التَّفْصِيلُ على هذا كلاما مستأنفا، جوابا عن سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: هَلْ مِنْهُمْ مَنْ آمَنَ فَاسْتَحَقَّ مَا وَعَدَهُ اللَّهُ؟ قَوْلُهُ: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً أَيْ:
{ تَأْمُرُونَ } ve sonrasının hâl olarak nasb mahallinde olmasını [iktiza eder]; yani «Emredici, nehyedici ve Allah'a, O'nun Kitabı'na, Peygamberi'ne ve kulları için meşru kıldığı şeylerden iman edilmesi vacip olan hususlara iman ediciler olduğunuz halde siz en hayırlı ümmetsiniz» demektir. Zira Allah Subhânehu'ya iman, ancak bu hususlara iman etmekle kemale erer. { وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Eğer Ehl-i Kitap da inansaydı” kavli; yani Yahudiler, Müslümanların Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına inandığı gibi iman etselerdi { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “elbette kendileri için daha hayırlı olurdu”; fakat onlar bunu yapmadılar, bilakis «Kitabın bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» dediler. Sonra { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “İçlerinden iman edenler vardır” kavliyle Ehl-i Kitab'ın durumunu beyan etmiştir; bunlar içlerinden Resûlullah ﷺ'e iman eden kimselerdir, zira onlar hem ona indirilene hem de ondan önce indirilene inanmışlardır. { وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } “Fakat pek çoğu yoldan çıkmışlardır”; yani hak yoldan ayrılmış, batıllarında inat edip diretmiş, Resûlullah ﷺ'i ve getirdiği şeyleri yalanlamış kimselerdir. Buna göre bu tafsilat, sanki «Onlardan iman edip de Allah'ın vadettiği şeye hak kazanan kimse var mıdır?» denilmiş gibi, takdiri bir sorunun cevabı olan yeni bir söz başıdır (istînâftır). { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Size ezadan başka bir zarar veremezler” kavline gelince; yani:
لَنْ يَضُرُّوكُمْ بِنَوْعٍ من أنواع الضرر إلا بنوع الأذى، وهو الكذب، والتحريف، والبهت، لا يَقْدِرُونَ عَلَى الضَّرَرِ الَّذِي هُوَ الضَّرَرُ فِي الْحَقِيقَةِ بِالْحَرْبِ وَالنَّهْبِ وَنَحْوِهِمَا، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ، وَهَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَا يَغْلِبُونَهُمْ وَأَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ. وَالْمَعْنَى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ أَلْبَتَّةَ، لَكِنْ يُؤْذُونَكُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا نَفَاهُ مِنَ الضَّرَرِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ أَيْ:
size zarar türlerinden hiçbir zararla zarar veremezler; ancak yalan, tahrif ve iftira gibi eza türü şeylerle [zarar verebilirler]. Savaş, yağma ve benzeri şeylerle hakiki manada zarar olan zarara asla güç yetiremezler. Dolayısıyla istisna müferrağdır. Bu, Allah'ın Resûlü'ne ve müminlere, Ehl-i Kitab'ın onlara galip gelemeyeceğine ve müminlerin onlara karşı muzaffer kılınacağına dair bir vaadidir. İstisnanın munkatı' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: «Size asla zarar veremezler, ancak eza ederler» şeklindedir. Sonra [Allah] Subhânehu nefyettiği zararı şu kavliyle açıklamıştır: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ } “Eğer sizinle savaşırlarsa size arkalarını dönüp kaçarlar”; yani:
يَنْهَزِمُونَ وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى مُقَاوَمَتِكُمْ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَضُرُّوكُمْ. وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ عَطْفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ، أَيْ: ثُمَّ لَا يُوجَدُ لَهُمْ نَصْرٌ وَلَا يَثْبُتُ لَهُمْ غَلَبٌ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، بَلْ شَأْنُهُمُ الْخِذْلَانُ مَا دَامُوا.
bozguna uğrarlar ve size zarar vermek şöyle dursun, size direnmeye bile güç yetiremezler. { ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } “Sonra kendilerine yardım da edilmez” kavli, şart cümlesine matuftur; yani «Sonra onlar için hiçbir yardım bulunmaz ve hiçbir durumda onlara bir üstünlük sabit olmaz; bilakis var oldukları sürece durumları hezimet ve yardımsız kalmaktır» demektir.
وَقَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا سُبْحَانَهُ حَقًّا، فَإِنَّ الْيَهُودَ لَمْ تَخْفِقْ لَهُمْ رَايَةُ نَصْرٍ، وَلَا اجْتَمَعَ لَهُمْ جَيْشٌ غَلَبَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَهِيَ مِنْ مُعْجِزَاتِ النُّبُوَّةِ . قَوْلُهُ: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ قَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَعْنَى هَذَا التَّرْكِيبِ.
Biz de Subhânehu'nun bize vadettiği şeyi hak olarak bulduk; zira bu ayetin inişinden sonra Yahudilerin hiçbir zafer sancağı dalgalanmamış ve galip gelen hiçbir orduları toplanmamıştır. Bu sebeple bu ayet nübüvvet mucizelerindendir. { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Üzerlerine zillet damgası vuruldu” kavline gelince; bu terkibin manası daha önce Bakara suresinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: صَارَتِ الذِّلَّةُ مُحِيطَةٌ بِهِمْ فِي كُلِّ حَالٍ، وَعَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ أَيْنَما ثُقِفُوا فِي أَيِّ مَكَانٍ وُجِدُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ أَيْ: إِلَّا أَنْ يَعْتَصِمُوا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ: أَيْ: بِذِمَّةِ اللَّهِ أَوْ بِكِتَابِهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ أَيْ: بِذِمَّةٍ مِنَ النَّاسِ، وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ: النَّبِيُّ ﷺ وَباؤُ أَيْ: رَجَعُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَقِيلَ: احْتَمَلُوا، وَأَصْلُ مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ: اللُّزُومُ وَالِاسْتِحْقَاقُ، أَيْ: لَزِمَهُمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ هُمْ مُسْتَحِقُّونَ لَهُ. وَمَعْنَى ضَرْبِ الْمَسْكَنَةِ: إِحَاطَتُهَا بِهِمْ مِنْ جَمِيعِ الْجَوَانِبِ، وَهَكَذَا حَالُ الْيَهُودِ، فَإِنَّهُمْ تَحْتَ الْفَقْرِ الْمُدْقِعِ، وَالْمَسْكَنَةِ الشَّدِيدَةِ إِلَّا النَّادِرَ الشَّاذَّ مِنْهُمْ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ، إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ ضَرْبِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالْغَضَبِ، أَيْ: وَقَعَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ، إِلَى الْكُفْرِ وَقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ، بِسَبَبِ عِصْيَانِهِمْ لِلَّهِ وَاعْتِدَائِهِمْ لِحُدُودِهِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ ضَرَبَ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةَ وَالْمَسْكَنَةَ وَالْبَوَاءَ بِالْغَضَبِ مِنْهُ لِكَوْنِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِهِ، وَقَتَلُوا أَنْبِيَاءَهُ، بِسَبَبِ عِصْيَانِهِمْ وَاعْتِدَائِهِمْ.
Mana [şudur]: Zillet, her durumda ve her takdirde onları kuşatır olmuştur. { أَيْنَما ثُقِفُوا } “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar”, yani nerede ele geçirilirlerse, { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'ın ipine [sığınanlar] müstesna”, yani Allah'ın bir ipine sarılmaları hariç. Ferrâ şöyle demiştir: Yani Allah'ın ahdine/himayesine veya Kitabı'na [sarılmaları hariç]. { وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “ve insanların ipine [sığınanlar müstesna]”, yani insanlardan bir güvenceye [sarılmaları hariç]; bu [insanlar] da Müslümanlardır. Bir görüşe göre insanlardan kasıt Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { وَباؤُ } yani döndüler; { بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazap ile” geri döndüler. [Bu kelimeye] «yüklendiler» anlamı da verilmiştir. Kelimenin lügatteki asıl anlamı ise lüzum (ayrılmaz şekilde bağlanma) ve istihkaktır (hak etmedir); yani hak ettikleri Allah'tan bir gazap onlara vacip ve lazim olmuştur. Meskenetin (düşkünlüğün) vurulmasının manası ise onun her yönden onları kuşatmasıdır. Yahudilerin durumu da böyledir; zira aralarındaki pek nadir ve istisnai olanlar hariç, onlar ezici bir fakirlik ve şiddetli bir meskenet (düşkünlük) altındadırlar. { ذَلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret, daha önce geçen zillet, meskenet ve gazabın vurulmasınadır; yani bu durum, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyle başlarına gelmiştir. [İkinci] { ذَلِكَ } “Bu” ifadesiyle yapılan işaret ise küfre ve peygamberleri öldürmeyyedir; [bu da] Allah'a isyan etmeleri ve O'nun sınırlarını aşmaları sebebiyledir. Ayetin manası şudur: Allah, O'na isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyle ayetlerini inkâr edip peygamberlerini katletmelerinden ötürü onların üzerine zilleti, meskeneti ve O'ndan gelen bir gazaba uğramayı vurup gerekli kılmıştır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ هَاجَرُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَقَالَ: أَنْتُمْ، فَكُنَّا كُلَّنَا، وَلَكِنْ قَالَ: كُنْتُمْ، فِي خَاصَّةِ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ومن صنع مِثْلَ صُنْعِهِمْ، كَانُوا خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ، وَفِي لَفْظٍ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: يَكُونُ لِأَوَّلِنَا، وَلَا يَكُونُ لِآخِرِنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَكُونَ مِنْ تِلْكَ الْأُمَّةِ فَلْيُؤَدِّ شَرْطَ اللَّهِ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي ابْنِ مَسْعُودٍ، وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: خَيْرُ النَّاسِ لِلنَّاسِ يَأْتُونَ بِهِمْ فِي السَّلَاسِلِ فِي أَعْنَاقِهِمْ حَتَّى يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ.
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ahmed, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim -ve bunu sahihlemiştir-, İbn Abbâs'tan { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmetsiniz” kavli hakkında: «Onlar Resûlullah ﷺ ile birlikte hicret edenlerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bu ayet hakkında Süddî'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «Eğer Allah dileseydi [Siz manasında] 'Entüm' derdi ve hepimiz [buna dahil] olurduk; fakat O: 'Küntüm' (İdiniz) buyurdu. Bu, özellikle Muhammed'in ashabı ve onların yaptıkları gibi yapanlar hakkındadır; onlar insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet idiler.» Ondan gelen bir lafızda ise şöyle demiştir: «Bu bizim evvelimiz içindir, ahirimiz için değildir.» İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize anlatıldığına göre Ömer b. el-Hattâb bu ayeti okumuş, sonra da: «Ey insanlar! Kim bu ümmetten olmaktan sevinç duyuyorsa, Allah'ın o ümmet hakkındaki şartını yerine getirsin» demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu ayet İbn Mes'ûd, Ammâr b. Yâsir, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Übey b. Ka'b ve Muâz b. Cebel hakkında inmiştir.» Buhârî ve başkaları Ebû Hureyre'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «İnsanlar için insanların en hayırlısıdırlar; onları boyunlarında zincirlerle getirirler, nihayet İslam'a girerler.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عن مُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ فِي الْآيَةِ: إِنَّكُمْ تُتِمُّونَ سَبْعِينَ أُمَّةً أَنْتُمْ خَيْرُهَا وَأَكْرَمُهَا. وَرُوِيَ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذٍ، وَأَبِي سَعِيدٍ نَحْوَهُ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّهُ يَدْخُلُ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ الْجَنَّةَ سَبْعُونَ أَلْفًا بِغَيْرِ حِسَابٍ وَلَا عَذَابٍ، وَهَذَا مِنْ فَوَائِدِ كَوْنِهَا خَيْرَ الْأُمَمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً قَالَ: تَسْمَعُونَ مِنْهُمْ كَذِبًا عَلَى اللَّهِ، يَدْعُونَكُمْ إِلَى الضَّلَالَةِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: إِشْرَاكُهُمْ فِي عُزَيْرٍ وَعِيسَى وَالصَّلِيبِ.
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Ahmed, Tirmizî -ve bunu hasen görmüştür-, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim -ve bunu sahihlemiştir-, Muâviye b. Hayde'den, Peygamber ﷺ'in bu ayet hakkında şöyle buyurduğunu işittiğini rivayet etmişlerdir: «Sizler yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah katında en şereflisisiniz.» Muâz ve Ebû Saîd'in hadisinden de benzeri rivayet edilmiştir. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda bu ümmetten yetmiş bin kişinin hesapsız ve azapsız cennete gireceğine dair pek çok hadis varid olmuştur; bu da onun ümmetlerin en hayırlısı oluşunun faydalarındandır. İbn Cerîr, Hasan'dan { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } “Size ezadan başka bir zarar veremezler” kavli hakkında: «Onlardan Allah'a karşı yalan işitirsiniz, sizi dalâlete çağırırlar» dediğini rivayet etmiştir. Yine İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Üzeyr, Îsâ ve haç konusunda şirk koşmalarıdır.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ قَالَا: يُعْطُونَ الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ.
İbn Ebî Hâtim, Hasan ve Katâde'den { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Üzerlerine zillet damgası vuruldu” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir: «Cizyeyi kendi elleriyle küçülmüş (boyun eğmiş) olarak verirler.»
وَرَوَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ قَالَ: بِعَهْدٍ مِنَ اللَّهِ وَعَهْدٍ مِنَ الناس.
İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Allah'ın ipine ve insanların ipine [bağlananlar] müstesna” kavli hakkında: «Allah'tan bir ahit ve insanlardan bir ahit ile [müstesnadır]» dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٣ الى ١١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), 113-117. Ayetler]
لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)
{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Onlar bir değildirler. Ehl-i Kitap içinden dosdoğru (ayakta) bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten menederler ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Yaptıkları hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır (inkâr edilmeyecektir). Allah takva sahiplerini hakkıyla bilendir. (115) İnkâr edenlere gelince, onların malları da evlatları da Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda sağlamayacaktır. İşte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalıcıdırlar. (116) Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar. (117)”
قَوْلُهُ: لَيْسُوا سَواءً أَيْ: أَهْلُ الْكِتَابِ غَيْرُ مُسْتَوِينَ، بَلْ مُخْتَلِفِينَ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، سِيقَتْ لِبَيَانِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَوْلُهُ: أُمَّةٌ قائِمَةٌ هُوَ اسْتِئْنَافٌ أَيْضًا، يَتَضَمَّنُ بَيَانَ الْجِهَةِ الَّتِي تَفَاوَتُوا فِيهَا، مِنْ كَوْنِ بَعْضِهِمْ أُمَّةً قَائِمَةً إِلَى قَوْلِهِ: مِنَ الصَّالِحِينَ قَالَ الْأَخْفَشُ: التَّقْدِيرُ: مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ذُو أُمَّةٍ،
{ لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildirler” kavli; yani Ehl-i Kitap eşit değillerdir, bilakis farklıdırlar. Bu cümle, Ehl-i Kitap arasındaki farklılığı beyan etmek üzere sevk edilmiş müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “Dosdoğru (ayakta) bir topluluk” kavli de aynı şekilde, bazılarının dosdoğru bir ümmet olmasından { مِنَ الصَّالِحِينَ } “salihlerdendir” kavline kadar, hangi yönden farklılaştıklarını beyan etmeyi içeren bir istînâftır. Ahfeş şöyle demiştir: Takdiri: «Ehl-i Kitap'tan ümmet sahibi olanlar vardır»,
أَيْ: ذُو طَرِيقَةٍ حَسَنَةٍ، وَأَنْشَدَ:
yani güzel bir yol (tarikat) sahibi olanlar vardır demektir ve şu beyti inşad etmiştir:
وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ وَأُخْرَى غَيْرُ قَائِمَةٍ، فَتَرَكَ الْأُخْرَى اكْتِفَاءً بِالْأُولَى، كَقَوْلِ أَبِي ذُؤَيْبٍ:
«Bir din sahibi itaatkâr olduğu halde hiç günaha girer mi?» Sözde bir hazif bulunduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: «Ehl-i Kitap içinden dosdoğru bir ümmet vardır, diğeri ise dosdoğru değildir.» Birinciyle yetinilerek diğeri terk edilmiştir; nitekim Ebû Züeyb'in şu sözünde olduğu gibi:
عَصَيْتُ إِلَيْهَا الْقَلْبَ إِنِّي لِأَمْرِهَا ... مُطِيعٌ فَمَا أَدْرِي أَرُشْدٌ طِلَابُهَا؟
«Ona karşı kalbime isyan ettim, şüphesiz ben onun emrine itaatkârım; bilemiyorum onun bu istekleri doğru mudur?»