Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَرَادَ أَرُشْدٌ أَمْ غَيٌّ؟ قَالَ الْفَرَّاءُ: أُمَّةٌ: رُفِعَ بِسَوَاءٍ، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ يَسْتَوِي أُمَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ وَأُمَّةٌ كَافِرَةٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ خَطَأٌ مِنْ جِهَاتٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ يَرْفَعُ أُمَّةً بِسَوَاءٍ فَلَا يَعُودُ عَلَى اسْمِ لَيْسَ شَيْءٌ، وَيَرْفَعُ بِمَا لَيْسَ جَارِيًا عَلَى الْفِعْلِ، وَيُضْمِرُ مَا لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْكَافِرَةِ، فَلَيْسَ لِإِضْمَارِ هَذَا وَجْهٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا مِثْلُ قَوْلِهِمْ أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ، وَذَهَبُوا أَصْحَابُكَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا غَلَطٌ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَأَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُمْ ذِكْرٌ. انْتَهَى.

Şair «Doğru yol mu yoksa sapıklık mı?» demek istemiştir. Ferrâ şöyle demiştir: { أُمَّةٌ } kelimesi { سَوَاءٍ } ile merfû kılınmıştır; takdiri ise şöyledir: «Ehl-i Kitap'tan dosdoğru olup Allah'ın ayetlerini okuyan bir ümmet ile inkârcı bir ümmet bir (eşit) olmaz.» Nehhas şöyle demiştir: Bu görüş birkaç yönden hatalıdır: Birincisi; o, { أُمَّةٌ } kelimesini { سَوَاءٍ } ile merfû kılmakta, böylece { لَيْسَ }’nin ismine dönen hiçbir zamir (âid) kalmamaktadır. Ayrıca fiil gibi amel etmeyen bir kelimeyle raf yapmakta ve ihtiyaç duyulmayan bir şeyi takdir edip gizlemektedir (izmar); çünkü inkârcı zümrenin zikri zaten daha önce geçmişti, dolayısıyla bunu takdir etmenin bir gerekçesi yoktur. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Bu, [Arapların] «Beni pireler yedi» (Ekelûnî el-berâğîs) ve «Senin arkadaşların gittiler» (Zehebû ashâbuke) sözleri gibidir. Nehhas der ki: Bu da bir yanılgıdır; zira onların zikri daha önce geçmişti, oysa «Beni pireler yedi» ifadesinde onların [pirelerin] daha önce zikri geçmemiştir. [Nehhas'ın sözü] bitti.

وَعِنْدِي: أَنَّ مَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ قَوِيٌّ قَوِيمٌ، وَحَاصِلُهُ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: لَا يَسْتَوِي أُمَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ شَأْنُهَا كَذَا وَأُمَّةٌ أُخْرَى شَأْنُهَا كَذَا، وَلَيْسَ تَقْدِيرُ هَذَا الْمَحْذُوفِ مِنْ بَابِ تَقْدِيرِ مَا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ كَمَا قَالَ النَّحَّاسُ، فَإِنَّ تَقَدُّمَ ذِكْرِ الْكَافِرَةِ لَا يُفِيدُ مَفَادَ تَقْدِيرِ ذِكْرِهَا هُنَا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّهُ لَا يَعُودُ عَلَى اسْمِ لَيْسَ شَيْءٌ، فَيَرُدُّهُ:

Bana göre ise Ferrâ'nın söylediği görüş güçlü ve tutarlıdır. Özeti şudur: Ayetin anlamı; «Ehl-i Kitap'tan durumu şöyle olan bir topluluk ile durumu böyle olan diğer bir topluluk eşit olmaz» demektir. Bu mahzûfun (düşmüş ögenin) takdiri, Nehhas'ın iddia ettiği gibi ihtiyaç duyulmayan bir şeyin takdiri kabilinden değildir; zira inkârcı zümrenin zikrinin önceden geçmiş olması, burada zikredilmelerinin takdir edilmesinin sağladığı anlamı vermez. Onun «{ لَيْسَ }’nin ismine dönen bir şey kalmaz» sözüne gelince, buna şu şekilde cevap verilir:

أَنَّ تَقْدِيرَ الْعَائِدِ شَائِعٌ مُشْتَهِرٌ عِنْدَ أَهْلِ الْفَنِّ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَيَرْفَعُ بِمَا لَيْسَ جَارِيًا عَلَى الْفِعْلِ، فَغَيْرُ مُسَلَّمٍ.

Âid (dönen zamir) takdir etmek bu ilmin ehli nezdinde yaygın ve meşhurdur. «Fiil gibi amel etmeyen bir lafızla raf yapmaktadır» şeklindeki sözü ise kabul edilemez.

وَالْقَائِمَةُ: الْمُسْتَقِيمَةُ الْعَادِلَةُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَقَمْتُ الْعُودَ فَقَامَ، أَيِ: استقام. وقوله: يَتْلُونَ: في محل رفع أَنَّهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِأُمَّةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ آناءَ اللَّيْلِ سَاعَاتِهِ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَسْجُدُونَ ظَاهِرُهُ: أَنَّ التِّلَاوَةَ كَائِنَةٌ مِنْهُمْ فِي حَالِ السُّجُودِ، وَلَا يَصِحُّ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْأُمَّةِ الْمَوْصُوفَةِ فِي الْآيَةِ: هُمْ مَنْ قَدْ أَسْلَمَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّهُ قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ النَّهْيُ عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي السُّجُودِ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَأْوِيلِ هَذَا الظَّاهِرِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَهُمْ يَسْجُدُونَ:

{ الْقَائِمَةُ } (Kāime); dosdoğru ve adil olan demektir. Bu, Arapların «Ağacı doğrulttum, o da doğruldu (kāme)» yani dosdoğru oldu (istekāme) sözünden gelir. { يَتْلُونَ } “okurlar” kavli; { أُمَّةٍ } kelimesinin ikinci sıfatı olarak ref mahalindedir. Hâl olarak nasb mahalinde olması da caizdir. { آناءَ اللَّيْلِ } “gece saatlerinde” gece saatleri demektir ve zarfiyet üzere mansuptur. { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “secdeye kapanarak” kavlinin zahiri; tilavetin onlar tarafından secde halindeyken yapıldığıdır. Ayette nitelenen bu ümmetten maksat Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanlar ise bu [zahiri anlam] sahih olmaz; çünkü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den secdede Kur'an okumanın yasaklandığı sahih olarak rivayet edilmiştir. Bu sebeple { وَهُمْ يَسْجُدُونَ } kavlinden maksadın şu şekilde tevil edilmesi zorunludur:

وَهُمْ يُصَلُّونَ، كَمَا قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ، وَإِنَّمَا عَبَّرَ بِالسُّجُودِ عَنْ مَجْمُوعِ الصَّلَاةِ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْخُضُوعِ وَالتَّذَلُّلِ.

Ferrâ ve Zeccâc'ın da belirttiği gibi «namaz kılmaktadırlar» demektir. İçinde huşu ve tezellül (boyun bükme) bulunduğu için namazın tamamı secde ile ifade edilmiştir.

وَظَاهِرُ هَذَا: أَنَّهُمْ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ فِي صَلَاتِهِمْ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ لِتِلْكَ الصَّلَاةِ بِصَلَاةٍ مُعَيَّنَةٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا:

Bunun zahiri; onların belirli bir namaz tahsis edilmeksizin namazlarında Allah'ın ayetlerini okuduklarıdır. Bir görüşe göre ise bundan maksat:

الصَّلَاةُ بَيْنَ الْعِشَاءَيْنِ وقيل: صلاة الليل مطلقا. وقوله: وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ صِفَةٌ أُخْرَى لِأُمَّةٍ، أَيْ:

akşam ile yatsı arasındaki namazdır; bir görüşe göre de mutlak olarak gece namazıdır. { يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } [metinde وَتُؤْمِنُونَ] “Allah'a inanırlar” kavli de { أُمَّةٍ } kelimesinin diğer bir sıfatıdır, yani:

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ، وَرَأْسُ ذَلِكَ الْإِيمَانُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وقوله: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ صِفَتَانِ أَيْضًا لِأُمَّةٍ، أَيْ: أَنَّ هَذَا مِنْ شَأْنِهِمْ وَصَفَتِهِمْ. وَظَاهِرُهُ يُفِيدُ: أَنَّهُمْ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ عَلَى الْعُمُومِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ هُنَا: أَمْرُهُمْ بِاتِّبَاعِ النبي ﷺ، وَبِالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ: نَهْيُهُمْ عَنْ مُخَالَفَتِهِ. وَقَوْلُهُ: وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ: مِنْ جُمْلَةِ الصِّفَاتِ أيضا، أي: يبادرون

Allah'a, kitaplarına ve peygamberlerine inanırlar; bunun başı da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine inanmaktır. { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ } [metinde يَأْمُرُونَ... وَيَنْهَوْنَ] “İyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar” kavli de yine { أُمَّةٍ } kelimesinin iki sıfatıdır; yani bu onların şanından ve vasfındandır. Bunun zahiri; onların genel anlamda iyiliği emredip kötülükten sakındırdıklarını ifade eder. Bir görüşe göre burada iyiliği emretmekten maksat: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmayı emretmeleri; kötülükten sakındırmaktan maksat ise: O'na muhalefet etmekten sakındırmalarıdır. { وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlar” kavli de yine [bu] sıfatlar cümlesindendir; yani acele edip koşarlar...

بِهَا غَيْرَ مُتَثَاقِلِينَ عَنْ تَأْدِيَتِهَا لِمَعْرِفَتِهِمْ بِقَدْرِ ثَوَابِهَا. وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ أَيْ: مِنْ جُمْلَتِهِمْ وَقِيلَ:

sevabının büyüklüğünü bildikleri için onları eda etmekten geri durmayıp ağırlık hissetmeksizin hayırlara koşarlar. { وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ } “İşte onlar salihlerdendir” kavli; yani onların zümresindendirler demektir. Bir görüşe göre de:

مِنْ: بِمَعْنَى: مَعَ، أَيْ: مَعَ الصَّالِحِينَ، وَهُمُ الصَّحَابَةُ ﵃، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ كُلُّ صَالِحٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْأُمَّةِ الْمَوْصُوفَةِ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ. قَوْلُهُ: وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ أَيَّ خَيْرٍ كَانَ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ أَيْ: لَنْ تَعْدِمُوا ثَوَابَهُ، وَعَدَّاهُ إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ وَهُوَ لَا يَتَعَدَّى إِلَّا إِلَى وَاحِدٍ لِأَنَّهُ ضَمَّنَهُ مَعْنَى الْحِرْمَانِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَنْ تُحْرَمُوهُ، كَمَا قَالَهُ صَاحِبُ الْكَشَّافِ. قَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَابْنُ وَثَّابٍ، وَحَفْصٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ فِي الْفِعْلَيْنِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:

{ مِنْ } harf-i cerri { مَعَ } (ile, beraber) anlamındadır; yani salihlerle beraberdirler; onlar da Sahâbe [radıyallâhu anhum]'dır. Zahir olan ise maksadın her salih kimse olduğudur. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavliyle yapılan işaret, anılan vasıflarla nitelenmiş ümmetedir. { وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Yaptıkları hiçbir hayır” yani her ne hayır olursa olsun, { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } “karşılıksız bırakılmayacaktır (inkâr edilmeyecektir)” kavli; yani sevabından mahrum kalmayacaksınız demektir. [Normalde] tek mef'ûle geçişli olduğu halde burada iki mef'ûle geçişli kılınmıştır; çünkü ona mahrum bırakma (hırman) manası tazmin edilmiştir, sanki «ondan mahrum bırakılmayacaksınız» denilmiş gibidir; Keşşâf sahibi böyle demiştir. A'meş, İbn Vessâb, Hafs, Hamza, Kisâî ve Halef her iki fiilde de [fâil zamirini] ya harfi ile [ye ile, yani üçüncü şahıs kipiyle] okumuşlardır; bu İbn Abbâs'ın da kıraatidir ve Ebû Ubeyd bunu tercih etmiştir. Geri kalanlar ise:

بِالْمُثَنَّاةِ مِنْ فوق، فيهما، وكان أبو عمرة يَرَى الْقِرَاءَتَيْنِ جَمِيعًا. وَالْمُرَادُ بِالْمُتَّقِينَ: كُلُّ مَنْ ثَبَتَتْ لَهُ صِفَةُ التَّقْوَى وَقِيلَ: الْمُرَادُ: مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَهُمُ الْأُمَّةُ الْمَوْصُوفَةُ بِتِلْكَ الصِّفَةِ، وَوُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ مَدْحًا لَهُمْ، وَرَفْعًا مِنْ شَأْنِهِمْ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا قِيلَ: هُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ ذَكَرَ كُفَّارَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ: كُلُّ مَنْ كَفَرَ بِمَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ.

her iki fiilde de üstten iki noktalı [tâ harfi] ile [ikinci şahıs kipiyle] okumuşlardır. Ebû Amre ise her iki kıraati de caiz görmekteydi. { بِالْمُتَّقِينَ } “takva sahiplerini” ifadesinden maksat; takva vasfı kendisinde sabit olan herkestir. Bir görüşe göre de maksat, daha önce zikri geçen ve o vasıfla nitelenen topluluktur; onları övmek ve şanlarını yüceltmek amacıyla zamir yerine zahir isim kullanılmıştır. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere gelince” kavli; bir rivayete göre Benî Kurayza ve Benî Nadîr'dir. Mukâtil şöyle demiştir: Yüce Allah Ehl-i Kitap'ın müminlerini zikredince, bu ayette de onların kâfirlerini zikretti. Zahir olan ise bundan maksadın, inanılması gereken şeyleri inkâr eden herkes olduğudur.

وَمَعْنَى: لَنْ تُغْنِيَ: لَنْ تَدْفَعَ، وَخَصَّ الْأَوْلَادَ أنهم أَحَبُّ الْقَرَابَةِ وَأَرْجَاهُمْ لِدَفْعِ مَا يَنُوبُهُ. وَقَوْلُهُ: ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ

{ لَنْ تُغْنِيَ } “sağlamayacaktır” ifadesinin anlamı; defedemeyecektir demektir. Çocukları özellikle zikretmesi, onların akrabalar içinde en sevilen ve başa gelen bir musibeti defetmesi en çok umulan kimseler olmalarındandır. { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ } [metinde ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ] “Harcadıklarının durumu” kavli;

بَيَانٌ لِعَدَمِ إِغْنَاءِ أَمْوَالِهِمُ الَّتِي كَانُوا يُعَوِّلُونَ عَلَيْهَا. وَالصِّرُّ: الْبَرْدُ الشَّدِيدُ، أَصْلُهُ: مِنَ الصَّرِيرِ الَّذِي هُوَ: الصَّوْتُ، فَهُوَ صَوْتُ الرِّيحِ الشَّدِيدِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: صَوْتُ لَهَبِ النَّارِ الَّتِي فِي تِلْكَ الرِّيحِ.

güvendikleri mallarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağının beyanıdır. es-Sırr (الصِّرُّ); şiddetli soğuk demektir. Aslı ses anlamına gelen es-sarîr (الصَّرِيرُ) kelimesinden gelir, bu da şiddetli rüzgârın sesidir. Zeccâc ise şöyle demiştir: O rüzgârda bulunan ateş alevinin sesidir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ: مَثَلُ نَفَقَةِ الْكَافِرِينَ فِي بُطْلَانِهَا، وَذَهَابِهَا، وَعَدَمِ مَنْفَعَتِهَا، كَمَثَلِ زَرْعٍ أَصَابَهُ رِيحٌ بَارِدَةٌ، أَوْ نَارٌ، فَأَحْرَقَتْهُ، أَوْ أَهْلَكَتْهُ، فَلَمْ يَنْتَفِعْ أَصْحَابُهُ بِشَيْءٍ مِنْهُ بَعْدَ أَنْ كَانُوا عَلَى طَمَعٍ مِنْ نَفْعِهِ وَفَائِدَتِهِ. وَعَلَى هَذَا فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرٍ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، فَيُقَالُ: كَمَثَلِ زَرْعٍ أَصَابَتْهُ رِيحٌ فِيهَا صِرٌّ، أَوْ: مَثَلُ إِهْلَاكِ مَا يُنْفِقُونَ كَمَثَلِ إِهْلَاكِ رِيحٍ فِيهَا صرّ أصابت حرث قوم ظلموا أنفسهم ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ

Ayetin manası: Kâfirlerin harcamalarının boşa gitmesi, yok olması ve fayda vermemesi hususundaki durumu; soğuk bir rüzgârın veya ateşin isabet edip yaktığı veya helak ettiği bir ekinin durumu gibidir ki, sahipleri onun fayda ve menfaatini umarken ondan hiçbir şekilde istifade edememişlerdir. Buna göre müşebbehün bih (kendisine benzetilen) tarafında bir takdir bulunması zorunludur; dolayısıyla «içinde dondurucu soğuk bulunan bir rüzgârın isabet ettiği ekinin durumu gibidir» veya «harcadıklarının yok olup gitmesi, kendilerine zulmetmiş olan bir kavmin ekinine isabet eden dondurucu soğuk rüzgârın yok edişi gibidir» denilir. { وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ } [metinde ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ] “Allah onlara zulmetmedi”

أي: المنفقين من الكافرين لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

yani kâfirlerden harcama yapanlara [zulmetmedi]. { وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } [metinde لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ] “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlar”

بِالْكُفْرِ الْمَانِعِ مِنْ قَبُولِ النَّفَقَةِ الَّتِي أَنْفَقُوهَا، وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ: لِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ لَا لِلتَّخْصِيصِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِي الْفِعْلِ بِاعْتِبَارِ تَعَلُّقِهِ بِالْفَاعِلِ، لَا بِالْمَفْعُولِ.

yaptıkları harcamanın kabul edilmesine engel olan küfür sebebiyle [kendilerine zulmederler]. Mef'ûlün öne geçirilmesi tahsis (vurgu) için değil, ayet sonlarındaki uyumu (fevâsıl) gözetmek içindir; zira buradaki kelam fiilin mef'ûle değil fâile taalluku itibariyledir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَنْدَهْ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سلام، وثعلبة، وأسيد ابن سَعِيدٍ، وَمَنْ أَسْلَمَ مِنْ يَهُودَ مَعَهُمْ، فَآمَنُوا، وَصَدَّقُوا، وَرَغِبُوا فِي الْإِسْلَامِ. قَالَتْ أَحْبَارُ يَهُودَ، وَأَهْلُ الْكُفْرِ مِنْهُمْ: مَا آمَنَ بِمُحَمَّدٍ وَتَبِعَهُ إِلَّا شِرَارُنَا، وَلَوْ كَانُوا خِيَارَنَا مَا تَرَكُوا دِينَ آبَائِهِمْ وَذَهَبُوا إِلَى غَيْرِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسُوا سَواءً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَقُولُ: مُهْتَدِيَةٌ، قَائِمَةٌ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، لَمْ تَنْزِعْ عَنْهُ، ولم تتركه كما تركه الآخرون وضيعوه. وخرج عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ: أُمَّةٌ قائِمَةٌ عَادِلَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: آناءَ اللَّيْلِ قَالَ: جَوْفُ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ قَالَ: سَاعَاتِ اللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: لَيْسُوا سَواءً قَالَ: لَا يستوي أهل الكتاب وأمة محمد ﷺ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Mende, Ma'rife'de Ebû Nuaym, Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm, Sa'lebe, Useyd b. Saîd ve beraberlerindeki Yahudilerden Müslüman olup iman eden, tasdik eden ve İslam'a rağbet gösterenler İslam'a girince, Yahudi hahamları ve inkârcıları şöyle dediler: «Muhammed'e ancak bizim şerlilerimiz iman edip uydu; şayet bizim hayırlılarımız olsalardı atalarının dinini terk edip başka bir dine geçmezlerdi.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildirler...” ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o, { أُمَّةٌ قائِمَةٌ } “dosdoğru bir topluluk” hakkında şöyle demiştir: Doğru yolu bulmuş, Allah'ın emri üzere sebat eden, ondan ayrılmayan ve başkalarının terk edip zayi ettiği gibi onu terk etmeyen [bir topluluk]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in rivayetine göre o [İbn Abbâs], «{ أُمَّةٌ قائِمَةٌ } adil [bir topluluk] demektir» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { آناءَ اللَّيْلِ } “gece saatlerinde” kavli hakkında «gecenin ortasıdır» demiştir. İbn Cerîr'in Rebî'den rivayet ettiğine göre o: «Gecenin saatleridir» demiştir. Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o, { لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildirler” kavli hakkında şöyle demiştir: «Ehl-i Kitap ile Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ümmeti bir olmaz; { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ } “Gece saatlerinde Allah'ın ayetlerini okurlar”

قَالَ: صَلَاةُ الْعَتَمَةِ هُمْ يُصَلُّونَهَا، وَمَنْ سِوَاهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يُصَلُّونَهَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَزَّارُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ. قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «أَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَلَاةَ الْعِشَاءِ لَيْلَةً، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا النَّاسُ يَنْتَظِرُونَ الصَّلَاةَ، فَقَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الْأَدْيَانِ أَحَدٌ يَذْكُرُ اللَّهَ هَذِهِ السَّاعَةَ غَيْرُكُمْ» وَلَفْظُ ابْنِ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فَقَالَ: إِنَّهُ لَا يُصَلِّي هَذِهِ الصَّلَاةَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. قَالَ: وَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: لَيْسُوا سَواءً وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر، وابن أبي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَنْصُورٍ. قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ فِيمَا بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: فَلَنْ يُكْفَرُوهُ قَالَ: لَنْ يَضِلَّ عَنْكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ: فَلَنْ يُكْفَرُوهُ قَالَ: لَنْ تَظْلِمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ يقول: ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ

kavli hakkında: 'Bu yatsı namazıdır; onlar bu namazı kılarlar, onlardan başka Ehl-i Kitap ise kılmaz' dedi.» Ahmed, Nesâî, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî rivayet etmişlerdir. Süyûtî hasen bir senetle İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletmiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir gece yatsı namazını geciktirdi, sonra mescide çıktı; bir de baktı ki insanlar namazı bekliyorlar. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Bilin ki bu dinlerin ehlinden şu saatte Allah'ı sizden başka anan hiç kimse yoktur.'» İbn Cerîr ve Taberânî'nin lafzında ise şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan hiç kimse bu namazı kılmaz.' [Ravi] dedi ki: Ve şu ayet indirildi: { لَيْسُوا سَواءً } “Onlar bir değildirler.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Mansûr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre şu ayet: { يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ } “Gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar” akşam ile yatsı arasındaki vakit hakkında inmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } “karşılıksız bırakılmayacaktır” hakkında: «Sizden zayi edilmeyecektir» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, { فَلَنْ يُكْفَرُوهُ } hakkında: «Ondan ötürü haksızlığa uğramayacaksınız» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, ayette geçen { مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ } [metinde ثَلُ مَا يُنْفِقُونَ] “Harcadıklarının durumu” kavli hakkında şöyle der:

أَيِ: الْمُشْرِكُونَ، وَلَا يُتَقَبَّلُ مِنْهُمْ، كَمَثَلِ هَذَا الزَّرْعِ إِذَا زَرَعَهُ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ فَأَصَابَهُ رِيحٌ فِيهَا صِرٌّ فَأَهْلَكَتْهُ، فَكَذَلِكَ أَنْفَقُوا فَأَهْلَكَهُمْ شِرْكُهُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابن عباس: يها صِرٌّ

«Yani müşriklerin harcamaları onlardan kabul olunmaz. Bu, zalim bir kavmin ektiği ve içine dondurucu soğuk rüzgâr isabet edip helak ettiği şu ekine benzer. İşte onlar da böyle harcadılar ve şirkleri onları helak etti.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فِيهَا صِرٌّ } [metinde يها صِرٌّ] “dondurucu soğuk” kavli hakkında:

قال: برد شديد.

«Şiddetli soğuktur» demiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٨ الى ١٢٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 118-120]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩) إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩) إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş (içli dışlı dost) edinmeyin; onlar size zarar vermekten geri durmazlar, sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Öfkeleri ağızlarından taşmıştır; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz. (118) İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın tamamına inanırsınız; onlar sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizle geberin!' Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (119) Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (120)”

الْبِطَانَةُ: مَصْدَرٌ، يُسَمَّى بِهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، وَبِطَانَةُ الرَّجُلِ: خَاصَّتُهُ الَّذِينَ يَسْتَبْطِنُونَ أَمْرَهُ، وَأَصْلُهُ:

el-Bitâne (الْبِطَانَةُ); mastardır, tekil ve çoğul için kullanılır. Bir kimsenin «bitânesi»; onun iç işlerine vâkıf olan en yakın sırdaşlarıdır. Aslı ise:

الْبَطْنُ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الظَّهْرِ، وَبَطْنُ فُلَانٍ بِفُلَانٍ، يُبْطِنُ بُطُونًا وبطانة: إذا كان خاصا بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

sırtın zıddı olan karın/iç (batn) kökünden gelir. Falancanın filancaya yakın ve sırdaş olması durumunda «batane fulânun bi-fulânin yebtunu butûnen ve bitâneten» denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَهُمْ خُلَصَائِي كُلُّهُمْ وَبِطَانَتِي ... وَهُمْ عَيْبَتِي مِنْ دُونِ كُلِّ قَرِيبِ

«Onların hepsi benim hâlis dostlarım ve sırdaşlarımdır (bitânemdir); bütün yakınlarıma karşı sırlarımı saklayan sandığımdır.»

قَوْلُهُ: مِنْ دُونِكُمْ أَيْ: مِنْ سِوَاكُمْ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، أَيْ: مِنْ دُونِ الْمُسْلِمِينَ، وَهُمُ الْكُفَّارُ، أَيْ:

{ مِنْ دُونِكُمْ } “kendinizden başkasını” kavli; yani sizden başkasını demektir; bunu Ferrâ söylemiştir. Yani Müslümanların dışındakileri, ki onlar kâfirlerdir. Anlamı:

بِطَانَةٌ كَائِنَةٌ مِنْ دُونِكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا وَقَوْلُهُ: لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالًا: في محل نصب صفة لبطانة، يُقَالُ: لَا أَلُوكَ جَهْدًا: أَيْ لَا أُقَصِّرُ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

«Sizden başkalarından olan sırdaşlar edinmeyin» demektir. Bu ifadenin { لَا تَتَّخِذُوا } “edinmeyin” nehyine taalluk etmesi de caizdir. { لَا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً } “onlar size zarar vermekten geri durmazlar” kavli ise { بِطَانَةً } kelimesinin sıfatı olarak nasb mahalindedir. Araplar «Sana gücümü esirgemem (kusur etmem)» anlamında «Lâ elûke cehden» derler. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

وَمَا الْمَرْءُ مَا دَامَتْ حَشَاشَةُ نَفْسِهِ ... بِمُدْرِكِ أَطْرَافِ الْخُطُوبِ وَلَا آلِ

«Kişi, içinde son nefesi kaldığı müddetçe ne bütün işlerin her yönüne yetişebilir ne de [çabalamaktan] geri durur.»

وَالْمُرَادُ: لَا يُقَصِّرُونَ فِيمَا فِيهِ الْفَسَادُ عَلَيْكُمْ، وَإِنَّمَا عُدِّيَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ: لِكَوْنِهِ مُضَمِّنًا مَعْنَى المنع، أي:

Maksat: Sizi bozguna ve fesada uğratacak hiçbir hususta kusur etmezler (geri durmazlar). İki mef'ûle geçişli kılınması engelleme (men) anlamı tazmin ettiği içindir, yani:

لا يمنعونكم خَبَالًا، وَالْخَبَالُ وَالْخَبَلُ: الْفَسَادُ فِي الْأَفْعَالِ وَالْأَبْدَانِ وَالْعُقُولِ. قَالَ أَوْسُ:

sizden fesadı esirgemezler (engellemezler) demektir. el-Habâl ve el-habel; fiillerde, bedenlerde ve akıllarda meydana gelen bozukluk/fesattır. Evs şöyle demiştir:

أَبَنِي لُبَيْنَى لَسْتُمْ بِيَدٍ ... إِلَّا يَدًا مَخْبُولَةَ الْعَضُدِ

«Ey Lübeynâ oğulları! Siz kolu sakat (mahbûl) bir elden başka bir el değilsiniz.»

أَيْ: فَاسِدَةَ الْعَضُدِ. قَوْلُهُ: وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ مَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: وَدُّوا عَنَتَكُمْ، وَالْعَنَتُ: الْمَشَقَّةُ وَشِدَّةُ الضَّرَرِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، مُؤَكِّدَةٌ لِلنَّهْيِ. قَوْلُهُ: قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ هِيَ شِدَّةُ الْبُغْضِ، كَالضَّرَّاءِ: لِشِدَّةِ الضُّرِّ. وَالْأَفْوَاهُ: جَمْعُ فَمٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا قَدْ ظَهَرَتِ الْبَغْضَاءُ فِي كَلَامِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا خَامَرَهُمْ مِنْ شِدَّةِ الْبُغْضِ وَالْحَسَدِ أَظْهَرَتْ أَلْسِنَتُهُمْ مَا فِي صُدُورِهِمْ، فَتَرَكُوا التَّقِيَّةَ، وَصَرَّحُوا بِالتَّكْذِيبِ. أَمَّا الْيَهُودُ:

yani kolu bozulmuş (sakatlanmış) bir el [demektir]. { وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ } “sıkıntıya düşmenizi arzu ederler” kavlinde { مَا } mastariyyedir; yani «sizin sıkıntıya düşmenizi arzu ederler» demektir. el-Anet (الْعَنَتُ); meşakkat ve şiddetli zarardır. Bu cümle nehyi tekit eden müste'nef (yeni) bir cümledir. { قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ } “Öfkeleri taşmıştır” kavli: el-Bağdâ’ (الْبَغْضَاءُ), şiddetli kin ve nefrettir; nitekim ed-darrâ’ da şiddetli zarar demektir. el-Efvâh (الْأَفْوَاهُ) ise fem (ağız) kelimesinin çoğuludur. Manası: Kin ve düşmanlık onların sözlerinde açığa çıkmıştır; zira onları saran şiddetli kin ve haset sebebiyle dilleri göğüslerindekini dışa vurmuş, takiyyeyi bırakıp açıkça yalanlamaya girişmişlerdir. Yahudilere gelince:

فَالْأَمْرُ فِي ذَلِكَ وَاضِحٌ. وَأَمَّا الْمُنَافِقُونَ: فَكَانَ يَظْهَرُ مِنْ فَلَتَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ مَا يَكْشِفُ عَنْ خُبْثِ طويتهم. وهذه الجملة لِبَيَانِ حَالِهِمْ: وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ لِأَنَّ فلتات اللسان أقل مما تكنه الصُّدُورُ، بَلْ تِلْكَ الْفَلَتَاتُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا فِي الصُّدُورِ قَلِيلَةٌ جِدًّا. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِبَيَانِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْإِخْلَاصِ، إِنْ كَانُوا مِنْ أَهْلِ الْعُقُولِ الْمُدْرِكَةِ لِذَلِكَ الْبَيَانِ. قَوْلُهُ: هَا أَنْتُمْ أُولاءِ جُمْلَةٌ مُصَدَّرَةٌ بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ، أَيْ:

onların durumu zaten açıktır. Münafıklara gelince; dillerinin sürçmelerinden içlerindeki kötülüğü açığa vuran sözler dökülmekteydi. İşte bu cümle onların durumunu beyan etmektedir. { وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ } “göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür”; çünkü dil sürçmeleri göğüslerin gizlediğinden çok daha azdır, bilakis bu sürçmeler göğüslerindekine kıyasla pek cüz'î kalır. Sonra Allah Sübhânehu, eğer bu beyanı kavrayacak akıl sahiplerinden iseler, ihlasın gerekliliğine delalet eden ayetleri açıklamakla onlara lütufta bulunmuştur. { ها أَنْتُمْ أُولاءِ } “İşte siz öyle kimselersiniz ki” kavli tenbih harfi ile başlayan bir cümledir; yani

أَنْتُمْ أُولَاءِ الْخَاطِئُونَ فِي مُوَالَاتِهِمْ، ثُمَّ بَيَّنَ خَطَأَهُمْ بِتِلْكَ الْمُوَالَاةِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ التَّذْيِيلِيَّةِ. فَقَالَ: تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: تُحِبُّونَهُمْ خَبَرٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِ: أَنْتُمْ وَقِيلَ: إِنَّ أُولَاءِ: مَوْصُولٌ، وَتُحِبُّونَهُمْ: صِلَتُهُ، أَيْ: تُحِبُّونَهُمْ لِمَا أَظْهَرُوا لَكُمُ الْإِيمَانَ، أَوْ لِمَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِنَ الْقَرَابَةِ وَلا يُحِبُّونَكُمْ لِمَا قَدِ اسْتَحْكَمَ فِي صُدُورِهِمْ مِنَ الْغَيْظِ وَالْحَسَدِ. قَوْلُهُ: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ أَيْ: بِجِنْسِ الْكِتَابِ جَمِيعًا، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: لَا يُحِبُّونَكُمْ، وَالْحَالُ أَنَّكُمْ مُؤْمِنُونَ بِكُتُبِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا كِتَابُهُمْ، فَمَا بَالُكُمْ تُحِبُّونَهُمْ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِكِتَابِكُمْ. وَفِيهِ تَوْبِيخٌ لَهُمْ شَدِيدٌ، لِأَنَّ مَنْ بِيَدِهِ الْحَقُّ أَحَقُّ بِالصَّلَابَةِ وَالشِّدَّةِ مِمَّنْ هُوَ عَلَى الْبَاطِلِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا نِفَاقًا وَتَقِيَّةً. وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ

onları dost edinmekle hata edenler sizlersiniz demektir; ardından bu fezleke (tezyîl) cümlesiyle bu dostluktaki hatalarını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler”. { تُحِبُّونَهُمْ } kavlinin { أَنْتُمْ } için ikinci bir haber olduğu söylenmiştir. { أُولاءِ } isminin ism-i mevsûl, { تُحِبُّونَهُمْ } ifadesinin de onun sılası olduğu da söylenmiştir; yani size iman gösterdikleri veya aranızdaki akrabalık bağı sebebiyle siz onları seversiniz, { وَلا يُحِبُّونَكُمْ } “onlar ise sizi sevmezler”; çünkü göğüslerinde kin ve haset iyice kök salmıştır. { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Siz kitabın tamamına inanırsınız” kavli; yani kitap cinsinin tamamına demektir. Cümlenin iraptaki yeri hâl olarak nasbtır; yani siz, kendi kitapları da dahil olmak üzere Allah Sübhânehu'nun kitaplarına inandığınız halde onlar sizi sevmezler. Hal böyleyken, onlar sizin kitabınıza inanmazken siz nasıl olur da onları seversiniz? Bunda onlar için çok şiddetli bir kınama vardır; çünkü elinde hak bulunan kimse, batıl üzere olandan çok daha fazla metanet ve sertlik göstermeye layıktır. { وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا } “onlar sizinle karşılaştıklarında 'İman ettik' derler”; bu, nifak ve takiyye iledir. { وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar”

تَأَسُّفًا وَتَحَسُّرًا، حَيْثُ عَجَزُوا عَنِ الِانْتِقَامِ مِنْكُمْ، وَالْعَرَبُ تَصِفُ الْمُغْتَاظَ وَالنَّادِمَ بِعَضِّ الْأَنَامِلِ وَالْبَنَانِ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ وَهُوَ يَتَضَمَّنُ اسْتِمْرَارَ غَيْظِهِمْ ماداموا فِي الْحَيَاةِ حَتَّى يَأْتِيَهُمُ الْمَوْتُ وَهُمْ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَهُوَ يَعْلَمُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَصُدُورِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِذَاتِ الصُّدُورِ: الْخَوَاطِرُ الْقَائِمَةُ بِهَا، وَهُوَ كَلَامٌ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ:

sizden intikam almaktan âciz kaldıkları için eseflenir ve hayıflanırlar. Araplar, son derece öfkelenen ve pişman olan kimseyi parmak uçlarını ve parmaklarını ısırmakla vasfederler. Sonra Allah Sübhânehu Peygamberine onlara beddua etmesini emrederek: { قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “De ki: 'Öfkenizle geberin!'” buyurdu. Bu emir, hayatta oldukları müddetçe öfkelerinin sürmesini ve bu hal üzere ölümün kendilerine gelmesini içerir. Sonra şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani O, sizin göğüslerinizdekini de onların göğüslerindekini de bilir. Zâtü's-sudûr’dan maksat: Göğüslerde yer eden düşüncelerdir (havâtır). Bu söz de:

قُلْ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ. قَوْلُهُ: إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ تَنَاهِي عَدَاوَتِهِمْ، وَحَسَنَةٌ وَسَيِّئَةٌ: يَعُمَّانِ كُلَّ مَا يُحْسِنُ وَمَا يَسُوءُ. وَعَبَّرَ بِالْمَسِّ فِي الْحَسَنَةِ، وَبِالْإِصَابَةِ فِي السَّيِّئَةِ، لِلدَّلَالَةِ: عَلَى أَنَّ مُجَرَّدِ مَسِّ الْحَسَنَةِ يَحْصُلُ بِهِ الْمَسَاءَةُ، وَلَا يَفْرَحُونَ إِلَّا بِإِصَابَةِ السَّيِّئَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَسَّ مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى الْإِصَابَةِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ حَالَتُهُ لَمْ يَكُنْ أَهْلًا لِأَنْ يُتَّخَذَ بِطَانَةً وَإِنْ تَصْبِرُوا عَلَى عَدَاوَتِهِمْ أَوْ عَلَى التَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ وَتَتَّقُوا مُوَالَاتِهِمْ، أو ما حرّمه الله عليكم ولا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً، يُقَالُ: ضَارَّهُ يَضُورُهُ وَيَضِيرُهُ ضَيْرًا وَضُيُورًا، بِمَعْنَى: ضَرَّهُ يَضُرُّهُ، وَبِهِ قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ، وَابْنُ عَامِرٍ: لَا يَضُرُّكُمْ بِضَمِّ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا مِنْ ضَرَّ يَضُرُّ، فَهُوَ عَلَى الْقِرَاءَةِ

{ قُلْ } “De ki” emrinin altına dâhildir ve söylenmesi emredilen sözün (makūl) bir parçasıdır. { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer” kavli; onların düşmanlığının son haddini beyan etmek üzere müste'nef (yeni) bir cümledir. «Hasene» (iyilik) ve «Seyyie» (kötülük) kelimeleri sevindiren ve üzen her şeyi kapsar. İyilikte «dokunma» (mess), kötülükte ise «isabet etme» (isâbet) lafzının kullanılması; iyiliğin yalnızca dokunmasının bile onları üzmeye yettiğini, kötülüğün ise ancak başa gelip yerleşmesiyle sevindiklerini göstermek içindir. «Mess» kelimesinin isabet manasında istiare edildiği de söylenmiştir. Ayetin manası şudur: Bu durumda olan bir kimse sırdaş edinilmeye layık değildir. { وَإِنْ تَصْبِرُوا } “Eğer sabrederseniz”; onların düşmanlıklarına veya meşakkatli mükellefiyetlere sabrederseniz, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”; onları dost edinmekten yahut Allah'ın size haram kıldığı şeylerden sakınırsanız, { لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً } [metinde ولا يَضُرُّكُمْ] “onların tuzakları size hiçbir zarar vermez”. Zarar verdi anlamında «dârehu yedûruhu» ve «yedîruhu dayran ve duyûran» denilir ki bu «darrahu yedurruhu» demektir. Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr bu şekilde [lâ yedirküm olarak] okumuşlardır. Kûfeliler ile İbn Âmir ise «darra yedurru» fiilinden râ harfinin zammesi ve şeddesiyle { لَا يَضُرُّكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Bu durum birinci kıraate göre

الْأَوْلَى: مَجْزُومٌ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: مَرْفُوعٌ عَلَى تَقْدِيرِ إِضْمَارِ الْفَاءِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

şartın cevabı olarak meczûmdur; ikinci kıraate göre ise şairin şu sözünde olduğu gibi fâ harfinin gizlendiği takdiriyle merfûdur:

مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: إِنَّهُ مَرْفُوعٌ عَلَى نِيَّةِ التَّقْدِيمِ، أَيْ: لَا يَضُرُّكُمْ أَنْ تَصْبِرُوا. وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ عَاصِمٍ: لَا يَضُرُّكُمْ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَشَيْئًا: صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ.

«Kim iyilikler yaparsa Allah ona karşılık verir.» Bunu Kisâî ve Ferrâ söylemiştir. Sîbeveyh ise bunun öne alma (takdim) niyetiyle merfû olduğunu belirtmiştir; yani: «Eğer sabrederseniz [onların tuzakları] size zarar vermez» demektir. Ebû Zeyd, Mufaddal yoluyla Âsım'dan râ harfinin fethasıyla «Lâ yedurraküm» kıraatini nakletmiştir. { شَيْئاً } lafzı ise mahzûf bir mastarın sıfatıdır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُوَاصِلُونَ رِجَالًا مِنَ يَهُودَ لِمَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِوَارِ وَالْحِلْفِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ يَنْهَاهُمْ عَنْ مُبَاطَنَتِهِمْ لِخَوْفِ الفتنة عليهم منهم: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: هُمُ الْخَوَارِجُ. قَالَ السُّيُوطِيُّ: وَسَنَدُهُ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ أَيْ: بِكِتَابِكُمْ وَبِكِتَابِهِمْ وَبِمَا مَضَى مِنَ الْكُتُبِ قَبْلَ ذَلِكَ، وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِكِتَابِكُمْ، فَأَنْتُمْ أَحَقُّ بِالْبَغْضَاءِ لَهُمْ مِنْهُمْ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ: إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ يَعْنِي: النَّصْرَ عَلَى الْعَدُوِّ، وَالرِّزْقَ، وَالْخَيْرَ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَعْنِي: الْقَتْلَ، وَالْهَزِيمَةَ، والجهد.

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlardan bazı kimseler, Câhiliye devrindeki komşuluk ve andlaşmalarından ötürü Yahudilerden bazı kimselerle ilişkilerini sürdürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onlardan gelecek fitne korkusu sebebiyle onları bu kimselerle içli dışlı olmaktan nehyederek: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطانَةً } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin...” ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: «Bunlar münafıklardır» demiştir. Abd b. Humeyd de Mücâhid'den buna benzer bir rivayette bulunmuştur. İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Onlar Hâricîlerdir» buyurmuştur. Süyûtî: «Bunun senedi ceyyiddir» demiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ } “Siz kitabın tamamına inanırsınız” kavli hakkında: «Yani kendi kitabınıza, onların kitabına ve bundan önce geçen kitaplara inanırsınız; onlar ise sizin kitabınızı inkâr ederler; dolayısıyla sizin onlara buğzetmeniz, onların size buğzetmesinden daha haklıdır» demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayetine göre: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ } “Size bir iyilik dokunsa” yani düşmana karşı zafer, rızık ve hayır [dokunsa] { تَسُؤْهُمْ } “bu onları üzer”; { وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ } “başınıza bir kötülük gelse” yani öldürülme, hezimet ve darlık [gelse sevinirler] demektir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢١ الى ١٢٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 121-129]

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)

{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) } “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp müminleri savaş için mevzilere yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121) Hani sizden iki fırka bozulup geri çekilmeye yeltenmişti; oysa Allah onların velisi (yardımcısı) idi. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122) Andolsun ki siz zayıf ve çaresiz bir durumda iken Allah size Bedir'de zafer nasip etmişti. O halde Allah'tan sakının ki şükredebilesiniz. (123) Hani sen müminlere: 'Rabbinizin indirilen üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?' diyordun. (124) Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız, onlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir. (125)”

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)

{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ancak mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah katındandır. (126) İnkâr edenlerden bir kısmını yok etsin veya onları perişan etsin de hüsrana uğramış olarak geri dönsünler diye [bunu yaptı]. (127) [Ey Muhammed!] Bu işten sana hiçbir şey [pay] yoktur; Allah ya onların tövbesini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir. (128) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (129)”

الْعَامِلُ فِي «إِذْ» فِعْلٌ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَاذْكُرْ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ مَنْزِلِ أَهْلِكَ، أَيْ: مِنَ الْمَنْزِلِ الَّذِي فِيهِ أَهْلُكَ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَزْوَةِ أُحُدٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ: فِي يَوْمِ بَدْرٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ، وَمُقَاتِلٌ، وَالْكَلْبِيُّ: فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ. قَوْلُهُ: تُبَوِّئُ أَيْ: تَتَّخِذُ لَهُمْ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ، وَأَصْلُ التَّبَوُّءِ:

{ إِذْ } zarfının âmili mahzûf bir fiildir; yani «ailenin bulunduğu evden sabahleyin çıktığın vakti hatırla» demektir. Cumhur, bu ayetin Uhud Gazvesi hakkında indiği görüşündedir. Hasan ise «Bedir gününde» demiştir. Mücâhid, Mukâtil ve Kelbî ise «Hendek Gazvesi'nde» olduğunu söylemişlerdir. { تُبَوِّئُ } “yerleştiriyordun” kavli; yani onlar için savaşa mahsus mevziler hazırlıyordun demektir. et-Tebevvü' (التَّبَوُّءُ) lafzının aslı:

اتِّخَاذُ الْمَنْزِلِ، يُقَالُ: بَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا: إِذَا أَسْكَنْتَهُ إِيَّاهُ، وَالْفِعْلُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَاذْكُرْ إِذْ خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِ أَهْلِكَ تَتَّخِذُ لِلْمُؤْمِنِينَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ، أَيْ: أَمَاكِنَ يَقْعُدُونَ فِيهَا، وَعَبَّرَ عَنِ الْخُرُوجِ بِالْغُدُوِّ الَّذِي هُوَ الْخُرُوجُ غَدْوَةً، مع كونه ﷺ خَرَجَ بَعْدَ صَلَاةِ الْجُمُعَةِ كَمَا سَيَأْتِي، لِأَنَّهُ قَدْ يُعَبِّرُ بِالْغُدُوِّ وَالرَّوَاحِ عَنِ الْخُرُوجِ وَالدُّخُولِ مِنْ غَيْرِ اعْتِبَارِ أَصْلِ مَعْنَاهُمَا، كَمَا يُقَالُ: أَضْحَى، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي وَقْتِ الضحى. قوله:

mesken edinmektir. Bir kimseyi bir yere yerleştirdiğinde «Bevve'tuhû menzilen» denilir. Fiil cümlesi hâl olarak nasb mahalindedir. Ayetin manası: «Müminler için savaşa dair mevziler, yani oturacakları/tutacakları yerler hazırlamak üzere ailenden çıktığın vakti hatırla» demektir. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ileride geleceği üzere cuma namazından sonra çıkmış olmasına rağmen, çıkış eylemi sabah çıkışı anlamına gelen el-ğuduvv (الْغُدُوُّ) lafzıyla ifade edilmiştir; zira asıl manaları gözetilmeksizin çıkış ve girişler için bazen el-ğuduvv ve er-revâh lafızları kullanılabilir; nitekim kuşluk vaktinde olmasa bile [kuşluk vaktine girdi manasındaki] «adhâ» lafzının kullanılması gibidir. Yüce Allah'ın şu kavli:

إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا هُوَ بَدَلٌ مِنْ إِذْ غَدَوْتَ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: تُبَوِّئُ، أَوْ بِقَوْلِهِ: سَمِيعٌ عَلِيمٌ وَالطَّائِفَتَانِ: بَنُو سَلَمَةَ مِنَ الْخَزْرَجِ، وَبَنُو حَارِثَةَ مِنَ الْأَوْسِ، وَكَانَا جَنَاحَيِ الْعَسْكَرِ يَوْمَ أُحُدٍ وَالْفَشَلُ: الْجُبْنُ وَالْهَمُّ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ كَانَ بَعْدَ الْخُرُوجِ، لَمَّا رَجَعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَحَفِظَ اللَّهُ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ، فَلَمْ يَرْجِعُوا، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، سِيقَتْ لِتَصْبِيرِهِمْ، بِتَذْكِيرِ مَا يَتَرَتَّبُ عَلَى الصَّبْرِ مِنَ النَّصْرِ. وَبَدْرٌ: اسْمٌ لِمَاءٍ كَانَ فِي مَوْضِعِ الْوَقْعَةِ وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ الْمَوْضِعِ نَفْسِهِ، وَسَيَأْتِي سِيَاقُ قِصَّةِ بَدْرٍ فِي الْأَنْفَالِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَأَذِلَّةٌ: جَمْعُ قِلَّةٍ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ كَانُوا بِسَبَبِ قِلَّتِهِمْ أَذِلَّةً، وَهُوَ: جَمْعُ ذَلِيلٍ، اسْتُعِيرَ لِلْقِلَّةِ، إِذْ لَمْ يَكُونُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أَذِلَّةً، بَلْ كَانُوا أَعِزَّةً، وَالنَّصْرُ: الْعَوْنُ. وَقَدْ شَرَحَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ وَالسِّيَرِ غَزْوَةَ بَدْرٍ وَأُحُدٍ بِأَتَمِّ شَرْحٍ فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِي سِيَاقِ ذَلِكَ هَاهُنَا. قَوْلُهُ: إِذْ تَقُولُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: نَصَرَكُمُ وَالْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ لِلْإِنْكَارِ مِنْهُ ﷺ عليهم عَدَمَ اكْتِفَائِهِمْ بِذَلِكَ الْمَدَدِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَمَعْنَى الْكِفَايَةِ: سَدُّ الْخَلَّةِ وَالْقِيَامُ بِالْأَمْرِ وَالْإِمْدَادُ فِي الْأَصْلِ: إِعْطَاءُ الشَّيْءِ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، وَالْمَجِيءُ بِلَنْ: لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ، وَأَصْلُ الْفَوْرِ: الْقَصْدُ إِلَى الشَّيْءِ وَالْأَخْذُ فِيهِ بِجِدٍّ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: فَارَتِ الْقِدْرُ، تَفُورُ فَوْرًا وَفَوَرَانًا، إِذَا غَلَتْ، وَالْفَوْرُ: الْغَلَيَانُ، وَفَارَ غَضَبُهُ: إِذَا جَاشَ، وَفَعَلَهُ مِنْ فَوْرِهِ: أَيْ قَبْلَ أَنْ يَسْكُنَ، وَالْفَوَّارَةُ مَا يَفُورُ مِنَ الْقِدْرِ، اسْتُعِيرَ لِلسُّرْعَةِ، أَيْ: إِنْ يَأْتُوكُمْ مِنْ سَاعَتِهِمْ هَذِهِ يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِالْمَلَائِكَةِ فِي حَالِ إِتْيَانِهِمْ، لَا يَتَأَخَّرُ عَنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: مُسَوِّمِينَ بِفَتْحِ الْوَاوِ اسْمُ مَفْعُولٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَنَافِعٍ، أي: معلمين بعلامات، وقرأ أبو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ: مُسَوِّمِينَ بِكَسْرِ الْوَاوِ اسْمُ فَاعِلٍ، أَيْ: مُعَلِّمِينَ أَنْفُسَهُمْ بِعَلَامَةٍ. وَرَجَّحَ ابْنُ جَرِيرٍ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، وَالتَّسْوِيمُ: إِظْهَارُ سِيمَا الشَّيْءِ. قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ:

{ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani sizden iki fırka bozulup geri çekilmeye yeltenmişti” kavli; { إِذْ غَدَوْتَ } ifadesinden bedeldir veya { تُبَوِّئُ } fiiline ya da { سَمِيعٌ عَلِيمٌ } kavline taalluk etmektedir. Bu iki fırka: Hazrec'den Benî Selime ile Evs'ten Benî Hârise'dir. Onlar Uhud gününde ordunun iki kanadını oluşturuyorlardı. el-Feşel (الْفَشَلُ); korkaklık göstermektir. İki taifenin bu yeltenmesi yola çıkıştan sonra, Abdullah b. Übeyy yanındaki münafıklarla birlikte geri döndüğü zaman vuku bulmuştu; bunun üzerine Allah müminlerin kalplerini korudu ve onlar geri dönmediler. İşte { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “oysa Allah onların velisi (yardımcısı) idi” kavli buna işaret etmektedir. { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki Allah size Bedir'de zafer nasip etmişti” kavli; sabrın neticesinde hasıl olan yardımı hatırlatarak onları sabretmeye sevk etmek üzere getirilmiş müste'nef bir cümledir. Bedir; savaşın yapıldığı mevkideki bir suyun adıdır. Bizzat o mevkinin adı olduğu da söylenmiştir. İnşâallah Bedir kıssasının tafsilatı Enfâl Suresi'nde gelecektir. { أَذِلَّةٌ } “zayıf ve çaresiz bir durumda” kelimesi azlık çoğuludur (cem-i kıllet). Anlamı: Sayılarının azlığı sebebiyle zayıf idiler demektir. Zelîl kelimesinin çoğuludur; azlık için istiare edilmiştir; zira onlar bizzat kendilerinde zelil değil, bilakis izzet sahibi kimselerdi. en-Nasr (النَّصْرُ); yardım demektir. Tarih ve siyer ehli Bedir ve Uhud gazvelerini en kâmil şekilde şerh etmişlerdir; bu yüzden burada onları zikretmemize ihtiyaç yoktur. { إِذْ تَقُولُ } “Hani sen diyordun” kavli; { نَصَرَكُمُ } fiiline taalluk etmektedir. { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } “Size yetmez mi?” kavlindeki hemze; meleklerden gelen bu yardımla yetinmemelerini Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in onlara karşı kınaması (inkâr) içindir. Kifâyet; ihtiyacı karşılamak ve işi üstlenmektir. İmdâd ise aslen bir şeyi peş peşe, ardı ardına vermektir. { لَنْ } edatının getirilmesi nefyi tekit etmek içindir. el-Fevr (الْفَوْرُ) kelimesinin aslı; bir şeye yönelmek ve ona ciddiyetle girişmektir. Bu, Arapların tencere kaynadığı zaman kullandıkları «fârati'l-kıdru tefûru fevran ve feverânen» sözünden gelir. el-Fevr; kaynamaktır. Öfkesi kabardı manasında «fâra ğadabuhû» denir. «Fealehû min fevrihî» sözü ise «öfkesi/hareketi yatışmadan hemen yaptı» demektir. el-Fevvâre ise tencereden kaynayıp taşan şeydir; acele ve sürat için istiare kılınmıştır. Yani: «Şayet onlar şu anlarında üzerinize gelseler, Rabbiniz meleklerle onların geliş anında size imdat edecek, bundan geri kalmayacaktır» demektir. { مُسَوِّمِينَ } kavli; vâv harfinin fethasıyla ism-i mef'ûldür; bu İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Nâfi'in kıraatidir; yani nişanlanmış, işaretler konulmuş demektir. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım ise vâv harfinin kesresiyle { مُسَوِّمِينَ } şeklinde ism-i fâil olarak okumuşlardır; yani kendilerini bir alâmet ile işaretlemişler demektir. İbn Cerîr bu kıraati tercih etmiştir. et-Tesvîm (التَّسْوِيمُ); bir şeyin nişanını/alâmetini ortaya çıkarmaktır. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir:

مُسَوِّمِينَ أَيْ: مُرْسِلِينَ خَيْلَهُمْ فِي الْغَارَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ اعْتَمَّتْ بِعَمَائِمَ بِيضٍ وَقِيلَ: حُمْرٍ، وَقِيلَ: خُضْرٌ وقيل: صفر، فهذه الْعَلَامَةُ الَّتِي عَلَّمُوا بِهَا أَنْفُسَهُمْ، حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ الزَّجَّاجِ وَقِيلَ: كَانُوا عَلَى خَيْلٍ بُلْقٍ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي مَقُولِ الْقَوْلِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَهُ لِلْإِمْدَادِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ، أَوْ لِلتَّسْوِيمِ، أَوْ لِلْإِنْزَالِ، وَرَجَّحَ الْأَوَّلَ الزَّجَّاجُ، وَصَاحِبُ الْكَشَّافِ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا بُشْرى اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْعَامِّ، وَالْبُشْرَى: اسْمٌ مِنَ الْبِشَارَةِ، أَيْ: إِلَّا لِتُبَشَّرُوا بِأَنَّكُمْ تُنْصَرُونَ، وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ، أَيْ: بِالْإِمْدَادِ، وَاللَّامُ لَامُ كَيْ، جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْإِمْدَادَ بُشْرَى بِالنَّصْرِ وَطُمَأْنِينَةً لِلْقُلُوبِ، وَفِي قَصْرِ الْإِمْدَادِ عَلَيْهِمَا إِشَارَةٌ إِلَى عَدَمِ مُبَاشَرَةِ الْمَلَائِكَةِ لِلْقِتَالِ يَوْمَئِذٍ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ، فَلَا تَنْفَعُ كَثْرَةُ الْمُقَاتَلَةِ وَوُجُودُ الْعُدَّةِ. قَوْلُهُ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: يُمْدِدْكُمْ وَالطَّرَفُ: الطَّائِفَةُ، وَالْمَعْنَى: نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ لِيَقْطَعَ طَائِفَةً مِنَ الْكُفَّارِ، وَهُمُ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ أَوْ: وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَقْطَعَ تِلْكَ الطَّائِفَةَ، أَوْ يُمْدِدْكُمْ لِيَقْطَعَ. وَمَعْنَى يَكْبِتَهُمْ: يُحْزِنَهُمْ، وَالْمَكْبُوتُ: الْمَحْزُونُ. وَقَالَ بَعْضُ أهل اللغة: معناه: يكبدهم،

«{ مُسَوِّمِينَ } yani atlarını akına salanlar demektir.» Meleklerin beyaz sarıklar sardıkları, bir görüşe göre kırmızı, bir görüşe göre yeşil, bir görüşe göre de sarı sarıklar sardıkları söylenmiştir; işte kendilerine koydukları alâmet buydu. Bu durum Zeccâc'dan rivayet edilmiştir. Alaca atlar üzerinde oldukları veya bundan başka şekillerde oldukları da söylenmiştir. { وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرى لَكُمْ } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun... diye yaptı” kavli; yeni bir başlangıç cümlesidir, Peygamber'in sözüne dâhil değildir. { جَعَلَهُ } fiilindeki zamir, fiilin delalet ettiği yardıma (imdâda) veya tesvîme yahut indirmeye racidir. Zeccâc ve Keşşâf sahibi birinci görüşü tercih etmiştir. { إِلَّا بُشْرى } “sırf bir müjde olsun diye” kavli en genel umumi ifadeden yapılmış istisnâ-i müferrağdır. el-Büşrâ; müjde (bişâret) kökünden bir isimdir; yani «sırf zafer kazanacağınız müjdelensin ve kalpleriniz onunla, yani bu yardımla yatışsın diye» demektir. Buradaki lâm harfi lâm-ı keydir (sebep bildiren lâm). Allah o imdadı zafere bir müjde ve kalpler için bir sükûnet kılmıştır. Yardım vaadinin sadece bu ikisine hasredilmesinde, meleklerin o gün bizzat savaşa fiilen girişmediklerine dair bir işaret vardır. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Zafer ancak Allah katındandır”; başkasının katından değildir. Dolayısıyla savaşçıların çokluğu ve mühimmatın bulunması [tek başına] fayda vermez. { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerden bir kısmını yok etsin diye” kavli; { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } kavline taalluk etmektedir. { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavline taalluk ettiği veya { يُمْدِدْكُمْ } kavline taalluk ettiği de söylenmiştir. et-Taraf (الطَّرَفُ); zümre/bölük demektir. Manası: «Allah kâfirlerden bir fırkayı kökünden kessin (helak etsin) diye Bedir'de size yardım etti» demektir; bunlar da Bedir günü öldürülenlerdir. Yahut «O fırkayı kesip yok etmek için zafer ancak Allah katındandır» veya «o fırkayı yok etmek için size yardım eder» anlamındadır. { يَكْبِتَهُمْ } kelimesinin manası: Onları kederlendirsin/mahzun kılsın demektir; el-mekbût, mahzun kimsedir. Dilcilerden bazıları bunun manasının: «Onları ciğerlerinden vursun (yekbeduhum)» olduğunu,

أَيْ: يُصِيبُهُمْ بِالْحُزْنِ وَالْغَيْظِ فِي أَكْبَادِهِمْ، وَهُوَ غَيْرُ صَحِيحٍ، فَإِنَّ مَعْنَى كَبَتَ: أَحْزَنَ وَأَغَاظَ وَأَذَلَّ، وَمَعْنَى كَبَدَ أَصَابَ الْكَبِدَ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ أَيْ: غَيْرُ ظَافِرِينَ بِمَطْلَبِهِمْ. قَوْلُهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ جُمْلَةٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ مَالِكُ أَمْرِهِمْ يَصْنَعُ بِهِمْ مَا يَشَاءُ مِنَ الْإِهْلَاكِ، أَوِ الْهَزِيمَةِ، أَوِ التَّوْبَةِ إِنْ أَسْلَمُوا، أَوِ الْعَذَابِ، فَقَوْلُهُ: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ أَوْ يَكْبِتَهُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ: أَوْ: بِمَعْنَى: إِلَّا أَنْ، بِمَعْنَى: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، فَتَفْرَحُ بِذَلِكَ، أَوْ يُعَذِّبَهُمْ، فَتُشْفَى بِهِمْ. قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لِبَيَانِ سَعَةِ مُلْكِهِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ أَنْ يُعَذِّبَهُ، يَفْعَلُ فِي مُلْكِهِ مَا يَشَاءُ، ويحكم ما يريد لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ وَفِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ رَحْمَتَهُ سَبَقَتْ غَضَبَهُ، وَتَبْشِيرٌ لِعِبَادِهِ بِأَنَّهُ الْمُتَّصِفُ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالِغَةِ، وَمَا أوقع هذا التذييل الْجَلِيلَ وَأَحَبَّهُ إِلَى قُلُوبِ الْعَارِفِينَ بِأَسْرَارِ التَّنْزِيلِ!.

yani ciğerlerine hüzün ve öfke isabet ettirsin demek olduğunu söylemişlerdir; fakat bu sahih değildir. Zira kebete (كَبَتَ); üzdü, öfkelendirdi ve zelil kıldı demektir; kebede (كَبَدَ) ise karaciğere vurdu/isabet etti anlamına gelir. { فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ } “hüsrana uğramış olarak geri dönsünler diye”; yani isteklerine kavuşamamış kimseler olarak [dönsünler]. { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir şey [pay] yoktur” kavli; matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir itirâz cümlesidir; yani onların işinin maliki Allah'tır; onlar hakkında helak etme, hezimete uğratma, Müslüman olurlarsa tevbelerini kabul etme yahut azap etme hususunda dilediğini yapar. Dolayısıyla { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } kavli, { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } kavline matuftur. Ferrâ ise buradaki { أَوْ } edatının { إِلَّا أَنْ } (ancak şu var ki / meğerki) manasında olduğunu söylemiştir; yani: «Bu işten sana hiçbir pay yoktur; meğerki Allah onların tövbesini kabul edip sen buna sevinesin yahut onlara azap edip senin için onlardan intikamla ferahlasın» demektir. { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavli; O'nun mülkünün genişliğini beyan eden müste'nef bir sözdür. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “O dilediğini bağışlar”; bağışlamayı dilediği kimseyi bağışlar, { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “dilediğine azap eder”; azap etmeyi dilediği kimseye azap eder. Kendi mülkünde dilediğini yapar ve arzu ettiği şekilde hükmeder; «O, yaptığından sorgulanamaz; onlar ise sorgulanırlar.» { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlinde ise rahmetinin gazabını geçtiğine bir işaret ve kullarına O'nun mağfiret ve rahmet vasfıyla mübalağa derecesinde muttasıf olduğuna dair bir müjde vardır. Vahyin sırlarını bilen ariflerin kalpleri nezdinde bu muazzam tezyîl (fezleke) ne kadar yerli yerindedir ve ne kadar sevimlidir!

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حِبَّانَ، وَالْحُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَسْعَدَ بْنِ مُعَاذٍ قَالُوا: كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ يَوْمَ بَلَاءٍ وَتَمْحِيصٍ، اخْتَبَرَ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَحَقَ بِهِ الْمُنَافِقِينَ مِمَّنْ كَانَ يُظْهِرُ الْإِسْلَامَ بِلِسَانِهِ وَهُوَ مُسْتَخْفٍ بِالْكُفْرِ، وَيَوْمَ أَكْرَمَ اللَّهُ فِيهِ مَنْ أَرَادَ كَرَامَتَهُ بِالشَّهَادَةِ مِنْ أَهْلِ وِلَايَتِهِ. وَكَانَ مِمَّا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي يَوْمِ أُحُدٍ سِتُّونَ آيَةً مِنْ آلِ عِمْرَانَ، فِيهَا صِفَةُ مَا كَانَ فِي يَوْمِهِ ذَلِكَ، وَمُعَاتَبَةُ مَنْ عَاتَبَ مِنْهُمْ يَقُولُ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ: وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ الْآيَةَ.

İbn İshâk ve Delâil'de Beyhakî; İbn Şihâb, Âsım b. Ömer b. Katâde, Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân ve Husayn b. Abdurrahman b. Es'ad b. Zürâre'den [metinde Es'ad b. Muâz] rivayet ettiklerine göre onlar şöyle demişlerdir: Uhud günü bir imtihan ve arınma (tahmîs) günüydü; Allah onunla müminleri sınadı, diliyle İslam'ı açığa vurup küfrünü gizleyen münafıkları helak etti ve dostlarından şehadet ikramına nail kılmak istediklerini o gün mükâfatlandırdı. Kur'an'dan Uhud günü hakkında inen ayetler arasında Âl-i İmrân'dan altmış ayet vardı; bu ayetlerde o gün cereyan eden hadiselerin vasfı ve içlerinden azarlananların kınanması yer almaktadır. Allah Peygamberine şöyle buyurmaktadır: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp...” ayeti.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ الْآيَةَ قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî kanalıyla İbn Abbâs'tan { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılıp...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يَوْمَ أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: تُوَطِّنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْآيَةَ فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي كُتُبِ السِّيَرِ وَالتَّارِيخِ كَيْفِيَّةُ الِاخْتِلَافِ فِي الْمَشُورَةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي يَوْمِ أُحُدٍ، فَمِنْ قَائِلٍ نَخْرُجُ إِلَيْهِمْ، وَمِنْ قَائِلٍ نَبْقَى فِي الْمَدِينَةِ، فَخَرَجَ وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ الْمُشِيرِينَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ، كَانَ رَأْيُهُ الْبَقَاءَ فِي الْمَدِينَةِ وَالْمُقَاتَلَةَ فِيهَا، ثُمَّ لَمَّا خُولِفَ فِي رَأْيِهِ انْخَزَلَ بِمَنْ مَعَهُ مِنَ المنافقين، وهم الثُّلُثِ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ خَرَجَ بِهِمُ النَّبِيُّ ﷺ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ جَابِرٍ قَالَ: فِينَا نَزَلَتْ فِي بَنِي حَارِثَةَ وَبَنِي سَلَمَةَ: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَمَا يَسُرُّنِي أَنَّهَا لَمْ تَنْزِلْ لِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ قَالَ: ذَلِكَ يَوْمُ أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمْ بَنُو حَارِثَةَ، وَبَنُو سَلَمَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مجاهد وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ إلى بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ فِي قِصَّةِ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ يَقُولُ: وَأَنْتُمْ قَلِيلٌ، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلَاثُمِائَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّ الْمُسْلِمِينَ بَلَغَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ: أَنَّ كُرْزَ بْنَ جَابِرٍ الْمُحَارِبِيَّ يَمُدُّ الْمُشْرِكِينَ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ إِلَى قَوْلِهِ: مُسَوِّمِينَ قَالَ: فَبَلَغَتْ كُرْزًا

«[O gün] Uhud günüydü.» İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ } [ayeti] hakkında: «[Müminleri savaş için mevzilendirip] yerleştiriyordun» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan['dan] rivayet ettiklerine göre bu ayet Ahzâb (Hendek) günü hakkındadır. Siyer ve tarih kitaplarında, Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan istişaredeki görüş ayrılığının mahiyeti yer almaktadır; kimileri «Onlara karşı [Medine dışına] çıkalım» derken, kimileri de «Medine'de kalalım» diyordu. Sonunda [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı] çıktı. Görüş bildirenlerden biri de münafıkların başı Abdullah b. Übey b. Selûl idi. Onun görüşü Medine'de kalıp orada savaşmaktı. Kendi görüşüne muhalefet edilince, beraberindeki münafıklarla birlikte geri çekilip ayrıldı. Bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıkan ordunun üçte biriydi. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Câbir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «{ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani içinizden iki fırka bozulup geri çekilmeye yeltenmişti...” ayeti bizim hakkımızda, Benî Hârise ve Benî Selime hakkında indi. { وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı” buyruğundan ötürü bu ayetin inmemiş olması beni sevindirmezdi (inmiş olması beni çok sevindirdi).» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ } [ayeti] hakkında: «Bu, Uhud günüdür» demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «Onlar, Benî Hârise ve Benî Selime'dir» demiştir. Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ } “Andolsun ki siz pek zayıf bir durumda iken Allah size Bedir'de yardım etmişti...” ayetinden { بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ } “indirilen üç bin melekle...” kavline kadar olan kısım Bedir kıssası hakkındadır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan['dan] rivayet ettiklerine göre o, { وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } [kavli] hakkında: «Yani sayınız az idi» demiştir; nitekim o gün onlar üç yüz on küsur kişiydiler. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî'den rivayet ettiklerine göre: Bedir günü Müslümanlara, Kürz b. Câbir el-Muhâribî'nin müşriklere takviye güç getireceği haberi ulaştı. Bu durum onlara ağır geldi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ } “Rabbinizin üç bin [melekle] size yardım etmesi size yetmez mi?...” ayetinden { مُسَوِّمِينَ } “nişanlı/alâmetli [melekler]” kavline kadar olan kısmı indirdi. [Şa'bî] dedi ki: Bu haber Kürz'e ulaştı...

فَلَمْ يُمِدَّ الْمُشْرِكِينَ، وَلَمْ يُمِدَّ الْمُسْلِمِينَ بِالْخَمْسَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ بَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَهُ، إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يَعْنِي: كُرْزًا وَأَصْحَابَهُ: يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ فَبَلَغَ كُرْزًا وَأَصْحَابَهُ الْهَزِيمَةَ، فَلَمْ يُمِدَّهُمْ، وَلَمْ يَنْزِلِ الْخَمْسَةُ، وَأُمِدُّوا بَعْدَ ذَلِكَ بِأَلْفٍ فَهُمْ أَرْبَعَةُ آلَافٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أُمِدُّوا بِأَلْفٍ، ثُمَّ صَارُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ، ثُمَّ صَارُوا خَمْسَةَ آلَافٍ، وَذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا يَوْمُ أُحُدٍ، فَلَمْ يَصْبِرُوا، وَلَمْ يَتَّقُوا، فَلَمْ يُمَدُّوا يَوْمَ أُحُدٍ، وَلَوْ أُمِدُّوا لَمْ يَنْهَزِمُوا يَوْمَئِذٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يَقُولُ:

Bunun üzerine [Kürz] müşriklere takviye göndermedi, [Allah da] Müslümanlara beş bin [melek] ile takviye göndermedi. İbn Cerîr'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre: «Bedir günü olunca Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ulaştı...» deyip benzerini zikretmiş, ancak şöyle demiştir: { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا } “ve onlar hemen şu anda üzerinize gelseler” yani Kürz ve arkadaşları [gelseler], { يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ } “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder”. Kürz ve arkadaşlarına [müşriklerin] hezimeti haberi ulaştı, o da onlara yardım etmedi ve beş bin [melek] inmedi; bundan sonra bin [melek] ile takviye edildiler, böylece dört bin oldular. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ayet hakkında Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bin [melek] ile takviye edildiler, sonra üç bin oldular, sonra beş bin oldular; bu Bedir günündeydi.» İbn Cerîr'in İkrime'den { بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا } “Evet, eğer sabreder ve sakınırsanız...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu Uhud günüdür; sabretmediler ve sakınmadılar, bu sebeple Uhud günü kendilerine yardım edilmedi. Şayet yardım edilmiş olsalardı o gün hezimete uğramazlardı.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'ten benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا } kavli hakkında şöyle demektedir:

مِنْ سَفَرِهِمْ هَذَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مِنْ فَوْرِهِمْ قَالَ: مِنْ وَجْهِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ وَالرَّبِيعِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِنْ فَوْرِهِمْ قَالَ: مِنْ غَضَبِهِمْ. وَأَخْرَجَا عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: مُسَوِّمِينَ قَالَ: مُعَلِّمِينَ، وَكَانَتْ سِيمَا الْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ عَمَائِمَ سَوْدَاءَ، وَيَوْمَ أُحُدٍ عَمَائِمَ حَمْرَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ: أَنَّ الزُّبَيْرَ كَانَ عَلَيْهِ يَوْمَ بَدْرٍ عِمَامَةٌ صَفْرَاءُ مُعْتَجِرًا بِهَا، فَنَزَلَتِ الْمَلَائِكَةُ عَلَيْهِمْ عَمَائِمُ صُفْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ سِيمَا الْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ: عَمَائِمَ بَيْضَاءَ، قَدْ أَرْسَلُوهَا فِي ظُهُورِهِمْ، وَيَوْمَ حُنَيْنٍ: عَمَائِمَ حَمْرَاءَ، وَلَمْ تَضْرِبِ الْمَلَائِكَةُ فِي يَوْمٍ سِوَى يَوْمِ بَدْرٍ، وَكَانُوا يُكَوِّنُونَ عَدَدًا وَمَدَدًا لَا يَضْرِبُونَ. وَفِي بَيَانِ التَّسْوِيمِ عَنِ السَّلَفِ اخْتِلَافٌ كَثِيرٌ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ كَثِيرُ فَائِدَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ: قَطَعَ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ طَرَفًا مِنَ الْكُفَّارِ، وقتل صناديدهم ورؤوسهم وَقَادَتَهُمْ فِي الشَّرِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي قَوْلِهِ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً قَالَ: هَذَا يَوْمُ بَدْرٍ، قَطَعَ اللَّهُ طَائِفَةً مِنْهُمْ، وَبَقِيَتْ طَائِفَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: ذَكَرَ اللَّهُ قَتْلَى الْمُشْرِكِينَ بِأُحُدٍ، وَكَانُوا ثَمَانِيَةَ عَشَرَ رَجُلًا فَقَالَ: لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ ذَكَرَ اللَّهُ الشُّهَدَاءَ فَقَالَ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَكْبِتَهُمْ قَالَ: يُحْزِنَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كُسِرَتْ رَبَاعِيَّتُهُ يَوْمَ أُحُدٍ، وَشُجَّ فِي وَجْهِهِ حَتَّى سَالَ الدَّمُ، فَقَالَ: كَيْفَ يُفْلِحُ قَوْمٌ فَعَلُوا هَذَا بِنَبِيِّهِمْ وَهُوَ يَدْعُوهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ؟

«Şu yolculuklarından.» Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, { مِنْ فَوْرِهِمْ } [kavli hakkında]: «Yöneldikleri cihetten» demiştir. İbn Cerîr; Hasan, Rebî', Katâde ve Süddî'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { مِنْ فَوْرِهِمْ } [kavli hakkında]: «Öfkelerinden» demiştir. Her ikisi Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih'ten de benzerini rivayet etmişlerdir. Taberânî ve İbn Merdeveyh zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] { مُسَوِّمِينَ } kavli hakkında «İşaretli/nişanlı melekler» buyurdu. Meleklerin Bedir günündeki nişanları siyah sarıklar, Uhud gününde ise kırmızı sarıklardı. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre: Bedir günü Zübeyr'in üzerinde başını sarıp örttüğü sarı bir sarık vardı; bunun üzerine melekler de üzerlerinde sarı sarıklar olduğu halde indiler. İbn İshâk ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü meleklerin nişanı, sırtlarına sarkıttıkları beyaz sarıklardı; Huneyn günü ise kırmızı sarıklardı. Melekler Bedir günü dışında hiçbir gün fiilen vurup savaşmadılar; [diğer günlerde] sadece sayı ve destek unsuru olarak bulunurlar, fiilen vurmazlardı. Selef'ten «tesvîm» (nişan takma)ın açıklanmasına dair pek çok ihtilaf nakledilmiştir fakat bununla ilgili fazla bir fayda bulunmamaktadır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Bedir gününde inkâr edenlerin bir kısmını kesti; onların ileri gelenlerini, reislerini ve şerdeki önderlerini öldürdü.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in { لِيَقْطَعَ طَرَفاً } kavli hakkında [rivayet ettiğine göre]: «Bu Bedir günüdür; Allah onlardan bir grubu yok etti, bir grup ise geriye kaldı.» demiştir. İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Uhud'da öldürülen on sekiz müşriki zikredip: { لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerden bir kısmını kessin... diye” buyurdu. Sonra Allah şehitleri zikrederek: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanmayın” buyurdu. İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onları kedere boğsun» demiştir. İbn Cerîr, Katâde ve Rebî'den de benzerini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiğine göre: Uhud günü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ön dişlerinden biri kırıldı ve yüzünden yaralanıp kan aktı. Bunun üzerine: «Kendilerini Rablerine davet eden peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl iflah olur?» buyurdu.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْمَعْنَى فِي رِوَايَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ، اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ الْعَنْ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ

Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “[Bu] işten sana hiçbir şey [pay veya yetki] yoktur” ayetini indirdi. Bu mana pek çok rivayette nakledilmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud günü: «اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا سُفْيَانَ، اللَّهُمَّ الْعَنِ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ، اللَّهُمَّ الْعَنْ سُهَيْلَ بْنَ عَمْرٍو، اللَّهُمَّ الْعَنْ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ» «Allahım! Ebû Süfyân'a lânet et. Allahım! Hâris b. Hişâm'a lânet et. Allahım! Süheyl b. Amr'a lânet et. Allahım! Safvân b. Ümeyye'ye lânet et» diye dua etti; bunun üzerine: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “[Bu] işten sana hiçbir şey yoktur” ayeti indi. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'nin hadisinden de rivayet etmişlerdir ki Resûlullah

صلّى الله عليه وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى أَحَدٍ، أَوْ يَدْعُوَ لِأَحَدٍ، قَنَتَ بَعْدَ الرُّكُوعِ: اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ، وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ، وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ. يَجْهَرُ بِذَلِكَ. وَكَانَ يَقُولُ فِي بَعْضِ صَلَاتِهِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ: «اللَّهُمَّ الْعَنْ فُلَانًا وَفُلَانًا» لِأَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ وَفِي لَفْظٍ: «اللَّهُمَّ الْعَنْ لَحْيَانَ وَرَعْلًا وَذَكْوَانَ وَعَصِيَّةَ، عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» ثُمَّ بَلَغَنَا أَنَّهُ تَرَكَ ذَلِكَ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ الآية.

[sallallâhu aleyhi ve sellem] birine beddua etmek veya birine hayır dua etmek istediğinde rükûdan sonra kunut yapar ve [şöyle] derdi: «Allahım! Velîd b. Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve müminlerden zayıf bırakılmış kimseleri kurtar. Allahım! Mudar kabilesi üzerine baskını şiddetlendir ve onların üzerindeki yılları Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yap.» Bunu açıktan söylerdi. Bazı sabah namazlarında da Arap kabilelerinden bazı kabileleri kastederek: «Allahım! Falana ve filana lanet et!» derdi; nihayet Allah: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “İşten hiçbir şey sana ait değildir” [ayetini] indirdi. Bir lafızda ise: «Allahım! Lihyân'a, Ra'l'e, Zekvân'a ve Allah'a ve Resûlü'ne isyan eden Usayye'ye lanet et!» şeklindedir. Sonra bize ulaştığına göre: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “İşten hiçbir şey sana ait değildir...” kavli inince bunu terk etmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 130-136]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافاً مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kafirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132) Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete koşuşun. (133) Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah ise iyilik yapanları sever. (134)”

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)

{ وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (١٣٦) } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında yahut nefislerine zulmettiklerinde Allah'ı anıp günahları için hemen bağışlanma dilerler -zaten günahları Allah'tan başka kim bağışlar?- ve yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. (135) İşte onların mükafatı, Rablerinden bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetlerdir. [Böyle] amel edenlerin mükafatı ne güzeldir! (136)”

قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قِيلَ: هُوَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ لِلتَّرْهِيبِ وَالتَّرْغِيبِ فِيمَا ذُكِرَ وَقِيلَ: هُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ أَثْنَاءِ قِصَّةِ أُحُدٍ. وَقَوْلُهُ: أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً لَيْسَ لِتَقْيِيدِ النَّهْيِ لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ تَحْرِيمِ الرِّبَا عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَلَكِنَّهُ جِيءَ بِهِ بِاعْتِبَارِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ الْعَادَةِ الَّتِي يَعْتَادُونَهَا فِي الرِّبَا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُرْبُونَ إِلَى أَجَلٍ، فَإِذَا حَلَّ الْأَجَلُ زَادُوا فِي الْمَالِ مِقْدَارًا يَتَرَاضَوْنَ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَزِيدُونَ فِي أَجَلِ الدَّيْنِ، فَكَانُوا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ حَتَّى يَأْخُذَ الْمُرْبِي أَضْعَافَ دَيْنِهِ الَّذِي كَانَ لَهُ فِي الِابْتِدَاءِ وَأَضْعَافًا: حَالٌ، وَمُضَاعَفَةً: نَعْتٌ لَهُ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى تَكْرَارِ التَّضْعِيفِ عَامًا بَعْدَ عَامٍ، وَالْمُبَالَغَةُ فِي هَذِهِ الْعِبَارَةِ تُفِيدُ تَأْكِيدَ التَّوْبِيخِ. قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ فِيهِ الْإِرْشَادُ إِلَى تَجَنُّبِ مَا يَفْعَلُهُ الْكُفَّارُ فِي مُعَامَلَاتِهِمْ. قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: وَفِيهِ أَنَّهُ يَكْفُرُ مَنِ اسْتَحَلَّ الرِّبَا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: اتَّقَوُا الرِّبَا الَّذِي يَنْزِعُ مِنْكُمُ الْإِيمَانَ، فَتَسْتَوْجِبُونَ النَّارَ. وَإِنَّمَا خَصَّ الرِّبَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لِأَنَّهُ الَّذِي تَوَعَّدَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْحَرْبِ مِنْهُ لِفَاعِلِهِ. وَقَوْلُهُ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ حَذْفُ الْمُتَعَلِّقِ مُشْعِرٌ بِالتَّعْمِيمِ، أَيْ: فِي كُلِّ أَمْرٍ وَنَهْيٍ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَيْ: رَاجِينَ الرَّحْمَةَ مِنَ اللَّهِ ﷿. وَقَوْلُهُ: وَسارِعُوا عَطْفٌ عَلَى أَطِيعُوا، وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ: سارِعُوا بِغَيْرِ وَاوٍ، وَكَذَلِكَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَهْلِ الشَّامِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْوَاوِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: كِلَا الْأَمْرَيْنِ سَائِغٌ مُسْتَقِيمٌ، وَالْمُسَارَعَةُ:

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavli hakkında: Zikredilen hususlarda korkutmak ve teşvik etmek amacıyla yeni başlanmış bir söz olduğu söylenmiştir. Uhud kıssasının arasına girmiş bir itiraz (ara cümle) olduğu da söylenmiştir. { أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Kat kat katlanmış olarak” kavli, faizin her halükarda haram olduğu bilindiğinden dolayı yasağı kayıtlamak için değildir; aksine onların faiz konusunda alışkın oldukları adetleri dikkate alınarak getirilmiştir. Çünkü onlar belirli bir vadeye kadar faizle borç verirler, vade geldiğinde aralarında anlaştıkları bir miktarı ana paraya ekler ve borcun vadesini uzatırlardı; bunu faiz yiyen kimse başlangıçtaki alacağının kat kat fazlasını alıncaya kadar tekrar tekrar yaparlardı. Edfâfen (أَضْعَافاً) haldir, mudâafeten (مُضَاعَفَةً) ise onun sıfatıdır; bunda yıldan yıla katlamanın tekrarına işaret vardır. Bu ifadedeki mübalağa, kınamayı pekiştirmeyi ifade eder. { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kafirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” kavlinde, kâfirlerin muamelelerinde yaptıklarından kaçınmaya yönelik bir irşat vardır. Birçok müfessir şöyle demiştir: «Bunda faizi helal sayanın kâfir olacağına dair delil vardır.» Bir görüşe göre anlamı: «Sizden imanı çekip alacak ve böylece ateşi hak etmenize yol açacak olan faizden sakının» demektir. Bu ayette özellikle faizin tahsis edilmesi, Allah'ın yapanına karşı bizzat savaş açmakla tehdit ettiği tek günah olmasındandır. { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “Allah'a ve Peygamber'e itaat edin” kavlinde müteallakın (itaat edilecek şeyin) hazfedilmesi umumilik bildirir; yani her emir ve yasakta. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ki merhamet olunasınız” yani Allah Azze ve Celle'den rahmet umarak. { وَسارِعُوا } kavli { أَطِيعُوا } üzerine matuftur. Nâfi ve İbn Âmir vav harfi olmaksızın «سارِعُوا» şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise vav ile okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: «Her iki okuyuş da caiz ve uygundur.» Müsâraa (المسارعة):

الْمُبَادَرَةُ، وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ، أَيْ: سَارِعُوا إِلَى مَا يُوجِبُ الْمَغْفِرَةَ مِنَ الطَّاعَاتِ. وَقَوْلُهُ: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أي: عرضها كعرض السموات وَالْأَرْضِ، وَمِثْلُهُ الْآيَةُ الْأُخْرَى: عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ

Acele etmek, öne atılmaktır. Ayette bir hazif vardır; yani: İtaatlerden mağfireti gerektiren şeylere koşuşun. { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } kavli, yani: Genişliği göklerin ve yerin genişliği gibi demektir. Diğer ayet de bunun gibidir: { عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ }

وَالْأَرْضِ

“Genişliği göğün ve yerin genişliği kadar...”

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى ذَلِكَ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إلى أنها تقرن السموات وَالْأَرْضَ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ كَمَا تُبْسَطُ الثِّيَابُ وَيُوَصَلُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ فَذَلِكَ عَرْضُ الْجَنَّةِ، وَنَبَّهَ بِالْعَرْضِ عَلَى الطُّولِ لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ الطُّولَ يَكُونُ أَكْثَرَ مِنَ الْعَرْضِ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ جَاءَ عَلَى نَهْجِ كَلَامِ الْعَرَبِ مِنَ الاستعارة دون الحقيقة، وذلك أنها لمّا كَانَتِ الْجَنَّةُ مِنَ الِاتِّسَاعِ وَالِانْفِسَاحِ فِي غَايَةٍ قصوى، حسن التعبير عنها بعرض السموات وَالْأَرْضِ مُبَالَغَةً، لِأَنَّهُمَا أَوْسَعُ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِيمَا يَعْلَمُهُ عِبَادُهُ، وَلَمْ يَقْصِدْ بِذَلِكَ التَّحْدِيدَ. وَالسَّرَّاءُ: الْيُسْرُ، وَالضَّرَّاءُ: الْعُسْرُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرَهُمَا. وَقِيلَ: السَّرَّاءُ: الرَّخَاءُ، وَالضَّرَّاءُ: الشِّدَّةُ، وَهُوَ مِثْلُ الْأَوَّلِ وَقِيلَ: السَّرَّاءُ فِي الْحَيَاةِ، وَالضَّرَّاءُ بَعْدَ الْمَوْتِ. قَوْلُهُ: وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ يُقَالُ: كَظَمَ غَيْظَهُ: أَيْ:

Bunun anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir. Cumhûra göre: Kumaşların serilip birbirine eklenmesi gibi gökler ve yer birbirine bitiştirilse, işte bu cennetin eni (genişliği) olur. En (genişlik) zikredilerek boya dikkat çekilmiştir; çünkü çoğunlukla boy enden daha fazla olur. Bir görüşe göre bu söz, hakikat değil istiare yoluyla Arap kelamının üslubu üzere gelmiştir; çünkü cennet genişlik ve ferahlık bakımından son derece üstün olduğundan, kulların bildiği şeyler içinde Allah Sübhânehu'nun en geniş yaratıkları olması hasebiyle mübalağa yoluyla göklerin ve yerin genişliğiyle ifade edilmesi uygun düşmüştür; bununla kesin bir sınır belirleme kastedilmemiştir. Serrâ (السَّرَّاءُ): Kolaylık, bolluk; darrâ (الضَّرَّاءُ) ise: Zorluk, darlık demektir; bunların tefsiri daha önce geçmişti. Serrâ: Rahatlık, bolluk; darrâ: Sıkıntı, şiddet de denilmiştir ki bu birinci görüş gibidir. Serrâ'nın hayatta iken, darrâ'nın ise ölümden sonra olduğu da söylenmiştir. { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } kavline gelince; «öfkesini yuttu» denildiğinde:

سَكَتَ عَلَيْهِ وَلَمْ يُظْهِرْهُ، وَمِنْهُ كَظَمْتُ السِّقَاءَ: أَيْ: مَلَأْتُهُ. وَالْكِظَامَةُ: مَا يَسُدُّ بِهِ مَجْرَى الْمَاءِ، وَكَظَمَ الْبَعِيرُ جَرَّتَهُ : إِذَا رَدَّهَا فِي جَوْفِهِ. وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى الْمَوْصُولِ الَّذِي قَبْلَهُ. قَوْلُهُ: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ أَيِ: التَّارِكِينَ عُقُوبَةَ مَنْ أَذْنَبَ إِلَيْهِمْ وَاسْتَحَقَّ الْمُؤَاخَذَةَ، وَذَلِكَ مِنْ أَجَلِّ ضُرُوبِ الْخَيْرِ. وَظَاهِرُهُ الْعَفْوُ عَنِ النَّاسِ سَوَاءٌ كَانُوا مِنَ الْمَمَالِيكِ أَمْ لَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ: الْمُرَادُ بِهِمُ: الْمَمَالِيكُ. وَاللَّامُ فِي الْمُحْسِنِينَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْجِنْسِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مُحْسِنٍ مِنْ هَؤُلَاءِ وَغَيْرِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِلْعَهْدِ، فَيَخْتَصُّ بِهَؤُلَاءِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى اعْتِبَارًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السِّيَاقِ، فَيَدْخُلُ تَحْتَهُ كُلُّ مَنْ صَدَرَ مِنْهُ مُسَمَّى الْإِحْسَانِ، أَيَّ إِحْسَانٍ كَانَ. قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً هَذَا مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: أُولئِكَ وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُتَّقِينَ.

Ona karşı sustu ve onu dışa vurmadı demektir. Buradan hareketle «kırbayı ağzına kadar doldurdum» denir. Kizâme (الكِظَامَةُ): Su arkının kapatıldığı tıkaçtır. Devenin gevişini karnına geri göndermesi durumunda da «deve gevişini yuttu» denir. Bu, kendisinden önceki ism-i mevsûle matuftur. { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } “ve insanları affederler” kavli; yani kendilerine karşı suç işleyen ve cezalandırılmayı hak eden kimseyi cezalandırmaktan vazgeçenlerdir; bu da hayrın en yüce türlerindendir. Zahiri anlamı; ister köle ve cariyeler olsun ister olmasın insanları affetmektir. Zeccâc ve başkaları: «Onlardan maksat köle ve cariyelerdir» demiştir. { الْمُحْسِنِينَ } kelimesindeki lam takısının cins için olması caizdir; bu durumda bunlardan ve başkalarından her ihsan sahibi buna dahil olur. Ahd için olması da caizdir; bu takdirde yalnızca bunlara has olur. Birincisi, bağlamın hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edilmesi sebebiyle daha evladır; dolayısıyla her ne şekilde olursa olsun kendisinden ihsan ismi sadır olan herkes bunun altına girer. { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında...” kavli mübtedadır, haberi ise { أُولئِكَ } kavlidir. { الْمُتَّقِينَ } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir.

وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَهَؤُلَاءِ هُمْ صِنْفٌ دُونَ الصِّنْفِ الْأَوَّلِ مُلْحَقِينَ بِهِمْ، وَهُمُ التَّوَّابُونَ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِهَا، وَالْفَاحِشَةُ: وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فِعْلَةٌ فَاحِشَةٌ، وَهِيَ تُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مَعْصِيَةٍ، وَقَدْ كَثُرَ اخْتِصَاصُهَا بِالزِّنَا. وَقَوْلُهُ: أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ أَيْ: بِاقْتِرَافِ ذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَقِيلَ: أَوْ: بِمَعْنَى الْوَاوِ. وَالْمُرَادُ مَا ذُكِرَ، وَقِيلَ: الْفَاحِشَةُ: الْكَبِيرَةُ، وَظُلْمُ النَّفْسِ: الصَّغِيرَةُ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: ذَكَرُوا اللَّهَ أَيْ:

Birinci görüş daha evladır. Bunlar, ilk sınıfın bir alt derecesinde olup onlara katılmış bir zümredir ki onlar tövbekârlardır. İniş sebebi ileride gelecektir. Fâhişe (الْفَاحِشَةُ): Hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır, yani: «Çirkin bir fiil» demektir; her günah için kullanılır, çoğunlukla da zina için tahsis edilmiştir. { أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “yahut nefislerine zulmettiklerinde” kavli, yani günahlardan bir günah işlemek suretiyle demektir. «Ev» (أَوْ) edatının «vav» (وَ) anlamında olduğu ve zikredilen mananın kastedildiği de söylenmiştir. Fâhişenin büyük günah, nefse zulmetmenin ise küçük günah olduğu da söylenmiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. { ذَكَرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anarlar” kavli; yani:

بِأَلْسِنَتِهِمْ، أَوْ أَخْطَرُوهُ فِي قُلُوبِهِمْ، أَوْ ذَكَرُوا وَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ أَيْ: طَلَبُوا الْمَغْفِرَةَ لَهَا مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَتَفْسِيرُهُ: بِالتَّوْبَةِ، خِلَافُ مَعْنَاهُ لُغَةً، وَفِي الِاسْتِفْهَامِ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ مِنَ الْإِنْكَارِ- مَعَ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ الدَّلَالَةِ- عَلَى أَنَّهُ الْمُخْتَصُّ بِذَلِكَ سُبْحَانَهُ دُونَ غَيْرِهِ، أَيْ: لَا يَغْفِرُ جِنْسَ الذُّنُوبِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ، وَفِيهِ تَرْغِيبٌ لِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ، وَتَنْشِيطٌ لِلْمُذْنِبِينَ أَنْ يَقِفُوا فِي مَوَاقِفِ الْخُضُوعِ وَالتَّذَلُّلِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا عَطْفٌ عَلَى: فَاسْتَغْفَرُوا، أَيْ: لَمْ يُقِيمُوا عَلَى قَبِيحِ فِعْلِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْإِصْرَارِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْعَزْمُ عَلَى مُعَاوَدَةِ الذَّنْبِ، وَعَدَمُ الْإِقْلَاعِ عَنْهُ بِالتَّوْبَةِ مِنْهُ. وَقَوْلُهُ: وَهُمْ يَعْلَمُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: لَمْ يُصِرُّوا عَلَى فِعْلِهِمْ عَالِمِينَ بِقُبْحِهِ. قَوْلُهُ: أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَذْكُورِينَ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً. وَقَوْلُهُ: جَزاؤُهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنِ اسم الإشارة. وقوله: مَغْفِرَةٌ خبر ومِنْ رَبِّهِمْ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً لِمَغْفِرَةٍ، أَيْ: كَائِنَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ المخصوص

dilleriyle [zikrettiklerinde], yahut kalplerine getirdiklerinde veya O'nun vaadini ve vaîdini (tehdidini) hatırladıklarında; { فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ } “günahları için bağışlanma dilediklerinde” yani onlar için Allah Sübhânehu'dan mağfiret talep ettiklerinde [demektir]. Bunun tevbe ile tefsir edilmesi, kelimenin lügat anlamına aykırıdır. { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } “Allah'tan başka günahları kim bağışlar?” kavlindeki istifhamda (soruda), günah cinsini bağışlamanın başkasına değil, yalnızca Sübhânehu'ya mahsus olduğuna dair içerdiği delaletle birlikte bir inkâr (reddiye) anlamı vardır. Yani Allah'tan başka hiç kimse günah cinsini bağışlayamaz. Bunda Sübhânehu'dan mağfiret dilemeye teşvik ve günahkârların boyun eğme ve tezellül (alçalma) makamlarında durmaları için bir gayrete getirme vardır. Bu cümle, matuf ile matufun aleyh arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). { وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا } “ve yaptıkları şeyde ısrar etmediler” kavli { فَاسْتَغْفَرُوا } üzerine matuftur; yani çirkin fiillerini sürdürmediler demektir. İsrâr (ısrar) kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. Buradaki murat: Günahı tekrarlamaya azmetmek ve tövbe ederek o günahtan vazgeçmemektir. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri halde” kavli hâl cümlesidir; yani [işledikleri fiilin] çirkinliğini bilerek fiilleri üzerinde ısrar etmediler demektir. { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ } “İşte onların mükâfatı” kavlindeki işaret, { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } kavliyle zikredilen kimseleredir. { جَزاؤُهُمْ } kavli, işaret isminden bedel-i iştimaldir. { مَغْفِرَةٌ } kavli haberdir; { مِنْ رَبِّهِمْ } ise { مَغْفِرَةٌ } kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir, yani: «Rablerinden sadır olan [bir mağfirettir]». { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “[salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!” kavlindeki mahsus

بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَجْرُهُمْ، أَوْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْجَنَّاتِ وَكَيْفِيَّةُ جَرْيِ الْأَنْهَارِ من تحتها.

hazfedilmiştir; yani: «Onların ecri» veya «o zikredilen şeydir». Cennetlerin tefsiri ve altlarından ırmakların nasıl aktığı daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: قَالَ: كَانُوا يَتَبَايَعُونَ إِلَى الْأَجَلِ، فَإِذَا جَاءَ الْأَجَلُ زَادُوا عليهم وزادوا في الأجل، فنزلت: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً.

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Belirli bir vadeye kadar alışveriş yaparlardı; vade geldiğinde onların aleyhine [miktarı] artırır ve vadeyi uzatırlardı. Bunun üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” ayeti indi.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: كَانَتْ ثَقِيفٌ تَدِينُ بَنِي المغيرة لأجل فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَذَكَرَ نَحْوَهُ.

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cahiliye döneminde Sakîf kabilesi, Benî Mugīre'ye vadeli borç verirdi...» deyip benzerini zikretmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَتَأَوَّلُونَ هَذِهِ الْآيَةَ وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ اتَّقُوا لَا أُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ فِي النَّارِ الَّتِي أَعْدَدْتُهَا لِلْكَافِرِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ قَالَ: قَالَ الْمُسْلِمُونَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَبَنُو إِسْرَائِيلَ كَانُوا أَكْرَمَ عَلَى اللَّهِ مِنَّا؟ كَانُوا إِذَا أَذْنَبَ أَحَدُهُمْ ذَنْبًا أَصْبَحَ كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ مَكْتُوبَةً فِي عَتَبَةِ بَابِهِ اجْدَعْ أَنْفَكَ اجْدَعْ أُذُنَكَ افْعَلْ كَذَا وَكَذَا، فَسَكَتَ النَّبِيُّ ﷺ، فَنَزَلَتْ: وَسارِعُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي تَفْسِيرِ وَسارِعُوا قَالَ: التَّكْبِيرَةُ الْأُولَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muâviye b. Kurre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İnsanlar { وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Kafirler için hazırlanmış olan ateşten sakının” ayetini: «Kâfirler için hazırladığım ateşte günahlarınız sebebiyle sizi azaplandırmamdan sakının» şeklinde tevil ediyorlardı. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Atâ b. Ebî Rabâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar: «Ey Allah'ın Resûlü! İsrailoğulları Allah katında bizden daha mı değerliydi? Onlardan biri bir günah işlediğinde sabahleyin kapısının eşiğinde günahının kefareti: 'Burnunu kes, kulağını kes, şunu şunu yap' diye yazılmış olurdu» dediler. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] sustu; bunun üzerine: { وَسارِعُوا } “Ve koşuşun...” ayeti indi. İbnü'l-Münzir'in Enes b. Mâlik'ten { وَسارِعُوا } tefsirine dair rivayet ettiğine göre o: «İlk tekbirdir» demiştir. İbn Cerîr'in Süddî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o,

عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ مِثْلَ مَا ذَكَرْنَاهُ سَابِقًا عَنِ الْجُمْهُورِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ كُرَيْبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

{ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “Genişliği göklerle yer kadar...” kavli hakkında daha önce cumhurdan naklettiğimizin benzerini söylemiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Kureyb yoluyla ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o,

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ يَقُولُ: فِي الْيُسْرِ وَالْعُسْرِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ يَقُولُ: كَاظِمِينَ عَلَى الْغَيْظِ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ: فِي ثَوَابِ مَنْ كَظَمَ الْغَيْظَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ النَّخَعِيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: الظُّلْمُ مِنَ الْفَاحِشَةِ، وَالْفَاحِشَةُ مِنَ الظُّلْمِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ:

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } “Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler” kavli hakkında: «Kolaylıkta ve zorlukta» demektir; { وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ } “öfkelerini yutarlar” kavli hakkında ise: «Öfkelerine hakim olurlar» demektedir. Öfkesini yutan kimsenin sevabı hakkında birçok hadis varit olmuştur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bu ayet hakkında Nahâî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Zulüm fahişedendir, fahişe de zulümdendir.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Taberânî, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir ve Beyhakī'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

إِنَّ فِي كِتَابِ اللَّهِ لَآيَتَيْنِ مَا أَذْنَبَ عَبْدٌ ذَنْبًا فَقَرَأَهُمَا فَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ إِلَّا غَفَرَ لَهُ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً الْآيَةَ. وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

«Allah'ın Kitabı'nda iki ayet vardır ki, bir kul bir günah işleyip de bu iki ayeti okur ve Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah onu mutlaka bağışlar: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında...” ayeti ile { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmederse...” kavlidir.»

الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ إِبْلِيسَ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَكَى وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً الْآيَةَ.

ayetidir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Sâbit el-Bünânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bana ulaştı ki; İblis, { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında...” ayeti indiğinde ağladı.»

وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنْ عَطَّافِ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا صَاحَ إِبْلِيسُ بِجُنُودِهِ، وَحَثَا عَلَى رَأْسِهِ التُّرَابَ، وَدَعَا بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ، حَتَّى جَاءَتْهُ جُنُودُهُ مِنْ كل برّ وبحر، فقالوا: مالك يَا سَيِّدَنَا؟ قَالَ: آيَةٌ نَزَلَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ لَا يَضُرُّ بَعْدَهَا أَحَدًا مِنْ بَنِي آدَمَ ذَنْبٌ، قَالُوا: وَمَا هِيَ؟ فَأَخْبَرَهُمْ، قَالُوا: نَفْتَحُ لَهُمْ بَابَ الْأَهْوَاءِ فَلَا يَتُوبُونَ، وَلَا يَسْتَغْفِرُونَ، وَلَا يَرَوْنَ إِلَّا أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ، فَرَضِيَ مِنْهُمْ بِذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالْحُمَيْدِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَهْلُ السُّنَنِ الْأَرْبَعِ، وَحَسَّنَهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالْبَزَّارُ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ السُّنِّيِّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا مِنْ رَجُلٍ يُذْنِبُ ذَنْبًا، ثُمَّ يَقُومُ عِنْدَ ذِكْرِ ذَنْبِهِ فَيَتَطَهَّرُ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِهِ ذَلِكَ، إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً الْآيَةَ» .

Hakîm et-Tirmizî'nin Attâf b. Hâlid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki; Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا } “Zaten günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Ve onlar yaptıklarında ısrar etmezler” kavli indiğinde İblis ordularına feryat etti, başına toprak saçtı, helak ve feryat çağrısında bulundu; nihayet orduları karadan ve denizden yanına geldiler ve: «Neyin var ey efendimiz?» dediler. O da: «Allah'ın Kitabı'nda öyle bir ayet indi ki, bundan sonra Âdemoğlundan hiçbirine günah zarar vermez» dedi. Onlar: «O nedir?» diye sordular. O da onlara haber verdi. Dediler ki: «Onlara heva ve heves kapısını açarız; böylece ne tövbe ederler ne istiğfar ederler ve kendilerini ancak hak üzere görürler.» Bunun üzerine İblis onlardan razı oldu. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Humeydî, Abd b. Humeyd ve dört Sünen sahibi -Nesâî, İbn Hibbân ve el-Efrâd'da Dârekutnî hasen olduğunu belirtmiştir-, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbnü's-Sünnî, Şuab'da Beyhakī ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî Ebû Bekir es-Sıddîk'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i şöyle buyururken işittim: «Bir günah işleyip de ardından günahını hatırladığında kalkıp abdest alan, sonra iki rekat namaz kılan, sonra da o günahından ötürü Allah'tan mağfiret dileyen hiçbir kimse yoktur ki Allah onu bağışlamış olmasın.» Sonra şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıklarında...”.

وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ الْحَسَنِ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَلَكِنَّهُ قَالَ: ثُمَّ خَرَجَ إِلَى بَرَازٍ من الأرض فصلى. وأخرج

Beyhakī Şuab'da Hasan'dan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir; ancak o şöyle demiştir: «Sonra açık bir araziye çıkıp namaz kıldı.» Yine rivayet etti...

عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أَصَرَّ مَنِ اسْتَغْفَرَ وَإِنْ عَادَ فِي الْيَوْمِ سَبْعِينَ مَرَّةً» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يُصِرُّوا فَيَسْكُتُونَ وَلَا يَسْتَغْفِرُونَ.

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakī'nin Ebû Bekir es-Sıddîk'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Günde yetmiş kere dönse bile istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in { وَلَمْ يُصِرُّوا } “ve ısrar etmezler” kavli hakkında Süddî'den rivayet ettiğine göre: «Susup da istiğfar etmemezlik yapmazlar» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ قَالَ: أَجْرُ الْعَامِلِينَ بِطَاعَةِ اللَّهِ الجنة.

İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o, { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “[Böyle] amel edenlerin mükafatı ne güzeldir!” kavli hakkında: «Allah'a itaatle amel edenlerin ecri cennettir» demiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٧ الى ١٤٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 137-148]

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) } “Sizden önce nice sünnetler (ilahi kanunlar ve uygulamalar) gelip geçmiştir; öyleyse yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir bakın! (137) Bu, insanlara bir açıklama; takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür. (138) Gevşemeyin, üzülmeyin; eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz. (139) Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesize o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. Biz o günleri insanlar arasında döndürür dururuz; ta ki Allah iman edenleri bilsin/ortaya çıkarsın ve sizden şehitler edinsin. Allah zalimleri sevmez. (140) Ve Allah iman edenleri arındırsın, inkârcıları da helak edip mahvetsin diye [böyle yapar]. (141)”

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦)

{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? (142) Andolsun ki siz, onunla karşılaşmadan önce ölümü arzuluyordunuz; işte onu gözleriniz göre göre gördünüz. (143) Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine geri mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde geri dönerse, Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükafatlandıracaktır. (144) Allah'ın izni olmadan hiçbir canın ölmesi mümkün değildir; o, vakti belirlenmiş bir yazıdır. Kim dünya sevabını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret sevabını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükafatlandıracağız. (145) Nice peygamberler vardı ki, beraberinde pek çok rabbe yönelen alimler/cemaatler savaştı; Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. (146)”

وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)

{ وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Onların sözü ancak şöyle demekten ibaretti: 'Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kafirler topluluğuna karşı bize yardım et!' (147) Bu yüzden Allah onlara hem dünya mükafatını hem de ahiret mükafatının güzelliğini verdi. Allah iyilik yapanları sever. (148)”

قَوْلُهُ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ هَذَا رُجُوعٌ إِلَى وَصْفِ بَاقِي الْقِصَّةِ. وَالْمُرَادُ بِالسُّنَنِ: مَا سَنَّهُ اللَّهُ فِي الْأُمَمِ مِنْ وَقَائِعِهِ، أَيْ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِ زَمَانِكُمْ وَقَائِعُ سَنَّهَا اللَّهُ فِي الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ، وَأَصْلُ السُّنَنِ: جَمْعُ سُنَّةٍ، وَهِيَ: الطَّرِيقَةُ الْمُسْتَقِيمَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْهُذَلِيِّ:

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } “Sizden önce nice sünnetler gelip geçmiştir” kavli, kıssanın kalanını nitelemeye dönüştür. Sünen (السُّنَنُ) ile murat: Allah'ın milletler hakkında vuku bulan ilahi kanunları ve uygulamalarıdır; yani: Sizin zamanınızdan önce yalanlayan milletler hakkında Allah'ın uyguladığı kanunlar gelip geçmiştir. Sünen'in aslı, «sünnet» kelimesinin çoğuludur; o da dosdoğru yol demektir. Hüzeylî şairin şu sözü bundandır:

فَلَا تَجْزَعَنْ مِنْ سُنَّةٍ أَنْتَ سِرْتَهَا ... فَأَوَّلُ رَاضٍ سُنَّةً مَنْ يَسِيرُهَا

«Senin koyduğun yoldan ötürü sakın sızlanma... Çünkü bir yolu ilk benimseyen kimse, onu ilk uygulayan kimsedir.»

وَالسُّنَّةُ: الْإِمَامُ الْمُتَّبَعُ الْمُؤْتَمُّ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Sünnet; kendisine uyulan ve peşinden gidilen önder demektir; Lebîd'in şu sözü bundandır:

مِنْ مَعْشَرٍ سَنَّتْ لَهُمْ آبَاؤُهُمْ ... وَلِكُلِّ قوم سنّة وإمامها

«Babalarının kendileri için bir yol belirlediği bir topluluktan... Ve her kavmin bir yolu ve bir önderi vardır.»

وَالسُّنَّةُ: الْأُمَّةُ، وَالسُّنَنُ: الْأُمَمُ، قَالَهُ الْمُفَضَّلُ الضَّبِّيُّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَهْلُ سُنَنٍ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَسِيرُوا سَبَبِيَّةٌ وَقِيلَ: شَرْطِيَّةٌ، أَيْ: إِنْ شَكَكْتُمْ فَسِيرُوا.

Sünnet: Ümmet; sünen ise ümmetler demektir; bunu Mufaddal ed-Dabbî söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Ayetteki mana 'sünnet ehli/ümmetler' demektir; muzaf hazfedilmiştir.» { فَسِيرُوا } “öyleyse gezin dolaşın” kavlindeki «fa» harfi sebebiyedir; şartiyedir de denilmiştir, yani: «Eğer şüphe ediyorsanız gezip dolaşın.»

وَالْعَاقِبَةُ: آخِرُ الْأَمْرِ. وَالْمَعْنَى: سِيرُوا فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ، فَإِنَّهُمْ خَالَفُوا رُسُلَهُمْ بِالْحِرْصِ عَلَى الدُّنْيَا، ثُمَّ انْقَرَضُوا فَلَمْ يَبْقَ مِنْ دُنْيَاهُمُ الَّتِي آثَرُوهَا أَثَرٌ. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. وَالْمَطْلُوبُ مِنْ هَذَا السَّيْرِ

Akıbet (الْعَاقِبَةُ): İşin sonu demektir. Mana şudur: Yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bakın; zira onlar dünyaya olan hırsları sebebiyle peygamberlerine karşı geldiler, sonra da yok olup gittiler ve tercih ettikleri dünyalarından geriye hiçbir iz kalmadı. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur. Emredilen bu gezintiden istenen şey:

الْمَأْمُورِ بِهِ: هُوَ حُصُولُ الْمَعْرِفَةِ بِذَلِكَ، فَإِنْ حَصَلَتْ بِدُونِهِ فَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ، وَإِنْ كَانَ لِمُشَاهَدَةِ الْآثَارِ زِيَادَةٌ غَيْرُ حَاصِلَةٍ لِمَنْ لَمْ يُشَاهِدْهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: هَذَا إِلَى قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ وَقَالَ الْحَسَنُ:

bununla ilgili bilginin elde edilmesidir. Şayet bu bilgi gezinti olmadan da hasıl oluyorsa maksat hasıl olmuş demektir; gerçi kalıntıları bizzat müşahede etmenin, onları görmeyen kimsede bulunmayan bir fazlalığı [etkisi] vardır. { هَذَا } “Bu” kavliyle işaret edilen, { قَدْ خَلَتْ } kavlidir. Hasan ise şöyle demiştir:

إِلَى الْقُرْآنِ بَيانٌ لِلنَّاسِ أَيْ: تَبْيِينٌ لَهُمْ، وَتَعْرِيفُ النَّاسِ لِلْعَهْدِ، وَهُمُ: الْمُكَذِّبُونَ، أَوْ لِلْجِنْسِ، أَيْ:

Kur'an'a işarettir. { بَيانٌ لِلنَّاسِ } “insanlara bir açıklamadır” yani onlar için bir beyandır. İnsanlar kelimesindeki elif-lam ahd içindir ve onlar yalanlayanlardır; yahut cins içindir, yani:

لِلْمُكَذِّبِينَ وَغَيْرِهِمْ. وَفِيهِ حَثٌّ عَلَى النَّظَرِ فِي سُوءِ عَاقِبَةِ الْمُكَذِّبِينَ وَمَا انْتَهَى إِلَيْهِ أَمْرُهُمْ. قَوْلُهُ: وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ أَيْ: هَذَا النَّظَرُ مَعَ كَوْنِهِ بَيَانًا فِيهِ هُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَعَطْفُ الْهُدَى وَالْمَوْعِظَةِ عَلَى الْبَيَانِ يَدُلُّ عَلَى التَّغَايُرِ وَلَوْ بِاعْتِبَارِ الْمُتَعَلِّقِ، وَبَيَانُهُ: أَنَّ اللَّامَ فِي النَّاسِ إِنْ كَانَتْ لِلْعَهْدِ: فَالْبَيَانُ لِلْمُكَذِّبِينَ وَالْهُدَى وَالْمَوْعِظَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ كَانَتْ لِلْجِنْسِ: فَالْبَيَانُ لِجَمِيعِ النَّاسِ مُؤْمِنِهِمْ وَكَافِرِهِمْ وَالْهُدَى وَالْمَوْعِظَةُ لِلْمُتَّقِينَ وَحْدَهُمْ. قَوْلُهُ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا عَزَّاهُمْ وَسَلَّاهُمْ بِمَا نَالَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحِ، وَحَثَّهُمْ عَلَى قِتَالِ عَدُوِّهِمْ، وَنَهَاهُمْ عَنِ الْعَجْزِ وَالْفَشَلِ، ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمُ الْأَعْلَوْنَ عَلَى عَدُوِّهِمْ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ، وَهِيَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّكُمُ الْأَعْلَوْنَ عَلَيْهِمْ وَعَلَى غَيْرِهِمْ بَعْدَ هَذِهِ الْوَقْعَةِ. وَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ ظَفَرَ بِعَدُوِّهِ فِي جَمِيعِ وَقَعَاتِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ عَلَيْهِمْ بِمَا أَصَبْتُمْ مِنْهُمْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ فَإِنَّهُ أَكْثَرُ مِمَّا أَصَابُوا مِنْكُمُ الْيَوْمَ. وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَلا تَهِنُوا وَمَا بَعْدَهُ، أَوْ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا، أَوْ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ. وَالْقَرْحُ: بِالضَّمِّ وَالْفَتْحِ: الْجُرْحُ، وَهُمَا لُغَتَانِ فِيهِ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:

yalanlayanlar ve diğerleri içindir. Bunda, yalanlayanların kötü sonuna ve işlerinin vardığı akıbete bakmaya bir teşvik vardır. { وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ } “ve bir hidayet ve bir öğüttür” kavli; yani bu bakış, bir beyan olmakla birlikte müminlerden takva sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür. Hidayet ve mev'ızanın beyan üzerine atfedilmesi, müteallakı (hitap kitlesi) bakımından bile olsa bir farklılığa delalet eder. Bunun açıklaması şudur: İnsanlar kelimesindeki elif-lam eğer ahd içinse beyan yalanlayanlara mahsustur, hidayet ve mev'ıza ise müminleredir; şayet cins içinse beyan mümin veya kâfir bütün insanlaradır, hidayet ve mev'ıza ise yalnızca takva sahiplerinedir. { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Gevşemeyin, üzülmeyin” kavliyle, Uhud günü öldürülme ve yaralanma hususunda başlarına gelen şeylerden ötürü onları teselli edip yatıştırmış; düşmanlarıyla savaşmaya teşvik etmiş ve onları acizlikten ve yılgınlıktan men etmiştir. Sonra zafer ve üstünlükle düşmanlarına galip gelecek olanların kendileri olduğunu onlara açıklamıştır; bu cümle hal cümlesidir, yani: Bu savaştan sonra onlara ve başkalarına karşı sizler daha üstün bir haldeyken [böyle yapmayın]. Allah vaadini doğrulamıştır; nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Uhud savaşından sonraki bütün savaşlarında düşmanına galip gelmiştir. Bir görüşe göre anlam şudur: «Bedir gününde onlara indirdiğiniz darbe sebebiyle sizler onlara karşı daha üstünsünüz; çünkü o, onların bugün size indirdiği darbeden çok daha fazlaydı.» { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” kavli { وَلا تَهِنُوا } ve sonrasına taalluk eder yahut { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } kavline taalluk eder; yani: «Eğer inanıyorsanız gevşemeyin ve üzülmeyin» yahut «Eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz» demektir. Karh (الْقَرْحُ) kelimesi kaf'ın zammı (kurh) ve fethi (karh) ile yara demektir; ikisi bu kelimede iki ayrı lehçedir; bunu Kisâî ve Ahfeş söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir:

هُوَ بِالْفَتْحِ: الْجُرْحُ، وَبِالضَّمِّ: ألمه. وقرأ محمد بن السميقع «قَرَحٌ» بِفَتْحِ الْقَافِ وَالرَّاءِ: عَلَى الْمَصْدَرِ.

Fetha ile olunca yara, damme ile olunca ise yaranın acısı demektir. Muhammed b. es-Semeyka', masdar kabilinden kaf ve ra harflerinin fethasıyla «قَرَحٌ» (karahun) şeklinde okumuştur.

وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: إِنْ نَالُوا مِنْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَدْ نِلْتُمْ مِنْهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَلَا تَهِنُوا لِمَا أَصَابَكُمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَهِنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَأَنْتُمْ أَوْلَى بِالصَّبْرِ مِنْهُمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِمَا أَصَابَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي هَذَا الْيَوْمِ، فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ انْتَصَرُوا عَلَيْهِمْ فِي الِابْتِدَاءِ فَأَصَابُوا مِنْهُمْ جَمَاعَةً، ثُمَّ انْتَصَرَ الْكُفَّارُ عَلَيْهِمْ فَأَصَابُوا مِنْهُمْ.

Ayetteki mana şudur: Şayet onlar Uhud günü size bir zarar verdilerse, siz de Bedir günü onlara bir zarar vermiştiniz; dolayısıyla bu günde başınıza gelenlerden ötürü gevşemeyin, zira onlar o günde başlarına gelenlerden ötürü gevşemediler; sabretmeye siz onlardan daha layıksınız. Bir görüşe göre ise: Bununla o günde (Uhud'da) müminlere ve kâfirlere isabet eden şey kastedilmiştir; çünkü Müslümanlar başlangıçta onlara karşı zafer kazanıp onlardan bir grubu öldürdüler, sonra kâfirler onlara karşı galip gelip onlardan bir kısmına zarar verdiler.

وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ مَا أَصَابَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْكُفَّارِ فِي هَذَا الْيَوْمِ لَمْ يَكُنْ مِثْلَ مَا أَصَابُوهُ مِنْهُمْ فِيهِ. وَقَوْلُهُ: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ أَيِ: الْكَائِنَةُ بَيْنَ الْأُمَمِ فِي حُرُوبِهَا، وَالْآتِيَةُ فِيمَا بَعْدُ، كَالْأَيَّامِ الْكَائِنَةِ فِي زَمَنِ النُّبُوَّةِ تَارَةً تَغْلِبُ هَذِهِ الطَّائِفَةُ، وَتَارَةً تَغْلِبُ الْأُخْرَى، كَمَا وَقَعَ لَكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ فِي يَوْمِ بَدْرٍ وَأُحُدٍ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ فَقَوْلُهُ: تِلْكَ مُبْتَدَأٌ، وَالْأَيَّامُ: صِفَتُهُ، وَالْخَبَرُ: نُدَاوِلُهَا، وَأَصْلُ الْمُدَاوَلَةِ: الْمُعَاوَرَةُ، دَاوَلْتُهُ بَيْنَهُمْ: عَاوَرْتُهُ. وَالدَّوْلَةُ: الْكُرَةُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ: الْأَيَّامُ: خَبَرًا وَنُدَاوِلُهَا: حَالًا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَوْلُهُ:

Birinci görüş daha evladır; çünkü bu günde Müslümanların kâfirlere indirdiği darbe, kâfirlerin onlara indirdiği darbe gibi değildi. { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ } “Biz o günleri...” kavli, yani: Savaşlarında milletler arasında geçen ve bundan sonra gelecek olan günler, peygamberlik zamanındaki günler gibidir; bazen bu fırka galip gelir, bazen diğer fırka galip gelir; nitekim ey Müslümanlar, Bedir ve Uhud gününde başınıza gelen de böyledir. İşte { نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } “insanlar arasında döndürür dururuz” kavlinin anlamı budur. { تِلْكَ } mübtedadır, { الْأَيَّامُ } onun sıfatıdır, haberi ise { نُداوِلُها } kavlidir. Müdâvele (المداولة)'nin aslı nöbetleşmektir; «dâveltuhu beynehüm» demek onu aralarında nöbetleştirdim demektir. Devle (الدَّوْلَةُ): Nöbet, galibiyet sırası demektir. { الْأَيَّامُ } kelimesinin haber, { نُداوِلُها } kelimesinin de hal olması caizdir; ancak birinci görüş daha evladır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى عِلَّةٍ مُقَدَّرَةٍ كَأَنَّهُ قَالَ: نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ لِيَظْهَرَ أَمْرُكُمْ وَلِيُعْلَمَ، أَوْ يَكُونُ الْمُعَلَّلُ مَحْذُوفًا، أَيْ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا، فِعْلَنَا ذَلِكَ، وَهُوَ مِنْ بَابِ التَّمْثِيلِ: أَيْ: فِعْلُنَا فِعْلُ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَعْلَمَ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَزَلْ عَالِمًا، أَوْ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ الذين آمنوا بصبره علما يقع عليه الجزاء، كما علمه أَزَلِيًّا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ أَيْ: يُكْرِمَهُمْ بِالشَّهَادَةِ. وَالشُّهَدَاءُ: جَمْعُ شَهِيدٍ، سُمِّيَ بِذَلِكَ: لِكَوْنِهِ مَشْهُودًا لَهُ بِالْجَنَّةِ، أَوْ جَمْعُ شَاهِدٍ: لِكَوْنِهِ كَالْمُشَاهِدِ لِلْجَنَّةِ، وَمِنْ: لِلتَّبْعِيضِ، وَهُمْ شُهَدَاءُ أُحُدٍ. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، لِتَقْرِيرِ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهُ. وَقَوْلُهُ: وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا

{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ } “ta ki Allah bilsin diye” takdir edilmiş bir illete matuftur; sanki şöyle demiştir: «Durumunuz ortaya çıksın ve bilinsin diye onları insanlar arasında döndürürüz»; yahut illetlendirilen fiil hazfedilmiştir, yani: «Allah sakınanları bilsin diye bunu yaptık». Bu, temsil babındandır; yani: Bizim fiilimiz bilmek isteyen birinin fiili gibidir, zira O Sübhânehu ezelden beri bilendir; yahut Allah iman edenleri sabırlarıyla, karşılığında ceza/mükafat terettüp edecek bir ilimle bilsin diye demektir, nitekim onu ezeli olarak da bilmiştir. { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinsin” yani onları şehadetle onurlandırsın. Şühedâ (Şehitler), «şehîd» kelimesinin çoğuludur; cennetlik olduğuna şahitlik edildiği için bu ismi almıştır; yahut «şâhid» kelimesinin çoğuludur: Cenneti bizzat müşahede eder gibi olduğu içindir. «Min» (مِنْ) edatı teb'îz (kısmilik) içindir; onlar Uhud şehitleridir. { وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri sevmez” kavli, kendisinden öncekinin muhtevasını teyit etmek için matuf ile matufun aleyh arasına girmiş bir itiraz (ara) cümlesidir. { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve Allah iman edenleri arındırsın diye” kavli ise,

مِنْ جُمْلَةِ الْعِلَلِ، مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ. وَالتَّمْحِيصُ: الِاخْتِبَارُ وَقِيلَ: التَّطْهِيرُ، عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: لِيُمَحِّصَ ذُنُوبَ الَّذِينَ آمَنُوا، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَقِيلَ: يُمَحِّصُ: يُخْلِصُ، قَالَهُ الْخَلِيلُ وَالزَّجَّاجُ، أَيْ: لِيُخَلِّصَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ أَيْ: يَسْتَأْصِلَهُمْ بِالْهَلَاكِ، وَأَصْلُ التَّمْحِيقِ: مَحْوُ الْآثَارِ، وَالْمُحِقُّ: نَقْصُهَا. قَوْلُهُ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ لِبَيَانِ مَا ذُكِرَ مِنَ التَّمْيِيزِ، وَأَمْ هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: بَلْ أَحَسِبْتُمْ، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ واو الحال. والجملة حالية، وَفِيهِ تَمْثِيلٌ كَالْأَوَّلِ، أَوْ عِلْمٌ يَقَعُ عَلَيْهِ الجزاء. وقوله: وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَنْ، كَمَا قَالَ الْخَلِيلُ وَغَيْرُهُ عَلَى أَنَّ الْوَاوَ لِلْجَمْعِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْوَاوُ بِمَعْنَى: حَتَّى، وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَيَحْيَى بْنُ يَعْمُرَ: «وَيَعْلَمِ الصَّابِرِينَ» بِالْجَزْمِ، عَطْفًا عَلَى: وَلَمَّا يَعْلَمِ وَقُرِئَ بِالرَّفْعِ، عَلَى الْقَطْعِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَلَمَّا يَعْلَمِ كِنَايَةٌ عَنْ نَفْيِ الْمَعْلُومِ، وَهُوَ الْجِهَادُ. وَالْمَعْنَى: أَمْ حَسَبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ، وَالْحَالُ أَنَّهُ لَمْ يَتَحَقَّقْ مِنْكُمُ الْجِهَادُ وَالصَّبْرُ، أَيِ: الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، وَمَعْنَى: لَمَّا مَعْنَى: «لَمْ» عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَفَرَّقَ سِيبَوَيْهِ بَيْنَهُمَا فَجَعَلَ لَمْ: لِنَفْيِ الْمَاضِي، وَلَمَّا: لِنَفِيَ الْمَاضِي وَالْمُتَوَقَّعِ. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ هُوَ خِطَابٌ لِمَنْ كَانَ يَتَمَنَّى الْقِتَالَ وَالشَّهَادَةَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مِمَّنْ لَمْ يَحْضُرْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَ يَوْمًا يَكُونُ فِيهِ قِتَالٌ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمُوا مَعَ أَنَّهُمُ الَّذِينَ أَلَحُّوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْخُرُوجِ، وَلَمْ يَصْبِرْ مِنْهُمْ إِلَّا نَفَرٌ يَسِيرٌ، مِثْلُ أَنَسِ بْنِ النَّضْرِ عَمِّ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ. وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ أَيِ: الْقِتَالُ أَوِ الشَّهَادَةُ الَّتِي هِيَ سَبَبُ الْمَوْتِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «مِنْ قَبْلِ أَنْ تُلَاقُوهُ» وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ عَنْ تَمَنِّي الْمَوْتِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِهِ هُنَا عَلَى الشَّهَادَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَتَمَنَّيِ الْمَوْتِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَرْجِعُ إِلَى تَمَنِّي الشَّهَادَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْجِهَادِ لَا إِلَى قَتْلِ الْكُفَّارِ لَهُمْ، لِأَنَّهُ مَعْصِيَةٌ وَكُفْرٌ، وَلَا يَجُوزُ إِرَادَةُ الْمَعْصِيَةِ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ سُؤَالُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَرْزُقَهُمُ الشَّهَادَةَ، فَيَسْأَلُونَ الصَّبْرَ عَلَى الْجِهَادِ وَإِنْ أَدَّى إِلَى الْقَتْلِ. قَوْلُهُ: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ أَيِ:

illetler cümlesinden olup kendisinden öncekine matuftur. Temhîs (التَّمْحِيصُ): Sınamak, denemektir; muzafın hazfedilmesiyle «temizlemek, arındırmak» anlamına geldiği de söylenmiştir, yani: İman edenlerin günahlarını arındırmak için; bunu Ferrâ söylemiştir. Halîl ve Zeccâc ise «yümahhisâ» kelimesinin «halis kılmak, kurtarmak» anlamına geldiğini söylemişlerdir, yani: Müminleri günahlarından kurtarsın diye. { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “inkârcıları da helak edip mahvetsin diye” kavli; yani onları helak ederek köklerini kazısın diye demektir. Mahk (الْمَحْقُ) kelimesinin aslı izleri silmektir; mahık ise onları eksiltmektir. { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ } “Yoksa siz cennete gireceğinizi mi sandınız?” kavli, zikredilen ayrışmayı açıklamak için yeni başlanmış (müste'nef) bir sözdür. «Em» münkatıadır, hemze ise inkar içindir; yani: «Aksine sandınız mı?» demektir. { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ } kavlindeki vav harfi hal vavıdır ve cümle hal cümlesidir; bunda da birincisi gibi bir temsil vardır yahut üzerine ceza/mükafat terettüp edecek bir ilim kastedilmiştir. { وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } kavli ise Halîl ve başkalarının dediği gibi vav'ın maiyyet (birliktelik/cem) için olması üzere gizli bir «en» ile mensuptur. Zeccâc: «Vav, 'hattâ' (kadar/oluncaya dek) anlamındadır» demiştir. Hasan ve Yahyâ b. Ya'mer, { وَلَمَّا يَعْلَمِ } üzerine atıfla cezmli olarak «وَيَعْلَمِ الصَّابِرِينَ» şeklinde okumuşlardır. Kat' (kesinti) üzere merfu olarak da okunmuştur. { وَلَمَّا يَعْلَمِ } kavlinin, bilinen şeyin yani cihat etmenin yokluğundan kinaye olduğu da söylenmiştir. Anlam şudur: Yoksa siz cihat ve sabır -yani bu ikisinin bir arada bulunması- sizden tahakkuk etmemişken cennete gireceğinizi mi sandınız? Cumhura göre «lemmâ»nın anlamı «lem» anlamındadır. Sîbeveyh ise ikisinin arasını ayırarak «lem» edatını geçmiş zamanı nefyetmek için, «lemmâ» edatını ise geçmişi ve gerçekleşmesi beklenen zamanı nefyetmek için kılmıştır. { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } “Andolsun ki siz ölümü arzuluyordunuz” kavli, Bedir'de bulunmayıp da Allah yolunda savaşmayı ve şehadeti arzulayan kimselere hitaptır; zira onlar savaşın olacağı bir günü arzuluyorlardı; Uhud günü gelip çattığında ise -Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e çıkması için ısrar edenler kendileri olduğu halde- Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. en-Nadr gibi pek azı müstesna hezimete uğrayıp kaçtılar. { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } “onunla karşılaşmadan önce” kavli; yani savaşı veya ölüme sebep olan şehadeti [karşılamadan önce]. A'meş «مِنْ قَبْلِ أَنْ تُلَاقُوهُ» şeklinde okumuştur. Ölümü temenni etmekten nehiy varit olmuştur; dolayısıyla buradaki temenniyi mutlaka şehadete hamletmek gerekir. Kurtubî şöyle demiştir: «Müslümanların ölümü temenni etmesi; cihada sebat gösterme ve sabretmeye dayanan şehadeti temenni etmeye racidir, kâfirlerin kendilerini öldürmesine değil; çünkü o bir masiyet ve küfürdür, masiyeti istemek ise caiz değildir. Müslümanların Allah'tan kendilerine şehadet nasip etmesini istemeleri de buna hamledilir; dolayısıyla onlar öldürülmeye yol açsa bile cihada sabretmeyi isterler.» { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } “işte onu gördünüz” kavli; yani

الْقِتَالُ أَوْ مَا هُوَ سَبَبٌ لِلْمَوْتِ، وَمَحَلُّ قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، وَقَيْدُ الرُّؤْيَةِ بِالنَّظَرِ مَعَ اتِّحَادِ مَعْنَاهُمَا: لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ: قَدْ رَأَيْتُمُوهُ مُعَايِنِينَ لَهُ حِينَ قُتِلَ مَنْ قُتِلَ مِنْكُمْ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ التَّكْرِيرَ بِمَعْنَى التَّأْكِيدِ، مِثْلَ قَوْلِهِ: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: بُصَرَاءُ لَيْسَ فِي أَعْيُنِكُمْ عِلَلٌ وَقِيلَ:

savaşı veya ölüme sebep olan şeyi gördünüz demektir. { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “gözleriniz göre göre” kavlinin mahalli hal olarak mansubdur. Görme fiilinin bakma ile kayıtlanması -anlamları bir olmakla beraber- mübalağa içindir; yani: Sizden öldürülenler öldürülürken onu bizzat müşahede ederek gördünüz. Ahfeş şöyle demiştir: «Bu tekrar tekit anlamındadır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } kavli gibidir.» Manasının «Gözlerinizde hiçbir illet bulunmayan basiretli kimseler olduğunuz halde» olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَاهُ: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَقَوْلُهُ: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ. سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ مَا سَيَأْتِي: مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أُصِيبَ فِي يَوْمِ أُحُدٍ صَاحَ الشَّيْطَانُ قَائِلًا: قَدْ قُتِلَ مُحَمَّدٌ، فَفَشِلَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى قَالَ قَائِلٌ: قَدْ أُصِيبَ مُحَمَّدٌ فَأَعْطُوا بِأَيْدِيكُمْ فَإِنَّمَا هُمْ إِخْوَانُكُمْ، وَقَالَ آخَرُ: لَوْ كَانَ رَسُولًا مَا قُتِلَ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وَأَخْبَرَهُمْ: بِأَنَّهُ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَسَيَخْلُو كَمَا خَلَوْا، فَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ صِفَةٌ لِرَسُولٍ. وَالْقَصْرُ قَصْرُ إِفْرَادٍ، كَأَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا هَلَاكَهُ فَأَثْبَتُوا لَهُ صِفَتَيْنِ: الرِّسَالَةُ، وَكَوْنُهُ لَا يَهْلَكُ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ رَسُولٌ لَا يَتَجَاوَزُ ذَلِكَ إِلَى صِفَةِ عَدَمِ الْهَلَاكِ وَقِيلَ: هُوَ قَصْرُ قَلْبٍ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ رُسُلٌ» ثُمَّ أَنْكَرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ أَيْ: كَيْفَ تَرْتَدُّونَ وَتَتْرُكُونَ دِينَهُ إِذَا مَاتَ أَوْ قُتِلَ مَعَ عِلْمِكُمْ أَنَّ الرسل تخلو،

[Bir diğer görüşe göre] bunun anlamı: Siz Muhammed’e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bakıp dururken, [demektir]. Allah Teâlâ'nın: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed, yalnızca bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” kavlinin nüzul sebebi ileride gelecektir: Uhud gününde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yaralandığında şeytan: «Muhammed öldürüldü!» diye bağırdı. Bunun üzerine bazı Müslümanlar yılgınlığa kapıldılar; hatta birisi: «Muhammed vuruldu, artık ellerinizle teslim olun; zira onlar sizin kardeşlerinizdir» dedi. Bir başkası da: «Şayet peygamber olsaydı öldürülmezdi» dedi. Allah Teâlâ onların bu sözlerini reddetti ve onlara, onun kendisinden önce peygamberlerin gelip geçtiği ve onların gelip geçtiği gibi onun da gelip geçeceği bir peygamber olduğunu bildirdi. Dolayısıyla { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” cümlesi, «resûl» kelimesinin sıfatıdır. Buradaki kasr (sınırlandırma), kasr-ı ifrâddır. Sanki onlar onun helak olmasını/vefatını uzak görmüş ve onun için iki sıfat kabul etmişlerdi: Peygamberlik ve helak olmama/ölmeme vasfı. Allah Teâlâ da onun bir peygamber olduğunu, bu vasfın ölmeme sıfatına varmayacağını belirterek onların bu kabulünü reddetti. Bunun kasr-ı kalb olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ise [bu ayeti]: «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ رُسُلٌ» şeklinde okumuştur. Daha sonra Allah Teâlâ: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse ökçelerinizin üzerine gerisin geriye mi döneceksiniz?” kavliyle onları kınadı; yani: Peygamberlerin gelip geçtiğini bildiğiniz halde...

وَيَتَمَسَّكُ أَتْبَاعُهُمْ بِدِينِهِمْ، وَإِنْ فُقِدُوا بِمَوْتٍ أَوْ قَتْلٍ. وَقِيلَ: الْإِنْكَارُ لِجَعْلِهِمْ خُلُوَّ الرُّسُلِ قَبْلَهُ سَبَبًا لِانْقِلَابِهِمْ بِمَوْتِهِ أَوْ قَتْلِهِ. وَإِنَّمَا ذُكِرَ الْقَتْلُ مَعَ عِلْمِهِ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ: لِكَوْنِهِ مُجَوَّزًا عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ أَيْ: بِإِدْبَارِهِ عَنِ الْقِتَالِ، أَوْ بِارْتِدَادِهِ عَنِ الْإِسْلَامِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً مِنَ الضَّرَرِ، وَإِنَّمَا يَضُرُّ نَفْسَهُ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ أَيِ: الَّذِينَ صَبَرُوا وَقَاتَلُوا وَاسْتَشْهَدُوا، لِأَنَّهُمْ بِذَلِكَ شَكَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالْإِسْلَامِ. وَمَنِ امْتَثَلَ مَا أُمِرَ بِهِ فَقَدْ شَكَرَ النِّعْمَةَ التي أنعم الله بها عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، يَتَضَمَّنُ الْحَثَّ عَلَى الْجِهَادِ، وَالْإِعْلَامَ بِأَنَّ الْمَوْتَ لَا بُدَّ مِنْهُ.

tâbilerinin ölüm yahut öldürülme sebebiyle onları kaybetseler bile dinlerine sımsıkı sarıldıklarını bildiğiniz halde, o ölür veya öldürülürse nasıl irtidat edip dinini terk edersiniz? Bu kınamanın, kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçmesini onun ölümü veya öldürülmesi halinde geri dönmelerine bir sebep kılmalarından ötürü olduğu da söylenmiştir. Öldürülmeyeceğini Sübhânehu bildiği halde öldürülmenin zikredilmesi, muhatapların zihninde bunun caiz/mümkün görülmesindendir. { وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ } “Kim iki ökçesi üzerinde geri dönerse” kavli; yani savaştan yüz çevirerek yahut İslam'dan irtidat ederek geri dönerse; { فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez”, o ancak kendi nefsine zarar verir. { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri mükafatlandıracaktır” yani sabredenleri, savaşanları ve şehit düşenleri; çünkü onlar bu suretle Allah'ın kendilerine olan İslam nimetine şükretmişlerdir. Kendisine emredilen şeyi yerine getiren kimse, Allah'ın kendisine lütfettiği nimete şükretmiş olur. { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmadan hiçbir canın ölmesi mümkün değildir” kavli, cihada teşviki ve ölümün mukadder olduğunu bildirmeyi içeren yeni başlanmış (müste'nef) bir sözdür.

وَمَعْنَى: بِإِذْنِ اللَّهِ: بِقَضَاءِ اللَّهِ وَقَدَرِهِ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْإِنْكَارِ عَلَى مَنْ فَشَلَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِرْجَافِ بِقَتْلِهِ ﷺ، فَبَيَّنَ لَهُمْ: أَنَّ الْمَوْتَ بِالْقَتْلِ أَوْ بِغَيْرِهِ مَنُوطٌ بِإِذْنِ اللَّهِ، وَإِسْنَادُهُ إِلَى النَّفْسِ مَعَ كَوْنِهَا غَيْرَ مُخْتَارَةٍ لَهُ: لِلْإِيذَانِ بِأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقْدَمَ عَلَيْهِ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: كِتاباً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَا قَبْلَهُ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ: كَتَبَ اللَّهُ الْمَوْتَ كِتَابًا، وَالْمُؤَجَّلُ: الْمُؤَقَّتُ الَّذِي لَا يَتَقَدَّمُ عَلَى أَجَلِهِ ولا يتأخر. قوله:

{ بِإِذْنِ اللَّهِ } kavlinin anlamı: Allah'ın kaza ve kaderiyledir. Bu cümlenin, onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] öldürüldüğüne dair o asılsız şayia sebebiyle yılgınlığa düşen kimseleri kınamayı içerdiği de söylenmiştir; böylece onlara ölümün öldürülmeyle veya başka bir yolla olsun ancak Allah'ın iznine bağlı olduğunu açıklamıştır. Kendi iradesi olmamasına rağmen [ölümün] nefse isnat edilmesi, Allah'ın izni olmadan hiç kimsenin ona kalkışmaması gerektiğini bildirmek içindir. { كِتاباً } kavli kendisinden öncekini pekiştiren bir mastardır; çünkü anlamı: «Allah ölümü bir yazı olarak yazdı» demektir. Müeccel (الْمُؤَجَّلُ): Vakti belirlenmiş olandır ki kendi ecelinden ne öne geçer ne de geri kalır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

وَمَنْ يُرِدْ أي: بعمله ثَوابَ الدُّنْيا كَالْغَنِيمَةِ وَنَحْوِهَا، وَاللَّفْظُ يَعُمُّ كُلَّ مَا يُسَمَّى ثَوَابُ الدُّنْيَا، وَإِنْ كَانَ السَّبَبُ خَاصًّا نُؤْتِهِ مِنْها أَيْ: مِنْ ثَوَابِهَا، عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ وَمَنْ يُرِدْ بِعَمَلِهِ ثَوابَ الْآخِرَةِ وَهُوَ الْجَنَّةُ، نُؤْتِهِ مِنْ ثَوَابِهَا، وَنُضَاعِفْ لَهُ الْحَسَنَاتِ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ بِامْتِثَالِ مَا أَمَرْنَاهُمْ بِهِ كَالْقِتَالِ، وَنَهَيْنَاهُمْ عَنْهُ كَالْفِرَارِ وَقَبُولِ الْإِرْجَافِ. وَقَوْلُهُ: وَكَأَيِّنْ قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: هِيَ: أَيُّ، دَخَلَتْ عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ، وَثَبَتَتْ مَعَهَا، فَصَارَتْ بَعْدَ التَّرْكِيبِ بِمَعْنَى: كَمْ، وَصُوِّرَتْ فِي الْمُصْحَفِ نُونًا، لِأَنَّهَا كَلِمَةٌ نُقِلَتْ عَنْ أَصْلِهَا فَغُيِّرَ لَفْظُهَا لِتَغْيِيرِ مَعْنَاهَا، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهَا فَتَصَرَّفَتْ فِيهَا الْعَرَبُ بِالْقَلْبِ وَالْحَذْفِ، فَصَارَ فِيهَا أَرْبَعُ لُغَاتٍ قُرِئَ بِهَا: أَحَدُهَا: كَائِنٌ، مِثْلُ: كَاعِنٍ، وَبِهَا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشاعر:

{ وَمَنْ يُرِدْ } “Kim isterse” yani ameliyle, { ثَوابَ الدُّنْيا } “dünya sevabını” ganimet ve benzeri şeyleri isterse -sebep özel olsa bile lafız dünya mükafatı diye isimlendirilen her şeyi içine alır-, { نُؤْتِهِ مِنْها } “ona ondan veririz” yani onun sevabından veririz; muzaf hazfedilmiştir. Kim de ameliyle { ثَوابَ الْآخِرَةِ } “ahiret sevabını” yani cenneti dilerse, ona da onun sevabından verir ve iyiliklerini kat kat artırırız. { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } “Biz şükredenleri mükafatlandıracağız” yani savaşmak gibi kendilerine emrettiğimiz şeyleri yerine getiren ve kaçmak ve asılsız şayialara kapılmak gibi kendilerine yasakladığımız şeylerden sakınanları mükafatlandıracağız. { وَكَأَيِّنْ } kavli hakkında Halîl ve Sîbeveyh şöyle demişlerdir: O, «eyyün» (أَيُّ) kelimesidir; başına teşbih kâfı girmiş ve onunla kaynaşmıştır; terkipten sonra «kem» (كَمْ / nice) anlamını kazanmıştır. Aslından nakledilmiş ve anlamının değişmesiyle lafzı da değişmiş bir kelime olduğu için Mushaf'ta nun ile yazılmıştır; sonra kullanımı çoğalınca Araplar onda kalp (harf değiştirme) ve hazif yoluyla tasarrufta bulunmuşlardır. Böylece kendisiyle kıraat edilen dört lehçe oluşmuştur: Birincisi: «Kâin»dir (كَائِنٌ), tıpkı «kâ'ın» (كَاعِنٍ) gibi; İbn Kesîr bununla okumuştur. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

وكائن بالأباطح من صديق ... يراني لَوْ أُصِبْتَ هُوَ الْمُصَابَا

«Ebtah vadilerinde öyle dostlar vardır ki... Sana bir felaket dokunsa, asıl felakete uğrayanın kendisi olduğunu görür.»