Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وَكَائِنْ رددنا عنكم من مدجّج ... يجيء أَمَامَ الرَّكْبِ يُرْدِي مُقَنَّعَا

«Nice tepeden tırnağa silahlı adamı sizden defettik ki... Süvari birliğinin önünde gelir, miğferiyle ortalığı kasıp kavururdu.»

وَقَالَ زُهَيْرٌ:

Züheyr de şöyle demiştir:

وَكَائِنْ تَرَى مِنْ مُعْجِبٍ لَكَ شَخْصُهُ ... زِيَادَتُهُ أَوْ نَقْصُهُ فِي التَّكَلُّمِ

«Görünüşü hoşuna giden nice kimse görürsün ki... Onun fazlalığı yahut noksanlığı konuşmasındadır.»

وَكَأَيِّنْ: بِالتَّشْدِيدِ، مَثَلَ: كَعَيِّنْ، وَبِهِ قَرَأَ الْبَاقُونَ، وَهُوَ الْأَصْلُ. وَالثَّالِثَةُ: كَأَيْنٍ، مِثْلَ: كَعَيْنٍ مُخَفَّفًا.

{ وَكَأَيِّنْ } ise «ke'ayyin» (كَعَيِّنْ) gibi şeddeli okunuştur; diğer [kıraat imamları] bununla okumuşlardır ve asıl olan da budur. Üçüncüsü: Hafifletilmiş olarak «ke'ayn» (كَعَيْنٍ) gibi «ke'eynin»dir (كَأَيْنٍ).

وَالرَّابِعَةُ: كَيَئِنْ، بِيَاءٍ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ مَكْسُورَةٌ، وَوَقَفَ أَبُو عَمْرٍو بِغَيْرِ نُونٍ، فقال: كأي، لأنه تنوين، ووقف

Dördüncüsü: [Kâf harfinden sonra gelen] bir yâ ve ardından kesreli bir hemze ile «keye'in»dir (كَيَئِنْ). Ebû Amr nûn harfi olmaksızın vakfetti ve «ke'ey» (كأي) dedi; zira bu [aslında] bir tenvindir. Geriye kalanlar ise vakfettiler

الْبَاقُونَ بِالنُّونِ. وَالْمَعْنَى: كَثِيرٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ. قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ، قُتِلَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتَارَهَا أَبُو حَاتِمٍ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ فِي قُتِلَ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى النَّبِيِّ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ قَوْلُهُ: مَعَهُ رِبِّيُّونَ: جُمْلَةً حَالِيَّةً، كَمَا يُقَالُ: قُتِلَ الْأَمِيرُ مَعَهُ جَيْشٌ، أَيْ: وَمَعَهُ جَيْشٌ، وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ وَاقِعًا عَلَى رِبِّيُّونَ، فَلَا يَكُونُ فِي قُتِلَ ضَمِيرٌ، وَالْمَعْنَى: قُتِلَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ، وَهُمُ الرِّبِّيُّونَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ: «قَاتَلَ» ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَاخْتَارَهَا أَبُو عُبَيْدٍ، وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ إِذَا حَمِدَ مَنْ قَاتَلَ كَانَ مَنْ قُتِلَ دَاخِلًا فِيهِ، وَإِذَا حمد من قتل لم يَدْخُلْ فِيهِ مَنْ قَاتَلَ وَلَمْ يُقْتَلْ، فَقَاتَلَ أَعَمُّ وَأَمْدَحُ، وَيُرَجِّحْ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ الْأُخْرَى. وَالْوَجْهُ الثاني من القراءة الأولى: مَا قُتِلَ نَبِيٌّ فِي حَرْبٍ قَطُّ، وَكَذَا قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَالرِّبِّيُّونَ: بِكَسْرِ الرَّاءِ، قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ، وَقَرَأَ عَلِيٌّ:

nûn ile vakfettiler. Anlam şudur: «Peygamberlerin birçoğuyla birlikte nice rabbânîler (Allah erleri) öldürüldü.» Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb; meçhul bina ile { قُتِلَ } şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Abbâs'ın kıraatidir ve Ebû Hâtim de bunu tercih etmiştir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { قُتِلَ } lafzında peygambere dönen bir zamir bulunmasıdır; bu durumda { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } kavli hâl cümlesi olur. Tıpkı «Ordu yanında olduğu halde komutan öldürüldü» denilmesi gibi, yani ordusuyla beraber [öldürüldü]. İkinci vecih: Öldürülme fiilinin { رِبِّيُّونَ } üzerine gerçekleşmiş olmasıdır; bu takdirde { قُتِلَ } lafzında zamir bulunmaz. Anlam: «Onun ashabından bir kısmı ki onlar rabbânîlerdir, öldürüldü» demektir. Kûfeliler ve İbn Âmir ise «savaştı» anlamında «kātele» (قَاتَلَ) şeklinde okumuşlardır ki bu İbn Mes'ûd'un kıraatidir. Ebû Ubeyd bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah savaşanı övdüğü zaman, öldürülen kimse de buna dahil olur; ancak öldürüleni övdüğünde, savaşıp da öldürülmeyen kimse buna dahil olmaz. Dolayısıyla kātele (savaştı) ifadesi daha genel ve daha çok övgü ifade eder.» Diğer şu husus da bu kıraati ve birinci kıraatin ikinci vechini tercih ettirir: Hiçbir peygamber asla savaşta öldürülmemiştir; Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir. { وَالرِّبِّيُّونَ } kelimesi râ'nın kesresi ile cumhurun kıraatidir. Ali [radıyallâhu anh]

بِضَمِّهَا، وَابْنُ عَبَّاسٍ: بِفَتْحِهَا، وَوَاحِدُهُ: رَبِّيٌّ بِالْفَتْحِ مَنْسُوبٌ إِلَى الرَّبِّ، وَالرِّبِّيُّ: بِضَمِّ الرَّاءِ وَكَسْرِهَا، مَنْسُوبٌ إِلَى الرِّبَّةِ، بِكَسْرِ الرَّاءِ وَضَمِّهَا وَهِيَ الْجَمَاعَةُ، وَلِهَذَا فَسَرَّهُمْ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ بِالْجَمَاعَاتِ الْكَثِيرَةِ وَقِيلَ هُمُ الْأَتْبَاعُ وَقِيلَ: هُمُ الْعُلَمَاءُ. قَالَ الْخَلِيلُ: الرِّبِّيُّ الْوَاحِدُ مِنَ الْعِبَادِ الَّذِينَ صَبَرُوا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ وَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ نُسِبُوا إِلَى التَّأَلُّهِ وَالْعِبَادَةِ وَمَعْرِفَةِ الرُّبُوبِيَّةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الرُّبِّيُّونَ بِالضَّمِّ الْجَمَاعَاتُ. قَوْلُهُ: فَما وَهَنُوا عَطْفٌ عَلَى قَاتَلَ، أَوْ قُتِلَ. وَالْوَهْنُ انْكِسَارُ الْجِدِّ بِالْخَوْفِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: «وَهِنُوا» بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّهَا. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: لُغَتَانِ، وَهَنَ الشَّيْءُ يَهِنُ وَهْنًا: ضَعُفَ، أَيْ: مَا وَهَنُوا لِقَتْلِ نَبِيِّهِمْ أَوْ لِقَتْلِ مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ وَما ضَعُفُوا أَيْ: عَنْ عَدُوِّهِمْ وَمَا اسْتَكانُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي الْجِهَادِ. وَالِاسْتِكَانَةُ: الذِّلَّةُ وَالْخُضُوعُ وَقُرِئَ: «وَمَا وَهَنُوا وَمَا ضَعُفُوا» بِإِسْكَانِ الْهَاءِ وَالْعَيْنِ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: ضَعَفُوا، بِفَتْحِ الْعَيْنِ، وَفِي هَذَا تَوْبِيخٌ لِمَنِ انْهَزَمَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَذَلَّ وَاسْتَكَانَ وَضَعُفَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِرْجَافِ الْوَاقِعِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَلَمْ يَصْنَعْ كَمَا صَنَعَ أَصْحَابُ مَنْ خَلَا مَنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الرُّسُلِ. قَوْلُهُ: وَما كانَ قَوْلَهُمْ أَيْ: قَوْلَ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا هَذَا الْقَوْلَ، وَقَوْلَهُمْ: مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُمَا: بِرَفْعِ قَوْلِهِمْ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ قالُوا اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ، أَيْ: مَا كَانَ قَوْلَهُمْ عِنْدَ أَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ رَبَّانِيُّونَ، أَوْ قُتِلَ نَبِيُّهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا قِيلَ: هِيَ الصَّغَائِرُ. وَقَوْلُهُ: وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا قِيلَ: هِيَ الْكَبَائِرُ، وَالظَّاهِرُ: أَنَّ الذُّنُوبَ تَعُمُّ كُلَّ مَا يُسَمَّى ذَنْبًا مِنْ صَغِيرَةٍ أَوْ كَبِيرَةٍ. وَالْإِسْرَافُ: مَا فِيهِ مُجَاوَزَةٌ لِلْحَدِّ، فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، قَالُوا ذَلِكَ مَعَ كَوْنِهِمْ رَبَّانِيِّينَ: هَضْمًا لِأَنْفُسِهِمْ وَثَبِّتْ أَقْدامَنا فِي مَوَاطِنِ الْقِتَالِ فَآتاهُمُ اللَّهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ ثَوابَ الدُّنْيا مِنَ النَّصْرِ وَالْغَنِيمَةِ وَالْعِزَّةِ وَنَحْوِهَا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، أَيْ: ثَوَابَ الْآخِرَةِ الْحَسَنِ، وَهُوَ نَعِيمُ الْجَنَّةِ، جَعَلْنَا اللَّهُ مِنْ أَهْلِهَا.

dammesiyle, İbn Abbâs ise fethasıyla okumuştur. Tekili: Fetha ile «Rabb»e mensup olan «rabbî»dir (رَبِّيٌّ). Râ'nın dammesi ve kesresiyle «ribbî» (الرِّبِّيُّ) ise râ'nın kesresi ve dammesiyle «ribbe»ye (cemaat/topluluk) nispet edilmiştir. Bu sebeple Selef'ten bir topluluk onları «büyük cemaatler/topluluklar» diye tefsir etmiştir. Onların tâbiler olduğu da söylenmiştir; âlimler olduğu da söylenmiştir. Halîl şöyle demiştir: «Ribbî; peygamberlerle beraber sabreden kullardan her biridir; onlar, ibadete, kulluğa ve rubûbiyeti tanımaya nispet edilen rabbânîlerdir.» Zeccâc ise: «Damme ile rubbiyyûn (الرُّبِّيُّونَ), cemaatler demektir» demiştir. { فَما وَهَنُوا } kavli «kātele»ye yahut «kutile»ye matuftur. Vehn (الْوَهْنُ): Korku sebebiyle azmin kırılmasıdır. Hasan [el-Basrî], he'nin kesresi ve dammesiyle «vehinu» (وَهِنُوا) şeklinde okumuştur. Ebû Zeyd: «İki lehçedir; vehane'ş-şey'u yehinu vehnen (ضعف) bir şey zayıfladı demektir» demiştir. Yani peygamberlerinin öldürülmesi yahut içlerinden öldürülenlerin ölümü sebebiyle gevşemediler; { وَما ضَعُفُوا } yani düşmanlarına karşı zaaf göstermediler; { وَمَا اسْتَكانُوا } cihadda başlarına gelen şeylerden ötürü boyun eğmediler. İstikâne (الِاسْتِكَانَةُ): Zillet ve boyun eğmektir. He ve ayn harflerinin sükûnu ile «ve mâ vehnû ve mâ da'fû» şeklinde de okunmuştur. Kisâî, ayn'ın fethasıyla «da'afû» (ضَعَفُوا) okunuşunu nakletmiştir. Bunda, Uhud günü hezimete uğrayan, şeytandan kaynaklanan o asılsız şayia sebebiyle zillete düşen, boyun eğen ve zaaf gösteren ve kendilerinden önce gelip geçen elçilerin ashabının yaptığı gibi yapmayan kimselere bir kınama vardır. { وَما كانَ قَوْلَهُمْ } kavli, yani o peygamberlerle beraber olanların şu sözden başka bir sözü olmadı; { قَوْلَهُمْ } lafzı «kâne»nin haberi olduğu için mansubdur. İbn Kesîr ve Âsım'dan gelen bir rivayette ise { قَوْلُهُمْ } ref ile okunmuştur. { إِلَّا أَنْ قالُوا } kavli istisnâ-i müferrağdır; yani içlerinden rabbânîler öldürüldüğünde yahut peygamberleri öldürüldüğünde onların sözü ancak şundan ibaret oldu: { رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا } “Ey Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla”, bunun küçük günahlar olduğu söylenmiştir. { وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } “ve işimizdeki aşırılıklarımızı [bağışla]” kavlinin ise büyük günahlar olduğu söylenmiştir. Zahir olan ise günahlar lafzının küçük olsun büyük olsun günah diye isimlendirilen her şeyi kapsamasıdır. İsraf ise haddi aşmayı içeren şeylerdir; dolayısıyla bu, hususun umuma atfedilmesidir. Onlar rabbânî kimseler olmalarına rağmen nefislerini tezellül ettirmek (alçakgönüllülük göstermek) için böyle söylediler. { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } “ve savaş meydanlarında ayaklarımızı sabit kıl”. { فَآتاهُمُ اللَّهُ } bundan dolayı Allah onlara verdi, { ثَوابَ الدُّنْيا } “dünya sevabını” zafer, ganimet, izzet ve benzeri şeyleri verdi, { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } “ve ahiret sevabının güzelliğini [verdi]”; bu, sıfatın mevsûfa izafe edilmesidir, yani ahiretin güzel sevabını verdi ki o da cennet nimetidir; Allah bizi oranın ehlinden kılsın.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ قَالَ: تَدَاوَلَ مِنَ الْكُفَّارِ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي كِتَابِ الْمَصَاحِفِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: أَوَّلُ مَا نَزَلَ مِنْ آلِ عِمْرَانَ: هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ ثُمَّ أُنْزِلَ بَقِيَّتُهَا يَوْمَ أحد. وأخرج

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre, o: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } kavli hakkında: «Kâfirler ile müminler arasında hayır ve şerrin el değiştirmesidir» demiştir. İbn Ebî Şeybe, Kitâbü'l-Mesâhif'te Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Âl-i İmrân'dan ilk inen ayet: { هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ } kavlidir, sonra geri kalanı Uhud günü indirilmiştir.» İbn Cerîr

ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: هَذَا بَيانٌ يَعْنِي الْقُرْآنَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَقْبَلَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ يُرِيدُ أَنْ يَعْلُوَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اللَّهُمَّ لَا يَعْلُونَ عَلَيْنَا» فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: انْهَزَمَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الشِّعْبِ يَوْمَ أُحُدٍ، فَسَأَلُوا: مَا فعل النبي ﷺ وَمَا فَعَلَ فُلَانٌ؟ فَنَعَى بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، وتحدّثوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ قُتِلَ، فَكَانُوا فِي هَمٍّ وَحُزْنٍ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ، عَلَا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ بِخَيْلِ الْمُشْرِكِينَ فَوْقَهُمْ عَلَى الْجَبَلِ. وَكَانُوا عَلَى أَحَدِ مُجَنَّبَتَيِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُمْ أَسْفَلَ مِنَ الشِّعْبِ، فَلَمَّا رَأَوُا النبي ﷺ فَرِحُوا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اللَّهُمَّ لَا قُوَّةَ لَنَا إِلَّا بِكَ، وَلَيْسَ أَحَدٌ يَعْبُدُكَ بِهَذَا الْبَلَدِ غَيْرَ هَؤُلَاءِ النَّفَرِ فَلَا تُهْلِكْهُمْ» وَثَابَ نَفَرٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رُمَاةٌ فَصَعِدُوا فَرَمَوْا خَيْلَ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى هَزَمَهُمُ اللَّهُ، وَعَلَا الْمُسْلِمُونَ الْجَبَلَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ قَالَ: وَأَنْتُمُ الْغَالِبُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ قَالَ: جِرَاحٌ وَقَتْلٌ.

Hasan'dan naklettiğine göre o: { هَذَا بَيانٌ } kavli hakkında: «Yani Kur'an'dır» demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Hâlid b. Velîd dağın tepesinden onların üzerine çıkmak isteyerek yöneldi, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım, bizim üstümüze çıkmasınlar!» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı dağ geçidinde hezimete uğrayınca: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ne yaptı, falan kişi ne yaptı?» diye sordular. Birbirlerine ölüm haberleri veriyorlar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü konuşuyorlardı; derin bir keder ve hüzün içindeydiler. Onlar bu haldeyken Hâlid b. Velîd müşriklerin süvarileriyle birlikte dağın üzerinden onların tepesine çıktı. Müşriklerin iki kanadından birindeydiler ve dağ geçidinin alt tarafındaydılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görünce sevindiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allahım, bizim Senden başka hiçbir kuvvetimiz yoktur ve bu beldede şu birkaç kişiden başka Sana ibadet eden kimse de yoktur, onları helak etme!» diye dua etti. Bunun üzerine Müslümanlardan okçu bir grup toparlanıp yukarı çıktılar ve müşriklerin süvarilerine ok attılar; nihayet Allah onları hezimete uğrattı ve Müslümanlar dağın üzerine çıktılar. İşte O'nun: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } kavli budur. İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre, { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } kavli hakkında: «Siz galip gelecek olanlarsınız» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre, { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ } kavli hakkında: «Yara ve ölüm» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ قَالَ: إِنْ يُقْتَلْ مِنْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ فَقَدْ قُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ قَالَ: كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ بِيَوْمِ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْأَيَّامُ الْآيَةَ، قَالَ: أَدَالَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ، وَبَلَغَنِي أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَتَلُوا من المسلمين يوم أحد بضعة وسبعين رجلا عَدَدَ الْأُسَارَى الَّذِينَ أُسِرُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ عَدَدُ الْأُسَارَى يَوْمَ بَدْرٍ ثَلَاثَةً وسبعين رجلا. وأخرج ابن جريج، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ قَالَ: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَسْأَلُونَ رَبَّهُمْ: اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَرِنَا يَوْمًا كَيَوْمِ بَدْرٍ نُقَاتِلُ فِيهِ الْمُشْرِكِينَ وَنُبْلِيكَ فِيهِ خَيْرًا، وَنَلْتَمِسُ فِيهِ الشَّهَادَةَ، فَلَقُوا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ فَاتَّخَذَ مِنْهُمْ شُهَدَاءَ. وَأَخْرَجَا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا قَالَ: يَبْتَلِيَهُمْ وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ قَالَ: يَنْقُصَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ: أَنَّ رِجَالًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ كَانُوا يَقُولُونَ: لَيْتَنَا نُقْتَلُ كَمَا قُتِلَ أَصْحَابُ بَدْرٍ وَنَسْتَشْهِدُ، أَوْ لَيْتَ لَنَا يَوْمًا كَيَوْمِ بَدْرٍ نُقَاتِلُ فِيهِ الْمُشْرِكِينَ، وَنُبْلَى فِيهِ خَيْرًا، وَنَلْتَمِسُ الشَّهَادَةَ وَالْجَنَّةَ وَالْحَيَاةَ وَالرِّزْقَ، فَأَشْهَدَهُمُ اللَّهُ أُحُدًا، فَلَمْ يَثْبُتُوا إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْهُمْ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan naklettiğine göre, { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } kavli hakkında: «Eğer Uhud günü sizden öldürüldüyse, Bedir günü de onlardan öldürülmüştü» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ } kavli hakkında: «Uhud günü Bedir gününe karşılıktı» demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَتِلْكَ الْأَيَّامُ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Uhud günü müşriklere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı zafer payı verdi. Bana ulaştığına göre müşrikler Uhud günü Müslümanlardan yetmiş küsur adam öldürdüler ki bu, Bedir günü müşriklerden esir alınanların sayısı kadardı; Bedir günü esirlerin sayısı yetmiş üç kişiydi.» İbn Cüreyc ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Müslümanlar Rablerine: 'Allahımız, ey Rabbimiz! Bize Bedir günü gibi bir gün göster de orada müşriklerle savaşalım, Senin uğrunda güzelce imtihan verelim ve şehitliği arzulayalım' diye yalvarıyorlardı. Uhud günü müşriklerle karşılaştılar ve Allah da onlardan şehitler edindi.» İkisi yine ondan { وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } kavli hakkında: «Onları imtihan etsin», { وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } kavli hakkında da: «Onları eksiltsin» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla ondan rivayet ettiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler şöyle diyorlardı: «Keşke Bedir ashabının öldürüldüğü gibi biz de öldürülseydik ve şehit olsaydık! Yahut keşke bizim de Bedir günü gibi bir günümüz olsaydı da orada müşriklerle savaşsaydık, güzelce imtihan verseydik, şehitliği, cenneti, [ebedî] hayatı ve rızkı arasaydık!» Allah onları Uhud'a şahit kıldı, ancak Allah'ın dilediği kimseler müstesna sebat gösteremediler.

فَقَالَ اللَّهُ: وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ كُلَيْبٍ قَالَ: خَطَبَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَكَانَ يَقْرَأُ عَلَى الْمِنْبَرِ: آلَ عِمْرَانَ، وَيَقُولُ: إِنَّهَا أُحُدِيَّةٌ، ثُمَّ قَالَ: تَفَرَّقْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ، فَصَعِدْتُ الْجَبَلَ فَسَمِعَتْ يَهُودِيًّا يَقُولُ: قُتِلَ مُحَمَّدٌ، فَقُلْتُ: لَا أَسْمَعُ أَحَدًا يَقُولُ قُتِلَ مُحَمَّدٌ إِلَّا ضَرَبْتُ عُنُقَهُ، فَنَظَرْتُ فإذا رسول الله ﷺ وَالنَّاسُ يَتَرَاجَعُونَ إِلَيْهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: نَادَى مُنَادٍ يَوْمَ أُحُدٍ: أَلَا إِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ، فَارْجِعُوَا إِلَى دِينِكُمُ الْأَوَّلِ، فأنزل الله: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ. أخرج أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ

Bunun üzerine Allah: { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } ayetini indirdi. İbnü'l-Münzir'in Kuleyb'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb bize hutbe irad etti; minberde Âl-i İmrân [suresini] okur ve: «O, Uhud suresidir» derdi. Sonra şöyle dedi: «Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından dağıldık, ben dağa çıktım ve bir Yahudinin: 'Muhammed öldürüldü' dediğini işittim. Bunun üzerine: 'Muhammed öldürüldü diyen birini işitmeyeyim, yoksa boynunu vururum!' dedim. Bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oradaydı ve insanlar O'nun yanına geri dönüyorlardı. Bunun üzerine şu ayet indi: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Muhammed ancak bir elçidir; ondan önce de elçiler gelip geçmiştir”.» İbn Cerîr'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Uhud günü bir münâdi: 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü, önceki dininize geri dönün!' diye seslendi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ } ayetini indirdi.» Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. Yine

عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ قَالَ: الثَّابِتِينَ عَلَى دِينِهِمْ أَبَا بَكْرٍ وَأَصْحَابَهُ، فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ:

Ali'den { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } kavli hakkında naklettiğine göre: «Dinleri üzere sebat eden Ebû Bekir ve ashabıdır» demiştir. Ali şöyle derdi:

كَانَ أَبُو بَكْرٍ أَمِيرَ الشَّاكِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ عَنْهُ: أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَاللَّهِ لَا نَنْقَلِبُ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ، وَاللَّهِ لَئِنْ مَاتَ، أَوْ قُتِلَ، لَأُقَاتِلَنَّ عَلَى مَا قُتِلَ عَلَيْهِ حَتَّى أَمُوتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: رِبِّيُّونَ قَالَ: أُلُوفٌ.

«Ebû Bekir şükredenlerin emîri idi.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve el-Hâkim'in ondan naklettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında şöyle derdi: Şüphesiz Allah şöyle buyuruyor: { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” «Vallahi Allah bizi hidayete erdirdikten sonra gerisin geriye dönmeyiz. Vallahi o ölse yahut öldürülse de ölünceye kadar onun uğrunda savaştığı şey üzere savaşırım.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, { رِبِّيُّونَ } kavli hakkında: «Binlerce kişi» demiştir.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الرِّبَّةُ الْوَاحِدَةُ أَلْفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: رِبِّيُّونَ قَالَ: جُمُوعٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: عُلَمَاءُ كَثِيرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَمَا اسْتَكانُوا قَالَ: تَخَشَّعُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا قَالَ: خَطَايَانَا.

Saîd b. Mansûr'un Dahhâk'tan naklettiğine göre o: «Tek bir ribbe bin kişidir» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { رِبِّيُّونَ } kavli hakkında: «Topluluklar» demiştir. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre: «Pek çok âlim» demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre, { وَمَا اسْتَكانُوا } kavli hakkında: «Huşu ve boyun eğmediler (alçalmadılar)» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre, { وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } kavli hakkında: «Hatalarımız» demiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 149-153]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi gerisin geriye [küfre] çevirirler de hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz. (149) Hayır! Mevlânız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150) Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir; zalimlerin barınağı ne kötüdür! (151) Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet O, size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, içinizden kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan geri çevirdi. Andolsun ki sizi bağışladı. Zira Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir. (152) O vakit siz kimseye dönüp bakmaksızın uzaklaşıp gidiyordunuz; Elçi ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine [Allah] elinizden kaçana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (153)”

لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ تَقَدَّمَ مِنْ أَنْصَارِ الأنبياء حذر عن طاعة الكفار، وهم مشركوا الْعَرَبِ وَقِيلَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَقِيلَ: الْمُنَافِقُونَ فِي قَوْلِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ الْهَزِيمَةِ ارْجِعُوا إِلَى دِينِ آبائكم. وقوله:

Allah Teâlâ peygamberlerin geçmişteki yardımcılarına uymayı emredince kâfirlere itaat etmekten sakındırdı. Onlar Arap müşrikleridir; Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir; hezimet anında müminlere: «Babalarınızın dinine dönün!» dedikleri için münafıklar olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ أي: يخرجونكم مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ أَيْ: تَرْجِعُوا مَغْبُونِينَ. وَقَوْلُهُ: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ إِضْرَابٌ عَنْ مَفْهُومِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، أَيْ: إِنْ تُطِيعُوا الْكَافِرِينَ يَخْذُلُوكُمْ، وَلَا يَنْصُرُوكُمْ، بَلِ اللَّهُ نَاصِرُكُمْ، لَا غَيْرُهُ وَقُرِئَ: «بَلِ اللَّهَ» بِالنَّصْبِ، عَلَى تَقْدِيرِ: بَلْ أَطِيعُوا اللَّهَ. قَوْلُهُ: سَنُلْقِي قَرَأَ السَّخْتِيَانِيُّ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالنُّونِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ:

{ يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “sizi gerisin geriye çevirirler” yani sizi İslam dininden küfre çıkarırlar, { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } “böylece hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz” yani aldanmış olarak geri dönersiniz. { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } “Hayır! Mevlânız Allah'tır” kavli, önceki cümlenin mefhumundan bir vazgeçiştir (ıdrâb); yani eğer kâfirlere uyarsanız sizi yüzüstü bırakırlar ve size yardım etmezler; bilakis sizin yardımcınız başkası değil, Allah'tır. «Belillâhe» (بَلِ اللَّهَ) şeklinde nasb ile de okunmuştur ki takdiri: «Bilakis Allah'a itaat edin» şeklindedir. { سَنُلْقِي } kavline gelince: Sehtiyânî alt yâ ile «seyulkî» okumuş, diğerleri ise nûn ile [«senulkî»] okumuşlardır. İbn Âmir ve Kisâî,

الرُّعْبَ بِضَمِّ الْعَيْنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالسُّكُونِ وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: رَعَبْتُهُ رُعْبًا وَرُعُبًا فَهُوَ مَرْعُوبٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا، وَالرُّعُبُ بِالضَّمِّ: الِاسْمُ، وَأَصْلُهُ: الْمَلْءُ، يُقَالُ: سَيْلٌ رَاعِبٌ، أَيْ: يَمْلَأُ الْوَادِيَ، وَرَعَبْتُ الْحَوْضَ: مَلَأْتُهُ، فَالْمَعْنَى: سَنَمْلَأُ قُلُوبَ الْكَافِرِينَ رُعْبًا، أَيْ: خَوْفًا وَفَزَعًا، وَالْإِلْقَاءُ يُسْتَعْمَلُ حَقِيقَةً فِي الْأَجْسَامِ، وَمَجَازًا فِي غَيْرِهَا كَهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ نَدِمُوا أَنْ لَا يَكُونُوا اسْتَأْصَلُوا الْمُسْلِمِينَ، وَقَالُوا: بِئْسَمَا صَنَعْنَا قَتَلْنَاهُمْ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا الشَّرِيدُ تَرَكْنَاهُمْ، ارْجِعُوا فَاسْتَأْصِلُوهُمْ،

ayn'ın dammesiyle «er-ru'ub» (الرُّعْبَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise sükûn ile [«er-ru'b»] okumuşlardır ki bunlar iki lehçedir. «Ra'abtuhu ru'ben ve ru'uben fe hüve mer'ûb» denilir. Mastar olması da caizdir; damme ile «er-ru'ub» isimdir. Aslı ise «doldurmak»tır; «seylün râ'ibün» denir ki «vadiyi dolduran sel» demektir; «ra'abtü'l-havda» ise «havuzu doldurdum» demektir. Anlam şudur: «Kâfirlerin kalplerini korku ile dolduracağız», yani dehşet ve ürküntü ile [dolduracağız]. İlkā (bırakmak/salmak) kelimesi hakikat olarak cisimlerde, mecaz olarak da bu ayetteki gibi cisim dışı şeylerde kullanılır. Bu da şundan dolayıdır: Müşrikler Uhud savaşından sonra Müslümanların kökünü kazımadıklarına pişman oldular ve: «Ne kötü yaptık! Onları öldürdük, nihayet içlerinden kaçanlardan başka kimse kalmayınca onları bıraktık; dönün ve onların kökünü kazıyın!» dediler.

فَلَمَّا عَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ، حَتَّى رَجَعُوا عَمَّا هَمُّوا بِهِ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ:

Buna azmettiklerinde Allah onların kalplerine korku saldı; nihayet niyetlendikleri şeyden vazgeçip döndüler. { بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ } kavli şu söze taalluk eder:

سَنُلْقِي وَمَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: بِسَبَبِ إِشْرَاكِهِمْ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً أَيْ: مَا لَمْ يُنَزِّلِ اللَّهُ بِجَعْلِهِ شَرِيكًا لَهُ حُجَّةً وَبَيَانًا وَبُرْهَانًا، وَالنَّفْيُ يَتَوَجَّهُ إِلَى الْقَيْدِ وَالْمُقَيَّدِ، أَيْ: لَا حُجَّةَ وَلَا إِنْزَالَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْإِشْرَاكَ بِاللَّهِ لَمْ يَثْبُتْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمِلَلِ. وَالْمَثْوَى: الْمَكَانُ الَّذِي يُقَامُ فِيهِ، يُقَالُ: ثَوَى، يَثْوِي، ثَوَاءً. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ نَزَلَتْ لَمَّا قَالَ بَعْضُ الْمُسْلِمِينَ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا وَقَدْ وَعَدَنَا اللَّهُ النَّصْرَ؟ وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ الظَّفَرُ لَهُمْ فِي الِابْتِدَاءِ، حَتَّى قَتَلُوا صَاحِبَ لِوَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَتِسْعَةَ نَفَرٍ بَعْدَهُ فَلَمَّا اشْتَغَلُوا بِالْغَنِيمَةِ وَتَرَكَ الرُّمَاةُ مَرْكَزَهُمْ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ كَانَ ذَلِكَ سَبَبَ الْهَزِيمَةِ. وَالْحِسُّ: الِاسْتِئْصَالُ بِالْقَتْلِ، قَالَهُ أَبُو عُبَيْدٍ. يُقَالُ:

{ سَنُلْقِي } kavline müteallıktır; «mâ» masdariyyedir, yani: «Şirk koşmaları sebebiyle». { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” yani Allah'ın O'na ortak kılınması hususunda hiçbir hüccet, açıklama ve bürhan indirmediği şeyleri [şirk koşmaları sebebiyle]. Buradaki nefy (olumsuzluk), hem kayda hem mukayyede yöneliktir; yani ne bir delil vardır ne de bir indirme. Anlam şudur: Allah'a şirk koşmak hiçbir dinde sabit olmamıştır. Mesvâ (الْمَثْوَى): İçinde ikamet edilen yerdir; «sevâ, yesvî, sevâen» denilir. { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirmişti” kavline gelince: Bu ayet, Müslümanlardan bazılarının: «Allah bize zafer vaat etmişken bu bize nereden isabet etti?» demeleri üzerine inmiştir. Zira başlangıçta üstünlük onlarındı; hatta müşriklerin sancaktarını ve peşinden dokuz kişiyi öldürmüşlerdi. Ganimetle meşgul olup okçular da ganimet arzusuyla mevkilerini terk edince, bu hezimetin sebebi oldu. el-Hass (الْحَسُّ): Kılıçtan geçirip kökünü kazımaktır; Ebû Ubeyd böyle demiştir. Şöyle denir:

جَرَادٌ مَحْسُوسٌ: إِذَا قَتَلَهُ البرد، وَسَنَةٌ حَسُوسٌ، أَيْ: جَدْبَةٌ تَأْكُلُ كُلَّ شَيْءٍ. قِيلَ: وَأَصْلُهُ مِنَ الْحِسِّ الَّذِي هُوَ الْإِدْرَاكُ بِالْحَاسَّةِ، فَمَعْنَى حِسِّهِ: أَذْهَبَ حِسَّهُ بِالْقَتْلِ، وَتَحُسُّونَهُمْ: تَقْتُلُونَهُمْ وَتَسْتَأْصِلُونَهُمْ، قَالَ الشَّاعِرُ:

«Cerâdün mahsûs»: Soğuğun öldürdüğü çekirgedir. «Senetün hassûs» ise: Her şeyi kurutup yok eden kurak yıldır. Denildi ki: Aslı, duyu ile idrak etmek demek olan «hiss»ten gelir; dolayısıyla onu hissetmek (öldürmek) demek, öldürmek suretiyle onun hissini yok etmek demektir. { تَحُسُّونَهُمْ } ise: «Onları öldürüp köklerini kazıyorsunuz» demektir. Şair şöyle demiştir:

حَسَسْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ حِسًّا فَأَصْبَحَتْ ... بَقِيَّتُهُمْ قَدْ شُرِّدُوا وَتَبَدَّدُوا

«Onları kılıçla öyle bir biçtik ki... Geriye kalanları darmadağın olup kaçıştılar.»

وَقَالَ جَرِيرٌ:

Cerîr de şöyle demiştir:

تَحُسُّهُمُ السُّيُوفُ كَمَا تَسَامَى ... حَرِيقُ النَّارِ فِي الأجم الحصيد

«Kılıçlar onları biçip yok eder, tıpkı... Biçilmiş sazlıkta alev alev yükselen yangın ateşi gibi.»

بِإِذْنِهِ أي: بعلمه، أو بقضائه حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ أَيْ: جَبُنْتُمْ وَضَعُفْتُمْ، قِيلَ: جَوَابُ حَتَّى مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: امْتُحِنْتُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: جَوَابُ حَتَّى: قَوْلُهُ: وَتَنازَعْتُمْ وَالْوَاوُ مُقْحَمَةٌ زَائِدَةٌ، كقوله: فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ: حَتَّى إِذَا تَنَازَعْتُمْ وَعَصَيْتُمْ فَشِلْتُمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْجَوَابَ: عَصَيْتُمْ، وَالْوَاوُ مُقْحَمَةٌ. وَقَدْ جَوَّزَ الْأَخْفَشُ مِثْلَهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ:

{ بِإِذْنِهِ } yani O'nun ilmiyle yahut kazasıyla. { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } yani korkaklık ve zaaf gösterdiğiniz vakit. Denildi ki: «Hattâ»nın cevabı mahzuftur, takdiri: «İmtihan edildiniz»dir. Ferrâ ise şöyle demiştir: «Hattâ»nın cevabı: { وَتَنازَعْتُمْ } kavlidir; vâv harfi ise tıpkı { فَلَمَّا أَسْلَما وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } kavlinde olduğu gibi fazladan araya girmiştir (zâiddir). Ebû Ali: «Cevabın { صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ } olması caizdir» demiştir. Ayette takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; yani «Nihayet çekiştiğiniz ve isyan ettiğiniz zaman zaaf gösterdiniz» demektir. Cevabın { عَصَيْتُمْ } olduğu ve vâv harfinin fazladan girdiği de söylenmiştir. Ahfeş, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde bunun benzerini caiz görmüştür: { حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ }. Şöyle de denilmiştir:

حَتَّى: بِمَعْنَى إِلَى، وَحِينَئِذٍ لَا جَوَابَ لَهَا، وَالتَّنَازُعُ الْمَذْكُورُ هُوَ مَا وَقَعَ مِنَ الرُّمَاةِ حِينَ قَالَ بَعْضُهُمْ: نَلْحَقُ الْغَنَائِمَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَثْبُتُ فِي مَكَانِنَا كَمَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ مَا وَقَعَ لَهُمْ مِنَ النَّصْرِ فِي الِابْتِدَاءِ فِي يَوْمِ أُحُدٍ، كَمَا تَقَدَّمَ، مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا يَعْنِي: الْغَنِيمَةَ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ أَيِ: الْأَجْرُ بِالْبَقَاءِ فِي مَرَاكِزِهِمُ امْتِثَالًا لِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ أَيْ: رَدَّكُمُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِالِانْهِزَامِ بَعْدَ أَنِ اسْتَوْلَيْتُمْ عَلَيْهِمْ لِيَمْتَحِنَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ لَمَّا عَلِمَ مِنْ نَدَمِكُمْ، فَلَمْ يَسْتَأْصِلْكُمْ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ وَالْمُخَالَفَةِ، وَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْمُنْهَزِمِينَ، وَقِيلَ: لِلرُّمَاةِ فَقَطْ. قَوْلُهُ: إِذْ تُصْعِدُونَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: صَرَفَكُمْ أَوْ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ أَوْ بِقَوْلِهِ: لِيَبْتَلِيَكُمْ وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ، وَقَرَأَ أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ، وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ: بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْعَيْنِ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَقُنْبُلٌ: «يصعدون» بِالتَّحْتِيَّةِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: أَصْعَدْتُ: إِذَا مَضَيْتَ حِيَالَ وَجْهِكَ، وَصَعِدْتُ: إِذَا ارْتَقَيْتَ فِي جَبَلٍ، فَالْإِصْعَادُ: السَّيْرُ فِي مُسْتَوى الْأَرْضِ وَبُطُونِ الْأَوْدِيَةِ، وَالصُّعُودُ: الِارْتِفَاعُ عَلَى الْجِبَالِ وَالسُّطُوحِ وَالسَّلَالِمِ وَالدَّرَجِ، فيحتمل أن يكون صعودهم في الجبل

{ حَتَّى } [edatı], «ilâ» (إِلَى) [-e kadar] anlamındadır; bu durumda onun bir cevabı olmaz. Zikredilen ihtilaf/çekişme ise, okçulardan bazılarının: «Ganimetlere yetişelim», bazılarının da: «Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize emrettiği gibi yerimizde sebat edelim» demeleri üzerine vuku bulan hadisedir. { مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ } “[Allah] size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra” buyruğunun anlamı; daha önce geçtiği üzere Uhud gününün başlangıcında onların elde ettikleri zaferdir. { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا } “İçinizden kimi dünyayı istiyordu” yani ganimeti; { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } “içinizden kimi de ahireti istiyordu” yani Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine uyarak mevzilerinde kalmak suretiyle sevabı [istiyordu]. { ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ } “Sonra sizi imtihan etmek için onlardan (yüzünüzü) çevirdi (yenilgiye uğrattı)”; yani onlara üstün geldikten sonra sizi sınamak için Allah sizi mağlup ederek onlardan geri püskürttü. { وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ } “Andolsun ki [buna rağmen] sizi affetti” [buyruğu ise]; pişmanlığınızı bildiği için masiyet ve muhalefetten sonra sizin kökünüzü kazımadı [demektir]. Bu hitap yenilgiye uğrayanların tamamınadır; sadece okçulara yönelik olduğu da söylenmiştir. { إِذْ تُصْعِدُونَ } “O vakit siz uzaklaşıp kaçıyordunuz” buyruğu; { صَرَفَكُمْ }, { وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ } veya { لِيَبْتَلِيَكُمْ } lafzına müteallıktır (bağlıdır). Cumhûr bunu [tâ harfinin] zammesi ve [ayn harfinin] kesresiyle [tusc'idûne / تُصْعِدُونَ şeklinde] okumuştur. Ebû Recâ el-Utâridî, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise [tâ ve ayn harflerinin] fethasıyla [tasc'adûne / تَصْعَدُونَ şeklinde] okumuşlardır. İbn Muhaysın ve Kunbül ise ye harfiyle { يصعدون } [yusc'idûne şeklinde] okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: «Önüne bakıp dümdüz ileri gittiğinde 'as'adtu' (أَصْعَدْتُ) denir; dağa tırmandığında ise 'sa'idtu' (صَعِدْتُ) denir. Dolayısıyla el-is'âd (الْإِصْعَاد): düz arazide ve vadilerin iç kısımlarında yürüyüp gitmektir; es-su'ûd (الصُّعُود) ise: dağlara, çatılara, merdivenlere ve basamaklara tırmanıp yükselmektir. Buna göre onların dağa tırmanmaları...»

بَعْدَ إِصْعَادِهِمْ فِي الْوَادِي، فَيَصِحُّ الْمَعْنَى عَلَى القراءتين. وقال القتبي: أَصْعَدَ: إِذَا أَبْعَدَ فِي الذَّهَابِ وَأَمْعَنَ فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

vadide uzaklaşıp kaçışlarından sonra olması muhtemeldir; böylece anlam her iki kıraate göre de sahih olur. Kutbî ise şöyle demiştir: «Bir kimse gidişte iyice uzaklaşıp derinlere daldığı zaman 'as'ade' (أَصْعَدَ) denir.» Şairin şu sözü de bundandır:

أَلَا أَيُّهَذَا السَّائِلِي أَيْنَ أَصْعَدَتْ ... فَإِنَّ لَهَا مِنْ بَطْنِ يَثْرِبَ مَوْعِدَا

«Ey onun nereye uzaklaşıp gittiğini bana soran kimse! Bilesin ki... Onun Yesrib'in bağrından kararlaştırılmış bir buluşma yeri vardır.»

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِصْعَادُ: الِابْتِدَاءُ فِي السَّفَرِ، وَالِانْحِدَارُ: الرُّجُوعُ مِنْهُ، يُقَالُ: أَصْعَدْنَا مِنْ بَغْدَادَ إِلَى مَكَّةَ، وَإِلَى خُرَاسَانَ، وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ: إِذَا خَرَجْنَا إِلَيْهَا وَأَخَذْنَا فِي السَّفَرِ، وَانْحَدَرْنَا: إِذَا رَجَعْنَا. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: صَعِدَ وَأَصْعَدَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَمَعْنَى: تَلْوُونَ: تَعْرُجُونَ وَتُقِيمُونَ، أَيْ: لَا يَلْتَفِتُ بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ هَرَبًا، فَإِنَّ الْمُعَرِّجَ إِلَى الشَّيْءِ يَلْوِي إِلَيْهِ عُنُقَهُ أَوْ عُنُقَ دَابَّتِهِ عَلى أَحَدٍ أَيْ: عَلَى أَحَدٍ مِمَّنْ مَعَكُمْ وَقِيلَ: عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: «تَلُونَ» بِوَاوٍ وَاحِدَةٍ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ: بِضَمِّ التَّاءِ، وَهِيَ لُغَةٌ.

Ferrâ şöyle demiştir: «İs'âd (الْإِصْعَادُ): Yolculuğa başlamaktır; inhıdâr (الِانْحِدَارُ) ise: Ondan geri dönmektir. Bağdat'tan Mekke'ye, Horasan'a ve benzeri yerlere yola çıkıp sefere başladığımızda 'as'adnâ' (أَصْعَدْنَا), geri döndüğümüzde ise 'inhadernâ' (انْحَدَرْنَا) denir.» el-Mufaddal ise: «Sa'ide ve as'ade aynı anlamdadır» demiştir. { تَلْوُونَ } kelimesinin anlamı: Durup eğleşmek ve beklemektir; yani kaçarken hiçbiriniz diğerine dönüp bakmıyordu; zira bir şeye yönelen kimse boynunu yahut biniti olan hayvanın boynunu ona doğru çevirir (büker). { عَلى أَحَدٍ } yani yanınızda bulunan kimselerden hiçbirine; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [dönüp bakmıyordunuz] de denilmiştir. Hasan tek vâv ile «telûne» (تَلُونَ) okumuştur; Âsım'dan gelen bir rivayette ise te'nin dammesiyle okunmuştur ki bu da bir lehçedir.

قَوْلُهُ: وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ أَيْ: فِي الطَّائِفَةِ الْمُتَأَخِّرَةِ مِنْكُمْ، يُقَالُ: جَاءَ فُلَانٌ فِي آخِرِ النَّاسِ، وَآخِرَةِ النَّاسِ، وَأُخْرَى النَّاسِ، وَأُخْرَيَاتِ النَّاسِ. وَكَانَ دُعَاءُ النَّبِيِّ ﷺ: «أَيْ عِبَادَ اللَّهِ ارْجِعُوا» . قَوْلُهُ:

{ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ } kavli, yani gerinizde kalan topluluk içinden [çağırıyordu]. «Falan kişi insanların en arkasında geldi» anlamında «câe fülânün fî âhıri'n-nâs, ve âhırati'n-nâs, ve uhrâ'n-nâs, ve uhreyâti'n-nâs» denir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısı ise: «Ey Allah'ın kulları, geri dönün!» şeklinde idi. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

فَأَثابَكُمْ عَطْفٌ عَلَى صَرَفَكُمْ، أَيْ: فَجَازَاكُمُ اللَّهُ غَمًّا حِينَ صَرَفَكُمْ عَنْهُ بِسَبَبِ غَمٍّ أَذَقْتُمُوهُ رَسُولَ الله ﷺ بِعِصْيَانِكُمْ، أَوْ غَمًّا مَوْصُولًا بِغَمٍّ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْإِرْجَافِ وَالْجُرْحِ وَالْقَتْلِ وَظَفَرِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْغَمُّ فِي الْأَصْلِ: التَّغْطِيَةُ، غَمَّيْتُ الشَّيْءَ: غَطَّيْتُهُ، وَيَوْمٌ غَمٌّ، وَلَيْلَةٌ غَمَّةٌ: إِذَا كَانَا مُظْلِمَيْنِ، وَمِنْهُ: غَمُّ الْهِلَالِ وَقِيلَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ: الْهَزِيمَةُ، وَالثَّانِي: إشراف أبي سفيان وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَلَيْهِمْ فِي الْجَبَلِ. قَوْلُهُ: لِكَيْلا تَحْزَنُوا اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: فَأَثابَكُمْ أَيْ: هَذَا الْغَمُّ بَعْدَ الْغَمِّ، لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَ مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَلَا مَا أَصَابَكُمْ مِنَ الْهَزِيمَةِ، تَمْرِينًا لَكُمْ عَلَى الْمَصَائِبِ، وَتَدْرِيبًا لِاحْتِمَالِ الشَّدَائِدِ. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: مَعْنَى لِكَيْلا تَحْزَنُوا لِكَيْ تَحْزَنُوا، وَلَا زَائِدَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ أَيْ: أَنْ تَسْجُدَ، وَقَوْلُهُ:

{ فَأَثابَكُمْ } kavli { صَرَفَكُمْ } üzerine matuftur; yani itaatsizliğiniz sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tattırdığınız keder yüzünden, sizi ondan geri çevirdiğinde Allah da size keder verdi; yahut o asılsız şayia, yaralanma, ölüm ve müşriklerin üstün gelmesi sebebiyle bir kederin peşine eklenen başka bir keder verdi. Gam (الْغَمُّ) kelimesinin asıl anlamı: Örtmektir. «Gammeytü'ş-şey'e»: Onu örttüm demektir; karanlık olduklarında «yevmün gammün» (karanlık gün) ve «leyletün gammetün» (karanlık gece) denir. «Gammü'l-hilâl» (hilalin bulutla örtülmesi) ifadesi de bundandır. Birinci kederin hezimet, ikinci kederin ise Ebû Süfyân ve Hâlid b. Velîd'in dağda onların tepesine çıkması olduğu da söylenmiştir. { لِكَيْلا تَحْزَنُوا } kavlindeki lâm harfi { فَأَثابَكُمْ } kavline müteallıktır; yani keder üstüne bu keder, elden çıkan ganimete ve başınıza gelen hezimete üzülmeyesiniz diye musibetlere karşı size bir antrenman ve zorluklara katlanmaya bir alıştırma olsun [diye verildi]. el-Mufaddal şöyle demiştir: { لِكَيْلا تَحْزَنُوا } kavlinin manası «üzülesiniz diye»dir ve «lâ» edatı tıpkı Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } yani secde etmene [engel olan neydi] kavlinde ve O'nun şu kavlinde olduğu gibi zâiddir:

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَيْ: لِيَعْلَمَ.

{ لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } yani bilsinler diye.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا قال: لا تنتصحوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى عَلَى دِينِكُمْ، وَلَا تَصْدُقُوهُمْ بِشَيْءٍ فِي دِينِكُمْ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا } kavli hakkında: «Dininiz konusunda Yahudi ve Hristiyanların nasihatini tutmayın ve dininiz hususunda hiçbir şeyde onları tasdik etmeyin» demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ يَقُولُ: إِنْ تُطِيعُوا أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ يَرُدُّكُمْ كُفَّارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ نَحْوَ مَا قَدَّمْنَاهُ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عُرْوَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ قَالَ: كَانَ اللَّهُ وَعَدَهُمْ عَلَى الصَّبْرِ وَالتَّقْوَى:

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demektedir: «Eğer Ebû Süfyân b. Harb'e itaat ederseniz sizi kâfirler olarak [küfre] döndürür.» İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre, { سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } kavli hakkında, ayetin nüzul sebebi konusunda daha önce zikrettiğimizin benzerini söylemiştir. Beyhakî Delâil'de Urve'den { وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Allah onlara sabır ve takva üzere olmaları karşılığında:

أَنْ يَمُدَّهُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ، وَكَانَ قَدْ فَعَلَ، فَلَمَّا عَصَوْا أَمْرَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَتَرَكُوا مَصَافَّهُمْ، وَتَرَكَتِ الرُّمَاةُ عَهْدَ الرَّسُولِ إِلَيْهِمْ أَنْ لَا يَبْرَحُوا مَنَازِلَهُمْ، وَأَرَادُوا الدُّنْيَا رُفِعَ عَنْهُمْ مَدَدُ الْمَلَائِكَةِ.

nişanlı beş bin melekle yardım edeceğini vaat etmişti ve bunu yapmıştı da. Fakat onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine isyan edip saflarını terk edince, okçular da Resûl'ün yerlerinden ayrılmamaları yönündeki ahdini bozup dünyayı arzulayınca meleklerin yardımı onlardan kaldırıldı.»

وَقِصَّةُ أُحُدٍ مُسْتَوْفَاةٌ فِي السِّيَرِ وَالتَّوَارِيخِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِطَالَةِ الشَّرْحِ هُنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ تَحُسُّونَهُمْ قَالَ: الْحَسُّ: الْقَتْلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ. قَالَ: الْفَشَلُ: الْجُبْنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ فِي قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ قَالَ: الْغَنَائِمُ وَهَزِيمَةُ الْقَوْمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:

Uhud kıssası siyer ve tarih kitaplarında etraflıca anlatılmıştır; bu sebeple burada açıklamayı uzatmaya gerek yoktur. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Abdurrahmân b. Avf'tan naklettiğine göre, { إِذْ تَحُسُّونَهُمْ } kavli hakkında: «el-Hass: Öldürmektir» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan da benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan naklettiğine göre o: «el-Feşel: Korkaklıktır» demiştir. İbnü'l-Münzir'in Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre, { مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَا تُحِبُّونَ } kavli hakkında: «Ganimetler ve düşmanın hezimeti» demiştir. İbn Cerîr'in Hasan'dan naklettiğine göre, şu kavil hakkında:

وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ قَدْ عَفَوْتُ عَنْكُمْ أَنْ لَا أَكُونَ اسْتَأْصَلْتُكُمْ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذْ تُصْعِدُونَ قَالَ: أَصْعَدُوا فِي أُحُدٍ فِرَارًا وَالرَّسُولُ يَدْعُوهُمْ فِي أُخْرَاهُمْ: «إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ ارْجِعُوا، إِلَيَّ عِبَادَ اللَّهِ ارْجِعُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن عبد الرحمن ابن عَوْفٍ: فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ قَالَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ: بِسَبَبِ الْهَزِيمَةِ، وَالثَّانِي: حِينَ قِيلَ: قُتِلَ مُحَمَّدٌ، وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ أَعْظَمَ مِنَ الْهَزِيمَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: غَمًّا بِغَمٍّ قَالَ: فِرَةٌ بَعْدَ الْفِرَةِ، الْأُولَى: حِينَ سَمِعُوا الصَّوْتَ أَنَّ مُحَمَّدًا قَدْ قُتِلَ. [والثانية حين رجع الكفار فضربوهم مدبرين حتى قتلوا منهم سبعين رجلا] . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ: الْغَمُّ الْأَوَّلُ: الْجِرَاحُ وَالْقَتْلُ، وَالْغَمُّ الْآخَرُ: حِينَ سَمِعُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ قُتِلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الربيع مثله.

{ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } kavli hakkında: «Allah buyuruyor ki: Kökünüzü kazımamak suretiyle sizi bağışladım» demiştir. İbn Cüreyc'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, { إِذْ تُصْعِدُونَ } kavli hakkında: «Uhud'da kaçarak yukarılara doğru çıkıyorlardı, Elçi ise arkalarından onları çağırıyordu: 'Bana gelin ey Allah'ın kulları, geri dönün! Bana gelin ey Allah'ın kulları, geri dönün!'» demiştir. İbn Merdûye'nin Abdurrahmân b. Avf'tan rivayet ettiğine göre: { فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ } kavli hakkında şöyle demiştir: «Birinci keder hezimet sebebiyleydi; ikincisi ise 'Muhammed öldürüldü' denildiği andı ki bu onlara göre hezimetten daha büyüktü.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre, { غَمًّا بِغَمٍّ } kavli hakkında: «Kaçış üstüne kaçıştır; birincisi Muhammed'in öldürüldüğüne dair sesi duydukları andır, [ikincisi ise kâfirler geri dönüp arkalarından vurarak içlerinden yetmiş adam öldürdükleri andır].» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre: «Birinci keder yara ve ölümdür; diğer keder ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğünü duydukları andır.» İbn Cerîr, Rebî'den de benzerini rivayet etmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٤ الى ١٥٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 154-155]

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)

{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥) } “Sonra kederin ardından üzerinize bir güven duygusu, içinizden bir grubu bürüyüp saran bir uyuklama indirdi. Bir grup da nefislerinin derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlar: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Şüphesiz bütün iş Allah'ındır.» Onlar sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizliyorlar: «Eğer bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik» diyorlar. De ki: «Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar yine de devrilecekleri (yatacakları) yerlere çıkıp gideceklerdi.» Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (154) İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden geri dönenleri, sırf kazandıkları bazı [günahlar] yüzünden şeytan kaydırmak istemişti. Yine de Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir (hemen cezalandırmaz). (155)”

الْأَمَنَةُ وَالْأَمْنُ سَوَاءٌ، وَقِيلَ: الْأَمَنَةُ إِنَّمَا تَكُونُ مَعَ أَسْبَابِ الْخَوْفِ، وَالْأَمْنُ مَعَ عَدَمِهِ، وَهِيَ: مَنْصُوبَةٌ بِأَنْزَلَ. وَنُعَاسًا: بَدَلٌ مِنْهَا، أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ وَأَمَّا مَا قِيلَ مِنْ أَنَّ أَمَنَةً: حَالٌ مِنْ نُعَاسًا مُقَدَّمَةٌ عَلَيْهِ، أَوْ حَالٌ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ، أَوْ مَفْعُولٌ لَهُ، فَبَعِيدٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ: «أَمْنَةً» بِسُكُونِ الْمِيمِ. قَوْلُهُ:

Emenet (الْأَمَنَةُ) ile emn (الْأَمْنُ) birdir. Emenetin ancak korku sebepleri varken olduğu, emnin ise korku yokken olduğu da söylenmiştir; bu kelime «enzele» fiili ile mansubdur. { نُعَاسًا } kelimesi ondan bedeldir yahut atf-ı beyândır veya mef'ûlün lehdir. { أَمَنَةً } kelimesinin { نُعَاسًا } kelimesinden öne geçmiş bir hâl, yahut muhataplardan bir hâl veya mef'ûlün leh olduğu yönündeki görüş ise uzaktır. İbn Muhaysın mim harfinin sükûnu ile «emneten» (أَمْنَةً) okumuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

يَغْشى قُرِئَ: بِالتَّحْتِيَّةِ، عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ لِلنُّعَاسِ، وبالفوقية، على أن الضمير لأمنة، والطائفة: تطلق على الواحد والجماعة، والطائفة الأولى: هم المؤمنون الذين خرجوا للقتال طلبا للأجر، وَالطَّائِفَةُ الْأُخْرَى:

{ يَغْشى } zamir nuâsa ait kılınarak yâ ile [«yagşâ»], zamir emenete ait kılınarak te ile «tegşâ» şeklinde de okunmuştur. Tâife (طائِفَةً) kelimesi hem tekil hem topluluk için kullanılır. Birinci tâife: Sevap kazanma arzusuyla savaşa çıkan müminlerdir. Diğer tâife ise:

هُمْ مُعَتَّبُ بْنُ قُشَيْرٍ وَأَصْحَابُهُ، وَكَانُوا خَرَجُوا طَمَعًا فِي الْغَنِيمَةِ، وَجَعَلُوا يُنَاشِدُونَ عَلَى الْحُضُورِ، وَيَقُولُونَ الْأَقَاوِيلَ. وَمَعْنَى: أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ حَمَلَتْهُمْ عَلَى الْهَمِّ، أَهَمَّنِي الْأَمْرُ: أَقْلَقَنِي، وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ:

Muattib b. Kuşeyr ve arkadaşlarıdır; onlar ganimet tamahıyla çıkmışlardı, savaşa katıldıklarına sızlanıp duruyor ve ileri geri konuşuyorlardı. { أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } kavlinin anlamı: Nefisleri onları kedere sevk etti; «ehemmenî el-emru»: İş beni endişelendirdi, huzursuz etti demektir. Şu kavildeki vâv ise:

وَطائِفَةٌ لِلْحَالِ، وَجَازَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَةِ لِاعْتِمَادِهَا عَلَى وَاوِ الْحَالِ، وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ صَارَتْ هَمَّهُمْ، لَا هَمَّ لَهُمْ غَيْرُهَا يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ:

{ وَطائِفَةٌ } kavlindeki vâv hâl içindir; nekire kelimeyle başlanması (mübteda yapılması) hâl vâvına dayanmasından ötürü caiz olmuştur. { أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } ifadesinin anlamının «bütün dertleri nefisleri oldu, ondan başka hiçbir dertleri kalmadı» demek olduğu da söylenmiştir. { يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir, yani:

يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ الَّذِي يَجِبُ أَنْ يُظَنَّ بِهِ، وَظَنُّ الْجَاهِلِيَّةِ: بَدَلٌ مِنْهُ. وَهُوَ الظَّنُّ الْمُخْتَصُّ بِمِلَّةِ الْجَاهِلِيَّةِ، أَوْ ظَنُّ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَهُوَ ظَنُّهُمْ: أَنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ بَاطِلٌ، وَأَنَّهُ لَا يُنْصَرُ وَلَا يَتِمُّ ما دعا إليه من دين الحق.

Allah hakkında, O'na beslenmesi gereken zannın aksine haksız bir zanda bulunuyorlardı. { ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ } “Cahiliye zannı” ise ondan bedeldir. Bu da cahiliye milletine (dinine) has olan zan yahut cahiliye ehlinin zannıdır; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in işinin/davasının batıl olduğuna, kendisine yardım edilmeyeceğine ve hak dinden davet ettiği şeyin tamamlanmayacağına dair besledikleri zandır.

وَقَوْلُهُ: يَقُولُونَ بَدَلٌ مِنْ «يَظُنُّونَ» ، أَيْ: يَقُولُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ أَيْ: هَلْ لَنَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ نَصِيبٌ، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ مَعْنَاهُ: الْجَحْدُ، أَيْ: مَا لَنَا شَيْءٌ مِنَ الْأَمْرِ. وَهُوَ النَّصْرُ وَالِاسْتِظْهَارُ عَلَى الْعَدُوِّ وَقِيلَ: هُوَ الْخُرُوجُ، أَيْ: إِنَّمَا خَرَجْنَا مُكْرَهِينَ، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:

{ يَقُولُونَ } kavli «yezunnûne»den bedeldir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle diyorlardı: { هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “Bu işten bize bir pay var mı?” yani Allah'ın emrinden/işinden bizim bir nasibimiz var mı? Bu istifhamın (sorunun) anlamı inkârdır; yani bu işte bizim hiçbir payımız yoktur. O da zafer ve düşmana karşı üstün gelmektir. Bunun savaşa çıkmak olduğu da söylenmiştir; yani «Biz ancak zorla çıkarıldık» [demişlerdir]. Allah Sübhânehu onların bu sözünü şu kavliyle reddetmiştir:

قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ وَلَيْسَ لَكُمْ وَلَا لِعَدُوِّكُمْ مِنْهُ شَيْءٌ، فَالنَّصْرُ بِيَدِهِ وَالظُّفْرُ مِنْهُ. وَقَوْلُهُ: يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ أَيْ: يُضْمِرُونَ فِي أَنْفُسِهِمُ النِّفَاقَ وَلَا يُبْدُونَ لَكَ ذَلِكَ، بَلْ يَسْأَلُونَكَ سُؤَالَ الْمُسْتَرْشِدِينَ.

{ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: «Şüphesiz bütün iş Allah'ındır»”; ondan ne sizin ne de düşmanınızın elinde hiçbir şey yoktur; zira zafer O'nun elindedir ve üstünlük O'ndandır. { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ } “İçlerinde gizliyorlar” kavli, yani içlerinde nifak saklıyorlar ve { مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ } “sana açıklamadıkları şeyi”, bilakis sana doğru yolu arayanların sorusunu soruyorlar.

وَقَوْلُهُ: يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا اسْتِئْنَافٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ؟ فَقِيلَ: يَقُولُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، أَوْ فِي أَنْفُسِهِمْ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا أَيْ:

{ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } kavli isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır); sanki «İçlerinde gizledikleri şey nedir?» denilmiş, buna karşılık «Kendi aralarında yahut içlerinde: { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنا هاهُنا } 'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik' diyorlar» denilmiştir; yani:

مَا قُتِلَ مَنْ قُتِلَ مِنَّا فِي هَذِهِ الْمَعْرَكَةِ، فَرَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ أَيْ: لَوْ كُنْتُمْ قَاعِدِينَ فِي بُيُوتِكُمْ لَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ خُرُوجِ مَنْ كُتِبَ عَلَيْهِ الْقَتْلُ إِلَى هذه المصارع الي صَرَعُوا فِيهَا، فَإِنَّ قَضَاءَ اللَّهِ لَا يُرَدُّ. وَقَوْلُهُ: وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ عِلَّةٌ لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ قَبْلَهَا، مَعْطُوفَةٌ عَلَى عِلَلٍ لَهُ أخرى مطوية للإيذان بكثرتها، كأنه قيل: فعل مَا فُعِلَ لِمَصَالِحَ جَمَّةٍ وَلِيَبْتَلِيَ إِلَخْ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى عِلَّةٍ مَطْوِيَّةٍ لِبَرَزَ، وَالْمَعْنَى: لِيَمْتَحِنَ مَا فِي صُدُورِكُمْ مِنَ الْإِخْلَاصِ، وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ مِنْ وَسَاوِسِ الشَّيْطَانِ. قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ أَيِ: انْهَزَمُوا يَوْمَ أُحُدٍ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ اسْتَدْعَى زَلَلَهُمْ بِسَبَبِ بَعْضِ مَا كَسَبُوا مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي مِنْهَا مُخَالَفَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ لِتَوْبَتِهِمْ وَاعْتِذَارِهِمْ.

«Bu savaşta bizden öldürülenler öldürülmezdi» [diyorlar]. Allah Sübhânehu onların bu sözünü şu kavliyle reddetti: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ } “De ki: «Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar yine de devrilecekleri (yatacakları) yerlere çıkıp gideceklerdi»” yani evlerinizde oturmuş olsaydınız bile üzerlerine ölüm yazılmış olanların devrilip kaldıkları bu ölüm yerlerine çıkmaları kaçınılmazdı; çünkü Allah'ın kazası geri çevrilemez. { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ } kavli kendisinden önce takdir edilen bir fiilin illetidir (gerekçesidir); çokluğunu bildirmek için gizlenmiş olan başka illetlere matuftur. Sanki şöyle denilmiştir: Pek çok maslahat için ve Allah denesin diye vs. yapılan yapıldı. Bunun «lebereze» fiilinin gizlenmiş bir illetine matuf olduğu da söylenmiştir. Anlam şudur: Göğüslerinizdeki ihlası sınamak ve kalplerinizdeki şeytan vesveselerini arındırmak için [böyle yaptı]. { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } kavli, yani Uhud günü hezimete uğrayanlar; anlamın «Uhud günü müşriklere arka dönenler» olduğu da söylenmiştir. { إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ } Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etmenin de dahil olduğu kazandıkları bazı günahlar sebebiyle şeytan onların ayağını kaydırmak istedi. { وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } tevbeleri ve özür dilemeleri sebebiyle Allah onları affetti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمِنَهُمُ اللَّهُ يَوْمَئِذٍ بِنُعَاسٍ غَشَّاهُمْ، وَإِنَّمَا يَنْعَسُ مَنْ يَأْمَنُ.

İbn Cerîr, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O gün Allah, onları bürüyen bir uyuklama ile kendilerine güven verdi. Zira ancak güvende olan kimse uyuklar.»

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ قَالَ: غَشِينَا وَنَحْنُ فِي مَصَافِّنَا يَوْمَ أُحُدٍ، فَجَعَلَ سَيْفِي يَسْقُطُ مِنْ يَدِي، وَآخُذُهُ وَيَسْقُطُ، وَآخُذُهُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً الْآيَةَ.

Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde Ebû Talha'nın şöyle dediği sabit olmuştur: «Uhud günü saflarımızdayken bizi [bir uyuklama] bürüdü. Kılıcım elimden düşüyor, onu alıyordum; tekrar düşüyor, yine alıyordum. İşte bu, [Allah'ın] şu kavlidir: { ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir güven, bir uyuklama indirdi...” ayetidir.»

وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ: رَفَعْتُ رَأْسِي يَوْمَ أُحُدٍ، فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ، وَمَا مِنْهُمْ من أحد إلا وهو يميل تحت حجفته مِنَ النُّعَاسِ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ، وَكَانَ سَيِّدَ الْمُنَافِقِينَ: قُتِلَ الْيَوْمَ بَنُو الْخَزْرَجِ، فَقَالَ: وَهَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ، أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لِيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ فِي قَوْلِهِ: ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ قَالَ: ظَنَّ أَهْلِ الشِّرْكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مُعَتَّبٌ هُوَ الَّذِي قَالَ يَوْمَ أُحُدٍ: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الَّذِي قَالَ ذَلِكَ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ قَالَ: هُمْ ثَلَاثَةٌ وَاحِدٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَاثْنَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ وَرَافِعِ بْنِ الْمُعَلَّى وخارجة ابن زَيْدٍ. وَقَدْ رُوِيَ فِي تَعْيِينِ «مِنْ» فِي الآية روايات كثيرة.

Tirmizî —sahih olduğunu belirterek—, İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh ve ed-Delâil'de Beyhakî, Zübeyr b. el-Avvâm'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Uhud günü başımı kaldırdım ve bakmaya başladım; içlerinden uyuklamaktan dolayı kalkanının altına eğilip devrilmeyen hiç kimse yoktu.» Sonra bu ayeti okudu. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Münafıklar, münafıkların reisi olan Abdullah b. Übey'e: «Bugün Hazrec oğulları öldürüldü» dediler. O da: «Bu işten bize bir pay var mı ki? Vallahi Medine'ye dönersek en aziz olan, en zelil olanı oradan mutlaka çıkaracaktır» dedi. İbn Cerîr, Katâde ve er-Rebî'den { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “Cahiliye zannı” kavli hakkında: «Şirk ehlinin zannı» dediklerini rivayet etmiştir. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Uhud günü: { لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } 'Eğer bu işten bize bir pay olsaydı' diyen kişi Muattib'dir.» İbn Ebî Hâtim, Hasen'den bunu söyleyen kişinin Abdullah b. Übey olduğunu rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Avf'tan { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirenler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar üç kişiydi; biri Muhacirlerden, ikisi Ensar'dandı.» İbn Mende ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: «Osman, Râfi' b. el-Muallâ ve Hârice b. Zeyd hakkında indi» dediğini rivayet etmişlerdir. Ayetteki «minküm» (içinizden) ifadesinin tayini hususunda pek çok rivayet nakledilmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٦ الى ١٦٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 156-164]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) } “Ey iman edenler! Kâfirler gibi ve yeryüzünde sefere çıktıkları yahut savaşa gittikleri zaman [ölen] kardeşleri hakkında: «Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» diyenler gibi olmayın. Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret (iç acısı) kılsın diye [böyle yaptı]. Allah hem diriltir hem öldürür. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (156) Andolsun ki Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıklarından çok daha hayırlıdır. (157) Andolsun ki ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. (158) Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Şayet kaba, katı yürekli olsaydın etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever. (159) Eğer Allah size yardım ederse sizi yenecek hiç kimse yoktur. Şayet sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size kim yardım edebilir? Müminler yalnızca Allah'a tevekkül etsinler. (160)”

وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣) لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤)

{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣) لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤) } “Bir peygamber için ganimet malına hıyanet etmek (ondan bir şey aşırmak) asla olacak şey değildir. Kim hıyanet ederse, kıyamet günü aşırdığı şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenir ve onlara haksızlık edilmez. (161) Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'tan bir gazaba uğrayan ve barınağı cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir! (162) Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah yaptıklarını hakkıyla görendir. (163) Andolsun ki Allah, müminlere kendi içlerinden, kendilerine O'nun ayetlerini okuyan, onları arındıran, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur. Halbuki onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. (164)”

قَوْلُهُ: لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ قَالُوا: لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا.

{ لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا } kavli; onlar «Bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik» diyen münafıklardır.

قَوْلُهُ: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ فِي النِّفَاقِ أَوْ فِي النَّسَبِ، أَيْ: قَالُوا لِأَجْلِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ إِذَا سَارُوا فِيهَا لِلتِّجَارَةِ أَوْ نَحْوِهَا قِيلَ: إِنَّ إِذَا هُنَا الْمُفِيدَةَ لِمَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ: بِمَعْنَى إِذِ الْمُفِيدَةِ لِمَعْنَى الْمُضِيِّ وَقِيلَ:

{ وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavli, nifakta veya nesepte [kardeşleri olanlara], yani onlar hakkında söylediler; { إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } ticaret veya benzeri bir amaçla yeryüzünde yola çıktıkları zaman. Buradaki gelecek zaman anlamı ifade eden «izâ» (إِذَا) edatının, geçmiş zaman anlamı ifade eden «iz» (إِذْ) anlamında olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

هِيَ عَلَى مَعْنَاهَا، وَالْمُرَادُ هُنَا حِكَايَةُ الْحَالِ الْمَاضِيَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِذَا هُنَا تنوب عن ما مَضَى مِنَ الزَّمَانِ وَمَا يُسْتَقْبَلُ أَوْ كانُوا غُزًّى جَمْعُ غَازٍ، كَرَاكِعٍ وَرُكَّعٍ، وَغَائِبٍ وَغُيَّبٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:

O kendi manası üzeredir ve buradaki maksat geçmiş durumun hikaye edilmesidir. Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki «izâ», hem geçmiş hem de gelecek zamanın yerine geçer. { أَوْ كانُوا غُزًّى } «gāzin» (غَازٍ) kelimesinin çoğuludur; «râki'» (رَاكِعٍ) ve «rukka'» (رُكَّعٍ), «gāib» (غَائِبٍ) ve «guyyeb» (غُيَّبٍ) gibi. Şair şöyle demiştir:

قُلْ لِلْقَوَافِلِ وَالْغُزَّى إِذَا غَزَوْا

«Kervanlara ve savaşa çıktıklarında gazilere de ki:»

.......

.......

لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: قالُوا أَيْ: قَالُوا ذَلِكَ وَاعْتَقَدُوهُ لِيَكُونَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ صَارَ ظَنُّهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَخْرُجُوا مَا قُتِلُوا حَسْرَةً، أَوْ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: لَا تَكُونُوا أَيْ: لَا تَكُونُوا مِثْلَهُمْ فِي اعْتِقَادِ ذَلِكَ، لِيَجْعَلَهُ اللَّهُ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ فَقَطْ دُونَ قُلُوبِكُمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تَلْتَفِتُوا إِلَيْهِمْ لِيَجْعَلَ اللَّهُ عَدَمَ الْتِفَاتِكُمْ إِلَيْهِمْ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْخِزْيِ وَالنَّدَامَةِ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ فِيهِ رَدٌّ عَلَى قَوْلِهِمْ، أَيْ: ذَلِكَ بِيَدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ يَصْنَعُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، فَيُحْيِي مَنْ يُرِيدُ، وَيُمِيتُ مَنْ يُرِيدُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لِلسَّفَرِ أَوِ الْغَزْوِ أَثَرٌ فِي ذَلِكَ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ مُوَطِّئَةٌ. وَقَوْلُهُ: لَمَغْفِرَةٌ جَوَابُ الْقَسَمِ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَالْمَعْنَى:

{ لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } kavlindeki lâm harfi, { قالُوا } kavline müteallıktır (bağlıdır); yani kalplerinde bir hasret olsun diye bunu söylediler ve buna inandılar. Maksat şudur: Çıkmasalardı öldürülmeyeceklerine dair zannı, [onlar için] bir hasret haline geldi. Yahut [bu lâm], { لَا تَكُونُوا } kavline müteallıktır; yani Allah bunu sizin kalplerinizde değil, sadece onların kalplerinde bir hasret kılsın diye buna inanma hususunda onlar gibi olmayın. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlara iltifat etmeyin ki Allah sizin onlara iltifat etmeyişinizi onların kalplerinde bir hasret kılsın. Maksadın, getireceği rüsvaylık ve pişmanlıktan ötürü kıyamet gününde kalplerindeki bir hasret olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ } kavlinde onların sözlerine bir reddiye vardır; yani bu durum Allah Sübhânehu'nun elindedir, dilediğini yapar ve dilediği gibi hükmeder. Yolculuğun veya gazanın bunda hiçbir etkisi olmaksızın dilediğini diriltir ve dilediğini öldürür. { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } kavlindeki lâm, muvattıadır (yemine hazırlık edatıdır). { لَمَغْفِرَةٌ } kavli ise şartın cevabının yerine geçen yeminin cevabıdır. Anlam şudur:

أَنَّ السَّفَرَ وَالْغَزْوَ لَيْسَا مِمَّا يَجْلِبُ الْمَوْتَ، وَلَئِنْ وَقَعَ ذَلِكَ فبأمر اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ أَيِ: الْكَفَرَةُ مِنْ مَنَافِعِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا مُدَّةَ أَعْمَارِهِمْ، عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: بالياء التحتية، أو خير

[Bilsinler ki] yolculuk ve gazve ölümü celbeden [şeylerden] değildir. Şayet bu (ölüm) vuku bulursa, o da Allah Sübhânehu'nun emriyledir. { لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Elbette Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıklarından çok daha hayırlıdır.” Yani kâfirlerin ömürleri boyunca dünyanın menfaatlerinden ve hoş nimetlerinden topladıklarından [daha hayırlıdır] —bu, [fiili] yâ harfi ile okuyanların kıraatine göredir—; yahut daha hayırlı...

مِمَّا تَجْمَعُونَ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ مِنَ الدُّنْيَا وَمَنَافِعِهَا، عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: بِالْفَوْقِيَّةِ. وَالْمَقْصُودُ فِي الْآيَةِ: بَيَانُ مَزِيَّةِ الْقَتْلِ أَوِ الْمَوْتِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَزِيَادَةِ تَأْثِيرِهِمَا فِي اسْتِجْلَابِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ. قَوْلُهُ: وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ، حَسَبَ تَعَلُّقِ الْإِرَادَةِ الْإِلَهِيَّةِ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ هُوَ جَوَابُ الْقَسَمِ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِاللَّامِ الْمُوَطِّئَةِ، سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى: أَيْ: إِلَى الرَّبِّ الْوَاسِعِ الْمَغْفِرَةِ تُحْشَرُونَ، لَا إِلَى غَيْرِهِ، كَمَا يُفِيدُهُ تَقْدِيمُ الظَّرْفِ عَلَى الْفِعْلِ، مَعَ مَا فِي تَخْصِيصِ اسْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالذِّكْرِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ اللُّطْفِ وَالْقَهْرِ. وَمَا فِي قَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ، قال سِيبَوَيْهَ وَغَيْرُهُ وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّهَا نَكِرَةٌ فِي مَوْضِعِ جَرٍّ بِالْبَاءِ، وَرَحْمَةٍ: بَدَلٌ مِنْهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِقَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ، وَمِثْلُهُ:

«Ey Müslümanlar, dünyadan ve onun menfaatlerinden topladıklarınızdan daha hayırlıdır» —bu da [fiili] te harfi ile okuyanların kıraatine göredir—. Ayetteki maksat: Allah yolunda öldürülmenin veya ölmenin faziletini, mağfiret ve rahmeti celbetmedeki tesirinin büyüklüğünü açıklamaktır. { وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ } kavli, ilahî iradenin teallukuna göre hangi şekilde olursa olsun; { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } muvattıa lâmı ile delalet edilen yeminin cevabıdır ve ilk cümlede geçtiği gibi şartın cevabının yerine geçmiştir; yani başkasına değil, mağfireti geniş olan Rabbe haşrolunacaksınız (toplanacaksınız); nitekim zarfın fiilden önce getirilmesi bunu ifade ettiği gibi, Allah Sübhânehu'nun isminin zikre tahsis edilmesinde de kemal derecesindeki lütfa ve kahra bir delalet vardır. { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki «mâ» (مَا), Sîbeveyh ve başkalarının dediği gibi tekit için zâiddir (fazlalıktır). İbn Keysân ise şöyle demiştir: O, «bâ» (بِ) harfi ile mecrur konumda olan bir nekredir, «rahmetin» (رَحْمَةٍ) kelimesi de ondan bedeldir. Ancak birincisi Arapça kurallarına daha uygundur. Bunun bir benzeri:

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لِنْتَ لَهُمْ وَقُدِّمَ عَلَيْهِ لِإِفَادَةِ الْقَصْرِ، وَتَنْوِينُ رَحْمَةٍ لِلتَّعْظِيمِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ لِينَهُ لَهُمْ مَا كَانَ إِلَّا بِسَبَبِ الرَّحْمَةِ الْعَظِيمَةِ مِنْهُ وَقِيلَ: إِنَّ: مَا، اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: فَبِأَيِّ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ؟ وَفِيهِ مَعْنَى التَّعْجِيبِ وَهُوَ بَعِيدٌ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَحُذِفَ الْأَلْفُ مِنْ مَا وَقِيلَ: فَبِمَ رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ. وَالْفَظُّ: الْغَلِيظُ الْجَافِي. وَقَالَ الرَّاغِبُ: الْفَظُّ هُوَ الْكَرِيهُ الْخُلُقِ، وَأَصْلُهُ: فَظِظَ، كَحَذِرَ. وَغِلَظُ الْقَلْبِ: قَسَاوَتُهُ، وَقِلَّةُ إِشْفَاقِهِ، وَعَدَمُ انْفِعَالِهِ لِلْخَيْرِ. وَالِانْفِضَاضُ:

Allah Teâlâ'nın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } kavlidir. Câr ve mecrûr { لِنْتَ لَهُمْ } kavline müteallıktır ve hasr (tahsis) bildirmek için öne geçirilmiştir. «Rahmetin» kelimesindeki tenvin tazim (büyüklük) içindir. Anlam şudur: Senin onlara yumuşak davranman, ancak O'ndan gelen büyük bir rahmet sebebiyle olmuştur. «Mâ» edatının istifhamiye (soru edatı) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde anlam: «Allah'tan gelen hangi bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın?» demektir ve içinde taaccüp (hayret) manası vardır; ancak bu zayıf bir görüştür, zira öyle olsaydı «mâ»daki elif hazfedilir ve «fe-bime rahmetin minallâh» denilirdi. Fezz (فَظّ): Kaba, katı demektir. Râgıb şöyle demiştir: Fezz, ahlakı çirkin olandır; aslı «hazira» (حَذِرَ) gibi «faziza» (فَظِظَ)dır. Kalbin katılığı (gılazu'l-kalb): Taş kalplilik, merhamet azlığı ve hayra karşı hissizliktir. İnfidâd (انْفِضَاض):

التَّفَرُّقُ، يُقَالُ: فَضَضْتُهُمْ فَانْفَضُّوا، أَيْ: فَرَقْتُهُمْ فَتَفَرَّقُوا، وَالْمَعْنَى: لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَا تَرْفُقُ بِهِمْ لَتَفَرَّقُوا مِنْ حَوْلِكَ، هَيْبَةً لَكَ، وَاحْتِشَامًا مِنْكَ، بِسَبَبِ مَا كَانَ مِنْ تَوَلِّيهِمْ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَمَا ذُكِرَ فَاعْفُ عَنْهُمْ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِكَ مِنَ الْحُقُوقِ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فِيمَا هُوَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ أَيِ: الَّذِي يَرِدُ عَلَيْكَ، أَيَّ أَمْرٍ كَانَ مِمَّا يُشَاوَرُ فِي مِثْلِهِ، أَوْ فِي أَمْرِ الْحَرْبِ خَاصَّةً، كَمَا يُفِيدُهُ السِّيَاقُ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَطْيِيبِ خَوَاطِرِهِمْ وَاسْتِجْلَابِ مَوَدَّتِهِمْ، وَلِتَعْرِيفِ الْأُمَّةِ بِمَشْرُوعِيَّةٍ ذَلِكَ، حَتَّى لَا يَأْنَفَ مِنْهُ أَحَدٌ بَعْدَكَ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْمُشَاوَرَةُ فِي غَيْرِ الْأُمُورِ الَّتِي يَرِدُ الشَّرْعُ بِهَا. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الِاسْتِشَارَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: شُرْتُ الدَّابَّةَ وَشَوَّرْتُهَا: إِذَا عَلِمْتَ خَبَرَهَا وَقِيلَ: مِنْ قَوْلِهِمْ: شُرْتُ الْعَسَلَ: إِذَا أَخَذْتَهُ مِنْ مَوْضِعِهِ. قَالَ ابْنُ خُوَيْزِ مَنْدَادَ: وَاجِبٌ عَلَى الْوُلَاةِ مُشَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ فِيمَا لَا يَعْلَمُونَ، وَفِيمَا أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَمُشَاوَرَةِ وُجُوهِ الْجَيْشِ، فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْحَرْبِ، وَوُجُوهِ النَّاسِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَصَالِحِ، وَوُجُوهِ الْكُتَّابِ وَالْعُمَّالِ وَالْوُزَرَاءِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ الْبِلَادِ وَعِمَارَتِهَا. وَحَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَطِيَّةَ: أَنَّهُ لَا خِلَافَ فِي وُجُوبِ عَزْلِ مَنْ لَا يَسْتَشِيرُ أَهْلَ الْعِلْمِ وَالدِّينِ. قَوْلُهُ: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ أَيْ: إِذَا عَزَمْتَ عَقِبَ الْمُشَاوَرَةِ عَلَى شَيْءٍ، وَاطْمَأَنَّتْ بِهِ نَفْسُكَ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي فِعْلِ ذَلِكَ، أَيِ: اعْتَمِدْ عَلَيْهِ وَفَوِّضْ إِلَيْهِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: فَإِذَا عَزَمْتَ عَلَى أَمْرٍ أَنْ تَمْضِيَ فِيهِ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى الْمُشَاوَرَةِ. وَالْعَزْمُ فِي الْأَصْلِ:

Dağılmadır; «fadadtühüm fenfaddû» denir, yani «onları dağıttım, onlar da dağıldılar.» Anlam şudur: Eğer kaba, katı yürekli olup onlara yumuşak davranmasaydın, arkalarını dönüp kaçmalarından dolayı duydukları korkudan ve senden utandıklarından ötürü etrafından dağılıp giderlerdi. Durum zikredildiği gibi olunca, sana taalluk eden haklar konusunda { فَاعْفُ عَنْهُمْ } “artık onları affet”, Allah Sübhânehu'ya taalluk eden hususlarda { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “onlar için Allah Sübhânehu'dan bağışlanma dile” ve { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } “iş konusunda onlarla istişare et”, yani sana gelen ve benzeri konularda istişare edilen her işte yahut bağlamın da ifade ettiği üzere özellikle savaş işinde [istişare et]. Zira bunda onların gönüllerini hoş etme, sevgilerini kazanma ve senden sonra hiç kimsenin bundan geri durmaması için ümmete bunun meşruiyetini öğretme gayesi vardır. Buradaki maksat, hakkında şeriatın hüküm getirmediği konularda istişaredir. Dil ehli şöyle demiştir: İstişare (istişâre), Arapların bir biniti tecrübe edip durumunu öğrendiklerinde söyledikleri «şürtü'd-dâbbete ve şevvertühâ» sözünden alınmıştır. Balı yerinden aldığında söyledikleri «şürtü'l-asel» sözünden geldiği de söylenmiştir. İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Yöneticilerin; bilmedikleri ve kendilerine kapalı gelen dünya işlerinde âlimlerle, savaşla ilgili hususlarda ordu komutanlarıyla, maslahatlarla ilgili hususlarda ileri gelen insanlarla, ülkenin maslahatları ve imarıyla ilgili hususlarda ise kâtiplerin, âmillerin ve vezirlerin ileri gelenleriyle istişare etmeleri vaciptir. Kurtubî, İbn Atiyye'den ilim ve din ehline danışmayan kimsenin görevden alınmasının vacip olduğu hususunda ihtilaf bulunmadığını nakletmiştir. { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } kavli, yani istişareden sonra bir şeye azmedip için buna yatışınca, onu yapma hususunda Allah'a tevekkül et; yani O'na güven ve işi O'na havale et. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Bir işi yürütmeye azmettiğin zaman, istişareye değil Allah'a tevekkül et. Azim (azm) kelimesi aslen:

قَصْدُ الْإِمْضَاءِ أَيْ: فَإِذَا قَصَدْتَ إِمْضَاءَ أَمْرٍ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ. وَقَرَأَ جَعْفَرٌ الصَّادِقُ، وَجَابِرُ بْنُ زَيْدٍ: «فَإِذَا عَزَمْتُ» : بِضَمِّ التَّاءِ، بِنِسْبَةِ الْعَزْمِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ: فَإِذَا عَزَمْتُ لَكَ عَلَى شَيْءٍ، وَأَرْشَدْتُكَ إِلَيْهِ، فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، لِتَأْكِيدِ التَّوَكُّلِ، وَالْحَثِّ عَلَيْهِ.

Bir işi yerine getirmeyi kastetmektir; yani bir işi icra etmeyi kastettiğin zaman Allah'a tevekkül et. Ca'fer es-Sâdık ve Câbir b. Zeyd, azmi Allah Teâlâ'ya nispet ederek te harfinin zammesiyle «fe-izâ azemtü» şeklinde okumuşlardır; yani: «Sana bir şeyi kesinleştirip seni ona yönelttiğim zaman Allah'a tevekkül et.» { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ } kavli, tevekkülü tekit etmek ve ona teşvik etmek için getirilmiş müstakil bir cümledir.

وَالْخِذْلَانُ: تَرْكُ الْعَوْنِ، أَيْ: وَإِنْ يَتْرُكِ اللَّهُ عَوْنَكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ:

Hizlân (yardımsız bırakmak): Yardımı kesmektir; yani şayet Allah size yardım etmeyi terk ederse, { فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan sonra size kim yardım edebilir?” Bu istifham (soru):

إِنْكَارِيٌّ. وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْخِذْلَانِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ أَوْ إِلَى اللَّهِ، وَمَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا نَاصِرَ لَهُ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَأَنَّ مَنْ نَصَرَهُ اللَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ، وَمَنْ خَذَلَهُ لَا نَاصِرَ لَهُ، فَوَّضَ أُمُورَهُ إِلَيْهِ، وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ، وَلَمْ يَشْتَغِلْ بِغَيْرِهِ، وَتَقْدِيمُ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: لِإِفَادَةِ قَصْرِهِ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ أَيْ مَا صَحَّ لَهُ ذَلِكَ لِتَنَافِي الْغُلُولِ وَالنُّبُوَّةِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: الْغُلُولُ: مِنَ الْمَغْنَمِ خَاصَّةً، وَلَا نَرَاهُ مِنَ الْخِيَانَةِ وَلَا مِنَ الْحِقْدِ، وَمِمَّا يُبَيِّنُ ذَلِكَ أَنَّهُ يُقَالُ مِنَ الْخِيَانَةِ: أَغَلَّ يَغُلُّ، وَمِنَ الْحِقْدِ: غَلَّ يَغِلُّ بِالْكَسْرِ، وَمِنَ الْغُلُولِ: غَلَّ يَغُلُّ بِالضَّمِّ يُقَالُ: غَلَّ الْمَغْنَمُ غُلُولًا، أَيْ: خان بأن يأخذ لنفسه شيئا يستره عَلَى أَصْحَابِهِ فَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ: مَا صَحَّ لِنَبِيٍّ أَنْ يَخُونَ شَيْئًا مِنَ الْمَغْنَمِ، فَيَأْخُذَهُ لِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ اطِّلَاعِ أَصْحَابِهِ. وَفِيهِ تَنْزِيهُ الْأَنْبِيَاءِ عَنِ الْغُلُولِ. وَمَعْنَاهَا عَلَى الْقِرَاءَةِ بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ: مَا صَحَّ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّهُ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، أَيْ:

İnkârîdir. { مِنْ بَعْدِهِ } kavlindeki zamir, { وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ } kavlinin delalet ettiği hizlâna (yardımsız bırakmaya) yahut Allah'a racidir. Allah Sübhânehu'dan başka yardımcısının olmadığını, Allah'ın yardım ettiği kimseye galip gelecek hiç kimsenin bulunmadığını ve O'nun yardımsız bıraktığına da yardım edecek kimsenin olmadığını bilen kimse, işlerini O'na havale eder, O'na tevekkül eder ve başkasıyla meşgul olmaz. { وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } kavlinde câr ve mecrûrun fiilden önce getirilmesi, tevekkülü yalnızca O'na hasretmek içindir. { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } kavli, yani hıyanet ile peygamberlik birbirine zıt olduğu için böyle bir şey bir peygamber hakkında sahih ve mümkün olamaz. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Gulûl (aşırıp hıyanet etmek) sadece ganimet malına mahsustur; onu diğer hıyanetler ve kin manasında görmüyoruz. Bunu açıklayan hususlardan biri şudur: Hıyanet için «ağalle yeğullu», kin için kesre ile «ğalle yeğıllu», ganimetten aşırmak için ise zamme ile «ğalle yeğullu» denir. «Ğalle'l-mağnemü gulûlen» denir ki; ganimette hıyanet etti, yani arkadaşlarından gizleyerek kendisi için bir şey aldı demektir. Ayetin malum (etken) sîga ile okunuşuna göre anlamı şöyledir: Bir peygamberin ganimetten bir şeyi gizlice aşırıp arkadaşlarının haberi olmaksızın kendisine alması mümkün ve caiz değildir. Bunda peygamberlerin ganimetten hırsızlık yapmaktan tenzih edilmesi vardır. Mechul (edilgen) sîga ile okunuşuna göre anlamı ise: Bir peygambere ashabından herhangi birinin hıyanet etmesi yakışmaz, yani:

يَخُونُهُ فِي الْغَنِيمَةِ، وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى: نَهْيٌ لِلنَّاسِ عَنِ الْغُلُولِ فِي الْمَغَانِمِ وَإِنَّمَا خَصَّ خِيَانَةَ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ كَوْنِ خِيَانَةِ غَيْرِهِمْ مِنَ الْأَئِمَّةِ وَالسَّلَاطِينِ وَالْأُمَرَاءِ حَرَامًا، لِأَنَّ خِيَانَةَ الْأَنْبِيَاءِ أَشَدُّ ذَنْبًا وَأَعْظَمُ وِزْرًا وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ: يَأْتِ بِهِ حَامِلًا لَهُ عَلَى ظَهْرِهِ، كَمَا صَحَّ ذلك عن النبي ﷺ، فَيَفْضَحُهُ بَيْنَ الْخَلَائِقِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَضَمَّنُ تَأْكِيدَ تَحْرِيمِ الْغُلُولِ، وَالتَّنْفِيرِ مِنْهُ، بِأَنَّهُ ذَنْبٌ يختص فاعله بعقوبة على رؤوس الْأَشْهَادِ، يَطَّلِعُ عَلَيْهَا أَهْلُ الْمَحْشَرِ، وَهِيَ مَجِيئُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمَا غَلَّهُ حَامِلًا لَهُ، قَبْلَ أن يحاسب عليه يعاقب عليه. قوله: ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ أي: تعطي جزاء ما كسبت وَافِيًا مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَعُمُّ كُلَّ مَنْ كَسَبَ خَيْرًا أَوْ شَرًّا، وَيَدْخُلُ تَحْتَهَا الْغَالُّ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، لِكَوْنِ السِّيَاقِ فِيهِ. قَوْلُهُ: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: لَيْسَ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ فِي أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ فَعَمِلَ بِأَمْرِهِ وَاجْتَنَبَ نَهْيَهُ كَمَنْ بَاءَ، أَيْ: رَجَعَ بِسَخَطٍ عَظِيمٍ كَائِنٍ مِنَ اللَّهِ، بِسَبَبِ مُخَالَفَتِهِ لِمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ، وَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ، مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ بِتَرْكِ الْغُلُولِ وَاجْتِنَابِهِ، وَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ بِسَبَبِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْغُلُولِ. ثُمَّ أَوْضَحَ مَا بَيْنَ الطَّائِفَتَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ فَقَالَ: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: مُتَفَاوِتُونَ فِي الدَّرَجَاتِ وَالْمَعْنَى: هُمْ ذَوُو دَرَجَاتٍ، أَوْ: لَهُمْ دَرَجَاتٌ، فَدَرَجَاتُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ لَيْسَتْ كَدَرَجَاتِ مَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ، فَإِنَّ الْأَوَّلِينَ فِي أَرْفَعِ الدَّرَجَاتِ. وَالْآخَرِينَ فِي أَسْفَلِهَا. قَوْلُهُ: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِكَوْنِهِمُ الْمُنْتَفِعِينَ بِبَعْثَتِهِ. وَمَعْنَى: مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُ عَرَبِيٌّ مِثْلُهُمْ وَقِيلَ: بَشَرٌ مِثْلُهُمْ، وَوَجْهُ الْمِنَّةِ عَلَى الْأَوَّلِ: أَنَّهُمْ يَفْقَهُونَ عَنْهُ، وَيَفْهَمُونَ كَلَامَهُ، وَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَى تُرْجُمَانٍ. وَمَعْنَاهَا عَلَى الثَّانِي: أَنَّهُمْ يَأْنَسُونَ بِهِ بِجَامِعِ الْبَشَرِيَّةِ، وَلَوْ كَانَ مَلِكًا لَمْ يَحْصُلْ كَمَالُ الْأُنْسِ بِهِ لِاخْتِلَافِ الْجِنْسِيَّةِ، وَقُرِئَ: مِنْ أَنْفُسِهِمْ بِفَتْحِ الْفَاءِ، أَيْ: مِنْ أَشْرَفِهِمْ لِأَنَّهُ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ، وَبَنُو هَاشِمٍ أَفْضَلُ قُرَيْشٍ، وَقُرَيْشٌ أَفْضَلُ الْعَرَبِ، وَالْعَرَبُ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَلَعَلَّ وَجْهَ الِامْتِنَانِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مِنْ أَشْرَفِهِمْ كَانُوا أَطْوَعَ لَهُ وَأَقْرَبَ إِلَى تَصْدِيقِهِ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَخْصِيصِ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْعَرَبِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي: فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا التخصيص،

Ganimette ona hıyanet etmesi [yakışmaz]. Bu diğer kıraate göre ayet, insanlara ganimetlerde hıyanet etmeyi yasaklamaktadır. İmamlar, sultanlar ve emirler gibi başkalarına hıyanet etmek de haram olduğu halde peygamberlere hıyanetin tahsis edilmesi, peygamberlere hıyanetin günah bakımından daha şiddetli ve vebal bakımından daha büyük olmasındandır. { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edildiği üzere, kıyamet günü onu sırtında taşıyarak gelir ve böylece mahlûkatın huzurunda rezil rüsva olur. Bu cümle, ganimete hıyanet etmenin haramlığını pekiştirmeyi ve bundan sakındırmayı içermektedir; çünkü bu, işleyenin şahitlerin huzurunda, mahşer ehlinin göreceği şekilde özel bir cezaya çarptırılacağı bir günahtır ki o da, hesaba çekilip cezalandırılmadan önce, aşırdığı şeyi sırtında taşıyarak kıyamet günü gelmesidir. { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ } kavli, yani herkese hayır ve şerden kazandığının karşılığı eksiksiz verilir. Bu ayet hayır veya şer kazanan herkesi kapsar; bağlam onun hakkında olduğu için ganimete hıyanet eden kimse de bu kapsama öncelikle dahil olur. { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ } kavlindeki istifham inkâr içindir; yani emir ve yasaklarında Allah'ın rızasına uyup emrini yerine getiren ve yasağından kaçınan kimse, emrettiği ve yasakladığı şeylere muhalefeti sebebiyle Allah'tan büyük bir gazapla dönen kimse gibi değildir. Ganimete hıyanet etmeyi terk edip bundan kaçınarak Allah'ın rızasına uyan kimse ile hıyanete cüret etmesi sebebiyle Allah'ın gazabına uğrayan kimse de bu hükmün altına girer. Sonra iki fırka arasındaki farkı açıklayarak şöyle buyurdu: { هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ } yani onlar dereceler bakımından farklıdırlar. Anlamı: Onlar derece sahibidirler yahut onlar için dereceler vardır. Allah'ın rızasına uyan kimsenin dereceleri, Allah'ın gazabına uğrayan kimsenin dereceleri gibi değildir; zira birinciler en yüksek derecelerde, diğerleri ise en aşağısındadır. { لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } kavli mahzuf bir yeminin cevabıdır; peygamberin gönderilmesinden istifade edenler oldukları için müminleri tahsis etmiştir. { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } kavlinin anlamı: Kendileri gibi bir Arap demektir; kendileri gibi bir insan olduğu da söylenmiştir. Birinciye göre minnetin (lütfun) yönü: Ondan dinlediklerini kavramaları, sözünü anlamaları ve bir tercümana ihtiyaç duymamalarıdır. İkinciye göre anlamı ise: İnsanlık ortak paydasında onunla kaynaşıp ünsiyet kurmalarıdır; zira o bir melek olsaydı, cins farklılığından ötürü onunla tam bir ünsiyet gerçekleşmezdi. Fe harfinin fethasıyla «min enfesihim» (مِنْ أَنْفَسِهِمْ) şeklinde de okunmuştur; yani «onların en şereflilerinden» demektir, çünkü o Hâşimoğullarındandır; Hâşimoğulları Kureyş'in en faziletlisi, Kureyş Arapların en faziletlisi, Araplar da diğerlerinden daha faziletlidir. Bu kıraate göre lütfun yönü muhtemelen şudur: O, onların en şereflilerinden olduğu için ona daha çok itaat ederler ve onu tasdik etmeye daha yakın olurlar. Birinci veche göre bu ayetteki müminleri Araplarla tahsis etmek gerekir; ikinci veche göre ise bu tahsise gerek yoktur;

وَكَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: بِفَتْحِ الْفَاءِ، لَا حَاجَةَ إِلَى التَّخْصِيصِ، لِأَنَّ بَنِي هَاشِمٍ هُمْ أَنْفَسُ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ فِي شَرَفِ الْأَصْلِ وكرم النجاد وَرِفَاعَةِ الْمَحْتِدِ. وَيَدُلُّ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ وقوله: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ. قوله: يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ هَذِهِ مِنَّةٌ ثَانِيَةٌ، أَيْ: يَتْلُو عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا أَهْلَ جَاهِلِيَّةٍ، لَا يَعْرِفُونَ شَيْئًا مِنَ الشَّرَائِعِ وَيُزَكِّيهِمْ أَيْ: يُطَهِّرُهُمْ مِنْ نَجَاسَةِ الْكُفْرِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَهُمَا: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ صِفَةٍ لِرَسُولٍ، وَهَكَذَا قَوْلُهُ: وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ هُنَا: الْقُرْآنُ. وَالْحِكْمَةُ: السُّنَّةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ تَفْسِيرُ ذَلِكَ: وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ مُحَمَّدٍ، أَوْ: مِنْ قَبْلِ بَعْثَتِهِ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ أَيْ:

Aynı şekilde fe harfinin fethasıyla okuyanların kıraatine göre de tahsise gerek yoktur; zira Hâşimoğulları asıl şerefi, soy temizliği ve nesep yüceliği bakımından Arap ve Acemin en seçkinidir. Birinci veche Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ } kavli ile: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } kavli delalet etmektedir. { يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ } kavli ikinci bir nimettir; yani şeriatlardan hiçbir şey bilmeyen cahiliye ehli olduktan sonra onlara Kur'an'ı okur. { وَيُزَكِّيهِمْ } yani onları küfrün necasetinden temizler; bu cümle birinci cümleye matuftur ve her ikisi de hal veya «resûlen» kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } kavli de böyledir; buradaki Kitap'tan maksat Kur'an'dır. Hikmet ise Sünnet'tir. Bakara sûresinde bunun tefsiri geçmişti. { وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ } yani Muhammed'den önce yahut onun peygamber olarak gönderilmesinden önce; { لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } yani:

وَاضِحٍ لَا رَيْبَ فِيهِ، وَاللَّامُ لِلْفَرْقِ بَيْنَ إِنِ الْمُخَفَّفَةِ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَبَيْنَ النَّافِيَةِ، فَهِيَ تَدْخُلُ فِي خَبَرِ الْمُخَفَّفَةِ لَا النَّافِيَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ، أَيْ: وَإِنَّ الشَّأْنَ وَالْحَدِيثَ وَقِيلَ: إِنَّهَا النَّافِيَةُ، وَاللَّامُ بِمَعْنَى: إِلَّا، أَيْ: وَمَا كَانُوا مِنْ قَبْلُ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، وَبِهِ قَالَ الْكُوفِيُّونَ، وَالْجُمْلَةُ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ.

Şüphe götürmez apaçık bir sapıklık içindeydiler. Buradaki lâm, şeddeliden hafifletilmiş «in» (إِنْ) ile nâfiye (olumsuzluk bildiren) «in» arasını ayırt etmek içindir; zira bu lâm, nâfiye olanın değil, hafifletilmiş olanın haberine girer. İsmi ise mahzuf şân zamiridir; yani «şân ve durum şu ki...» demektir. Bunun nâfiye olduğu ve lâm'ın «illâ» (إِلَّا) manasında olduğu da söylenmiştir; yani «onlar daha önce apaçık bir sapıklıktan başka bir halde değillerdi» demektir. Kûfeliler bu görüşü benimsemişlerdir. Her iki takdire göre de cümle hal olarak nasb mahallindedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ، قَالَ: هَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ ابْنِ سَلُولَ وَالْمُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ قَالَ: يُحْزِنُهُمْ قَوْلُهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ شَيْئًا. وَأَخْرَجُوا عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ يَقُولُ: فَبِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ قَالَ: لَانْصَرَفُوا عَنْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَمَا إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَغَنِيَّانِ عَنْهَا، وَلَكِنَّ اللَّهَ جَعَلَهَا رَحْمَةً لِأُمَّتِي، فَمَنِ اسْتَشَارَ مِنْهُمْ لَمْ يَعْدَمْ رُشْدًا، وَمَنْ تَرَكَهَا لَمْ يَعْدَمْ غَيًّا» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ. قَالَ: أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْعَزْمِ، فَقَالَ: «مُشَاوَرَةُ أَهْلِ الرَّأْيِ ثُمَّ اتِّبَاعُهُمْ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ فِي قَطِيفَةٍ حَمْرَاءَ افْتُقِدَتْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: لَعَلَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخَذَهَا فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ قَالَ: مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَتَّهِمَهُ أَصْحَابُهُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي تَحْرِيمِ الْغُلُولِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ يَقُولُ: بِأَعْمَالِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu, Abdullah b. Übey b. Selûl ve münafıkların sözüdür.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ } kavli hakkında: «Sözleri onları üzer ve kendilerine hiçbir fayda sağlamaz» dediğini rivayet etmişlerdir. Katâde'den { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın demektir.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } kavli hakkında: «Senin yanından dağılıp giderlerdi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Adiy ve Şuab'da Beyhakî —Süyûtî hasen bir senetle olduğunu belirtmiştir— İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bilin ki Allah ve Resûlü buna muhtaç değildir; fakat Allah bunu ümmetim için bir rahmet kılmıştır. Onlardan kim istişare ederse doğru yoldan mahrum kalmaz, kim de onu terk ederse sapıklıktan kurtulamaz.» Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } kavli hakkında: «Ebû Bekir ve Ömer'dir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ali'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e azim soruldu; o da: «Görüş sahipleriyle istişare etmek, sonra da onlara uymaktır» buyurdu. Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bu { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } ayeti, Bedir günü kaybolan kırmızı bir kadife örtü hakkında indi. Bazı insanlar: 'Belki de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır' dediler; bunun üzerine indi.» Bezzâr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, İbn Abbâs'tan { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } kavli hakkında: «Ashabının bir peygamberi itham etmesi olacak şey değildir» dediğini rivayet etmişlerdir. Ganimete hıyanetin haramlığı hususunda pek çok hadis varit olmuştur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'ın { هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ } kavli hakkında: «Amelleriyle [farklı derecededirler]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Âişe'den Allah'ın şu kavli hakkında rivayet etmişlerdir:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْآيَةَ، قَالَتْ: هذه للعرب خاصة.

{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } ayeti hakkında Âişe: «Bu, özellikle Araplar içindir» demiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٨]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 165-168]

أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨)

{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨) } “[Düşmanlarınızın] başına iki katını getirdiğiniz bir musibet [Uhud'da] sizin başınıza gelince: «Bu nereden geldi?» mi dediniz? De ki: «O, kendi katınızdandır.» Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (165) İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler, Allah'ın izniyle ve müminleri ortaya çıkarması içindir. (166) Ve münafıklık edenleri de ortaya çıkarması içindir. Kendilerine: «Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın» denildiğinde: «Eğer savaşmayı bilseydik ardınızdan gelirdik» dediler. Onlar o gün imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir. (167) [Savaşa gitmeyip] oturarak kardeşleri hakkında: «Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi» diyenlere de ki: «Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendinizden savın bakalım!» (168)”

قَوْلُهُ: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ الْأَلِفُ لِلِاسْتِفْهَامِ بِقَصْدِ التَّقْرِيعِ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ. وَالْمُصِيبَةُ: الْغَلَبَةُ وَالْقَتْلُ الَّذِي أُصِيبُوا بِهِ يَوْمَ أُحُدٍ، قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها يَوْمَ بَدْرٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ. وَقَدْ كَانُوا قَتَلُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ سَبْعِينَ وَأَسِرُوا سَبْعِينَ، فَكَانَ مَجْمُوعُ الْقَتْلَى وَالْأَسْرَى يَوْمَ بَدْرٍ مِثْلَيِ الْقَتْلَى من المسلمين يوم أحد والمعنى: أحين أَصَابَكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نِصْفُ مَا أَصَابَهُمْ مِنْكُمْ قَبْلَ ذَلِكَ جَزِعْتُمْ وَقُلْتُمْ مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا؟ وَقَدْ وُعِدْنَا بِالنَّصْرِ. وَقَوْلُهُ: أَنَّى هَذَا أَيْ: مِنْ أَيْنَ أَصَابَنَا هَذَا الِانْهِزَامُ وَالْقَتْلُ وَنَحْنُ نُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَعَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ وَقَدْ وَعَدَنَا اللَّهُ بِالنَّصْرِ عَلَيْهِمْ وَقَوْلُهُ: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ أَمْرٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْ سُؤَالِهِمْ بِهَذَا الْجَوَابِ، أي: هذا الذي سألتم عنه، وهو مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ، بِسَبَبِ مُخَالَفَةِ الرُّمَاةِ لِمَا أمرهم به النبي ﷺ، مِنْ لُزُومِ الْمَكَانِ الَّذِي عَيَّنَهُ لَهُمْ، وَعَدَمِ مُفَارَقَتِهِمْ لَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ خُرُوجُهُمْ مِنَ الْمَدِينَةِ. وَيَرُدُّهُ أَنَّ الْوَعْدَ بِالنَّصْرِ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ وَقِيلَ: هُوَ اخْتِيَارُهُمُ الفداء يوم بدر على القتل، ويَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ يَوْمَ أُحُدٍ أَيْ: مَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْقَتْلِ وَالْجَرْحِ وَالْهَزِيمَةِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ فَبِعِلْمِهِ، وَقِيلَ: بِقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ وَقِيلَ بِتَخْلِيَتِهِ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، وَالْفَاءُ: دَخَلَتْ فِي جَوَابِ الْمَوْصُولِ لِكَوْنِهِ يُشْبِهُ الشَّرْطَ كَمَا قَالَ سِيبَوَيْهِ. وَقَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَبِإِذْنِ اللَّهِ عَطْفُ سَبَبٍ عَلَى سَبَبٍ.

{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } kavlindeki elif, kınama maksatlı istifham (soru) içindir; vâv ise atıf harfidir. Musibet: Uhud günü uğradıkları mağlubiyet ve öldürülmedir. { قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها } Bedir günü [iki katını başlarına getirmiştiniz]. Şöyle ki: Uhud günü Müslümanlardan öldürülenler yetmiş kişiydi; Bedir günü ise müşriklerden yetmiş kişiyi öldürmüş, yetmiş kişiyi de esir almışlardı. Dolayısıyla Bedir günü öldürülen ve esir alınanların toplamı, Uhud günü Müslümanlardan öldürülenlerin iki katıydı. Anlam şudur: Müşriklerden, daha önce onların sizden gördüğü zararın yarısı kadar bir zarar size dokunduğunda feryat edip: «Bu bize nereden geldi? Halbuki bize zafer vadedilmişti» mi dediniz? { أَنَّى هَذَا } kavli, yani: «Biz Allah yolunda savaşıyorken ve aramızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken, üstelik Allah bize onlara karşı zafer vadetmişken bu hezimet ve öldürülme bize nereden geldi?» [demektir]. { قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } kavli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların sorularına bu şekilde cevap vermesini emretmektedir; yani sorduğunuz bu şey, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okçulara kendilerine belirlediği yeri terk etmemeleri ve hiçbir durumda oradan ayrılmamaları yönündeki emrine muhalefet etmeleri sebebiyle kendi katınızdandır. { هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } kavlinden maksadın onların Medine'den çıkmaları olduğu da söylenmiştir; ancak zafer vaadinin bundan sonra verilmiş olması bu görüşü reddeder. Bunun, Bedir günü esirleri öldürmek yerine fidyeyi tercih etmeleri olduğu da söylenmiştir. «İki topluluğun karşılaştığı gün» Uhud günüdür; yani Uhud günü öldürülme, yaralanma ve hezimet olarak başınıza gelenler { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } Allah'ın izniyle, [yani] O'nun ilmiyledir; kazası ve kaderiyledir de denilmiştir; sizi onlarla baş başa bırakmasıyladır da denilmiştir. Fâ harfi, Sîbeveyh'in belirttiği gibi şart anlamına benzediği için ism-i mevsûlün cevabına dahil olmuştur. { وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ } kavli ise bir sebebin diğer sebebe atfedilmesi kabilinden { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } kavline matuftur.

وَقَوْلُهُ: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا عَطْفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، قِيلَ: أَعَادَ الْفِعْلَ لِقَصْدِ تَشْرِيفِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِمْ وَإِلَى الْمُنَافِقِينَ وَاحِدًا، وَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ هُنَا: التَّمْيِيزُ وَالْإِظْهَارُ، لِأَنَّ عِلْمَهُ تَعَالَى ثَابِتٌ قَبْلَ ذَلِكَ وَالْمُرَادُ بِالْمُنَافِقِينَ هُنَا: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ وَأَصْحَابُهُ. قَوْلُهُ: وَقِيلَ لَهُمْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: نافَقُوا أَيْ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ نَافَقُوا وَالَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ وَقِيلَ: هُوَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، أَيْ: قِيلَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَصْحَابِهِ: تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَوِ ادْفَعُوا عَنْ أَنْفُسِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، فَأَبَوْا جَمِيعَ ذَلِكَ وَقَالُوا: لَوْ نَعْلَمُ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ وَقَاتَلْنَا مَعَكُمْ، وَلَكِنَّهُ لَا قِتَالَ هُنَالِكَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ كُنَّا نَقْدِرُ عَلَى الْقِتَالِ وَنُحْسِنُهُ لَاتَّبَعْنَاكُمْ، وَلَكِّنَا لَا نَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ ولا نحسنه. وعبر عن نفي القدر عَلَى الْقِتَالِ: بِنَفْيِ الْعِلْمِ بِهِ، لِكَوْنِهَا مُسْتَلْزِمَةً لَهُ، وَفِيهِ بُعْدٌ لَا مُلْجِئَ إِلَيْهِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَوْ نَعْلَمُ مَا يَصِحُّ أَنْ يُسَمَّى قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ، وَلَكِنْ مَا أَنْتُمْ بِصَدَدِهِ لَيْسَ بِقِتَالٍ، وَلَكِنَّهُ إِلْقَاءٌ بِالنَّفْسِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، لِعَدَمِ الْقُدْرَةِ مِنَّا وَمِنْكُمْ عَلَى دَفْعِ مَا وَرَدَ مِنَ الْجَيْشِ بِالْبُرُوزِ إِلَيْهِمْ، وَالْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ، وهذا أيضا فيه بعد دون مَا قَبْلَهُ وَقِيلَ: مَعْنَى الدَّفْعِ هُنَا:

{ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا } kavli kendisinden öncekine matuftur. Müminlere ve münafıklara isnat edilen fiilin tek bir fiil olmasından müminleri tenzih edip şereflendirmek kastıyla fiilin tekrar edildiği söylenmiştir. Buradaki ilimden maksat: Ayırt etmek ve açığa çıkarmaktır; zira Allah Teâlâ'nın ilmi bundan önce de sabittir. Buradaki münafıklardan maksat: Abdullah b. Übey ve arkadaşlarıdır. { وَقِيلَ لَهُمْ } kavli, { نافَقُوا } kavline matuftur; yani «Allah münafıklık edenleri ve kendilerine şöyle denilenleri bilsin diye...» Yahut bu yeni bir başlangıç (isti'nâf) kelamıdır; yani Abdullah b. Übey ve arkadaşlarına: «Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanan kimselerden iseniz { تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } 'Gelin, Allah yolunda savaşın'; şayet Allah'a ve ahiret gününe inanmıyorsanız { أَوِ ادْفَعُوا } 'kendinizi savunun'» denildi. Onlar ise bunların hepsini reddedip: «Bunun bir savaş olacağını bilseydik ardınızdan gelir, sizinle savaşırdık; fakat ortada bir savaş yoktur» dediler. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: «Eğer savaşa güç yetirebilseydik ve onu iyi becerebilseydik sizin ardınızdan gelirdik; lakin biz buna güç yetiremiyoruz ve onu beceremiyoruz.» Savaşa güç yetirememeyi, onu gerektiren bir durum olması sebebiyle savaşı bilmemekle ifade etmişlerdir; fakat bunda mecbur kalınmadıkça başvurulmayacak bir uzaklık vardır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; «Savaş olarak isimlendirilmeye elverişli bir şey bilseydik ardınızdan gelirdik; fakat sizin yöneldiğiniz şey savaş değil, bilakis kendinizi tehlikeye atmaktır; zira Medine'den çıkıp meydana atılarak gelen orduyu savuşturmaya ne bizim ne de sizin gücünüz yeter» demektir. Bunda da bir öncekinden daha az olmakla birlikte bir uzaklık vardır. Buradaki def'in (savunmanın) anlamının:

تَكْثِيرُ سَوَادِ الْمُسْلِمِينَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: رَابِطُوا، وَالْقَائِلُ لِلْمُنَافِقِينَ هَذِهِ الْمَقَالَةِ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ هُوَ:

Müslümanların karaltısını/sayısını çoğaltmak olduğu söylenmiştir. «Nöbet tutun» manasında olduğu da söylenmiştir. Allah Sübhânehu'nun naklettiği bu sözü münafıklara söyleyen kişi:

عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ الْأَنْصَارِيُّ وَالِدُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ أَيْ: هُمْ فِي هَذَا الْيَوْمِ الَّذِي انْخَذَلُوا فِيهِ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى الْكُفْرِ أَقْرَبُ مِنْهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ عِنْدَ مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ، لِأَنَّهُمْ قَدْ بَيَّنُوا حَالَهُمْ، وَهَتَكُوا أَسْتَارَهُمْ، وَكَشَفُوا عَنْ نِفَاقِهِمْ إِذْ ذَاكَ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لِأَهْلِ الْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ نُصْرَةً مِنْهُمْ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَهَا، أَيْ: أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ وَأَبْطَنُوا الْكُفْرَ، وَذِكْرُ الأفواه للتأكيد، مثل قوله:

Câbir b. Abdillâh'ın babası Abdullah b. Amr b. Harâm el-Ensârî'dir. { هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ } kavli; yani müminleri yardımsız bırakıp geri çekildikleri o günde, onların Müslüman olduğunu zannedenlerin nazarında küfre imandan daha yakındırlar; çünkü o vakit durumlarını açıkça ortaya koymuşlar, perdelerini yırtmışlar ve nifaklarını ifşa etmişlerdir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlar o gün küfür ehline yardım bakımından, iman ehline olan yardımlarından daha yakındırlar. { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } kavli, kendisinden önce geçen hususun içeriğini pekiştiren müstakil bir cümledir; yani onlar imanı açığa vurup küfrü içlerinde gizlediler. Ağızların zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi tekit içindir:

يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ . قَوْلُهُ: الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِلَخْ، أَيْ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ، عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ: وَاوِ يكتمون، أو منصوبا على الذمّ، أو وصف لِلَّذِينَ نَافَقُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى قالُوا لِإِخْوانِهِمْ أَيْ: قَالُوا لَهُمْ ذَلِكَ، وَالْحَالُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ قَدْ قَعَدُوا عَنِ الْقِتَالِ لَوْ أَطاعُونا بِتَرْكِ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ مَا قُتِلُوا، فَرَدَّ الله ذلك عليهم بقوله: قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَالدَّرْءُ: الدَّفْعُ، أَيْ: لَا يَنْفَعُ الْحَذَرُ مِنَ الْقَدَرِ، فَإِنَّ الْمَقْتُولَ يُقْتَلُ بِأَجَلِهِ.

{ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan [hiçbir kuş]”. { الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavli vd.; yani mahzuf bir mübtedanın haberi olarak «Onlar kardeşlerine söyleyenlerdir» demektir. «Yektümûn»daki vâv zamirinden bedel olması, zem (kınama) üzere mansub olması yahut münafıklık edenlerin sıfatı olması da caizdir. { قالُوا لِإِخْوانِهِمْ } kavlinin anlamı daha önce geçmişti; yani bu sözü söyleyenler savaştan geri kalıp oturdukları halde onlara: «Medine'den çıkmayı terk ederek { لَوْ أَطاعُونا } 'bize uysalardı' { مَا قُتِلُوا } 'öldürülmezlerdi'» dediler. Allah onların bu sözünü şu kavliyle reddetti: { قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } «Der'» (دَرْء): Savmaktır; yani takdirden sakınmak fayda vermez, zira öldürülen kimse eceliyle öldürülür.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ الْآيَةَ. يَقُولُ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

إِنَّكُمْ قَدْ أَصَبْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ مِثْلَيْ مَا أَصَابُوا مِنْكُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا عِكْرِمَةُ. فَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: قَتَلَ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ سَبْعِينَ وَأَسَرُوا سَبْعِينَ، وَقَتَلَ الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ أُحُدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ سَبْعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَمَّا رَأَوْا مَنْ قُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ قَالُوا مِنْ أَيْنَ هَذَا؟

«Bedir günü müşriklerin başına, onların Uhud günü sizin başınıza getirdiklerinin iki katını getirdiniz.» Bunu İkrime de açıklamıştır. İbn Cerîr ondan şöyle rivayet etmiştir: «Müslümanlar Bedir günü müşriklerden yetmiş kişiyi öldürdüler ve yetmiş kişiyi esir aldılar; müşrikler de Uhud günü Müslümanlardan yetmiş kişiyi öldürdüler.» İbn Ebî Hâtim, Hasen'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Uhud günü kendilerinden öldürülenleri gördüklerinde: 'Bu nereden geldi?»

مَا كَانَ لِلْكُفَّارِ أَنْ يَقْتُلُوا مِنَّا، فَلَمَّا رَأَى اللَّهُ مَا قَالُوا مِنْ ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ: هُمْ بِالْأَسْرَى الَّذِينَ أَخَذْتُمْ يَوْمَ بَدْرٍ.

Kâfirlerin bizden adam öldürmesi olacak şey değildi' dediler. Allah onların bu sözlerini görünce: 'Bu, Bedir günü aldığınız esirler sebebiyledir' buyurdu.»

فَرَدَّهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ، وَعَجَّلَ لَهُمْ عُقُوبَةَ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا لِيَسْلَمُوا مِنْهَا فِي الْآخِرَةِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: جَاءَ جِبْرِيلُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ! إِنَّ اللَّهَ قَدْ كَرِهَ مَا صَنَعَ قَوْمُكَ فِي أَخْذِهِمُ الْأُسَارَى، وَقَدْ أَمَرَكَ أَنْ تُخَيِّرَهُمْ بَيْنَ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يُقَدَّمُوا فَتُضْرَبَ أَعْنَاقُهُمْ، وَبَيْنَ أَنْ يَأْخُذُوا الْفِدَاءَ عَلَى أَنْ يقتل مِنْهُمْ عِدَّتَهُمْ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ النَّاسَ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُمْ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! عَشَائِرُنَا وَإِخْوَانُنَا، لَا، بَلْ نَأْخُذُ فِدَاءَهُمْ فَنَقْوَى بِهِ عَلَى قِتَالِ عَدُوِّنَا وَيَسْتَشْهِدُ مِنَّا عِدَّتُهُمْ، فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ مَا نَكْرَهُ، فَقُتِلَ مِنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ سَبْعُونَ رِجْلًا عِدَّةُ أُسَارَى أَهْلِ بَدْرٍ.

Allah onları bununla geri çevirdi ve ahirette bundan kurtulsunlar diye bunun cezasını dünyada peşin verdi. Bunu, İbn Ebî Şeybe, Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Ali'den rivayet ettikleri şu hadis desteklemektedir: Cibrîl Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Muhammed! Şüphesiz Allah, kavminin esirleri almada yaptığı şeyi hoş görmedi. Seni onları iki şey arasında serbest bırakmakla emretti: Ya öne sürülüp boyunları vurulacak ya da fidye alacaklar, ancak bu durumda içlerinden esirlerin sayısı kadar kimse öldürülecektir» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırıp bunu onlara anlattı. Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! [Onlar] akrabalarımız ve kardeşlerimizdir; hayır, bilakis onların fidyesini alalım, böylece düşmanımızla savaşmak için güç kazanalım ve bizden de onların sayısı kadar kimse şehit olsun; bunda hoşlanmayacağımız bir şey yoktur» dediler. Böylece Uhud günü onlardan, Bedir esirlerinin sayısı olan yetmiş kişi öldürüldü.

وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ، وَالنَّسَائِيِّ هُوَ مِنْ طَرِيقِ أَبِي دَاوُدَ الْحَفْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ عُبَيْدَةَ عَنْ عَلِيٍّ: قَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ. وَرَوَى أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ نَحْوَهُ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ عبيدة، عن النبي ﷺ مُرْسَلًا، وَإِسْنَادُ ابْنِ جَرِيرٍ لِهَذَا الْحَدِيثِ هَكَذَا: حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بن عُلَيَّةَ عَنِ ابْنِ عَوْنٍ قَالَ سُنَيْدٌ: وَهُوَ حُسَيْنٌ، وَحَدَّثَنِي حَجَّاجٌ عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدَةَ، عَنْ عَلِيٍّ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أبي شيبة، حدثنا قراد ابن نُوحٍ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ عمر بن الخطاب

Bu hadis, Sünen-i Tirmizî ve Nesâî'de Ebû Dâvûd el-Haferî tarikiyle Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Ebî Zâide'den, o Süfyân b. Saîd'den, o Hişâm b. Hassân'dan, o Muhammed b. Sîrîn'den, o Ubeyde'den, o da Ali'den rivayet edilmiştir. Tirmizî bu hadisi tahric ettikten sonra şöyle demiştir: «Hasen garîbtir, bunu sadece İbn Ebî Zâide'nin hadisinden bilmekteyiz.» Ebû Üsâme de Hişâm'dan bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Sîrîn'den, Ubeyde'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mürsel olarak da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr'in bu hadis için isnadı ise şöyledir: Bize el-Kâsım rivayet etti, bize el-Huseyn rivayet etti, bize İsmâil b. Uleyye, İbn Avn'dan rivayet etti. Süneyd —ki o Huseyn'dir— dedi ki: Ve bana Haccâc, Cerîr'den, o Muhammed'den, o Ubeyde'den, o da Ali'den rivayet etti ve [hadisi] zikretti. İbn Ebî Hâtim de Ebû Bekr b. Ebî Şeybe tarikiyle tahric etti: Bize Kurâd b. Nûh rivayet etti, bize İkrime b. Ammâr rivayet etti, bize Simâk el-Hanefî Ebû Zümeyl rivayet etti, bana İbn Abbâs, Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet etti:

قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ عُوقِبُوا بِمَا صَنَعُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ، فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ وَفَرَّ أَصْحَابُ محمد ﷺ عَنْهُ، وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَّتُهُ وَهُشِّمَتِ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ، وَسَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ الآية. وأخرج الْإِمَامُ أَحْمَدُ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَزْوَانَ وَهُوَ قُرَادُ بْنُ نُوحٍ، بِهِ، وَلَكِنْ بِأَطْوَلَ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ يُشْكِلُ عَلَى حَدِيثِ التَّخْيِيرِ السَّابِقِ: مَا نَزَلَ مِنَ الْمُعَاتَبَةِ مِنْهُ ﷾ لِمَنْ أَخَذَ الْفِدَاءَ بِقَوْلِهِ: مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ وَمَا رُوِيَ مِنْ بُكَائِهِ ﷺ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ نَدَمًا عَلَى أَخْذِ الْفِدَاءِ، وَلَوْ كَانَ أَخْذُ ذَلِكَ بَعْدَ التَّخْيِيرِ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَمْ يُعَاتِبْهُمْ عَلَيْهِ، وَلَا حَصَلَ مَا حَصَلَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ النَّدَمِ وَالْحُزْنِ، وَلَا صوب النبي ﷺ رَأْيَ عُمَرَ ﵁، حَيْثُ أَشَارَ بِقَتْلِ الْأَسْرَى وَقَالَ مَا مَعْنَاهُ: لَوْ نَزَلَتْ عُقُوبَةٌ لَمْ يَنْجُ مِنْهَا إِلَّا عُمَرُ، وَالْجَمِيعُ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ وَالسِّيَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا وَنَحْنُ مُسْلِمُونَ نُقَاتِلُ غَضَبًا لِلَّهِ وَهَؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ. فَقَالَ: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ عُقُوبَةٌ لكم بمعصيتكم النبي ﷺ حِينَ قَالَ: لَا تَتْبَعُوهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَوِ ادْفَعُوا قَالَ: كَثِّرُوا بِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ لَمْ تُقَاتِلُوا، وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي عَوْنِ الْأَنْصَارِيِّ فِي قَوْلِهِ: أَوِ ادْفَعُوا قَالَ: رَابِطُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ وَغَيْرِهِ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى أُحُدٍ فِي أَلْفِ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، حَتَّى إِذَا كَانُوا بِالشَّوْطِ بَيْنَ أُحُدٍ وَالْمَدِينَةِ انْخَزَلَ عَنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بِثُلُثِ النَّاسِ، وَقَالَ: أَطَاعَهُمْ وَعَصَانِي، وَاللَّهِ مَا ندري على ما نَقْتُلُ أَنْفُسَنَا هَاهُنَا؟

Dedi ki: «Ertesi yıl Uhud günü olduğunda, Bedir günü fidye almakla yaptıklarının cezasına çarptırıldılar. Onlardan yetmiş kişi öldürüldü, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onun yanından kaçtı, ön dişi kırıldı, başındaki miğfer parçalandı ve yüzünden kan aktı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } ayetini indirdi.» İmam Ahmed de Abdurrahman b. Gazvân —ki o Kurrâd b. Nûh'tur— tarikinden bunu rivayet etmiş, ancak daha uzun nakletmiştir. Ne var ki, fidye alan kimseler hakkında Allah Azze ve Celle'nin indirdiği: { مَا كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde düşmanı tamamen sindirip üstün gelmedikçe bir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” kavliyle gelen azarlama ve fidye almaktan dolayı duydukları pişmanlıkla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'in ağladıklarına dair rivayetler, yukarıdaki muhayyerlik (serbest bırakma) hadisiyle çelişmektedir. Çünkü eğer bu fidyeyi almak Allah Sübhânehu'nun onlara tanıdığı bir muhayyerlikten sonra olmuş olsaydı, Allah onları bundan dolayı azarlamazdı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindekilerden böyle bir pişmanlık ve hüzün meydana gelmezdi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, esirlerin öldürülmesini işaret edip manen: «Bir azap inseydi ondan Ömer'den başkası kurtulamazdı» diyen Ömer radıyallâhu anh'ın görüşünü isabetli bulmazdı. Bütün bunlar hadis ve siyer kitaplarında mevcuttur. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet etti: «Biz Müslümanlarız ve Allah'ın rızası uğruna savaşıyoruz, bunlar ise müşriktir; [öyleyse] 'Bu nereden geldi?' dediniz.» Bunun üzerine Allah: «'O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in size: 'Onları takip etmeyin' dediğinde ona isyan etmeniz sebebiyle kendi katınızdan bir cezadır' de» buyurdu. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { أَوِ ادْفَعُوا } kavli hakkında: «Savaşmasanız bile kalabalık oluşturarak kendinizi savunun» dediğini rivayet etmiş, aynı şekilde Dahhâk'tan da benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Avn el-Ensârî'den { أَوِ ادْفَعُوا } kavli hakkında: «Nöbet tutun» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Şihâb ve başkalarından şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ashabından bin kişi ile Uhud'a doğru yola çıktı. Nihayet Uhud ile Medine arasındaki eş-Şavt mevkiine vardıklarında Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle onlardan ayrıldı ve: «Onlara itaat etti, bana isyan etti; vallahi biz burada canımızı ne için öldüreceğimizi bilmiyoruz» dedi.

فَرَجَعَ بِمَنِ اتَّبَعَهُ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ وَأَهْلِ الرَّيْبِ، وَاتَّبَعَهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ يَقُولُ: يَا قَوْمِ! أُذَكِّرُكُمُ اللَّهَ أَنْ تَخْذُلُوا نبيكم وقومكم عند ما حَضَرَهُمْ عَدُّوهُمْ، قَالُوا: لَوْ نَعْلَمُ أَنَّكُمْ تُقَاتِلُونَ مَا أَسْلَمْنَاكُمْ، وَلَا نَرَى أَنْ يَكُونَ قِتَالٌ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حِبَّانَ، وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، والحسن بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ عُلَمَائِنَا، فَذَكَرَهُ، وَزَادَ: أنهم لما استعصوا عليه وأبو إِلَّا الِانْصِرَافَ قَالَ: أَبْعَدَكُمُ اللَّهُ أَعْدَاءَ اللَّهِ فَسَيُغْنِي اللَّهُ عَنْكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ قَالَ: لَوْ نَعْلَمُ أَنَّا وَاجِدُونَ مَعَكُمْ مَكَانَ قِتَالٍ لَاتَّبَعْنَاكُمْ.

[Bunun üzerine İbn Übey], nifak ve şüphe ehlinden kendisine uyanlarla birlikte geri döndü. Benî Selime'den Abdullah b. Amr b. Harâm arkalarından giderek: «Ey kavmim! Düşmanları karşılarına çıkmışken peygamberinizi ve kavminizi yüzüstü bırakmamanız hususunda size Allah'ı hatırlatırım (Allah'tan korkmanızı dilerim).» dedi. Onlar: «Eğer savaşacağınızı bilseydik sizi terk etmezdik; fakat bir savaş olacağını sanmıyoruz.» dediler. Bunu İbn İshâk da tahric edip şöyle dedi: Bana Muhammed b. Müslim b. Şihâb ez-Zührî, Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân, Âsım b. Ömer b. Katâde, el-Hasan b. Abdirrahmân b. Ömer b. Sa'd b. Muâz ve âlimlerimizden başkaları anlattı; [İbn İshâk] bu rivayeti zikretti ve şunu ekledi: «Onlar kendisine karşı diretip geri dönmekten başka bir şeye yanaşmayınca [Abdullah b. Amr]: “Allah sizleri kahretsin ey Allah'ın düşmanları! Allah [peygamberini] sizden müstağni kılacaktır.” dedi.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ } “Eğer savaş [olacağını] bilseydik mutlaka size uyardık” kavli hakkında şöyle demiştir: «Eğer sizinle birlikte bir savaş yeri bulacağımızı bilseydik mutlaka size uyardık.»

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَنَّ مَا جَرَى عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ أُحُدٍ كَانَ امْتِحَانًا لِيَتَمَيَّزَ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْمُنَافِقِ، وَالْكَاذِبُ مِنَ الصَّادِقِ، بَيَّنَ هَاهُنَا أَنَّ مَنْ لَمْ يَنْهَزِمْ وَقُتِلَ فَلَهُ هَذِهِ الْكَرَامَةُ وَالنِّعْمَةُ، وَأَنَّ مِثْلَ هَذَا مِمَّا يَتَنَافَسُ فِيهِ الْمُتَنَافِسُونَ، لَا مِمَّا يُخَافُ وَيُحْذَرُ، كَمَا قَالُوا مَنْ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا وقالوا: لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ هَذَا الْمَعْنَى، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ أَحَدٍ، وَقُرِئَ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ حَاسِبٌ.

Allah Sübhânehu, Uhud günü müminlerin başına gelenlerin mümini münafıktan, yalancıyı doğrudan ayırt etmek için bir imtihan olduğunu beyan edince; burada da hezimete uğramayıp öldürülen kimse için bu ikram ve nimetin bulunduğunu, böylesi bir şeyin Allah'ın haklarında: { لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } “Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi” ve { لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا } “Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi” dediklerini naklettiği kimselerin söylediği gibi korkulacak ve sakınılacak bir şey olmayıp, yarışanların uğrunda yarışacağı bir mertebe olduğunu beyan buyurdu. Bu cümle, bu manayı açıklamak üzere getirilmiş yeni bir başlangıçtır (isti'nâftır). Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut herkese yöneliktir. Ye harfi ile [lâ yahsebennellezîne] şeklinde de okunmuştur; yani: «Hiçbir hesap edici hesap etmesin/sanmasın.»

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الشُّهَدَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ، وَقِيلَ:

İlim ehli bu ayette zikredilen şehitlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Uhud şehitleri hakkında olduğu söylenmiş, şöyle de denilmiştir:

فِي شُهَدَاءِ بَدْرٍ، وَقِيلَ: فِي شُهَدَاءِ بِئْرِ مَعُونَةَ. وَعَلَى فَرْضِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي سَبَبٍ خَاصٍّ فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ: أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ حَيَاةً مُحَقَّقَةً. ثُمَّ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَنَّهَا تُرَدُّ إِلَيْهِمْ أَرْوَاحُهُمْ فِي قُبُورِهِمْ فَيَتَنَعَّمُونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُرْزَقُونَ مِنْ ثَمَرِ الْجَنَّةِ، أَيْ: يَجِدُونَ رِيحَهَا وَلَيْسُوا فِيهَا، وَذَهَبَ مَنْ عَدَا الْجُمْهُورِ: إِلَى أَنَّهَا حَيَاةٌ مَجَازِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ فِي حُكْمِ اللَّهِ مستحقون للتنعم فِي الْجَنَّةِ، وَالصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَلَا مُوجِبَ لِلْمَصِيرِ إِلَى الْمَجَازِ. وَقَدْ وَرَدَتِ السُّنَّةُ الْمُطَهَّرَةُ بِأَنَّ أَرْوَاحَهُمْ فِي أَجْوَافِ طُيُورٍ خُضْرٍ، وَأَنَّهُمْ فِي الْجَنَّةِ يُرْزَقُونَ، وَيَأْكُلُونَ، وَيَتَمَتَّعُونَ، وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ قُتِلُوا هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ.

Bedir şehitleri hakkında [indiği], Bi'r-i Maûne şehitleri hakkında [indiği] söylenmiştir. Özel bir nüzul sebebi üzerine inmiş olduğu farz edilse bile, itibar sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Cumhura göre ayetin manası: Onların hakiki bir hayatla diri olduklarıdır. Sonra ihtilaf etmişlerdir; bazısı kabirlerinde ruhlarının kendilerine iade edildiğini ve böylece nimetlendirildiklerini söyler. Mücâhid: «Cennet meyvelerinden rızıklandırılırlar; yani içinde olmadıkları halde onun kokusunu alırlar» demiştir. Cumhur dışındakiler ise bunun mecazi bir hayat olduğu, manasının da Allah'ın hükmünde onların cennette nimetlenmeyi hak etmiş oldukları yönünde görüş belirtmişlerdir. Doğru olan birincisidir; zira mecaza sapmayı gerektiren bir sebep yoktur. Nitekim tertemiz sünnette onların ruhlarının yeşil kuşların karınlarında olduğu, cennette rızıklandırıldıkları, yedikleri ve nimetlendikleri varit olmuştur. { الَّذِينَ قُتِلُوا } kavli birinci mef'uldür.

وَالْحَاسِبُ هُوَ النَّبِيُّ ﷺ، أَوْ كُلُّ أَحَدٍ كَمَا سَبَقَ وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ هُوَ فَاعِلُ الْفِعْلِ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قَتَلُوا أَنْفُسَهُمْ أَمْوَاتًا، وَهَذَا تَكَلُّفٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، وَمَعْنَى النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ وَالْجَلَاءِ. وَقَوْلُهُ: بَلْ أَحْياءٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: بَلْ هُمْ أَحْيَاءٌ. وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ الْفِعْلِ، أَيْ: بَلْ أَحْسَبُهُمْ أَحْيَاءً. وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ إِمَّا خَبَرٌ ثَانٍ، أَوْ صِفَةٌ لِأَحْيَاءٍ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: عِنْدَ كَرَامَةِ رَبِّهِمْ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: هَذِهِ عِنْدِيَّةُ الْكَرَامَةِ، لَا عِنْدِيَّةُ الْقُرْبِ. وَقَوْلُهُ: يُرْزَقُونَ يَحْتَمِلُ فِي إِعْرَابِهِ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي قَوْلِهِ: عِنْدَ رَبِّهِمْ وَالْمُرَادُ بِالرِّزْقِ هُنَا: هُوَ الرِّزْقُ الْمَعْرُوفُ فِي العادات على ما ذهب إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ كَمَا سَلَفَ، وَعِنْدَ مَنْ عَدَا الجمهور المراد: الثَّنَاءُ الْجَمِيلُ، وَلَا وَجْهَ يَقْتَضِي تَحْرِيفَ الْكَلِمَاتِ الْعَرَبِيَّةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَحَمْلَهَا عَلَى مَجَازَاتٍ بَعِيدَةٍ، لَا لِسَبَبٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: فَرِحِينَ حال من الضمير في يرزقون، وبما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ: مُتَعَلِّقٌ بِهِ. وَقَرَأَ ابن السميقع: «فَارِحِينَ» وَهُمَا لُغَتَانِ، كَالْفَرِهِ وَالْفَارِهِ، وَالْحَذِرِ وَالْحَاذِرِ.

Sanan (hesap eden) kişi ise daha önce geçtiği gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yahut herkestir. İsm-i mevsûlün fiilin faili olup birinci mef'ulün mahzuf olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; yani «Kendilerini öldürenler ölü olduklarını sanmasınlar» demektir. Ancak bu, ihtiyaç duyulmayan bir tekellüftür (zorlamadır); Kur'an nazmının anlamı son derece açık ve nettir. { بَلْ أَحْياءٌ } kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani «Bilakis onlar diridirler» demektir. Takdir edilen bir fiille nasb üzere de okunmuştur; yani «Bilakis onları diri sayarım» demektir. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } kavli ya ikinci bir haberdir ya «ahyâun» kelimesinin sıfatıdır ya da hal konumunda mansubdur. Kelamda bir hazif olduğu ve takdirin: «Rablerinin ikramı katında» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: Bu, mekân yakınlığı bildiren bir 'indiyyet' (katlık) değil, ikram bildiren bir 'indiyyet'tir. { يُرْزَقُونَ } kavli ise irabında { عِنْدَ رَبِّهِمْ } kavlinde zikrettiğimiz ihtimalleri taşımaktadır. Buradaki rızıktan maksat: Daha önce geçtiği gibi cumhurun benimsediği görüş üzere bilinen örfî rızıktır; cumhur dışındakilere göre ise maksat güzel övgüdür. Ancak gerektirici bir sebep yokken Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki Arapça kelimeleri tahrif edip uzak mecazlara hamletmeyi gerektiren hiçbir cihet yoktur. { فَرِحِينَ } kavli, «yürzekūn»daki zamirden haldir; { بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } ise ona müteallıktır. İbnü's-Sümeyka' «fârihîne» (فَارِحِينَ) şeklinde okumuştur; bunlar «ferihen» (فَرِهٍ) ve «fârihen» (فَارِهٍ), «haziran» (حَذِرٍ) ve «hâziran» (حَاذِرٍ) gibi iki ayrı lügattir.

وَالْمُرَادُ: بِما آتاهُمُ اللَّهُ مَا سَاقَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْكَرَامَةِ بِالشَّهَادَةِ، وَمَا صَارُوا فِيهِ مِنَ الْحَيَاةِ، وَمَا يَصِلُ إِلَيْهِمْ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الْمُجَاهِدِينَ الَّذِينَ لَمْ يُقْتَلُوا إِذْ ذَاكَ. فَالْمُرَادُ بِاللُّحُوقِ هُنَا: أَنَّهُمْ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ فِي الْقَتْلِ وَالشَّهَادَةِ، بَلْ سَيَلْحَقُونَ بِهِمْ من بعد، وقيل:

{ بِما آتاهُمُ اللَّهُ } kavlinden maksat: Şehadetle Allah'ın kendilerine bahşettiği ikram, içinde bulundukları hayat ve Allah Sübhânehu'nun kendilerine ulaşan rızkıdır. { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } henüz öldürülmemiş olan mücahit kardeşlerinden [arkada kalanlara sevinirler]. Buradaki lahak olmaktan (katılmaktan) maksat: Öldürülme ve şehadette henüz onlara katılmamış olmaları, bilakis sonradan katılacak olmalarıdır. Şöyle de denilmiştir:

المراد: يَلْحَقُوا بِهِمْ فِي الْفَضْلِ وَإِنْ كَانُوا أَهْلَ فَضْلٍ فِي الْجُمْلَةِ، وَالْوَاوُ: فِي وَيَسْتَبْشِرُونَ، عَاطِفَةٌ عَلَى يُرْزَقُونَ أَيْ: يُرْزَقُونَ وَيَسْتَبْشِرُونَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِإِخْوَانِهِمْ هُنَا: جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ الشُّهَدَاءِ وَغَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُمْ عَايَنُوا ثَوَابَ اللَّهِ وَحَصَلَ لَهُمُ الْيَقِينُ بِحَقِّيَّةِ دِينِ الْإِسْلَامِ اسْتَبْشَرُوا بِذَلِكَ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ الذين

Maksat: Genel anlamda fazilet ehli olsalar bile fazilette henüz onlara yetişememiş olmalarıdır. { وَيَسْتَبْشِرُونَ } kavlindeki vâv, { يُرْزَقُونَ } kavline matuftur; yani «rızıklandırılırlar ve müjdelenip sevinirler.» Buradaki kardeşlerinden maksadın, şehit olan ve olmayan bütün Müslümanlar olduğu da söylenmiştir; zira onlar Allah'ın sevabını bizzat müşahede edip İslam dininin hak olduğuna dair kesin bir yakîne ulaşınca, henüz

هُمْ أَحْيَاءٌ لَمْ يَمُوتُوا، وَهَذَا أَقْوَى، لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَوْسَعُ، وَفَائِدَتُهُ أَكْثَرُ، وَاللَّفْظُ يَحْتَمِلُهُ، بَلْ هُوَ الظَّاهِرُ، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ فُورَكٍ. وَقَوْلُهُ: أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ بَدَلٌ مِنَ: الَّذِينَ، أَيْ يَسْتَبْشِرُونَ بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْحَاصِلَةِ لِإِخْوَانِهِمْ مِنْ أَنَّهُ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا حُزْنٌ، وَأَنْ: هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا: ضَمِيرُ الشَّأْنِ الْمَحْذُوفُ، وَكَرَّرَ قَوْلَهُ: يَسْتَبْشِرُونَ لِتَأْكِيدِ الْأَوَّلِ وَلِبَيَانِ أَنَّ الِاسْتِبْشَارَ لَيْسَ لِمُجَرَّدِ عَدَمِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ، بَلْ بِهِ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ وَفَضْلِهِ. وَالنِّعْمَةُ: مَا يُنْعِمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ. وَالْفَضْلُ: مَا يَتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: النِّعْمَةُ: الثَّوَابُ. وَالْفَضْلُ: الزَّائِدُ وَقِيلَ: النِّعْمَةُ: الْجَنَّةُ، وَالْفَضْلُ دَاخِلٌ فِي النِّعْمَةِ، ذُكِرَ بَعْدَهَا لِتَأْكِيدِهَا وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِبْشَارَ الْأَوَّلَ: مُتَعَلِّقٌ بِحَالِ إِخْوَانِهِمْ، وَالِاسْتِبْشَارَ الثَّانِيَ: بِحَالِ أَنْفُسِهِمْ. قَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ قَرَأَ الْكِسَائِيُّ: بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنْ: أَنَّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِهَا، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: هُوَ مُسْتَأْنَفُ اعْتِرَاضٍ. وَفِيهِ دَلَالَةٌ: عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ شَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: الْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى فَضْلٍ، دَاخِلَةٌ فِي جُمْلَةِ مَا يَسْتَبْشِرُونَ بِهِ. وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ اسْتَجابُوا صِفَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُمْ، أَوْ: مِنَ الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ، أَوْ: هُوَ مُبْتَدَأٌ، خَبَرُهُ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ بِجُمْلَتِهِ، أَوْ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْقَرْحِ. قَوْلُهُ: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ الْمُرَادُ بِالنَّاسِ هُنَا: نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ، وَجَازَ إِطْلَاقُ لَفْظِ النَّاسِ عَلَيْهِ: لِكَوْنِهِ مِنْ جِنْسِهِمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّاسِ: رَكْبُ عَبْدِ الْقَيْسِ الَّذِينَ مَرُّوا بِأَبِي سُفْيَانَ وَقِيلَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ أَبُو سُفْيَانَ وَأَصْحَابُهُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَزادَهُمْ رَاجِعٌ إِلَى الْقَوْلِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ، بَقَالَ، أَوْ إِلَى الْمَقُولِ، وَهُوَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ أَوْ إِلَى الْقَائِلِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَمْ يَفْشَلُوا لَمَّا سَمِعُوا ذَلِكَ وَلَا الْتَفَتُوا إِلَيْهِ، بَلْ أَخْلَصُوا لِلَّهِ، وَازْدَادُوا طُمَأْنِينَةً وَيَقِينًا. وَفِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ. قَوْلُهُ: وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ حَسْبُ: مَصْدَرُ حَسَبَهُ، أَيْ: كَفَاهُ، وَهُوَ بمعنى الفاعل، أي: محسب: بمعنى كافي.

Hayatta olup ölmemiş bulunan bütün İslam ehli için buna sevinip müjdelenmişlerdir. Bu görüş daha kuvvetlidir; zira manası daha geniş, faydası daha çoktur ve lafız da buna elverişlidir, hatta zahir olan da budur. Zeccâc ve İbn Fûrek de bu görüşü benimsemişlerdir. { أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } kavli { الَّذِينَ } kelimesinden bedeldir; yani kardeşlerine hasıl olan bu «onlara hiçbir korku olmadığı ve üzülmeyecekleri» durumuna sevinirler. «En» (أَنْ), şeddeliden hafifletilmiş olandır; ismi ise mahzuf şân zamiridir. { يَسْتَبْشِرُونَ } kavlini birincisini tekit etmek ve bu müjdelenip sevinmenin sadece korku ve hüznün olmamasına değil, bilakis hem buna hem de Allah'ın nimeti ve lütfuna yönelik olduğunu açıklamak için tekrarlamıştır. Nimet: Allah'ın kullarına ihsan ettiği şeydir. Fazl (lütuf) ise: Onlara fazladan bahşettiği şeydir. Nimetin 'sevap', fazlın ise 'fazlası/ziyadesi' olduğu da söylenmiştir. Nimetin 'cennet' olduğu, fazlın ise nimete dahil olup onu tekit etmek için sonradan zikredildiği de söylenmiştir. Birinci müjdelenip sevinmenin kardeşlerinin haline, ikinci müjdelenip sevinmenin ise kendi nefislerinin haline dair olduğu da ileri sürülmüştür. { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } kavmini Kisâî, «inne»nin hemzesinin kesrasıyla okumuş; diğerleri ise fethasıyla [enne] okumuşlardır. Birinci kıraate göre bu, yeni başlayan bir itirâziyyedir (ara cümledir). Bunda Allah'ın müminlerin amellerinden hiçbirinin ecrini zayi etmeyeceğine delalet vardır; İbn Mes'ûd'un: { وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } kıraati de bunu destekler. İkinci kıraate göre ise cümle «fadl» kelimesine matuftur ve sevindikleri şeylerin bütününe dahildir. { الَّذِينَ اسْتَجابُوا } kavli «el-mü'minîne» kelimesinin sıfatı yahut onlardan bedeldir ya da { الَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ } ifadesinden bedeldir; yahut mübtedadır ve haberi bir bütün olarak { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ } cümlesidir; yahut övgü üzere mansubdur. «Karh» kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } kavli; buradaki insanlardan maksat ileride açıklanacağı üzere Nuaym b. Mes'ûd'dur. Onların cinsinden olduğu için ona «insanlar» lafzının ıtlak edilmesi caiz görülmüştür. İnsanlardan maksadın, Ebû Süfyân'a uğrayan Abdülkays kafilesi olduğu da söylenmiştir; münafıklar olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } kavlindeki maksat ise Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır. { فَزادَهُمْ } kavlindeki zamir, «kāle» fiilinin delalet ettiği söze yahut söylenen söze —ki o { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ } sözüdür— yahut söyleyen kişiye racidir. Anlam şudur: Onlar bunu işittiklerinde gevşemediler ve ona iltifat etmediler; bilakis Allah'a ihlasla yöneldiler, huzur ve yakînleri daha da arttı. Bunda imanın artıp eksileceğine delil vardır. { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } kavli; «hasb», «hasebehû» fiilinin masdarıdır, yani «ona yetti» demektir. Bu kelime fail anlamındadır, yani «muhsib» (yeten/kâfi gelen) demektir.

قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُحْسِبِ: أَنَّكَ تَقُولُ: هَذَا رَجُلٌ حَسْبُكَ، فَتَصِفُ بِهِ النَّكِرَةَ، لِأَنَّ إِضَافَتَهُ لِكَوْنِهِ بِمَعْنَى اسْمِ الْفَاعِلِ غَيْرُ حَقِيقِيَّةٍ. انْتَهَى. وَالْوَكِيلُ: هُوَ مَنْ تُوكَلُ إِلَيْهِ الْأُمُورُ، أَيْ: نِعْمَ الْمَوْكُولُ إِلَيْهِ أَمْرُنَا، أَوِ الْكَافِي، أَوِ الْكَافِلُ وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: نِعْمَ الْوَكِيلُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: فَانْقَلَبُوا هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَخَرَجُوا إِلَيْهِمْ فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ، هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا.

el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Bunun «muhsib» anlamında olduğunun delili, senin: «Hâzâ racülün hasbüke» (Bu sana yeten bir adamdır) demendir; böylece onu nekrenin sıfatı yaparsın; çünkü onun ism-i fâil anlamında olmasından dolayı yapılan tamlama hakiki bir tamlama değildir. [Keşşâf'tan nakil] bitti. Vekîl ise: İşlerin kendisine havale edildiği kimsedir; yani işimiz kendisine havale edilen, kâfi gelen yahut kefil olan ne güzeldir! Kendisi övülen zat (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir; yani «Allah Sübhânehu ne güzel vekildir!» { فَانْقَلَبُوا } kavli mahzuf bir ifadeye matuftur; yani «Onlara doğru çıktılar ve bir nimetle geri döndüler.» { بِنِعْمَةٍ } hal olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır.

وَالتَّنْوِينُ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ: رَجَعُوا مُتَلَبِّسِينَ بِنِعْمَةٍ عَظِيمَةٍ وَهِيَ السَّلَامَةُ مِنْ عَدُوِّهُمْ وَعَافِيَةٍ وَفَضْلٍ أَيْ: أَجْرٍ تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: رِبْحٌ فِي التِّجَارَةِ وَقِيلَ: النِّعْمَةُ خَاصَّةً بِمَنَافِعِ الدنيا، والفضل بمنافع الآخرة، وقد تقدّم تفسيرهما قَرِيبًا بِمَا يُنَاسِبُ ذَلِكَ الْمَقَامَ، لِكَوْنِ الْكَلَامِ فِيهِ مَعَ الشُّهَدَاءِ الَّذِينَ قَدْ صَارُوا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَالْكَلَامُ هُنَا مَعَ الْأَحْيَاءِ. قَوْلُهُ: لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ:

Tenvin tazim içindir; yani düşmanlarından yana selamet ve afiyet gibi büyük bir nimetle bürünmüş olarak döndüler. { وَفَضْلٍ } yani Allah'ın kendilerine lütfettiği bir ecirle [döndüler]; ticaretteki kazanç olduğu da söylenmiştir. Nimetin özellikle dünya menfaatlerine, fazlın ise ahiret menfaatlerine dair olduğu da söylenmiştir. Bunların tefsiri, az önce o makama uygun şekilde geçmişti; zira oradaki hitap ahiret yurduna intikal etmiş şehitlerle ilgiliydi, buradaki hitap ise hayatta olanlarladır. { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } kavli hal olarak nasb mahallindedir; yani:

سَالِمِينَ عَنْ سُوءٍ، لَمْ يُصِبْهُمْ قَتْلٌ، وَلَا جَرْحٌ، وَلَا مَا يَخَافُونَهُ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ فِي مَا يَأْتُونَ وَيَذْرُوَنَ، وَمِنْ ذَلِكَ: خُرُوجُهُمْ لِهَذِهِ الْغَزْوَةِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ لَا يُقَادِرُ قَدْرَهُ وَلَا يَبْلُغُ مَدَاهُ، وَمِنْ تَفَضُّلِهِ عَلَيْهِمْ:

Kötülükten salim olarak; başlarına öldürülme, yaralanma veya korktukları hiçbir şey gelmeksizin [döndüler]. { وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ } yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde [Allah'ın rızasına uydular]; bu gazveye çıkmaları da bu kabildendir. { وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ } derecesi takdir edilemez ve sınırına ulaşılamaz bir lütuf sahibidir. O'nun onlara olan lütuflarından biri de:

تَثْبِيتُهُمْ، وَخُرُوجُهُمْ لِلِقَاءِ عَدُوِّهِمْ، وَإِرْشَادُهُمْ إِلَى أَنْ يَقُولُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ الَّتِي هِيَ جَالِبَةٌ لِكُلِّ خَيْرٍ، وَدَافِعَةٌ لِكُلِّ شَرٍّ. قَوْلُهُ: إِنَّما ذلِكُمُ أَيِ: الْمُثَبِّطُ لَكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ الشَّيْطانُ هُوَ خَبَرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الشَّيْطَانُ صِفَةً لِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالْخَبَرُ قَوْلُهُ: يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ قَوْلُهُ:

Onları sebatkâr kılması, düşmanlarıyla karşılaşmaya çıkmaları ve her hayrı celbeden, her şerri defeden bu sözü söylemeye onları muvaffak kılmasıdır. { إِنَّما ذلِكُمُ } kavli, yani «Ey müminler, sizi geri tutmaya çalışan kişi...» { الشَّيْطانُ } işaret isminin haberidir. Şeytan kelimesinin işaret isminin sıfatı, haberin ise { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } kavli olması da caizdir. Birinci ihtimale göre:

يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً، أَوْ حَالِيَّةً، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ هُنَا: الشَّيْطَانُ نَفْسُهُ، بِاعْتِبَارِ مَا يَصْدُرُ مِنْهُ مِنَ الوسوسة المقتضية للتثبيط وقيل: المراد به: نُعَيْمُ بْنُ مَسْعُودٍ لَمَّا قَالَ لَهُمْ تِلْكَ الْمَقَالَةَ وَقِيلَ: أَبُو سُفْيَانَ لَمَّا صَدَرَ مِنْهُ الْوَعِيدُ لَهُمْ وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّيْطَانَ يُخَوِّفُ الْمُؤْمِنِينَ أَوْلِيَاءَهُ، وَهُمُ الْكَافِرُونَ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ:

{ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } kavli yeni bir başlangıç cümlesi (isti'nâfiyye) yahut hal cümlesi olur. Zahir olan şudur ki, buradaki maksat geri durmayı gerektiren vesveseleri sebebiyle bizzat şeytanın kendisidir. Ondan maksadın, kendilerine o sözü söylediğinde Nuaym b. Mes'ûd olduğu da söylenmiştir. Onlara tehdit savurduğunda Ebû Süfyân olduğu da söylenmiştir. Anlam şudur: Şeytan müminleri kendi dostlarıyla —ki onlar kâfirlerdir— korkutur. Şöyle de denilmiştir: