Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَوْلِياءَهُ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: يُخَوِّفُكُمْ بِأَوْلِيَائِهِ أَوْ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ، وَالزَّجَّاجُ، وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. وَرَدَّهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: بِأَنَّ التَّخْوِيفَ قَدْ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ فَلَا ضَرُورَةَ إِلَى إِضْمَارِ حَرْفِ الْجَرِّ. وَعَلَى قَوْلِ الْفَرَّاءِ وَمَنْ مَعَهُ: يَكُونُ مَفْعُولُ يُخَوِّفُ مَحْذُوفًا، أَيْ: يُخَوِّفُكُمْ. وَعَلَى الْأَوَّلِ: يَكُونُ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفًا، وَالثَّانِي مَذْكُورًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنَّ الشَّيْطَانَ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ، وَهُمُ الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَلَا حَذْفَ. قَوْلُهُ: فَلا تَخافُوهُمْ أَيْ: أَوْلِيَاءَهُ الَّذِينَ يُخَوِّفُكُمْ بِهِمُ الشَّيْطَانُ، أَوْ: فَلَا تَخَافُوا النَّاسَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ نَهَاهُمْ سُبْحَانَهُ عَنْ أَنْ يَخَافُوهُمْ، فَيَجْبُنُوا عَنِ اللِّقَاءِ، وَيَفْشَلُوا عَنِ الْخُرُوجِ، وَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَخَافُوهُ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: وَخافُونِ فَافْعَلُوا مَا آمُرُكُمْ بِهِ، وَاتْرُكُوا مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ، لِأَنِّي الْحَقِيقُ بِالْخَوْفِ مِنِّي، وَالْمُرَاقَبَةِ لِأَمْرِي وَنَهْيِي، لِكَوْنِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ بِيَدِي، وَقَيَّدَهُ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ يَقْتَضِي ذَلِكَ.

{ أَوْلِياءَهُ } cer harfinin hazfiyle (naz'-ı hâfız ile) mensubdur; yani: "Sizi dostlarıyla veya dostlarından korkutur". Bunu Ferrâ, Zeccâc ve Ebû Alî el-Fârisî söylemiştir. İbnü'l-Enbârî ise korkutma (tahvîf) fiilinin bizzat iki mef'ûle geçişli olabildiğini, dolayısıyla cer harfini takdir etmeye gerek olmadığını belirterek buna karşı çıkmıştır. Ferrâ ve beraberindekilerin görüşüne göre { يُخَوِّفُ } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani "Sizi korkutur" takdirindedir. Birinci görüşe göre ise birinci mef'ûl mahzuf, ikincisi zikredilmiştir. Maksadın, şeytanın kendi dostlarını —ki onlar [sefere çıkmayıp] oturan münafıklardır— korkutması olması da caizdir; bu durumda herhangi bir hazif söz konusu olmaz. { فَلا تَخافُوهُمْ } “Onlardan korkmayın” kavli; yani şeytanın kendileriyle sizi korkuttuğu dostlarından yahut { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “İnsanlar size karşı toplandı” kavlinde zikredilen insanlardan korkmayın demektir. Sübhânehu ve Teâlâ, düşmanla karşılaşmaktan korkup sinmemeleri ve sefere çıkmaktan geri durmamaları için onlardan korkmalarını nehyetmiş ve Kendisinden korkmalarını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَخافُونِ } “Benden korkun”, yani size emrettiğim şeyleri yapın ve yasakladığım şeyleri terk edin; zira Kendisinden korkulmaya, emrine ve yasağına riayet edilmeye layık olan ancak Benim; çünkü hayır da şer de Benim elimdedir. Bunu da { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz” kavliyle kayıtlamıştır; çünkü iman bunu gerektirir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي حَمْزَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي الضُّحَى: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَتْلَى أُحُدٍ وَحَمْزَةُ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَمَّا أُصِيبَ إِخْوَانُكُمْ بِأُحُدٍ جَعَلَ اللَّهُ أَرْوَاحَهُمْ فِي أَجْوَافِ طَيْرٍ خُضْرٍ، تَرِدُ أَنْهَارَ الْجَنَّةِ، وَتَأْكُلُ مِنْ ثِمَارِهَا، وَتَأْوِي إِلَى قَنَادِيلَ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقَةٍ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ، فَلَمَّا وَجَدُوا طِيبَ مَأْكَلِهِمْ وَمَشْرَبِهِمْ وَحُسْنَ مَقِيلِهِمْ قَالُوا: يَا لَيْتَ إِخْوَانَنَا يَعْلَمُونَ مَا صَنَعَ اللَّهُ لَنَا» ، وَفِي لَفْظٍ: «قَالُوا مَنْ يُبَلِّغُ إِخْوَانَنَا أَنَّا أَحْيَاءٌ فِي الْجَنَّةِ نُرْزَقُ لِئَلَّا يَزْهَدُوا فِي الْجِهَادِ وَلَا يَنَكِلُوا عَنِ الْحَرْبِ، فَقَالَ اللَّهُ: أَنَا أُبَلِّغُهُمْ عَنْكُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا الْآيَةَ وَمَا بَعْدَهَا» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ أَبَاهُ سَأَلَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يُبَلِّغَ مَنْ وَرَاءَهُ مَا هُوَ فِيهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَهُوَ مِنْ قَتْلَى أُحُدٍ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ قَتْلَى أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَتْلَى بِئْرِ مَعُونَةَ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْآيَةُ بِاعْتِبَارِ عُمُومِ لَفْظِهَا يَدْخُلُ تَحْتَهَا كُلُّ شَهِيدٍ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ: أَنَّ أَرْوَاحَ الشُّهَدَاءِ فِي أَجْوَافِ طُيُورٍ خُضْرٍ، وَثَبَتَ فِي فَضْلِ الشُّهَدَاءِ مَا يَطُولُ تَعْدَادُهُ، وَيَكْثُرُ إِيرَادُهُ، مِمَّا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ

Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir ki İbn Abbâs şöyle demiştir: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın [ölüler] sanma” ayeti Hamza ve arkadaşları hakkında nazil oldu. Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Ebü'd-Duhâ'dan rivayet etmiştir ki: Ayet, Uhud'da öldürülenler hakkında nazil olmuştur ve Hamza da onlardandır. Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kardeşleriniz Uhud'da şehit düşünce Allah onların ruhlarını yeşil kuşların karınlarına koydu. Onlar cennet nehirlerine varır, meyvelerinden yer ve Arş'ın gölgesine asılmış altından kandillere sığınırlar. Yiyeceklerinin, içeceklerinin güzelliğini ve dinlenme yerlerinin hoşluğunu görünce: 'Keşke kardeşlerimiz, Allah'ın bize neler ikram ettiğini bilselerdi' dediler.» Bir rivayette de: «'Cihaddan yüz çevirmesinler ve savaştan kaçınmasınlar diye cennette diri olduğumuzu ve rızıklandırıldığımızı kardeşlerimize kim ulaştırır?' dediler. Allah Teâlâ: 'Ben bunu sizin adınıza onlara ulaştırırım' buyurdu ve şu ayetleri indirdi: { وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا } “Öldürülenleri sakın [ölüler] sanma” ayetini ve sonrasını.» Tirmizî rivayet edip hasen olduğunu belirtmiş, İbn Mâce, İbn Huzeyme, Taberânî, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Câbir b. Abdullah'tan rivayet ettiklerine göre: Babası, içinde bulunduğu durumu geride kalanlara bildirmesini Allah Sübhânehu'dan istemiş ve bunun üzerine —babası da Uhud şehitlerinden olduğu halde— bu ayet nazil olmuştur. Ayetin nüzul sebebinin Uhud şehitleri olduğu pek çok yoldan rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Enes'ten bu ayetin nüzul sebebinin Bi'r-i Maûne şehitleri olduğunu rivayet etmişlerdir. Her halükarda ayet, lafzının umumiliği itibarıyla her şehidi kapsamaktadır. Sahih ve diğer hadis mecmualarında şehitlerin ruhlarının yeşil kuşların karınlarında olduğuna dair birçok hadis sabit olmuştur. Hadis kitaplarında bilindiği üzere şehitlerin faziletine dair sayılması uzun sürecek ve zikredilmesi pek çok rivayet mevcuttur. Nesâî ve İbn

مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ الْمُشْرِكُونَ عَنْ أُحُدٍ قَالُوا: لَا مُحَمَّدًا قَتَلْتُمْ، وَلَا الْكَوَاعِبَ أَرْدَفْتُمْ، بِئْسَ مَا صَنَعْتُمُ، ارْجِعُوا، فَسَمِعَ رسول الله ﷺ بِذَلِكَ، فَنَدَبَ الْمُسْلِمِينَ، فَانْتَدَبُوا حَتَّى بَلَغَ حَمْرَاءَ الْأَسَدِ، أَوْ بِئْرَ أَبِي عُتْبَةَ، شَكَّ سُفْيَانُ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: يَرْجِعُ مِنْ قَابِلٍ، فَرَجَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَكَانَتْ تُعَدُّ غَزْوَةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ الْآيَةَ.

Mâce, İbn Ebî Hâtim ve sahih bir senetle Taberânî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Müşrikler Uhud'dan dönerken: "Ne Muhammed'i öldürdünüz ne de kızları esir aldınız; ne kötü iş yaptınız, geri dönün!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu duyunca Müslümanları [sefere] çağırdı; onlar da icabet edip Hamrâülesed'e veya Ebû Utbe kuyusuna kadar vardılar —Süfyân şüphe etmiştir—. Bunun üzerine müşrikler: "Gelecek yıl döner" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de geri döndü ve bu bir gazve sayıldı. Allah Sübhânehu da: { الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Allah'ın ve Resûlün çağrısına icabet edenler...” ayetini indirdi.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا، عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ الْآيَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لِعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ: يَا ابْنَ أُخْتِي! كَانَ أَبَوَاكَ مِنْهُمْ، الزُّبَيْرُ وَأَبُو بَكْرٍ، لَمَّا أَصَابَ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ مَا أَصَابَ يَوْمَ أُحُدٍ انْصَرَفَ عَنْهُ الْمُشْرِكُونَ خَافَ أَنْ يَرْجِعُوا، فَقَالَ: مَنْ يَرْجِعُ فِي أَثَرِهِمْ؟ فَانْتَدَبَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَالزُّبَيْرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لحمراء الْأَسَدِ، وَقَدْ أَجْمَعَ أَبُو سُفْيَانَ بِالرَّجْعَةِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ وَقَالُوا: رَجَعْنَا قَبْلَ أَنْ نَسْتَأْصِلَهُمْ، لَنَكُرَّنَّ عَلَى بَقِيَّتِهِمْ، فَبَلَغَهُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ فِي أَصْحَابِهِ يَطْلُبُهُمْ، فَثَنَى ذَلِكَ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ، وَمَرَّ رَكْبٌ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ، فَقَالَ لَهُمْ أَبُو سُفْيَانَ: بَلِّغُوا مُحَمَّدًا أَنَّا قَدْ أَجْمَعْنَا الرَّجْعَةَ عَلَى أَصْحَابِهِ لِنَسْتَأْصِلَهُمْ فَلَمَّا مَرَّ الرَّكْبُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِحَمْرَاءِ الْأَسَدِ أَخْبَرُوهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو سُفْيَانَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ: «حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ:

Buhârî, Müslim ve diğerleri, Âişe'den Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Allah'ın ve Resûlün çağrısına icabet edenler...” ayeti hakkında Urve b. ez-Zübeyr'e şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ey kız kardeşimin oğlu! İki baban da onlardandı: Zübeyr ve Ebû Bekir. Uhud günü Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına gelenler gelip müşrikler geri dönünce, onların tekrar dönmelerinden endişe etti ve: 'Onların peşinden kim gider?' buyurdu. İçlerinde Ebû Bekir ve Zübeyr'in de bulunduğu yetmiş kişi hemen icabet etti." İbn İshâk, İbn Cerîr ve ed-Delâil'de Beyhakî, Abdullah b. Ebî Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamrâülesed'e çıktı. Ebû Süfyân ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabına geri dönmeye karar vermişti ve: "Onların kökünü kazımadan döndük, geride kalanların üzerine mutlaka hücum edeceğiz" demişlerdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları takip etmek üzere ashabıyla çıktığı haberi ona ulaşınca bu durum Ebû Süfyân'ı ve adamlarını vazgeçirdi. O sırada Abdülkays'tan bir kafile geçti. Ebû Süfyân onlara: "Muhammed'e, köklerini kazımak için ashabına geri dönmeye karar verdiğimizi iletin" dedi. Kafile Hamrâülesed'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçerken Ebû Süfyân'ın söylediklerini haber verdiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve yanındaki Müslümanlar: «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl» (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) dediler. Allah Teâlâ da bu hususta şu ayeti indirdi:

الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ الْآيَاتِ. وَأَخْرَجَ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ فِي مُغَازِيهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَنْفَرَ الْمُسْلِمِينَ لِمَوْعِدِ أَبِي سُفْيَانَ بَدْرًا. فَاحْتَمَلَ الشَّيْطَانُ أَوْلِيَاءَهُ مِنَ النَّاسِ، فَمَشَوْا فِي النَّاسِ يُخَوِّفُونَهُمْ، وَقَالُوا: إِنَّا قَدْ أُخْبِرَنَا: أَنْ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ مِنَ النَّاسِ مِثْلَ اللَّيْلِ، يَرْجُونَ أَنْ يُوَاقِعُوكُمْ. وَالرِّوَايَاتُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا كُتُبُ الْحَدِيثِ وَالسِّيَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الْقَرْحُ: الْجِرَاحَاتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ لَقُوا أَعْرَابِيًّا، فَجَعَلُوا لَهُ جُعْلًا عَلَى أَنْ يُخْبِرَ النَّبِيَّ ﷺ وَأَصْحَابَهُ أَنَّهُمْ قَدْ جَمَعُوا لَهُمْ، فَأَخْبَرَ النبي ﷺ بِذَلِكَ، فَقَالَ هُوَ وَالصَّحَابَةُ: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، ثُمَّ رَجَعُوا مِنْ حَمْرَاءِ الْأَسَدِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ وَفِي الْأَعْرَابِيِّ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ: أَنَّ هَذَا الْأَعْرَابِيَّ مِنْ خُزَاعَةَ.

{ الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } “Allah'ın ve Resûlün çağrısına icabet edenler...” ayetlerini indirdi. Mûsâ b. Ukbe Meğâzî'sinde ve Beyhakî ed-Delâil'de İbn Şihâb'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân ile randevulaşılan Bedir için Müslümanları sefere çağırdı. Şeytan insanlardan olan dostlarını harekete geçirdi; onlar da insanların arasına girip onları korkutmaya başladılar ve: "Bize haber verildi ki, insanlar sizinle savaşmak için gece gibi karanlık ve büyük bir ordu toplamışlar" dediler. Bu konudaki rivayetler pek çoktur; hadis ve siyer kitapları bunlarla doludur. İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den { الْقَرْحُ } kelimesinin "yaralar" anlamına geldiğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Süddî'den şunu rivayet etmiştir: Ebû Süfyân ve arkadaşları bir bedeviye rastladılar ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına, kendilerine karşı ordu topladıklarını haber vermesi karşılığında ona bir ücret teklif ettiler. O da gelip durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdi. Bunun üzerine o ve ashabı: «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl» dediler, ardından Hamrâülesed'den döndüler. Allah Teâlâ da onlar ve o bedevi hakkında: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } “Onlar ki, insanlar kendilerine... dediler” ayetini indirdi. İbn Merdûye, Ebû Râfi'den bu bedevinin Huzâa kabilesinden olduğunu rivayet etmiştir.

وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَعْنِي: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، أَحَادِيثُ مِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا وَقَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ الْعَظِيمِ فَقُولُوا: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ إِخْرَاجِهِ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، أَمَانُ كُلِّ خَائِفٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي الذِّكْرِ عَنْ عَائِشَةَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا اشْتَدَّ غَمُّهُ مَسَحَ بِيَدِهِ عَلَى رَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ، ثُمَّ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ، وَقَالَ:

Bu cümlenin, yani «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl» sözünün fazileti hakkında hadisler rivayet edilmiştir; onlardan biri şudur: İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Büyük bir işle karşılaştığınızda: Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) deyiniz.» İbn Kesîr bu rivayeti naklettikten sonra: "Bu, bu vecihten garib bir hadistir" demiştir. Ebû Nuaym, Şeddâd b. Evs'ten rivayet etmiştir ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir) sözü, her korkanın emniyetidir» buyurmuştur. İbn Ebî'd-Dünyâ ez-Zikr'de Âişe'den rivayet ettiğine göre: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kederi şiddetlendiğinde eliyle başını ve sakalını mesheder, sonra derin bir nefes alıp şöyle derdi:

حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ حِينَ قَالُوا: إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ، فَقَالَ الْمَقْضِيُّ عَلَيْهِ لما أدبر:

Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl.» Buhârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl» sözünü İbrâhim ateşe atıldığında söylemiş; Muhammed de: { إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ } “İnsanlar sizin için toplandı” dediklerinde söylemiştir. Ahmed, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Avf b. Mâlik'in şöyle anlattığını rivayet etmişlerdir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem iki adam arasında hüküm verdi. Aleyhine hüküm verilen adam arkasını dönüp giderken:

حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: رُدُّوا عَلَيَّ الرَّجُلُ، فَقَالَ: مَا قُلْتَ؟ قَالَ: قُلْتُ:

Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl, dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Adamı bana geri getirin' buyurdu ve 'Ne dedin?' diye sordu. Adam: 'Ben:

حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ يَلُومُ عَلَى الْعَجْزِ، وَلَكِنْ عَلَيْكَ بِالْكَيْسِ، فَإِذَا غَلَبَكَ أَمْرٌ فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَيْفَ أَنْعَمُ وَصَاحِبُ الْقَرْنِ قَدِ الْتَقَمَ الْقَرْنَ وَحَنَى جَبْهَتَهُ يَسَّمَّعُ مَتَى يُؤْمَرُ فَيَنْفُخُ؟ ثُمَّ أَمَرَ الصَّحَابَةَ أَنْ يَقُولُوا:

Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl, dedim' deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz Allah acziyetten ötürü kınar; lakin sen tedbirli ve akıllı davranmaya bak. Bir iş seni mağlup ettiğinde ise Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl de.'» Ahmed, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sûr sahibi [İsrâfil] Sûr'u ağzına almış, ne zaman üflemekle emrolunacağını dinlemek üzere alnını eğmiş beklerken ben nasıl nimetler içinde rahat edebilirim?» Sonra da ashabına şunu söylemelerini emretti:

حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا» وَهُوَ حَدِيثٌ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ قَالَ: النِّعْمَةُ: أَنَّهُمْ سَلِمُوا، وَالْفَضْلُ: أَنَّ عِيرًا مَرَّتْ، وَكَانَ فِي أَيَّامِ الْمَوْسِمِ، فَاشْتَرَاهَا رَسُولُ الله ﷺ، فَرَبِحَ مَالًا، فَقَسَمَهُ بَيْنَ أَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْفَضْلُ: مَا أَصَابُوا مِنَ التِّجَارَةِ وَالْأَجْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: أَمَّا النِّعْمَةُ: فَهِيَ الْعَافِيَةُ، وَأَمَّا الْفَضْلُ: فَالتِّجَارَةُ، وَالسُّوءُ: الْقَتْلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ قَالَ: لَمْ يُؤْذِهِمْ أَحَدٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ قَالَ: أَطَاعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ قَالَ: يَقُولُ: الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ بِأَوْلِيَائِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: يُعَظِّمُ أَوْلِيَاءَهُ فِي أَعْيُنِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ: إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ تَخْوِيفَ الشَّيْطَانِ، وَلَا يَخَافُ الشَّيْطَانَ إِلَّا وليّ الشيطان.

«Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl, alellâhi tevekkelnâ» (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir; Allah'a tevekkül ettik). Bu ceyyid bir hadistir. Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs'tan: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } “Böylece Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Nimet; onların sağ salim dönmeleridir. Fazl ise; panayır günlerinde oradan bir kervanın geçmesi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu satın alıp kazanç elde ederek ashabı arasında paylaştırmasıdır." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Fazl; ticaretten elde ettikleri kâr ve ecirdir." İbn Cerîr, Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Nimet afiyettir, fazl ticarettir, kötülük (sû') ise öldürülmektir." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'tan: { لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ } “Kendilerine hiçbir kötülük dokunmadı” kavli hakkında: "Onlara hiç kimse eziyet etmedi", { وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ } “ve Allah'ın rızasına uydular” hakkında ise: "Allah'a ve Resûlüne itaat ettiler" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, el-Avfî yoluyla yine ondan: { إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } “İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Şeytan dostlarıyla korkutur demektir." Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten: "Gözünüzde dostlarını büyütür" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İkrime'den İbn Abbâs'ın sözünün benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Hasen'den: "O ancak şeytanın korkutmasıydı; şeytandan da ancak şeytanın dostu korkar" dediğini rivayet etmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٦ الى ١٨٠]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 176-180]

وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨) مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠)

{ وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨) مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) } “Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Şüphesiz onlar Allah’a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, ahirette onlara hiçbir nasip bırakmamak istemektedir. Onlar için büyük bir azap vardır. (176) İmana karşılık küfrü satın alanlar Allah’a asla bir zarar veremezler. Onlar için elem verici bir azap vardır. (177) İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar! Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır. (178) Allah, müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir; nihayet pisi temizden ayıracaktır. Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir. Fakat Allah, resullerinden dilediğini seçer. Artık Allah’a ve resullerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir ecir vardır. (179) Allah’ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunun kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar. Bilakis bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şeyler kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (180)”

قَوْلُهُ: وَلا يَحْزُنْكَ: قَرَأَ نَافِعٌ: بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ بِضَمِّ الْيَاءِ وَالزَّايِ ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، يقال: حزنني الأمر وأحزنني، والأول أفصح. وقرأ طلحة: يُسارِعُونَ قِيلَ: هُمْ قَوْمٌ ارْتَدُّوا، فَاغْتَمَّ النَّبِيُّ ﷺ لِذَلِكَ، فَسَلَّاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَنَهَاهُ عَنِ الْحُزْنِ، وَعَلَّلَ ذَلِكَ: بِأَنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شيئا، وإنما ضروا أنفسهم، بأن لاحظ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ وَقِيلَ: هُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَقِيلَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ وَقِيلَ: هو عام في جميع الكفار. قال

{ وَلا يَحْزُنْكَ } kavli hakkında: Nâfi‘, yâ harfinin zammesi ve zâ harfinin kesresiyle [yuhzinke şeklinde] okumuştur. İbn Muhaysın ise yâ ve zâ harflerinin zammesiyle [yuhzunke şeklinde] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ'nın fethası ve zâ'nın zammesiyle [yahzunke şeklinde] okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; nitekim [Arapçada] "حزنني الأمر" ve "أحزنني" denilir ve ilki daha fasihtir. Talha ise { يُسارِعُونَ } şeklinde okumuştur. Şöyle denilmiştir: Onlar dinden dönen bir topluluktu; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bundan ötürü kederlendi. Bunun üzerine Allah Sübhânehu onu teselli etti, üzülmesini nehyetti ve bunu onların Allah'a hiçbir şekilde zarar veremeyecekleri, bilakis ahirette hiçbir nasipleri olmaması ve kendileri için büyük bir azap bulunması sebebiyle ancak kendi nefislerine zarar vermiş oldukları gerekçesiyle açıkladı. Bir görüşe göre onlar Kureyş kâfirleridir; diğer bir görüşe göre münafıklardır; bir başka görüşe göre de bütün kâfirler hakkında geneldir. [İmam Kuşeyrî] şöyle dedi:

الْقُشَيْرِيُّ: وَالْحُزْنُ عَلَى كُفْرِ الْكَافِرِ طَاعَةٌ، وَلَكِنَّ النبي ﷺ كَانَ يُفْرِطُ فِي الْحُزْنِ، فَنُهِيَ عَنْ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً وعدى يسارعون بِفِي دُونَ إِلَى، لِلدَّلَالَةِ: عَلَى أَنَّهُمْ مُسْتَقِرُّونَ فِيهِ مُدِيمُونَ لِمُلَابَسَتِهِ، وَمِثْلُهُ: يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ كُفْرَهُمْ لَا يُنْقِصُ مِنْ مُلْكِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْئًا وَقِيلَ: الْمُرَادُ لَنْ يَضُرُّوا أَوْلِيَاءَهُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ: لَنْ يَضُرُّوا دِينَهُ الَّذِي شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ، وَشَيْئًا: مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: شَيْئًا مِنَ الضَّرَرِ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: بِشَيْءٍ. وَالْحَظُّ: النَّصِيبُ. قَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ: رَجُلٌ حَظِيظٌ، إِذَا كَانَ ذَا حَظٍّ مِنَ الرِّزْقِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ أَنْ لَا يَجْعَلَ لَهُمْ نَصِيبًا فِي الْجَنَّةِ، أَوْ نَصِيبًا مِنَ الثَّوَابِ، وَصِيغَةُ الِاسْتِقْبَالِ: للدالة عَلَى دَوَامِ الْإِرَادَةِ وَاسْتِمْرَارِهَا وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ بِسَبَبِ مُسَارَعَتِهِمْ فِي الْكُفْرِ، فَكَانَ ضَرَرُ كُفْرِهِمْ عَائِدًا عَلَيْهِمْ، جَالِبًا لَهُمْ عَدَمَ الْحَظِّ فِي الْآخِرَةِ، وَمَصِيرَهُمْ فِي الْعَذَابِ الْعَظِيمِ. قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ أَيِ: اسْتَبْدَلُوا الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً مَعْنَاهُ:

Kuşeyrî: Kâfirin küfrüne üzülmek bir itaattir, ancak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem üzüntüde aşırıya kaçıyordu; bundan ötürü menedildi; nitekim Allah Teâlâ: { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } “Onlar için kendini hasretlerle helak etme” ve { فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً } “Bu söze inanmazlarsa belki de arkalarından kendini üzüntüyle helak edeceksin” buyurmuştur. "İlâ" yerine "fî" harf-i cerri ile { يُسَارِعُونَ فِي } şeklinde geçişli kılınması, onların küfrün içinde yerleşik olduklarını ve onunla iç içeliği sürdürdüklerini göstermek içindir; tıpkı { يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ } [ifadesinde] olduğu gibi. { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } kavli nehyin illetidir. Anlamı şudur: Onların küfrü Allah Sübhânehu'nun mülkünden hiçbir şey eksiltmez. Maksadın "O'nun dostlarına zarar veremezler" olduğu da söylenmiştir; kulları için meşru kıldığı dinine zarar veremeyecekleri manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. { شَيْئاً } kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mensubdur; yani "hiçbir şekilde zarar veremezler" demektir. Harf-i cerrin hazfiyle mensub olduğu da söylenmiştir; yani "hiçbir şey ile" manasındadır. Haz (الْحَظُّ) pay, nasip demektir. Ebû Zeyd der ki: Rızıktan yana nasibi olan kimse için "raculün hazîz" denir. Mana şudur: Allah cennette yahut sevaptan onlara hiçbir pay vermemek istemektedir. Gelecek zaman kipi (muzâri) iradenin devamlılığını ve sürekliliğini ifade etmek içindir. { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } küfürde yarışmaları sebebiyledir. Böylece küfürlerinin zararı kendilerine dönmüş, ahirette nasipsiz kalmalarına ve büyük bir azaba uğramalarına yol açmıştır. { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ } kavli, yani küfrü imana karşılık değişenler demektir; bu istiarenin tahkiki daha önce geçmişti. { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } kavlinin anlamı:

كَالْأَوَّلِ، وَهُوَ لِلتَّأْكِيدِ لِمَا تَقَدَّمَهُ وَقِيلَ: إِنَّ الْأَوَّلَ: خَاصٌّ بِالْمُنَافِقِينَ، وَالثَّانِي يَعُمُّ جَمِيعَ الْكُفَّارِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَوْلُهُ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ، وَغَيْرُهُمَا:

ilki gibidir ve kendisinden öncekini tekit içindir. İlkinin münafıklara has, ikincisinin ise bütün kâfirleri kapsayıcı olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ } kavli: İbn Âmir, Âsım ve diğerleri:

يَحْسَبَنَّ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ: بِالْفَوْقِيَّةِ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْأُولَى: لَا يَحْسَبَنَّ الْكَافِرُونَ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ بِطُولِ الْعُمْرِ وَرَغَدِ الْعَيْشِ، أَوْ بِمَا أَصَابُوا مِنَ الظَّفَرِ يَوْمَ أُحُدٍ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ:

{ يَحْسَبَنَّ } kelimesini ye harfiyle okumuşlardır. Hamza ise te harfiyle [{ تَحْسَبَنَّ }] okumuştur. Birinci kıraate göre mana şudur: Kâfirler, ömürlerini uzatmak ve refah içinde bir hayat sürmek yahut Uhud günü elde ettikleri zafer vesilesiyle kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu asla sanmasınlar; iş onların sandığı gibi değildir, bilakis:

إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ! أَنَّ الْإِمْلَاءَ لِلَّذِينِ كَفَرُوا بِمَا ذُكِرَ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ، بَلْ هُوَ شَرٌّ وَاقِعٌ عَلَيْهِمْ، وَنَازِلٌ بِهِمْ، وَهُوَ أَنَّ الْإِمْلَاءَ الَّذِي نُمْلِيهِ لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا. فَالْمَوْصُولُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: فَاعِلُ الْفِعْلِ، وَأَنَّمَا نُمْلِي وَمَا بَعْدَهُ: سَادٌّ مَسَدَّ مَفْعُولَيِ الْحُسْبَانِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، أَوْ سَادٌّ مَسَدَّ أَحَدِهِمَا، وَالْآخَرُ مَحْذُوفٌ عِنْدَ الْأَخْفَشِ. وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: فَقَالَ الزَّجَّاجُ:

{ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” İkinci kıraate göre ise mana: "Ey Muhammed! İnkâr edenlere yukarıda zikredilen şekilde mühlet vermenin kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanma; aksine bu, onların başına gelecek ve inecek bir şerdir; zira onlara tanıdığımız bu mühlet günahlarını artırmaları içindir." Birinci kıraate göre ism-i mevsûl fiilin fâilidir; { أَنَّمَا نُمْلِي } ve sonrasındaki ifade ise Sîbeveyh'e göre hüsban fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir (sedde mesedde); yahut Ahfeş'e göre mef'ûllerden birinin yerine geçmiş, diğeri ise mahzuftur. İkinci kıraate gelince: Zeccâc şöyle demiştir:

إِنَّ الْمَوْصُولَ هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَأَنَّمَا وَمَا بَعْدَهَا: بَدَلٌ مِنَ الْمَوْصُولِ، سَادٌّ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ، وَلَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ أَنَّمَا وَمَا بَعْدَهُ هُوَ الْمَفْعُولَ الثَّانِي، لِأَنَّ الْمَفْعُولَ الثَّانِيَ فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ الْأَوَّلُ فِي الْمَعْنَى. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَوْ صَحَّ هَذَا لَكَانَ: خَيْرًا، بِالنَّصْبِ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ بَدَلًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَكَأَنَّهُ قَالَ: لَا تَحْسَبَنَّ إِمْلَاءَ الَّذِينَ كَفَرُوا خَيْرًا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّهُ يُقَدَّرُ تَكْرِيرُ الْفِعْلِ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ، فَسَدَّتْ مَسَدَّ الْمَفْعُولَيْنِ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: فَإِنْ قُلْتَ كَيْفَ صَحَّ مَجِيءُ الْبَدَلِ وَلَمْ يُذْكَرْ إِلَّا أَحَدُ الْمَفْعُولَيْنِ، وَلَا يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ بِفِعْلِ الْحُسْبَانِ عَلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ؟ قُلْتُ: صَحَّ ذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ التَّعْوِيلَ عَلَى الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلُ مِنْهُ فِي حُكْمِ الْمُنَحَّى، أَلَا تَرَاكَ تَقُولُ جَعَلْتَ مَتَاعَكَ بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ مَعَ امْتِنَاعِ سُكُوتِكَ عَلَى مَتَاعِكَ. انْتَهَى. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ: أَنَّما نُمْلِي بِكَسْرِ إِنَّ فِيهِمَا، وَهِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةٌ بِاعْتِبَارِ الْعَرَبِيَّةِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، مُبَيِّنَةٌ لِوَجْهِ الْإِمْلَاءِ لِلْكَافِرِينَ. وَقَدِ احْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِ مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ: لِأَنَّهُ سبحانه أخبر بأنه يطيل أعمار

[İkinci kıraate göre ise] ism-i mevsûl birinci mef‘ûldür (nesnedir). { أَنَّمَا } ve sonrasındaki kısım ise mevsûlden bedel olup iki mef‘ûlün yerine geçmiştir (sedde mesedde'l-mef'ûleyn). { أَنَّمَا } ve sonrasının ikinci mef‘ûl olması ise sahih değildir; zira bu babda (ef'âl-i kulûbda) ikinci mef‘ûl, mana bakımından birincinin aynısıdır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: "Şayet bu caiz olsaydı, { خَيْرًا } kelimesinin nasb ile [yani üstünlü] okunması gerekirdi; zira { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzından bedel olurdu ve sanki şöyle demiş gibi olurdu: 'İnkâr edenlere mühlet vermeyi sakın hayır sanma.' " el-Kisâî ve el-Ferrâ ise şöyle demişlerdir: "Burada fiilin tekrar edildiği takdir edilir; sanki şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } [ve] { وَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ }; dolayısıyla bu ifade iki mef‘ûlün yerine geçmiştir." el-Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: "Eğer 'İki mef‘ûlden sadece biri zikredilmişken bedel getirilmesi nasıl sahih olur? Hâlbuki hisbân (sanma) fiilinde tek bir mef‘ûlle yetinmek caiz değildir' dersen, derim ki: Bu, asıl dayanağın bedel olması ve mübdelün minhin (yerine bedel getirilenin) hükümsüz kılınmış gibi kabul edilmesi yönüyle sahih olmuştur. Görmez misin ki sen, 'metâike' (مَتَاعِكَ) lafzı üzerinde durup susman caiz olmadığı hâlde 'جَعَلْتَ مَتَاعَكَ بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ' (Eşyanı, bir kısmını diğerinin üstüne koydun) dersin." [Keşşâf'tan aktarım] bitti. Yahyâ b. Vessâb her iki yerdeki { أَنَّما نُمْلِي } lafzını da [hemzenin] kesresiyle [yani { إِنَّما }] okumuştur; ancak bu, Arap dili kuralları açısından zayıf bir kıraattir. { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” buyruğu ise, kâfirlere mühlet verilmesinin gerekçesini açıklayan müste'nefe (yeni) bir cümledir. Âlimlerin cumhuru (çoğunluğu), Mu‘tezile'nin iddialarının bâtıl olduğuna bu ayeti delil getirmişlerdir: Çünkü Sübhânehu [ve Teâlâ], inkârcıların ömürlerini uzattığını

الْكُفَّارِ، وَيَجْعَلُ عَيْشَهُمْ رَغْدًا لِيَزْدَادُوا إِثْمًا. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَسَمِعْتُ الْأَخْفَشَ يَذْكُرُ كَسْرَ أَنَّما نُمْلِي الْأُولَى وَفَتْحَ الثَّانِيَةِ، وَيَحْتَجُّ بِذَلِكَ لِأَهْلِ الْقَدَرِ لِأَنَّهُ مِنْهُمْ، وَيَجْعَلُهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ. وَقَالَ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّ ازْدِيَادَ الْإِثْمِ عِلَّةٌ، وما كل علة بعرض، ألا ترك تَقُولُ: قَعَدْتُ عَنِ الْغَزْوِ لِلْعَجْزِ وَالْفَاقَةِ، وَخَرَجْتُ مِنَ الْبَلَدِ لِمَخَافَةِ الشَّرِّ، وَلَيْسَ شَيْءٌ يَعْرِضُ لَكَ، وَإِنَّمَا هِيَ عِلَلٌ وَأَسْبَابٌ. قَوْلُهُ: مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ.

ve geçimlerini bollaştırdığını haber vermiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ahfeş'in birinci { أَنَّما نُمْلِي } lafzını kesre ile [yani { إِنَّما }], ikincisini ise fetha ile okuduğunu ve kendisi de kaderiyye [Mutezile] fırkasından olduğu için bu kıraati onlar lehine delil getirdiğini işittim. O bunu şu takdire hamletmektedir: "İnkâr edenler kendilerine günahlarını artırsınlar diye mühlet verdiğimizi sanmasınlar; kendilerine mühlet vermemiz ancak kendileri için hayırlıdır." el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Günahın artması bir illettir (sebeptir); her illet ise bir gaye değildir. Görmez misin şöyle dersin: 'Acziyet ve fakirlikten dolayı savaşa gitmeyip oturdum; şer korkusundan dolayı şehirden çıktım.' Burada sana arız olan bir gaye yoktur, bunlar sadece illetler ve sebeplerdir. { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } kavli müste'nef (yeni) bir sözdür.

وَالْخِطَابُ عِنْدَ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ لِلْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ، أَيْ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، أَيْ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَتْرُكَكُمْ عَلَى الْحَالِ الَّتِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الِاخْتِلَاطِ حَتَّى يَمِيزَ بَعْضَكُمْ مِنْ بَعْضٍ وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ. وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ: مَنْ فِي الْأَصْلَابِ وَالْأَرْحَامِ، أَيْ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ أَوْلَادَكُمْ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يُفَرِّقَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ! عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الِاخْتِلَاطِ بِالْمُنَافِقِينَ حَتَّى يَمِيزَ بَيْنَكُمْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَالْوَجْهِ الثَّانِي يَكُونُ فِي الْكَلَامِ الْتِفَاتٌ. وَقُرِئَ يَمِيزَ بِالتَّشْدِيدِ لِلْمُخَفَّفِ، مِنْ: مَازَ الشَّيْءَ، يَمِيزُهُ، مَيْزًا : إِذَا فَرَّقَ بَيْنَ شَيْئَيْنِ، فَإِنْ كَانَتْ أَشْيَاءَ قِيلَ: مَيَّزَهُ تَمْيِيزًا وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ حَتَّى تُمَيِّزُوا بَيْنَ الطَّيِّبِ وَالْخَبِيثِ، فَإِنَّهُ الْمُسْتَأْثِرُ بِعِلْمِ الْغَيْبِ، لَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ مِنْ رُسُلِهِ، يَجْتَبِيهِ فَيُطْلِعَهُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ غَيْبِهِ، فَيُمَيِّزَ بَيْنَكُمْ، كَمَا وَقَعَ مِنْ نَبِيِّنَا ﷺ مِنْ تَعْيِينِ كَثِيرٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ كَانَ بِتَعْلِيمِ اللَّهِ لَهُ، لَا بِكَوْنِهِ يَعْلَمُ الْغَيْبَ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Müfessirlerin cumhuruna göre hitap kâfirlere ve münafıklaradır; yani: Allah müminleri sizin üzerinde bulunduğunuz küfür ve nifak hali üzere terk edecek değildir; nihayet pisi temizden ayıracaktır. Hitabın müminlere ve münafıklara yönelik olduğu da söylenmiştir; yani: Allah sizi birbirinize karıştığınız bu hal üzere bırakacak değildir; nihayet bir kısmınızı diğerinden ayıracaktır. Hitabın müşriklere yönelik olduğu da söylenmiştir; bu takdirde müminlerden maksat sülb ve rahimlerde bulunanlardır; yani: Allah çocuklarınızı sizin üzerinde bulunduğunuz hal üzere bırakacak değildir; nihayet sizinle onların arasını ayıracaktır. Hitabın müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir; yani: Ey müminler topluluğu! Allah sizi münafıklarla iç içe bulunduğunuz hal üzere bırakacak değildir; nihayet aranızı ayıracaktır. Bu vech ile ikinci veche göre sözde iltifat sanatı vardır. { يَمِيزَ } fiili şeddesiz [hafif] haliyle şeddeli olarak { يُمَيِّزَ } şeklinde de okunmuştur; bu, iki şeyi birbirinden ayırdığında kullanılan mâze (مَازَ), yemîzü (يَمِيزُ), meyzen (مَيْزًا) kökündendir. Eğer ayrılanlar birden çok şey ise "meyyezehu temyîzen" denir. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir” ki temiz olanı pis olandan ayırt edebilesiniz; zira gayb ilmini Kendisine has kılan O'dur. Gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz; ancak peygamberlerinden razı olup seçtiği kimseler müstesnadır. Onu seçer ve gaybından bir kısım şeylere muttali kılar; böylece aranızı ayırt eder. Nitekim Nebîmiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıkların birçoğunu bizzat tayin etmesinde olduğu gibi; bu durum Allah'ın ona bildirmesiyle gerçekleşmiştir, yoksa kendisinin bizzat gaybı bilmesiyle değil. Şöyle de denilmiştir; anlamı:

وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ فِي مَنْ يَسْتَحِقُّ النُّبُوَّةَ، حَتَّى يَكُونَ الْوَحْيُ بِاخْتِيَارِكُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي أَيْ: يَخْتَارُ مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ. قَوْلُهُ: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أَيِ: افْعَلُوا الْإِيمَانَ الْمَطْلُوبَ مِنْكُمْ، وَدَعُوا الِاشْتِغَالَ بِمَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِكُمْ مِنَ التَّطَلُّعِ لِعِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِنْ تُؤْمِنُوا بِمَا ذُكِرَ وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ عِوَضًا عَنْ ذَلِكَ أَجْرٌ عَظِيمٌ لَا يُعْرَفُ قَدْرُهُ، وَلَا يُبْلَغُ كُنْهُهُ. قَوْلُهُ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ الْمَوْصُولُ: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ الْفِعْلِ، عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ الْبَاخِلُونَ الْبُخْلَ خَيْرًا لَهُمْ. قَالَهُ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ وَالْفَرَّاءُ. قَالُوا:

Peygamberliğe kimin layık olduğu konusundaki gayba Allah sizi muttali kılacak değildir ki vahiy sizin tercihinize göre olsun. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي } “Fakat Allah seçer”; yani: { مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ } “peygamberlerinden dilediğini seçer”. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Artık Allah'a ve peygamberlerine iman edin” kavli; yani sizden istenen imanı yerine getirin ve Allah Sübhânehu'nun ilmini öğrenmeye çalışmak gibi vazifeniz olmayan şeylerle meşgul olmayı bırakın. { وَإِنْ تُؤْمِنُوا } “Ve eğer iman ederseniz” zikredilen şeylere, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız”, buna karşılık olarak { فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ } “sizin için büyük bir ecir vardır” ki onun büyüklüğü bilinemez ve künhüne ulaşılamaz. { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ } kavlinde mevsûl; yâ ile okuyanların kıraatine göre fiilin faili olarak ref mahallindedir. Birinci mef'ûl ise mahzuftur; yani "Cimrilik edenler cimriliği kendileri için hayırlı sanmasınlar" takdirindedir. Bunu Halîl, Sîbeveyh ve Ferrâ söylemiştir. Şöyle demişlerdir:

وَإِنَّمَا حُذِفَ لِدَلَالَةِ يَبْخَلُونَ عَلَيْهِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

[Mef'ûl] ancak { يَبْخَلُونَ } fiilinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Şu şairin sözü de bu kabildendir:

إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ ... وَخَالَفَ وَالسَّفِيهُ إِلَى خِلَافِ

Beyinsiz nehyedildiğinde ona koşar ... ve muhalefet eder, beyinsiz muhalefete meyillidir.

أَيْ: جَرَى إِلَى السَّفَهِ، فَالسَّفِيهُ دَلَّ عَلَى السَّفَهِ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالْفَوْقِيَّةِ: فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ إلى النبي ﷺ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ! بُخْلَ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ خَيْرًا لَهُمْ. قال الزجاج: هو مثل: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ، وَالضَّمِيرُ الْمَذْكُورُ: هُوَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَالسِّينُ فِي قَوْلِهِ:

Yani beyinsizliğe koşar; böylece "sefih" kelimesi sefahate delalet etmiştir. Tâ ile [{ تَحْسَبَنَّ }] okuyanların kıraatine göre ise fiil Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad edilmiştir ve birinci mef'ûl mahzuftur; yani "Ey Muhammed! Cimrilik edenlerin cimrliğini kendileri için hayırlı sanma" takdirindedir. Zeccâc: Bu, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [ifadesi] gibidir, demiştir. Zikredilen zamir ise fasıl zamiridir. Müberred şöyle demiştir: Şu kavlindeki sîn harfi:

سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ سِينُ الْوَعِيدِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِمَعْنَى قَوْلِهِ: بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ قِيلَ: وَمَعْنَى

{ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ } “Cimrilik ettikleri şey boyunlarına dolanacaktır” [ifadesindeki] sîn harfi, tehdit (vaîd) [bildiren] sîndir. Bu cümle, O'nun { بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ } “Aksine bu onlar için bir şerdir” kavlinin anlamını açıklamaktadır. Şöyle de denilmiştir: [Tavk takmanın] anlamı...

التَّطْوِيقِ هُنَا: أَنَّهُ يَكُونُ مَا بَخِلُوا بِهِ مِنَ الْمَالِ طَوْقًا مِنْ نَارٍ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَنَّهُ سَيَحْمِلُونَ عِقَابَ مَا بَخِلُوا بِهِ فَهُوَ مِنَ الطَّاقَةِ وَلَيْسَ مِنَ التَّطْوِيقِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَلْزَمُونَ أَعْمَالَهُمْ كَمَا يَلْزَمُ الطَّوْقُ الْعُنُقَ، يُقَالُ: طَوَّقَ فُلَانٌ عَمَلَهُ طَوْقَ الْحَمَامَةِ، أَيْ: أُلْزِمَ جَزَاءَ عَمَلِهِ وَقِيلَ: إِنَّ مَا لَمْ تُؤَدَّ زَكَاتُهُ مِنَ الْمَالِ يُمَثَّلُ لَهُ شُجَاعًا أَقْرَعَ، حَتَّى يُطَوَّقَ بِهِ فِي عُنُقِهِ. كَمَا وَرَدَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْبُخْلُ فِي اللُّغَةِ: أَنْ يَمْنَعَ الْإِنْسَانُ الْحَقَّ الْوَاجِبَ، فَأَمَّا مَنْ مَنَعَ مَا لَا يَجِبُ عَلَيْهِ فَلَيْسَ بِبَخِيلٍ. قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: لَهُ وَحْدَهُ لَا لِغَيْرِهِ، كَمَا يُفِيدُهُ التَّقْدِيمُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ لَهُ مَا فِيهِمَا مِمَّا يَتَوَارَثُهُ أَهْلُهَا فَمَا بَالُهُمْ يَبْخَلُونَ بِذَلِكَ وَلَا يُنْفِقُونَهُ وَهُوَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ لَا لَهُمْ وَإِنَّمَا كَانَ عِنْدَهُمْ عَارِيَةً مُسْتَرَدَّةً وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ:

Buradaki tavk takmanın (tatvîk) anlamı: Cimrilik ettikleri malın boyunlarında ateşten bir halka olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, cimrilik ettikleri şeyin cezasını yüklenecekleridir; bu durumda kelime takatten gelmektedir, halka takmaktan (tatvîk) değil. Bir görüşe göre anlam: Halkanın boyna sarıldığı gibi amellerinin kendilerine sarılacağıdır; nitekim "filan kişi amelini güvercin halkası gibi boynuna taktı" denir, yani amelinin cezası ona bağlandı demektir. Şöyle de denilmiştir: Zekâtı verilmeyen mal, kıyamet gününde zehirli, başında tüy kalmamış erkek bir yılan (şüca-ı akra') suretine büründürülüp boynuna dolanacaktır; nitekim bu husus Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den merfû olarak rivayet edilmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Lügatte cimrilik (buhl); insanın üzerine vacip olan hakkı vermekten kaçınmasıdır. Kendisine vacip olmayan bir şeyi vermeyen kimse ise cimri sayılmaz. { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır” kavli; yani öne almanın (takdîm) ifade ettiği üzere başkasına değil, yalnızca O'na aittir. Mana şudur: Göklerde ve yerde bulunan ve mahlukatın birbirine miras bıraktığı her şey O'nundur; öyleyse ne oluyor da bunları harcamayıp cimrilik ediyorlar? Oysa bunlar onların değil, Allah Sübhânehu'nundur; onların elinde ise sadece geri alınacak bir emanettir. Bu ayetin benzeri:

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وقوله: وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ، وَالْمِيرَاثُ فِي الْأَصْلِ: هُوَ مَا يَخْرُجُ مِنْ مَالِكٍ إِلَى آخَرَ، وَلَمْ يَكُنْ مَمْلُوكًا لِذَلِكَ الْآخَرِ قَبْلَ انْتِقَالِهِ إِلَيْهِ بِالْمِيرَاثِ، وَمَعْلُومٌ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ الْمَالِكُ بِالْحَقِيقَةِ لِجَمِيعِ مَخْلُوقَاتِهِ.

Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz varis oluruz” ve şu kavlidir: { وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ } “Sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden harcayın”. Aslında miras; bir mülk sahibinden çıkıp diğerine intikal eden ve miras yoluyla kendisine geçmeden önce o diğerinin mülkünde bulunmayan şeydir. Malumdur ki bütün mahlukatının hakiki mâliki Allah Sübhânehu'dur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا مِنْ نَفْسٍ بَرَّةٍ وَلَا فَاجِرَةٍ إِلَّا وَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهَا مِنَ الْحَيَاةِ إِنْ كَانَ بَرًّا، فَقَدْ قَالَ اللَّهُ: وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ وَإِنْ كَانَ فَاجِرًا، فَقَدْ قَالَ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ } “İmana karşılık küfrü satın alanlar...” ayeti hakkında: "Onlar münafıklardır" dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: "İyi olsun kötü olsun hiçbir nefis yoktur ki ölüm onun için yaşamaktan daha hayırlı olmasın. Eğer iyi kimse ise Allah Teâlâ: { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “Allah katındaki ise iyiler için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Eğer kötü kimse ise Allah Teâlâ: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler asla sanmasınlar...” ayetini buyurmuştur."

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عن أبي الدرداء نحوه. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ أَيْضًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالُوا: إِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا فَلْيُخْبِرْنَا بِمَنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَّا وَمَنْ يَكْفُرُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَمِيزُ أَهْلَ السَّعَادَةِ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يَمِيزُ بَيْنَهُمْ فِي الْجِهَادِ وَالْهِجْرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ قَالَ:

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebü'd-Derdâ'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Ebû Berze'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den rivayet ettiklerine göre onlar: "Eğer Muhammed doğru sözlü ise aramızdan kimin ona iman edeceğini, kimin inkâr edeceğini bize haber versin" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah, müminleri bırakacak değildir...” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: "Mutluluk ehlini şekavet ehlinden ayıracaktır" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: "Cihadda ve hicrette onların arasını ayırır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Hasen'den: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah sizi gayba muttali kılacak değildir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

وَلَا يُطْلَعُ عَلَى الْغَيْبِ إِلَّا رَسُولٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر، وابن أبي حاتم عن مُجَاهِدٍ:

"Gayba peygamberden başkası muttali kılınmaz." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den rivayet ettiklerine göre:

وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي قَالَ: يَخْتَصُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَالِكٍ قَالَ: يَسْتَخْلِصُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ بَخِلُوا أَنْ يُبَيِّنُوهُ لِلنَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمْ يَهُودُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: بَخِلُوا أَنْ يُنْفِقُوهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: لَمْ يُؤَدُّوا زَكَاتَهَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ، مثل له يوم القيامة شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوَّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثم يأخذ بلهزمتيه- يعني:

{ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي } “Fakat Allah seçer” kavli hakkında: "Has kılar" demiştir. İbn Ebî Hâtim, Mâlik'ten: "Seçip ayırır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } “Cimrilik edenler sakın sanmasınlar” kavli hakkında: "Onlar Ehl-i kitaptır; onu insanlara açıklamada cimrilik ettiler" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Mücâhid'den: "Onlar Yahudilerdir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Süddî'den: "Allah yolunda infak etmekte cimrilik ettiler; onun zekâtını vermediler" dediğini rivayet etmiştir. Buhârî, Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Allah kime mal verir de onun zekâtını ödemezse, kıyamet günü o mal, gözlerinin üzerinde iki siyah nokta bulunan zehirli, başında tüy kalmamış erkek bir yılan suretinde karşısına çıkarılır. Kıyamet günü boynuna dolanır, sonra onun iki avurdunu —yani:

شدقيه- فَيَقُولُ: أَنَا مَالُكَ، أَنَا كَنْزُكَ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ» وَقَدْ وَرَدَ هَذَا الْمَعْنَى فِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ يَرْفَعُونَهَا.

...iki avurdunu [tutup] şöyle der: «Ben senin malınım, ben senin hazinenim!» Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ayeti okudu.» Bu mana, sahâbeden bir topluluk tarafından [Hz. Peygamber'e] merfû olarak rivayet edilen pek çok hadiste vârid olmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨١ الى ١٨٤]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 181-184]

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)

{ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ مَا قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) } “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir. Dediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürdüklerini yazacağız ve 'Tadın yangın azabını!' diyeceğiz. (181) Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. (182) Onlar dediler ki: 'Doğrusu Allah, bize ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti.' De ki: 'Benden önce size peygamberler apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle gelmişti; eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?' (183) Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184)”

قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً قال قوم من اليهود: [إن الله فقير ونحن أغنياء يقترض منا، وإنما قالوا] هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَمْوِيهًا عَلَى ضُعَفَائِهِمْ لَا أَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، بَلْ أَرَادُوا: أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ صَحَّ مَا طَلَبَهُ مِنَّا مِنَ الْقَرْضِ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ فَهُوَ فَقِيرٌ، ليشككوا على إخوانهم في دين الإسلام. وقوله: سَنَكْتُبُ مَا قالُوا سَنَكْتُبُهُ فِي صُحُفِ الْمَلَائِكَةِ، أَوْ سَنَحْفَظُهُ، أَوْ سَنُجَازِيهِمْ عَلَيْهِ. وَالْمُرَادُ: الْوَعِيدُ لَهُمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَفُوتُ عَلَى اللَّهِ، بَلْ هُوَ مُعَدٌّ لَهُمْ لِيَوْمِ الْجَزَاءِ. وَجُمْلَةُ سَنَكْتُبُ عَلَى هَذَا: مُسْتَأْنَفَةٌ، جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا صَنَعَ اللَّهُ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ سَمِعَ مِنْهُمْ هَذَا الْقَوْلَ الشَّنِيعَ؟ فَقَالَ: قَالَ لَهُمْ: سَنَكْتُبُ مَا قالُوا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ: «سَيُكْتَبُ» بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ: بِرَفْعِ اللَّامِ مِنْ «قَتْلُهُمْ» ، «وَيَقُولُ» :

Tefsir ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayetini indirince Yahudilerden bir grup: ["Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz; bizden borç istiyor" dediler. Onlar] buna inandıklarından değil, kendi zayıflarını yanıltmak için bu sözü söylediler; çünkü onlar Ehl-i kitaptır. Bilakis şunu kastettiler: Muhammed'in diliyle bizden talep ettiği borç isteme hadisesi doğru ise O Teâlâ fakirdir; böylece Müslüman olan kardeşlerini İslam dini hakkında şüpheye düşürmek istediler. { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا } “Söylediklerini yazacağız” kavli; meleklerin sahifelerine yazacağız yahut bunu hafızamızda tutacağız veya bunun karşılığını kendilerine ceza olarak vereceğiz demektir. Maksat onları tehdit etmektir ve bunun Allah'ın ilminden kaçmayacağını, bilakis ceza günü için kendilerine hazırlandığını bildirmektir. Bu takdire göre { سَنَكْتُبُ } cümlesi müste'nefe olup takdiri bir soruya cevaptır; sanki şöyle denilmiştir: "Bu çirkin sözü işittiği bu kimselere Allah ne yaptı?" Bunun üzerine: Onlara { سَنَكْتُبُ مَا قالُوا } “Söylediklerini yazacağız” dedi, buyrulmuştur. A'meş ve Hamza iki noktalı ye ile ve meçhul sîgasıyla «سَيُكْتَبُ» şeklinde okumuşlardır. [Hamza] «قَتْلُهُمْ» kelimesinin lâmını ref ile ve «وَيَقُولُ» kelimesini de:

بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ تَحْتُ. قَوْلُهُ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ عَطْفٌ عَلَى مَا قَالُوا، أَيْ: وَنَكْتُبُ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ: أَيْ: قَتْلَ أَسْلَافِهِمْ لِلْأَنْبِيَاءِ، وَإِنَّمَا نُسِبَ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ لِكَوْنِهِمْ رَضُوا بِهِ، جَعَلَ ذَلِكَ الْقَوْلَ قَرِينًا لِقَتْلِ الْأَنْبِيَاءِ، تَنْبِيهًا: عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْعِظَمِ وَالشَّنَاعَةِ بِمَكَانٍ يَعْدِلُ قَتْلَ الْأَنْبِيَاءِ. قَوْلُهُ: وَنَقُولُ مَعْطُوفٌ عَلَى سَنَكْتُبُ أَيْ: نَنْتَقِمُ مِنْهُمْ بَعْدَ الْكِتَابَةِ بِهَذَا الْقَوْلِ الَّذِي نَقُولُهُ لَهُمْ فِي النَّارِ، أَوْ عِنْدَ الْمَوْتِ، أَوْ عِنْدَ الْحِسَابِ. وَالْحَرِيقُ: اسْمٌ لِلنَّارِ الْمُلْتَهِبَةِ، وَإِطْلَاقُ الذَّوْقِ عَلَى إِحْسَاسِ الْعَذَابِ فِيهِ مُبَالَغَةٌ بَلِيغَةٌ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: وَيُقَالُ ذُوقُوا وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، وَأَشَارَ إِلَى الْقَرِيبِ بِالصِّيغَةِ الَّتِي يُشَارُ بها إلى البعيد للدلالة على بعد منزلته فِي الْفَظَاعَةِ، وَذِكْرِ الْأَيْدِي لِكَوْنِهَا الْمُبَاشِرَةَ لِغَالِبِ الْمَعَاصِي. وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ معطوف على بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَوُجِّهَ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَذَّبَهُمْ بِمَا أَصَابُوا مِنَ الذَّنْبِ، وَجَازَاهُمْ عَلَى فِعْلِهِمْ، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ ظُلْمًا، أَوْ بِمَعْنَى: أَنَّهُ مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فِي مُلْكِهِ كَيْفَ يَشَاءُ، وَلَيْسَ بِظَالِمٍ لِمَنْ عَذَّبَهُ بِذَنْبِهِ، وَقِيلَ: إِنَّ وَجْهَهُ: أَنَّ نَفْيَ الظُّلْمِ مُسْتَلْزِمٌ لِلْعَدْلِ الْمُقْتَضِي لِإِثَابَةِ الْمُحْسِنِ وَمُعَاقَبَةِ الْمُسِيءِ، وَرَدَّ:

iki noktalı alt ye ile okumuştur. { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ } kavli, { مَا قَالُوا } üzerine matuftur; yani: Peygamberleri öldürmelerini de yazacağız; yani atalarının peygamberleri öldürmesini [yazacağız]. Bunun kendilerine nispet edilmesi, buna rıza göstermiş olmalarındandır. Bu sözün büyüklük ve çirkinlik bakımından peygamberleri öldürmeye denk olduğuna dikkat çekmek için bu sözü peygamberleri öldürmekle yan yana zikretmiştir. { وَنَقُولُ } kavli { سَنَكْتُبُ } üzerine matuftur; yani yazmanın ardından ateşte yahut ölüm anında veya hesap vaktinde kendilerine söyleyeceğimiz bu söz ile onlardan intikam alacağız. { الْحَرِيقُ } alevli ateşin ismidir; azabı hissetmeye tadma (zevk) lafzının ıtlak edilmesinde son derece beliğ bir mübalağa vardır. İbn Mes'ûd: «وَيُقَالُ ذُوقُوا» şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } kavlindeki işaret kendisinden önce zikredilen azabadır; korkunçluğundaki derecesinin büyüklüğünü göstermek için yakındaki şeye uzaktaki şeyler için kullanılan sîga ile işaret etmiştir. Günahların çoğunu bizzat işleyen organ olması sebebiyle de eller zikredilmiştir. { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } kavli { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } üzerine matuftur ve şu şekilde açıklanmıştır: Allah Sübhânehu işledikleri günah sebebiyle onlara azap etmiş ve fiillerinin cezasını vermiştir; dolayısıyla bu bir zulüm değildir. Yahut mana şudur: O mülkün sahibidir, mülkünde dilediği gibi tasarruf eder ve günahı sebebiyle azap ettiği kimseye asla zulmedici değildir. Denildi ki: Bunun izahı şudur; zulmün nefyedilmesi, iyilik edene sevap vermeyi ve kötülük edene ceza vermeyi gerektiren adaleti zorunlu kılar. Şöyle denilerek reddedildi:

بِأَنَّ تَرْكَ التَّعْذِيبِ مَعَ وُجُودِ سَبَبِهِ، لَيْسَ بِظُلْمٍ عَقْلًا وَلَا شَرْعًا وَقِيلَ: إِنَّ جُمْلَةَ قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَالْأَمْرُ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ، وَالتَّعْبِيرُ بِذَلِكَ عَنْ نَفْيِ الظُّلْمِ مَعَ أَنَّ تَعْذِيبَهُمْ بِغَيْرِ ذَنْبٍ لَيْسَ بِظُلْمٍ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ فَضْلًا عَنْ كَوْنِهِ ظُلْمًا بَالِغًا: لِبَيَانِ تَنَزُّهِهِ عَنْ ذَلِكَ، وَنَفْيُ ظَلَّامٍ الْمُشْعِرِ بِالْكَثْرَةِ: يُفِيدُ ثُبُوتَ أَصْلِ الظُّلْمِ. وَأُجِيبُ عَنْ ذَلِكَ: بِأَنَّ الَّذِي تَوَعَّدَ بأن

...sebebi bulunduğu halde azabı terk etmenin ne aklen ne de şer'an bir zulüm olmadığı [şeklinde cevap verilmiştir]. Şöyle de denilmiştir: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir” cümlesi, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; yani: «Mesele şudur ki: Şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir». Kendilerine günahsız yere azap etmek Ehl-i Sünnet nezdinde zulüm sayılmazken -kaldı ki son derece ileri bir zulüm olsun- zulmün bu ifadeyle nefyedilmesi, O'nun bundan münezzeh olduğunu beyan etmek içindir. Çokluk bildiren 'zallâm' (ظَلَّام) kelimesinin nefyedilmesi, zulmün aslının sübutunu hissettirmektedir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Kendilerine yapacağını tehdit ettiği...

يَفْعَلَهُ بِهِمْ لَوْ كَانَ ظُلْمًا لَكَانَ عَظِيمًا، فَنَفَاهُ عَلَى حَدِّ عِظَمِهِ لَوْ كَانَ ثَابِتًا. قَوْلُهُ: الَّذِينَ قالُوا هُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الَّذِينَ قَالُوا: وَقِيلَ: نَعْتٌ لِلْعَبِيدِ، وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى الذَّمِّ وَقِيلَ: هُوَ فِي مَحَلِّ جَرِّ بَدَلٍ مِنْ لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا، وَهُوَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْبَدَلَ هُوَ الْمَقْصُودُ دُونَ الْمُبْدَلِ مِنْهُ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ هُنَا، وَالْقَائِلُونَ هَؤُلَاءِ: هُمْ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ كَمَا سَيَأْتِي، وَهَذَا الْمَقُولُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْهِمْ أَنْ لَا يُؤْمِنُوا لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ بِالْقُرْبَانِ، هُوَ مِنْ جُمْلَةِ دَعَاوِيهِمُ الْبَاطِلَةِ. وَقَدْ كَانَ دَأْبُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُقَرِّبُونَ الْقُرْبَانَ، فَيَقُومُ النَّبِيُّ فَيَدْعُو، فَتَنْزِلُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتَحْرِقُهُ، وَلَمْ يَتَعَبَّدِ اللَّهُ بِذَلِكَ كُلَّ أَنْبِيَائِهِ، وَلَا جَعَلَهُ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِ دَعْوَى النُّبُوَّةِ، وَلِهَذَا رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ مِنَ الْقُرْبَانِ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ كَيَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا، وَشِعْيَاءَ، وَسَائِرِ مَنْ قُتِلُوا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَالْقُرْبَانُ: مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ مِنْ نَسِيكَةٍ وَصَدَقَةٍ وَعَمَلٍ صَالِحٍ، وَهُوَ فُعْلَانٌ مِنَ الْقُرْبَةِ.

Onlara yapacağını vaat ettiği şey şayet zulüm olsaydı çok büyük bir zulüm olurdu; dolayısıyla şayet sabit olsaydı varacağı büyüklük derecesiyle onu nefyetmiştir. { الَّذِينَ قالُوا } kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: "Onlar şöyle diyenlerdir:". { لِلْعَبِيدِ } kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; zemm üzere mensub olduğu da söylenmiştir. { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا } ifadesinden cer mahallinde bedel olduğu da söylenmiştir; ancak bu zayıftır, zira bedel olan şey asıl kastedilendir, mübdelün minh değil; burada ise durum böyle değildir. Bu sözü söyleyenler ileride geleceği üzere Yahudilerden bir gruptur. Söylenen bu söz —yani kendilerine kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamalarını Allah'ın onlara emrettiği iddiası— onların batıl iddialarından biridir. İsrâiloğullarının âdeti şöyleydi: Kurban takdim ederlerdi; nebi kalkıp dua eder, gökten bir ateş iner ve o kurbanı yakardı. Oysa Allah bütün peygamberlerine böyle bir ibadet yüklememiş ve bunu peygamberlik iddiasının doğruluğuna bir delil kılmamıştır. Bundan ötürü Allah onları reddederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } “De ki: 'Benden önce size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle —kurbanla— peygamberler gelmişti;” { فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?'” Zekeriyyâ oğlu Yahyâ, Şi'yâ ve öldürülen diğer peygamberler gibi. Kurban (el-Kurbân); kurbanlık hayvan, sadaka ve salih amel gibi Allah'a kendisiyle yakınlaşılan şeydir; kurbet (yakınlık) kökünden fa'lân veznindedir.

ثُمَّ سلى الله رسوله ﷺ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِمِثْلِ مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ. وَالزُّبُرِ: جَمْعُ زَبُورٍ، وَهُوَ الْكِتَابُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ: الْوَاضِحِ الْجَلِيِّ الْمُضِيءِ، يُقَالُ: نَارَ الشَّيْءَ، وَأَنَارَ، وَنَوَّرَهُ، وَاسْتَنَارَهُ، بِمَعْنًى.

Sonra Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i şu kavliyle teselli etti: { فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce de peygamberler yalanlanmıştı; onlar gelmişlerdi” senin getirdiğin gibi açık delillerle. { وَالزُّبُرِ } “ve sahifelerle”: Zebûr'un çoğuludur, o da kitaptır; tefsiri daha önce geçmişti. { وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “ve aydınlatıcı kitapla”: Apaçık, berrak ve nur saçan demektir. Arapçada "nâre eş-şey'ü", "enâre", "nevverahu" ve "istənârahu" aynı manada kullanılır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَخَلَ أبو بكر بيت المدارس فَوَجَدَ يَهُودَ قَدِ اجْتَمَعُوا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ: فِنْحَاصُ، وَكَانَ مِنْ عُلَمَائِهِمْ وَأَحْبَارِهِمْ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَيْحَكَ يَا فِنْحَاصُ! اتَّقِ الله وأسلم، فو الله إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ تَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَكُمْ فِي التَّوْرَاةِ، فَقَالَ فِنْحَاصُ: وَاللَّهِ يَا أَبَا بَكْرٍ! مَا بِنَا إِلَى اللَّهِ مِنْ فَقْرٍ وَإِنَّهُ إِلَيْنَا لَفَقِيرٌ، وَمَا نَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ كَمَا يَتَضَرَّعُ إِلَيْنَا وَإِنَّا عَنْهُ لَأَغْنِيَاءُ، وَلَوْ كَانَ غَنِيًّا عَنَّا مَا اسْتَقْرَضَ مِنَّا كَمَا يَزْعُمُ صَاحِبُكُمْ، يَنْهَاكُمْ عَنِ الرِّبَا وَيُعْطِينَا، وَلَوْ كَانَ غَنِيًّا عَنَّا مَا أَعْطَانَا الرِّبَا فَغَضِبَ أَبُو بَكْرٍ، فَضَرَبَ وَجْهَ فِنْحَاصٍ ضَرْبَةً شَدِيدَةً، وَقَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir Medâris evine (Yahudilerin dershanesine) girdi ve Yahudilerin Finhâs adındaki bir adamın etrafında toplandıklarını gördü. Bu adam onların âlimlerinden ve hahamlarındandı. Ebû Bekir: "Yazıklar olsun sana ey Finhâs! Allah'tan kork ve Müslüman ol. Vallahi sen Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğunu ve onu yanınızdaki Tevrat'ta yazılı bulduğunuzu pekala biliyorsun" dedi. Finhâs: "Vallahi ey Ebû Bekir! Bizim Allah'a hiçbir ihtiyacımız (fakirliğimiz) yoktur; asıl O bize muhtaçtır. O bize yalvardığı gibi biz O'na yalvarmayız ve biz O'na asla muhtaç değiliz. Eğer bizden müstağni olsaydı, arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden borç istemezdi; o sizi faizden menederken bize faiz verir. Şayet bizden müstağni olsaydı bize faiz vermezdi" dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir öfkelendi ve Finhâs'ın yüzüne şiddetli bir tokat attı ve şöyle dedi: "Nefsim kudret elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki:

لَوْلَا الْعَهْدُ الَّذِي بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ، لَضَرَبْتُ عُنُقَكَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ! فَذَهَبَ فِنْحَاصُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ! انْظُرْ مَا صَنَعَ صَاحِبُكَ بِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ: مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ قَوْلًا عَظِيمًا، يَزْعُمُ: أَنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ، وَأَنَّهُمْ عَنْهُ أَغْنِيَاءُ، فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ، غَضِبْتُ لِلَّهِ مِمَّا قَالَ، فَضَرَبْتُ وَجْهَهُ، فَجَحَدَ فِنْحَاصُ فَقَالَ: مَا قُلْتُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيمَا قَالَ فِنْحَاصُ تَصْدِيقًا لِأَبِي بَكْرٍ: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا الْآيَةَ، وَنَزَلَ فِي أَبِي بَكْرٍ وَمَا بَلَغَهُ فِي ذَلِكَ مِنَ الْغَضَبِ: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً الآية. وَقَدْ أَخْرَجَ هَذِهِ الْقِصَّةَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ، وَأَخْرَجَهَا ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ بِأَخْصَرَ مِنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدًا ﷺ حِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ! أَفَقِيرٌ رَبُّكَ يَسْأَلُ عِبَادَهُ الْقَرْضَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ.

Eğer aramızdaki antlaşma olmasaydı boynunu vururdum ey Allah'ın düşmanı!" Finhâs Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: "Ey Muhammed! Arkadaşının bana ne yaptığına bak!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e: «Seni bu yaptığın şeye ne sevk etti?» buyurdu. Ebû Bekir: "Ey Allah'ın Resûlü! Çok büyük bir laf etti; Allah'ın fakir olduğunu, kendilerinin ise O'na muhtaç olmadığını iddia etti. O böyle deyince, söylediği sözden ötürü Allah için öfkelendim ve yüzüne vurdum" dedi. Finhâs ise inkâr edip: "Ben öyle bir şey demedim" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Ebû Bekir'i tasdik etmek üzere Finhâs'ın sözü hakkında: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا } “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir...” ayetini indirdi; Ebû Bekir ve bu hususta ona ulaşan öfke hakkında ise: { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً } “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden birçok incitici söz işiteceksiniz” ayetini indirdi. Bu kıssayı İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den rivayet etmiş; İbn Cerîr Süddî'den bundan daha kısa bir şekilde de rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Saîd b. Cübeyr tarikinden İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “Kimdir o ki Allah'a güzel bir borç versin” ayetini indirince Yahudiler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Muhammed! Rabbin fakir midir ki kullarından borç istiyor?" dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ الْقَائِلَ لِهَذِهِ الْمَقَالَةِ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ وَأَنَّهَا نَزَلَتْ فِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ بَدْرٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وهم لم يدركوا

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, bu sözü söyleyen kişi Huyey b. Ahtab'dır ve ayet onun hakkında inmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre el-Alâ b. Bedr'e; -kendileri [o zamana] yetişmedikleri hâlde- { وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere peygamberleri öldürmelerini de...” kavli hakkında

ذَلِكَ، قَالَ: بِمُوَالَاتِهِمْ مَنْ قَتَلَ الْأَنْبِيَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ قَالَ: مَا أَنَا بِمُعَذِّبٍ مَنْ لَمْ يَجْتَرِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

bunun nasıl olduğu sorulunca: "Peygamberleri öldürenleri dost edinmeleri ve onları desteklemeleri sebebiyle" demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” kavli hakkında: "Ben günah işlemeyene azap edici değilim" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Avfî tarikinden İbn Abbâs'ın şu kavli hakkında:

حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قَالَ: يَتَصَدَّقُ الرَّجُلُ مِنَّا، فَإِذَا تُقُبِّلَ مِنْهُ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ النَّارُ مِنَ السَّمَاءِ فَأَكَلَتْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا قَالَ: كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: بِالْبَيِّناتِ قَالَ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ وَالزُّبُرِ قَالَ: كُتُبُ الْأَنْبِيَاءِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ قال: هو القرآن.

{ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ } “Ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bizden biri sadaka verirdi; eğer o kabul olunursa gökten üzerine bir ateş iner ve onu yerdi (yakardı)." İbn Ebî Hâtim, Hasen'den: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا } “Doğrusu Allah bize emretti diyenler...” kavli hakkında: "Allah'a yalan isnat ettiler" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: { بِالْبَيِّناتِ } “apaçık delillerle” kavli hakkında: "Helal ve haramdır", { وَالزُّبُرِ } “ve sahifelerle” kavli hakkında: "Peygamberlerin kitaplarıdır", { وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ } “ve aydınlatıcı kitapla” kavli hakkında ise: "O Kur'an'dır" dediğini rivayet etmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٥ الى ١٨٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 185-189]

كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩)

{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ (١٨٧) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) } “Her nefis ölümü tadacaktır. Kıyamet günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir. Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185) Mallarınız ve canlarınız hususunda mutlaka imtihan olunacaksınız. Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan birçok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir. (186) Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! (187) Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin azaptan kurtulacaklarını sakın sanma! Onlar için elem verici bir azap vardır. (188) Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (189)”

قَوْلُهُ: ذائِقَةُ مِنَ الذَّوْقِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:

{ ذائِقَةُ } kavli tatmaktan (zevk) türemiştir; Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bu kabildendir:

مَنْ لَمْ يَمُتْ عَبْطَةً يَمُتْ هَرِمًا ... الْمَوْتُ كَأْسٌ وَالْمَرْءُ ذَائِقُهَا

Gençken beklenmedik şekilde ölmeyen ihtiyar olarak ölür ... Ölüm bir kadehtir ve insan onu tadacaktır.

وَهَذِهِ الْآيَةُ تَتَضَمَّنُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ لِلْمُصَدِّقِ وَالْمُكَذِّبِ بَعْدَ إِخْبَارِهِ عَنِ الْبَاخِلِينَ الْقَائِلِينَ: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ: ذائِقَةُ الْمَوْتِ بِالتَّنْوِينِ وَنَصْبِ الْمَوْتِ. وقرأ الجهور بالإضافة. قوله: إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَجْرُ الْمُؤْمِنِ: الثَّوَابُ، وَأَجْرُ الْكَافِرِ: الْعِقَابُ، أَيْ: أَنَّ تَوْفِيَةَ الْأُجُورِ وَتَكْمِيلَهَا إِنَّمَا تَكُونُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَمَا يَقَعُ مِنَ الْأُجُورِ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْبَرْزَخِ فَإِنَّمَا هُوَ بَعْضُ الْأُجُورِ. وَالزَّحْزَحَةُ: التَّنْحِيَةُ، وَالْإِبْعَادُ: تَكْرِيرُ الزَّحِّ وَهُوَ الْجَذْبُ بِعَجَلَةٍ، قَالَهُ فِي الْكَشَّافِ، وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ، أَيْ: فَمَنْ بَعُدَ عَنِ النَّارِ يَوْمَئِذٍ وَنُحِّيَ فَقَدْ فَازَ، أَيْ ظَفَرَ بِمَا يُرِيدُ وَنَجَا مِمَّا يَخَافُ، وَهَذَا هُوَ الْفَوْزُ الْحَقِيقِيُّ الَّذِي لَا فَوْزَ يُقَارِبُهُ، فَإِنَّ كُلَّ فَوْزٍ وَإِنْ كَانَ بِجَمِيعِ الْمَطَالِبِ دُونَ الْجَنَّةِ لَيْسَ بِشَيْءٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهَا. اللَّهُمَّ لَا فَوْزَ إِلَّا فَوْزُ الْآخِرَةِ، وَلَا عَيْشَ إِلَّا عَيْشُهَا، وَلَا نَعِيمَ إِلَّا نَعِيمُهَا، فَاغْفِرْ ذُنُوبَنَا، وَاسْتُرْ عُيُوبَنَا، وَارْضَ عَنَّا رِضًا لَا سُخْطَ بَعْدَهُ، وَاجْمَعْ لَنَا بَيْنَ الرِّضَا مِنْكَ عَلَيْنَا وَالْجَنَّةِ. وَالْمَتَاعُ: مَا يَتَمَتَّعُ بِهِ الْإِنْسَانُ وَيَنْتَفِعُ بِهِ ثُمَّ يَزُولُ وَلَا يَبْقَى، كَذَا قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ. الْغُرُورُ: الشَّيْطَانُ يغرّ الناس بالأماني الباطلة

Bu ayet, { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” diyen cimriler hakkında haber verdikten sonra, tasdik eden için vaadi (müjdeyi), yalanlayan için ise vaîdi (tehdidi) içermektedir. el-A‘meş, Yahyâ b. Vessâb ve İbn Ebî İshâk { ذَائِقَةُ الْمَوْتِ } ibaresini tenvin ile ve { الْمَوْتَ } kelimesini nasb ile [zâikatun el-mevte şeklinde] okumuşlardır. Cumhur ise izâfetle [zâikatu'l-mevti şeklinde] okumuştur. { إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Mükâfatlarınız size ancak kıyamet gününde tastamam verilecektir” kavli: Müminin ecri (ücreti) sevap, kâfirin ecri ise cezadır. Yani ecirlerin tastamam ve eksiksiz verilmesi ancak o günde olacaktır. Dünyada veya berzahta meydana gelen karşılıklar ise ecirlerin sadece bir kısmıdır. ez-Zahzeha (الزَّحْزَحَةُ); uzaklaştırmak, beri kılmaktır. el-İb‘âd (الْإِبْعَادُ) ise aceleyle çekmek demek olan “zehh” (الزَّحُّ) kökünün tekrarıdır. Bunu el-Keşşâf [sahibi Zemahşerî] söylemiş olup buna dair açıklama daha önce geçmişti. Yani o gün kim ateşten uzaklaştırılıp beri kılınırsa muhakkak kurtuluşa ermiştir; yani arzuladığına kavuşmuş, korktuğundan da emin olmuştur. Kendisine hiçbir kurtuluşun denk olamayacağı gerçek kurtuluş işte budur. Zira cennetin dışında kalan bütün taleplere ulaşılsa bile, cennete nispetle hiçbir şey sayılmaz. Allahım! Ahiret kurtuluşundan başka kurtuluş, ahiret hayatından başka hayat, ahiret nimetinden başka nimet yoktur. Günahlarımızı bağışla, kusurlarımızı ört, bizden kendisinden sonra asla gazap gelmeyecek bir rıza ile razı ol ve hakkımızda Senin rızan ile cenneti bir arada ihsan eyle! el-Metâ‘ (الْمَتَاعُ); insanın faydalanıp zevk aldığı, sonra da zeval bulup bâkî kalmayan şeydir. Müfessirlerin çoğu böyle demiştir. el-Gurûr (الْغُرُورُ) ise insanları bâtıl kuruntularla aldatan şeytandır

وَالْمَوَاعِيدِ الْكَاذِبَةِ، شَبَّهَ سُبْحَانَهُ الدُّنْيَا بِالْمَتَاعِ الَّذِي يُدَلَّسُ بِهِ عَلَى مَنْ يُرِيدُهُ، وَلَهُ ظَاهِرٌ مَحْبُوبٌ وَبَاطِنٌ مَكْرُوهٌ.

ve yalan vaatlerdir. Allah Teâlâ dünyayı, elde etmek isteyene hile ile sunulan, dışı sevimli içi ise çirkin olan bir metâa benzetmiştir.

قَوْلُهُ: لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ هَذَا الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَأُمَّتِهِ تَسْلِيَةً لَهُمْ عَمَّا سَيَلْقَوْنَهُ مِنَ الْكَفَرَةِ وَالْفَسَقَةِ، لِيُوَطِّنُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْمَكَارِهِ. وَالِابْتِلَاءُ: الِامْتِحَانُ وَالِاخْتِبَارُ، وَالْمَعْنَى:

{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ } “Mallarınız ve canlarınız hususunda elbette imtihan olunacaksınız” kavli: Bu hitap, kâfirlerden ve fâsıklardan görecekleri [sıkıntılara] karşı bir teselli olmak ve nefislerini sebat etmeye ve hoşa gitmeyen şeylere karşı sabretmeye alıştırmaları için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun ümmetinedir. İbtilâ (الِابْتِلَاءُ); imtihan ve tecrübe etmektir. Anlamı şudur:

لَتُمْتَحَنُنَّ، وَلَتُخْتَبَرُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ بِالْمَصَائِبِ، وَالْإِنْفَاقَاتِ الْوَاجِبَةِ، وَسَائِرِ التَّكَالِيفِ الشَّرْعِيَّةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْأَمْوَالِ.

Mallarınız hususunda musibetlerle, farz kılınan infaklarla ve mallarla ilgili diğer bütün şer'î yükümlülüklerle mutlaka imtihan edilecek ve sınanacaksınız.

وَالِابْتِلَاءُ فِي الْأَنْفُسِ: بِالْمَوْتِ وَالْأَمْرَاضِ، وَفَقْدِ الْأَحْبَابِ، وَالْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، دَلَّتْ عَلَيْهِ اللَّامُ الْمُوطِئَةُ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وَهُمْ سَائِرُ الطَّوَائِفِ الْكُفْرِيَّةِ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَذىً كَثِيراً مِنَ الطَّعْنِ فِي دِينِكُمْ وَأَعْرَاضِكُمْ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّ ذلِكَ إلى الصبر والتقوى المدلول عليها بِالْفِعْلَيْنِ. وَعَزْمُ الْأُمُورِ: مَعْزُومَاتُهَا، أَيْ: مِمَّا يَجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَعْزِمُوا عَلَيْهِ، لِكَوْنِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ اللَّهِ الَّتِي أَوْجَبَ عَلَيْهِمُ الْقِيَامَ بِهَا، يُقَالُ: عَزَمَ الْأَمْرَ: أَيْ شَدَّهُ وَأَصْلَحَهُ. قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ هَذِهِ الْآيَةُ تَوْبِيخٌ لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَوِ الْيَهُودُ فَقَطْ، عَلَى الْخِلَافِ فِي ذَلِكَ- وَالظَّاهِرُ:

Canlar hususundaki ibtilâ (imtihan) ise ölüm, hastalıklar, sevdiklerin kaybedilmesi ve Allah yolunda öldürülmektir. Bu cümle, hazırlayıcı lâm harfinin delalet ettiği hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden” ki onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır, { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve şirk koşanlardan” ki onlar da ehl-i kitap dışındaki diğer bütün kâfir zümrelerdir, dininiz ve ırzlarınız hakkında dil uzatmak suretiyle { أَذىً كَثِيراً } “birçok incitici şey elbette işiteceksiniz”. { فَإِنَّ ذلِكَ } “şüphesiz bu” kavlindeki işaret, iki fiilin delalet ettiği sabır ve takvayadır. Azmu'l-umûr (عَزْمُ الْأُمُورِ); işlerin kesin kararlılık gerektirenleridir, yani üzerlerine yerine getirmelerini farz kıldığı Allah'ın kesin emirlerinden (azamât) biri olması sebebiyle, azmetmeniz gereken şeylerdendir. Araplar: “İşi azmetti” derler ki bu, onu sağlamlaştırdı ve ıslah etti demektir. { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı” kavli: Bu ayet, bu husustaki ihtilafa binaen -Yahudiler ve Hristiyanlar ya da sadece Yahudiler olan- Ehl-i Kitap için bir azarlamadır. Zahir olan şudur:

أَنَّ الْمُرَادَ بِأَهْلِ الْكِتَابِ: كُلُّ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ عِلْمَ شَيْءٍ مِنَ الْكِتَابِ، أَيِّ كِتَابٍ كَانَ، كَمَا يُفِيدُهُ التَّعْرِيفُ الْجِنْسِيُّ فِي الْكِتَابِ. قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: إِنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ لِكُلِّ عَالِمٍ، وَكَذَا قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ: لَوْلَا مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ مَا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْءٍ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: لَتُبَيِّنُنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْكِتَابِ وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ، لِأَنَّ اللَّهَ أَخَذَ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى أَنْ يُبَيِّنُوا نُبُوَّتَهُ لِلنَّاسِ وَلَا يَكْتُمُوهَا فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ: «لَيُبَيِّنُنَّهُ» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

Ehl-i Kitap'tan maksadın, el-Kitâb lafzındaki cins bildiren belirlilik takısının (harf-i tarif) ifade ettiği üzere, hangi kitap olursa olsun, Allah'ın kendisine kitaptan bir ilim vermiş olduğu herkestir. Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Ayet bütün âlimler için geneldir. Muhammed b. Ka'b da böyle demiştir. Ebû Hureyre'nin: “Allah'ın ehl-i kitaptan aldığı [bu söz] olmasaydı size hiçbir şey rivayet etmezdim” deyip ardından bu ayeti okuması da buna delalet eder. { لَتُبَيِّنُنَّهُ } kavlindeki zamir kitaba racidir. Daha önce zikri geçmemiş olsa da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu da söylenmiştir; çünkü Allah, Yahudilerden ve Hristiyanlardan onun peygamberliğini insanlara açıklamalarını ve bunu gizlememelerini kesin söz olarak almıştı, { فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “Onlar ise onu arkalarına attılar”. Ebû Amr, Ebû Bekr rivayetinde Âsım ve Medine ehli alt iki noktalı yâ ile «لَيُبَيِّنُنَّهُ» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise üst iki noktalı tâ ile [لَتُبَيِّنُنَّهُ şeklinde] okumuştur. İbn Abbâs ise şöyle okumuştur:

وَإِذْ أخذ الله ميثاق النبيّين ليبيّننّه وَيُشْكِلُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قَوْلُهُ: فَنَبَذُوهُ فَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ فَاعِلَهُ النَّاسُ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: «لَتُبَيِّنُونَهُ» . وَالنَّبْذُ: الطَّرْحُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَوْلُهُ: وَراءَ ظُهُورِهِمْ مُبَالَغَةٌ فِي النَّبْذِ وَالطَّرْحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ أَيْضًا مَعْنَى قَوْلِهِ: وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ الَّذِي أُمِرُوا بِبَيَانِهِ وَنُهُوا عَنْ كِتْمَانِهِ. وَقَوْلُهُ: ثَمَناً قَلِيلًا أَيْ: حَقِيرًا يَسِيرًا مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا وَأَعْرَاضِهَا، قَوْلُهُ: فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ مَا: نَكِرَةٌ مَنْصُوبَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِفَاعِلِ بِئْسَ، وَيَشْتَرُونَ: صِفَةٌ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ: مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِئْسَ شَيْئًا يَشْتَرُونَهُ بِذَلِكَ الثَّمَنِ. قَوْلُهُ: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ: بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ. وَقَوْلُهُ: بِما أَتَوْا أَيْ: بِمَا فَعَلُوا. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ كَمَا سَيَأْتِي، وَالظَّاهِرُ شُمُولُهَا لِكُلِّ مَنْ حَصَلَ مِنْهُ مَا تَضَمَّنَتْهُ عَمَلًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ، وَهُوَ الْمُعْتَبَرُ دُونَ خُصُوصِ السَّبَبِ، فَمَنْ فَرِحَ بِمَا فَعَلَ، وَأَحَبَّ أَنْ يَحْمَدَهُ النَّاسُ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ، فَلَا تَحْسَبَنَّهُ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو: «لَا يَحْسَبَنَّ» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، أَيْ: لَا يَحْسَبَنَّ الْفَارِحُونَ فَرَحَهُمْ مُنْجِيًا لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، فَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، وَهُوَ فَرَحُهُمْ، وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي: بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ، وَقَوْلُهُ: فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ تَأْكِيدٌ لِلْفِعْلِ الْأَوَّلِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ،

«وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَيُبَيِّنُنَّهُ» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre { فَنَبَذُوهُ } kavli müşkil olmaktadır; zira failinin mutlaka insanlar olması gerekir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise «لَتُبَيِّنُونَهُ» şeklindedir. Nebz (النَّبْذُ); fırlatıp atmaktır, bunun açıklaması daha önce el-Bakara Suresi'nde geçmişti. { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “arkalarına” kavli, fırlatıp atmayı ve terk etmeyi mübalağalı kılmaktadır. { وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar” kavlinin anlamı da daha önce geçmişti; buradaki zamir, açıklamaları emredilen ve gizlemeleri yasaklanan kitaba dönmektedir. { ثَمَناً قَلِيلًا } “az bir değer” kavli yani: Dünyanın geçici menfaat ve süslerinden değersiz ve az bir şey demektir. { فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ } “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” kavli: Mâ (مَا), bi'se (بِئْسَ) fiilinin failini açıklayan mensub bir nekredir. Yeşterûn (يَشْتَرُونَ) onun sıfatıdır. Yerilen şey (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise hazfedilmiştir; yani: O bedel karşılığında satın aldıkları şey ne kötüdür! { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } “Sakın o sevinenleri sanma” kavli: Kûfeliler üst iki noktalı tâ ile okumuşlardır; hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba elverişli olan her ferttir. { بِما أَتَوْا } “yaptıkları şeylerle” kavli yani: İşledikleri şeylerle demektir. Ayetin nüzul sebebi hakkında geleceği üzere ihtilaf edilmiştir; ancak zahir olan, sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edilerek, içerdiği fiili işleyen herkesi kapsamasıdır. Dolayısıyla kim yaptığıyla sevinir ve yapmadığı şeylerle insanların kendisini övmesini isterse, sakın onun azaptan kurtulacağını sanma. Nâfi, İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr alt iki noktalı yâ ile «لَا يَحْسَبَنَّ» şeklinde okumuşlardır; yani: O sevinenler, sevinçlerinin kendilerini azaptan kurtaracağını sanmasınlar. Bu durumda birinci meful hazfedilmiştir ki o da sevinçleridir; ikinci meful ise { بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ } ibaresidir. { فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ } kavli ise her iki kıraate göre de birinci fiili tekit etmektedir,

وَالْمَفَازَةُ: الْمَنْجَاةُ، مَفْعَلَةٌ، مِنْ: فَازَ، يَفُوزُ، إِذَا نَجَا، أَيْ: لَيْسُوا بِفَائِزِينَ، سُمِّيَ مَوْضِعُ الْخَوْفِ مَفَازَةً عَلَى جِهَةِ التَّفَاؤُلِ، قَالَهُ الْأَصْمَعِيُّ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا مَوْضِعُ تَفْوِيزٍ وَمَظِنَّةُ هَلَاكٍ، تَقُولُ الْعَرَبُ: فَوْزُ الرَّجُلِ: إِذَا مَاتَ. قَالَ ثَعْلَبٌ: حَكَيْتُ لِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ قَوْلَ الْأَصْمَعِيِّ فَقَالَ: أَخْطَأَ. قَالَ لِي أَبُو الْمَكَارِمِ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ مَفَازَةً لِأَنَّ مَنْ قَطَعَهَا فَازَ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: بَلْ لِأَنَّهُ مُسْتَسْلِمٌ لِمَا أَصَابَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ الْفَوْزَ التَّبَاعُدُ عَنِ الْمَكْرُوهِ. وَقَرَأَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ، وَالْأَعْمَشُ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: «آتَوْا» بِالْمَدِّ، أَيْ: يَفْرَحُونَ بِمَا أَعْطَوْا. وَقَرَأَ جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةُ وَغَيْرُهُمْ: «أَتَوْا» بِالْقَصْرِ.

Mefâze (الْمَفَازَةُ); kurtuluş yeri (mencât) demektir; nitekim kurtulduğu zaman denilen fâze-yefûzu (فَازَ، يَفُوزُ) fiilinden mef'ale (مَفْعَلَة) veznindedir; yani: Onlar kurtulacak değillerdir. Korku yerine iyimserlik (tefe'ül) kabilinden mefâze denilmiştir; bunu Asmaî söylemiştir. Bir görüşe göre de burası helak olma yeri ve helak olma ihtimali bulunan yer olduğu için böyle denmiştir; nitekim Araplar: Kişi öldüğü zaman “Fevzu'r-racul” derler. Sa'leb şöyle demiştir: Asmaî'nin sözünü İbnü'l-A'râbî'ye anlattım, o: “Yanılmış” dedi. Ebü'l-Mekârim bana: “Oraya ancak onu aşan kimse kurtulduğu için mefâze denilmiştir” dedi. İbnü'l-A'râbî ise: “Aksine, başına gelene teslim olduğu içindir” dedi. Bir görüşe göre anlam şudur: “Sakın onları azaptan uzak bir yerde sanma; çünkü fevz, hoşa gitmeyen şeyden uzaklaşmaktır.” Mervân b. el-Hakem, A'meş ve İbrâhîm en-Nehaî med ile «آتَوْا» şeklinde okumuşlardır, yani verdikleri şeylerle sevinirler. Yedi kurrânın cumhuru ve diğerleri ise kasr ile «أَتَوْا» şeklinde okumuşlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَنَّادٌ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ: فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَالَ: هُوَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ، وَكَانَ يُحَرِّضُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ فِي شِعْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَعْنِي: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَسْمَعُونَ مِنَ الْيَهُودِ قَوْلَهُمْ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ ، ومن النصارى قولهم: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ قَالَ: مِنَ الْقُوَّةِ مِمَّا عَزَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَمَرَكُمْ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ قَالَ: فِنْحَاصُ، وَأَشْيَعُ، وَأَشْبَاهُهُمَا مِنَ الْأَحْبَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ قَالَ: كَانَ اللَّهُ أَمَرَهُمْ أَنْ يَتَّبِعُوا النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنَّ الْإِسْلَامَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي افْتَرَضَهُ عَلَى عِبَادِهِ. وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَنَبَذُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ قَالَ: مُحَمَّدًا ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا مِيثَاقٌ أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ، فَمَنْ عَلِمَ علما فليعلمه الناس، وَإِيَّاكُمْ وَكِتْمَانَ الْعِلْمِ، فَإِنَّ كِتْمَانَ الْعِلْمِ هَلَكَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَوْلَا الْمِيثَاقُ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ مَا حَدَّثْتُكُمْ بِكَثِيرٍ مِمَّا تَسْأَلُونَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا: أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ لِبَوَّابِهِ اذْهَبْ يَا رَافِعُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ: لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ مِنَّا فَرِحَ بِمَا أُوتِيَ، وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا، لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا لَكَمَ وَلِهَذِهِ الْآيَةِ، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ، ثُمَّ تَلَا وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ الْآيَةَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Hibbân, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cennette bir kamçılık yer dünyadan ve içindekilerden daha hayırlıdır. Dilerseniz: { فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ } “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, muhakkak o kurtulmuştur. Dünya hayatı aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir” [ayetini] okuyun.» İbn Merdûye de Sehl b. Sa'd'dan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Zührî'den { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden... elbette işiteceksiniz” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: O, şiirinde müşrikleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbına karşı kışkırtan Kâ'b b. el-Eşref'tir. İbnü'l-Münzir, Zührî tarikinden Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik'ten benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yani Yahudiler ve Hristiyanlardır; Müslümanlar Yahudilerden: “Üzeyir Allah'ın oğludur” sözlerini, Hristiyanlardan da: “Mesih Allah'ın oğludur” sözlerini işitiyorlardı. { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” kavli hakkında: “Allah'ın kesinleştirdiği ve size emrettiği güç ve kararlılıktandır” demiştir. İbn İshâk ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız' diye kesin sözünü almıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Finhâs, Eşya' ve benzeri din bilginleridir.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî tarikinden İbn Abbâs'ın { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız' diye kesin sözünü almıştı” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah onlara o ümmî Peygambere uymalarını emretmişti.” İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Tevrat ve İncil'de, İslâm'ın Allah'ın kullarına farz kıldığı dini olduğu ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğu yazılıdır; onu yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulurlar, fakat onu arkalarına attılar.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Onlar Yahudilerdir.” { لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ } kavli hakkında ise: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [açıklayacaksınız]” demiştir. İbn Cerîr, Süddî'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu, Allah'ın ilim ehlinden aldığı bir sözdür; kim bir ilim bilirse onu insanlara öğretsin. İlmi gizlemekten sakının, zira ilmi gizlemek helaktir.” İbn Sa'd, Hasan[-ı Basrî]'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Allah'ın ilim ehlinden aldığı söz olmasaydı, bana sorduğunuz şeylerin birçoğunu size anlatmazdım.” Buhârî, Müslim ve diğerleri rivayet etmişlerdir: Mervân kapıcısına: “Ey Râfi'! İbn Abbâs'a git ve de ki: Şayet bizden kendisine verilenle sevinen ve yapmadığı şeyle övülmeyi seven her kişi azap görecekse, hepimiz mutlaka azap görürüz” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Sizin bu ayetle ne ilginiz var! Bu ancak Ehl-i Kitap hakkında indi” deyip sonra: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerin kesin sözünü almıştı...” ayetini okudu. İbn Abbâs devamla dedi ki:

سألهم النبي ﷺ عَنْ شَيْءٍ فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ، فَخَرَجُوا وَقَدْ أَرَوْهُ أَنْ قَدْ أَخْبَرُوهُ بِمَا سألهم عنه

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bir şey sormuş, onlar da bunu ondan gizleyip başka bir şey haber vermişlerdi. Ardından, kendisine sorduğu şeyi haber vermiş gibi göstererek [huzurundan] çıkmışlardı.

وَاسْتَحْمَدُوا بِذَلِكَ إِلَيْهِ، وَفَرِحُوا بِمَا أَتَوْا مِنْ كِتْمَانِ مَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ. وَفِي الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ وَغَيْرِهِمَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّ رِجَالًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا إِذَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إلى الغزو، وتخلفوا عَنْهُ وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْغَزْوِ اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ، وَحَلَفُوا، وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا، فَنَزَلَتْ. وَقَدْ رُوِيَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي فِنْحَاصَ وَأَشْيَعَ وَأَشْبَاهِهِمَا. وَرُوِيَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ.

ve bu sebeple kendilerini ona övdürmek istediler; ayrıca kendilerine sorduğu şeyi gizleme fiillerinden dolayı da sevindiler. Buhârî, Müslim ve diğerlerinde Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet edilmiştir: Münafıklardan birtakım adamlar vardı ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazaya çıktığında savaşa katılmayıp geri kalırlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aksine evlerinde oturup kalmalarına sevinirlerdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazadan dönünce de ona özür beyan ederler, yeminler ederler ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi arzu ederlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. Ayetin Finhâs, Eşya' ve benzerleri hakkında indiği de rivayet edilmiştir. Yahudiler hakkında indiği de rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسٍ قَالَ:

Mâlik, İbn Sa'd, Taberânî ve ed-Delâil'de Beyhakî, Muhammed b. Sâbit'ten, Sâbit b. Kays'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

«يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ أَكُونَ قَدْ هَلَكْتُ قَالَ: لِمَ؟ قَالَ: قَدْ نَهَانَا اللَّهُ أَنْ نُحِبَّ أَنْ نُحْمَدَ بِمَا لَمْ نَفْعَلْ، وَأَجِدُنِي أُحِبُّ الْحَمْدَ، وَنَهَانَا عَنِ الْخُيَلَاءِ، وَأَجِدُنِي أُحِبُّ الْجَمَالَ، وَنَهَانَا أَنْ نَرْفَعَ أَصْوَاتَنَا فَوْقَ صَوْتِكَ، وَأَنَا رَجُلٌ جَهِيرُ الصَّوْتِ، فَقَالَ: يَا ثَابِتُ أَلَا تَرْضَى أَنْ تَعِيشَ حَمِيدًا وَتُقْتَلَ شَهِيدًا وَتَدْخُلَ الْجَنَّةَ؟» فَعَاشَ حَمِيدًا، وَقُتِلَ شَهِيدَا يَوْمَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: بِمَفازَةٍ قَالَ:

«Ey Allah'ın Resûlü! Helak olmuş olmaktan cidden korktum! [Resûlullah]: “Niçin?” buyurdu. [Sâbit]: “Allah bize yapmadığımız şeylerle övülmeyi istemeyi yasakladı, bense övülmeyi sevdiğimi görüyorum; bize kibri yasakladı, bense güzelliği sevdiğimi görüyorum; sesimizi senin sesinin üstüne yükseltmemizi yasakladı, bense gür sesli bir adamım” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Ey Sâbit! Övülmüş olarak yaşamaya, şehit olarak öldürülmeye ve cennete girmeye razı olmaz mısın?” buyurdu.» Nitekim övülmüş olarak yaşadı ve Müseylimetü'l-Kezzâb [savaşı] gününde şehit olarak öldürüldü. İbnü'l-Münzir, Dahhâk'ten { بِمَفازَةٍ } kavli hakkında:

بِمَنْجَاةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ.

“Kurtuluş içinde” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr de İbn Zeyd'den benzerini rivayet etmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٠ الى ١٩٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 190-194]

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır. (190) Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler [ve şöyle derler]: 'Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, Sen yücesin; bizi ateşin azabından koru! (191) Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir; zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. (192) Rabbimiz! Şüphesiz biz: “Rabbinize iman edin!” diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Artık bizim günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al! (193) Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme; şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin.' (194)”

قَوْلُهُ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ هَذِهِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ اخْتِصَاصِهِ سُبْحَانَهُ بِمَا ذَكَرَهُ فِيهَا. والمراد:

{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ } “Şüphesiz göklerin yaratılışında” kavli: Bu, Allah Teâlâ'nın orada zikrettiği şeylerdeki birliğini ve benzersizliğini pekiştirmek için yeni bir cümledir (müste'nefe). Maksat:

ذات السموات والأرض وصفاتهما وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَيْ: تَعَاقُبِهِمَا، وَكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَخْلُفُ الْآخَرَ، وَكَوْنِ زِيَادَةِ أَحَدِهِمَا فِي نُقْصَانِ الْآخَرِ، وَتَفَاوُتِهِمَا طُولًا وَقِصَرًا، وَحَرًّا وَبَرْدًا، وَغَيْرِ ذَلِكَ لَآياتٍ أَيْ: دَلَالَاتٍ وَاضِحَةٍ، وَبَرَاهِينَ بَيِّنَةٍ، تَدُلُّ عَلَى الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ بَعْضِ مَا هُنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَالْمُرَادُ بِأُولِي الْأَلْبَابِ: أَهْلُ الْعُقُولِ الصَّحِيحَةِ الخالصة عن شوائب النقص، فإن مجرد التفكر فِيمَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَكْفِي الْعَاقِلَ، وَيُوصِلُهُ إِلَى الْإِيمَانِ الَّذِي لَا تُزَلْزِلُهُ الشُّبَهُ، وَلَا تَدْفَعُهُ التَّشْكِيكَاتُ. قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ الْمَوْصُولُ: نَعْتٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ- وَقِيلَ: هُوَ مَفْصُولٌ عَنْهُ، خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَالْمُرَادُ بِالذِّكْرِ هُنَا: ذِكْرُهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ حَالِ الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِلَى أَنَّ الذِّكْرَ هُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الصَّلَاةِ، أَيْ: لَا يُضَيِّعُونَهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَيُصَلُّونَهَا قِيَامًا مَعَ عَدَمِ الْعُذْرِ، وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ مَعَ الْعُذْرِ. قَوْلُهُ: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يَذْكُرُونَ وَقِيلَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْحَالِ، أَعْنِي: قِياماً وَقُعُوداً وَقِيلَ: إِنَّهُ مُنْقَطِعٌ عَنِ الْأَوَّلِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فِي بَدِيعِ صنعهما، واتقانهما، مع عظم أجرامهما، فَإِنَّ هَذَا الْفِكْرَ إِذَا كَانَ صَادِقًا أَوْصَلَهُمْ إلى الإيمان

Göklerin ve yerin zatları ve sıfatlarıdır. { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “ve gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde” kavli yani: Birbiri peşinden gelmeleri, her birinin diğerinin yerini alması, birinin artışının diğerinin eksilişinde olması, uzunluk-kısalık, sıcaklık-soğukluk ve benzeri hususlardaki farklılıklarıdır. { لَآياتٍ } “elbette ayetler vardır” kavli yani: Yaratıcı olan Allah'a delalet eden apaçık deliller ve apaçık burhanlar demektir. Buradaki hususların bir kısmının tefsiri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Ülü'l-elbâb (أُولِي الْأَلْبَابِ - akıl sahipleri) ile kastedilen; noksanlık şaibelerinden arınmış sağlam akıl sahipleridir; zira Allah'ın bu ayette anlattığı hususlar üzerinde sadece tefekkür etmek bile akıllı kişiye yeter ve onu şüphelerin sarsamayacağı, tereddütlerin gideremeyeceği bir imana ulaştırır. { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı zikrederler” kavli: İsmi mevsul, ülü'l-elbâb için sıfattır. Bir görüşe göre ondan ayrıdır; hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir yahut övgü üzere mansubdur. Buradaki zikirden maksat; namaz hali ile diğer haller arasında hiçbir fark olmaksızın, bu durumlarda Allah Teâlâ'yı zikretmektir. Müfessirlerden bir grup ise buradaki zikrin namazdan ibaret olduğu görüşüne varmışlardır; yani: Namazı hiçbir durumda zayi etmezler; özürsüzken ayakta kılarlar, özürlü olduklarında ise oturarak ve yanları üzerine yatarak kılarlar. { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler” kavli: { يَذْكُرُونَ } kavline matuftur. Bir görüşe göre ise hal olan { قِياماً وَقُعُوداً } kavline matuftur. Yine bir görüşe göre birinciden tamamen ayrı bir cümledir. Anlamı şudur: Onlar cisimlerinin büyüklüğüyle beraber, onların harikulade yaratılışını ve mükemmelliğini düşünürler; zira bu düşünce samimi olduğu takdirde onları imana ulaştırır

بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: يَقُولُونَ مَا خَلَقْتَ هَذَا عَبَثًا وَلَهْوًا، بَلْ خَلَقْتَهُ دَلِيلًا عَلَى حِكْمَتِكَ وَقُدْرَتِكَ. وَالْبَاطِلُ: الزَّائِلُ الذَّاهِبُ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Allah Teâlâ'ya [imana]. { رَبَّنا مَا خَلَقْتَ هَذَا باطِلًا } “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın” kavli, mukadder bir kavil üzerinedir; yani şöyle derler: Sen bunu boşuna ve eğlence olsun diye yaratmadın, bilakis hikmetine ve kudretine bir delil olsun diye yarattın. Bâtıl (الْبَاطِلُ); zail olup yok olan şeydir, Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:

أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ

Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey bâtıldır

.......

.......

وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: خَلْقًا بَاطِلًا وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَقِيلَ:

Bu [bâtıl lafzı], hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; yani: “halkan bâtılâ” (bâtıl bir yaratışla yaratmadın). Harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansub olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de:

هُوَ مَفْعُولٌ ثَانٍ، وَخَلَقَ: بِمَعْنَى جَعَلَ، أَوْ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، والإشارة بقوله: هذا إلى السموات وَالْأَرْضِ، أَوْ إِلَى الْخَلْقِ عَلَى أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ. قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ أَيْ: تَنْزِيهًا لَكَ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِكَ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا أَنْ يَكُونَ خَلْقُكَ لِهَذِهِ الْمَخْلُوقَاتِ بَاطِلًا. وَقَوْلُهُ: فَقِنا عَذابَ النَّارِ الْفَاءُ لِتَرْتِيبِ هَذَا الدعاء على ما قبله. وقوله: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ تَأْكِيدٌ لِمَا تَقَدَّمَهُ مِنِ اسْتِدْعَاءِ الْوِقَايَةِ مِنَ النَّارِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ، وَبَيَانٌ لِلسَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ دَعَاهُ عِبَادُهُ بِأَنْ يَقِيَهُمْ عَذَابَ النَّارِ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ أَدْخَلَهُ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَاهُ، أَيْ: أَذَلَّهُ وَأَهَانَهُ. وَقَالَ الْمُفَضَّلُ: مَعْنَى أَخْزَيْتَهُ: أَهْلَكْتَهُ، وَأَنْشَدَ:

Halaka fiilinin ca'ale (kıldı/yaptı) anlamında olmasına binaen ikinci mefuldür ya da hal olarak mansubdur. { هذا } “bunu” kavlindeki işaret, göklere ve yere yahut mahlûk anlamında olması yönüyle yaratılışadır. { سُبْحانَكَ } “Sen yücesin” kavli yani: Bu mahlûkatı yaratışının bâtıl olması da dâhil olmak üzere, Sana layık olmayan şeylerden Seni tenzih ederiz. { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “bizi ateşin azabından koru!” kavlindeki fâ harfi, bu duayı öncesine bağlamak (tertip) içindir. { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu gerçekten rezil etmişsindir” kavli: Kendisinden önceki Allah Teâlâ'dan ateşten korunma talebini tekit etmekte ve kullarının kendilerini cehennem azabından koruması için O'na dua etmelerinin sebebini beyan etmektedir; bu da ateşe soktuğu kimseyi muhakkak rezil etmiş, yani alçaltmış ve zelil kılmış olmasıdır. Mufaddal şöyle demiştir: { أَخْزَيْتَهُ } kavlinin anlamı: Onu helak ettin demektir ve şu beyti okumuştur:

أَخْزَى الْإِلَهُ بَنِي الصَّلِيبِ عُنَيْزَةً ... وَاللَّابِسِينَ مَلَابِسَ الرُّهْبَانِ

İlah, Uneyze'deki haç oğullarını helak etti ... ve rahiplerin elbiselerini giyenleri de.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: فَضَحْتَهُ وَأَبْعَدْتَهُ، يُقَالُ: أَخْزَاهُ اللَّهُ: أَبْعَدَهُ وَمَقَتَهُ، وَالِاسْمُ: الْخِزْيُ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ:

Anlamının: “Onu rezil rüsvay ettin ve uzaklaştırdın” olduğu da söylenmiştir; nitekim: “Allah onu uzaklaştırdı ve buğzetti” denir, ismi ise hızy (الْخِزْيُ - rezillik/alçaklık) gelir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir:

خَزَى، يَخْزِي، خِزْيًا: إِذَا وَقَعَ فِي بَلِيَّةٍ. قَوْلُهُ: رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ الْمُنَادِي عِنْدَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ النبي ﷺ وَقِيلَ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَأَوْقَعَ السَّمَاعَ عَلَى الْمُنَادِي مَعَ كَوْنِ الْمَسْمُوعِ هُوَ النِّدَاءُ:

Haziye-yahzâ-hızyen (خَزَى، يَخْزِي، خِزْيًا); bir belaya düştüğü zaman kullanılır. { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } “Rabbimiz! Şüphesiz biz imana çağıran bir davetçiyi işittik” kavli: Müfessirlerin çoğuna göre çağıran (münâdî); Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Kur'an olduğu da söylenmiştir. Aslında işitilen şey çağrının kendisi (nidâ) olduğu halde işitme fiilinin münâdî üzerine yöneltilmesi:

لِأَنَّهُ قَدْ وَصَفَ الْمُنَادِيَ بِمَا يُسْمَعُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: إِنَّ «يُنَادِي» هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي، وَذَكَرَ يُنَادِي مَعَ أَنَّهُ قَدْ فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: مُنادِياً لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ وَالتَّفْخِيمِ لِشَأْنِ هَذَا الْمُنَادَى بِهِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلْإِيمانِ: بِمَعْنَى إِلَى وَقِيلَ: إِنَّ يُنَادِي يَتَعَدَّى بِاللَّامِ وَبِإِلَى، يُقَالُ يُنَادِي لِكَذَا وَيُنَادِي إِلَى كَذَا، وَقِيلَ: اللَّامُ لِلْعِلَّةِ، أَيْ: لِأَجْلِ الْإِيمَانِ. قَوْلُهُ: أَنْ آمِنُوا هِيَ:

Münâdîyi işitilen şeyle, yani { يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا } “İmana: 'İman edin!' diye çağırıyor” sözüyle nitelemiş olmasındandır. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { يُنَادِي } fiili ikinci mefuldür; { مُنادِياً } kavlinden zaten anlaşılmış olmasına rağmen { يُنَادِي } fiilinin zikredilmesi, tekit ve kendisine çağrılan bu hususun şanını yüceltmek kastıyladır. { لِلْإِيمانِ } kavlindeki lâm harfi, ilâ (إِلَى) anlamındadır. “Yünâdî” fiilinin hem lâm hem de ilâ harf-i cerleriyle müteaddi olduğu da söylenmiştir; nitekim “şuna çağırdı” manasında hem “yünâdî li-kezâ” hem de “yünâdî ilâ kezâ” denir. Lâm harfinin illet (sebep) bildirmek için olduğu, yani: “İman uğruna / iman için” anlamına geldiği de söylenmiştir. { أَنْ آمِنُوا } kavli ise:

إِمَّا تَفْسِيرِيَّةٌ، أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، وَأَصْلُهَا: بِأَنْ آمِنُوا، فَحُذِفَ حَرْفُ الْجَرِّ. قَوْلُهُ: فَآمَنَّا أَيِ: امْتَثَلْنَا مَا يَأْمُرُ بِهِ هَذَا الْمُنَادِي مِنَ الْإِيمَانِ فَآمَنَّا، وَتَكْرِيرُ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا لِإِظْهَارِ التَّضَرُّعِ وَالْخُضُوعِ قِيلَ:

Ya tefsiriyyedir ya da masdariyyedir; aslı «بِأَنْ آمِنُوا» olup harf-i cer hazfedilmiştir. { فَآمَنَّا } “hemen iman ettik” kavli yani: Bu davetçinin emrettiği imana boyun eğdik ve böylece iman ettik demektir. { رَبَّنا } nidasının tekrarlanması yalvarış ve boyun eğişi (huzû) izhar etmek içindir. Şöyle denilmiştir:

الْمُرَادُ بِالذُّنُوبِ هُنَا: الْكَبَائِرُ، وَبِالسَّيِّئَاتِ: الصَّغَائِرُ. وَالظَّاهِرُ: عَدَمُ اخْتِصَاصِ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ، وَالْآخَرِ بِالْآخَرِ، بَلْ يَكُونُ الْمَعْنَى فِي الذُّنُوبِ وَالسَّيِّئَاتِ وَاحِدًا، وَالتَّكْرِيرُ لِلْمُبَالَغَةِ وَالتَّأْكِيدِ، كَمَا أَنَّ مَعْنَى الْغَفْرِ وَالْكُفْرِ: السَّتْرُ. وَالْأَبْرَارُ: جَمْعُ بَارٍّ أَوْ بَرٍّ، وَأَصْلُهُ مِنَ الِاتِّسَاعِ، فَكَأَنَّ الْبَارَّ مُتَّسِعٌ فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَمُتَّسِعَةٌ لَهُ رَحْمَتُهُ، قِيلَ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَمَعْنَى اللَّفْظِ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ هَذَا دُعَاءٌ آخَرُ وَالنُّكْتَةُ فِي تَكْرِيرِ النِّدَاءِ مَا تَقَدَّمَ، وَالْمَوْعُودُ بِهِ عَلَى أَلْسُنِ الرُّسُلِ هُوَ الثَّوَابُ الَّذِي وعد الله به

Burada günahlardan (zünûb) maksat büyük günahlar, kötülüklerden (seyyiât) maksat ise küçük günahlardır. Zahir olan ise, bu iki lafızdan birinin bu iki durumdan birine, diğerinin de diğerine tahsis edilmemesidir. Bilakis günahlar ile kötülüklerin anlamı birdir; tekrar ise mübalağa ve tekit içindir. Nitekim mağfiret (el-gafr) ve tekfir (el-küfr) lafızlarının anlamı da örtmektir (setr). Ebrâr (el-ebrâr): Bârr veya berr kelimesinin çoğuludur. Asıl kökü genişlikten (ittisâ) gelir. Sanki bârr olan kimse Allah'a itaatte geniş davranmış ve O'nun rahmeti de kendisi için genişlemiştir. Bunların peygamberler olduğu da söylenmiştir; ancak lafzın anlamı bundan daha kapsamlıdır. { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } “Rabbimiz! Resullerinin diliyle bize vadettiklerini bize ver” kavli başka bir duadır. Nidanın tekrarlanmasındaki nükte daha önce geçtiği gibidir. Resullerin diliyle vadedilen şey ise, Allah'ın vaat ettiği

أَهْلَ طَاعَتِهِ، فَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَهُوَ لَفْظُ الألسن، كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ وَقِيلَ: الْمَحْذُوفُ التَّصْدِيقُ، أَيْ: مَا وَعَدْتَنَا عَلَى تَصْدِيقِ رُسُلِكَ وَقِيلَ: مَا وَعَدْتَنَا مُنَزَّلًا عَلَى رُسُلِكَ، أَوْ مَحْمُولًا عَلَى رُسُلِكَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَصُدُورُ هَذَا الدُّعَاءِ مِنْهُمْ- مَعَ عِلْمِهِمْ أَنَّ مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ-، إِمَّا لِقَصْدِ التَّعْجِيلِ، أَوْ: لِلْخُضُوعِ بِالدُّعَاءِ، لِكَوْنِهِ مُخَّ الْعِبَادَةِ، وَفِي قَوْلِهِمْ: إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَخَافُوا خُلْفَ الْوَعْدِ، وَأَنَّ الْحَامِلَ لَهُمْ عَلَى الدُّعَاءِ هُوَ مَا ذَكَرْنَا.

kendisine itaat eden ehline. Dolayısıyla ifadede { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “köye sor” ayetinde olduğu gibi bir hazif vardır ki o da “dilleriyle” (elsine) lafzıdır. Hazfedilen kelimenin tasdik olduğu da söylenmiştir; yani: “Resullerini tasdik etmemiz üzerine bize vadettiğin şeyleri”. Bize vadettiğin resullerine indirilmiş olarak veya resullerine yüklenmiş olarak anlamı da verilmiştir; ancak birincisi daha evladır. Allah'ın resullerinin dilleriyle kendilerine vadettiği şeyin şüphesiz gerçekleşeceğini bildikleri halde bu duanın onlardan sâdır olması; ya acele verilmesini isteme kastıyladır ya da ibadetin özü olması hasebiyle dua ile boyun eğmek içindir. Onların: { إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin” sözlerinde, vaadin bozulmasından korkmadıklarına ve onları duaya sevk eden şeyin zikrettiğimiz hususlar olduğuna delil vardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَتْ قُرَيْشٌ الْيَهُودَ فَقَالُوا: مَا جَاءَكُمْ بِهِ مُوسَى مِنَ الْآيَاتِ؟ قَالُوا عَصَاهُ وَيَدُهُ بَيْضَاءَ لِلنَّاظِرِينَ، وَأَتَوُا النَّصَارَى فَقَالُوا: كَيْفَ كَانَ عِيسَى فِيكُمْ؟ قَالُوا: كَانَ يُبْرِئُ الْأَكْمَهَ، وَالْأَبْرَصَ، وَيُحْيِي الْمَوْتَى، فَأَتَوُا النبي ﷺ فَقَالُوا: ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يَجْعَلُ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا، فَدَعَا رَبَّهُ، فَنَزَلَتْ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ، فَجَعَلَ يَمْسَحُ النوم عن وجهه بيده، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الْآيَاتِ الْأَوَاخِرَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ حَتَّى خَتَمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمُسْنَدِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَالْبَغَوِيُّ فِي مُعْجَمِ الصَّحَابَةِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ الْمُعَطَّلِ قَالَ: كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي سَفَرٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ.

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kureyş, Yahudilere gelip: “Mûsâ size mucizelerden ne getirdi?” dediler. Onlar: “Asâsını ve bakanlara bembeyaz görünen elini” dediler. Hristiyanlara gidip: “Îsâ aranızda nasıldı?” dediler. Onlar: “Körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri diriltirdi” dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Rabbine dua et de bizim için Safâ tepesini altına çevirsin” dediler. O da Rabbine dua etti ve { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ayeti indi. Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Abbâs'ın hadisinden şu rivayet sabit olmuştur: Teyzem Meymûne'nin yanında geceledim; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gecenin yarısına kadar veya ondan biraz önce yahut biraz sonrasına kadar uyudu, sonra uyandı; eliyle yüzünden uykuyu silmeye başladı, sonra Âl-i İmrân Suresi'nin son on ayetini sonuna kadar okudu. Abdullah b. Ahmed el-Müsned'in zevâidinde, Taberânî, el-Künâ'da Hâkim ve Mu'cemu's-Sahâbe'de Begavî, Safvân b. el-Muattal'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile berabeydim; diyerek benzerini zikretti.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ مِنْ طَرِيقِ جُوَيْبِرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ الْآيَةَ، قَالَ: إِنَّمَا هَذِهِ فِي الصَّلَاةِ، إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ قَائِمًا فَقَاعِدًا، وَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ قَاعِدًا فَعَلَى جَنْبِهِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: «كَانَتْ بِي بواسير، فسألت النبي ﷺ عَنِ الصَّلَاةِ فَقَالَ: صَلِّ قَائِمًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَقَاعِدًا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَعَلَى جَنْبٍ» . وَثَبَتَ فِيهِ عَنْهُ قَالَ: «سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عن صلاة الرجل وهو قاعد قال: مَنْ صَلَّى قَائِمًا فَهُوَ أَفْضَلُ، وَمَنْ صَلَّى قَاعِدًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَائِمِ، وَمَنْ صَلَّى نَائِمًا فَلَهُ نِصْفُ أَجْرِ الْقَاعِدِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذِهِ حَالَاتُكَ كُلُّهَا يَا ابْنَ آدَمَ، اذْكُرِ اللَّهَ وَأَنْتَ قَائِمٌ، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِعْ فَاذْكُرْهُ جالسا، فإن لم تستطع فَاذْكُرْهُ وَأَنْتَ عَلَى جَنْبِكَ، يُسْرٌ مِنَ اللَّهِ وَتَخْفِيفٌ.

İbn Ebî Hâtim ve Cüveybir tarikinden Dahhâk'ten Taberânî, İbn Mes'ûd'un { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu ancak namaz hakkındadır; ayakta kılamazsa oturarak, oturarak kılamazsa yanı üzerine [yatarak kılar].” Buhârî'de İmrân b. Husayn'ın hadisinden şu rivayet sabit olmuştur: «Bende basur vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı sordum; şöyle buyurdu: “Ayakta kıl, eğer güç yetiremezsen oturarak kıl, eğer güç yetiremezsen yanın üzerine [yatarak] kıl.”» Yine onda kendisinden şöyle rivayet sabit olmuştur: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kişinin oturarak kıldığı namazı sordum; şöyle buyurdu: “Kim ayakta kılarsa bu daha faziletlidir; kim oturarak kılarsa ona ayakta kılanın ecrinin yarısı vardır; kim de yatarak kılarsa ona oturanın ecrinin yarısı vardır.”» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Ey Âdemoğlu! Bunlar senin bütün hallerindir; ayaktayken Allah'ı zikret, güç yetiremezsen otururken O'nu zikret, buna da güç yetiremezsen yanın üzerine yatmışken O'nu zikret; bu Allah'tan bir kolaylık ve hafifletmedir.”

وَأَقُولُ: هَذَا التَّقْيِيدُ الَّذِي ذَكَرَهُ بِعَدَمِ الِاسْتِطَاعَةِ مَعَ تَعْمِيمِ الذِّكْرِ لَا وَجْهَ لَهُ، لَا مِنَ الْآيَةِ وَلَا مِنْ غَيْرِهَا، فَإِنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الذِّكْرُ مِنْ قُعُودٍ إِلَّا مَعَ عَدَمِ اسْتِطَاعَةِ الذِّكْرِ مِنْ قِيَامٍ، وَلَا يَجُوزُ عَلَى جَنْبٍ إِلَّا مَعَ عَدَمِ اسْتِطَاعَتِهِ مِنْ قُعُودٍ. وَإِنَّمَا يَصْلُحُ هَذَا التَّقْيِيدُ لِمَنْ جَعَلَ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ هُنَا الصَّلَاةَ، كَمَا سَبَقَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا: وَيْلٌ لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي التَّفَكُّرِ عَنْ سُفْيَانَ رَفَعَهُ: «مَنْ قَرَأَ آخِرَ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِيهَا وَيْلَهُ، فَعَدَّ أَصَابِعَهُ عَشْرًا» . قِيلَ لِلْأَوْزَاعِيِّ: مَا غَايَةُ التَّفَكُّرِ فِيهِنَّ؟ قَالَ: يَقْرَؤُهُنَّ وَهُوَ يَعْقِلُهُنَّ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ وَآثَارٌ عَنِ السَّلَفِ فِي اسْتِحْبَابِ التَّفَكُّرِ مُطْلَقًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ قال: من

Derim ki: Zikrin kapsamı genel tutulmuşken onun [İbn Mes'ûd'un] zikrettiği güç yetirememe şartı ile yapılan bu sınırlandırmanın, ne ayetten ne de başka bir delilden hiçbir dayanağı yoktur. Zira Kitap ve Sünnet'te, ayakta zikretmeye güç yetirememek dışında oturarak zikretmenin caiz olmadığına veya oturarak zikretmeye güç yetirememek dışında yan yatarak zikretmenin caiz olmadığına delalet eden hiçbir şey vârit olmamıştır. Bu sınırlandırma, ancak daha önce İbn Mes'ûd'dan geçtiği üzere, buradaki zikirden kastın namaz olduğunu kabul eden kimse için geçerli olur. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, Sahîh'inde İbn Hibbân ve İbn Merdûye, Âişe'den merfû olarak rivayet etmişlerdir: «Bu ayeti okuyup da üzerinde tefekkür etmeyenin vay haline!» İbn Ebî'd-Dünyâ, et-Tefekkür adlı eserinde Süfyân'dan merfû olarak rivayet etmiştir: «Kim Âl-i İmrân suresinin sonunu okur da üzerinde tefekkür etmezse vay haline!» [Râvi] bunun üzerine on parmağını saydı. Evzâî'ye: “Bu [ayetler] üzerinde tefekkürün gayesi nedir?” diye soruldu. O da: “Onları manasını kavrayarak okumasıdır” dedi. Selef'ten mutlak olarak tefekkürün müstehap olduğuna dair hadisler ve rivayetler gelmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Enes'ten { مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “[Rabbimiz!] Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu rezil rüsvâ etmişsindir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kim...”

تُخَلِّدْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْآيَةِ قَالَ:

“ebedî kılarsan” dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. el-Müseyyeb'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

هَذِهِ خَاصَّةٌ بِمَنْ لَا يَخْرُجُ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: قَدِمَ عَلَيْنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي عُمْرَةٍ، فَانْتَهَيْتُ إِلَيْهِ أَنَا وَعَطَاءٌ فَقُلْتُ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ قَالَ: أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُمُ الْكُفَّارُ، قُلْتُ لِجَابِرٍ: فَقَوْلُهُ: إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ قَالَ: وَمَا أَخْزَاهُ حِينَ أَحْرَقَهُ بِالنَّارِ، وَإِنَّ دُونَ ذَلِكَ خِزْيًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ قَالَ: هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: هُوَ الْقُرْآنُ، لَيْسَ كُلَّ أَحَدٍ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ.

“Bu, oradan hiç çıkmayacak olanlara mahsustur.” İbn Cerîr ve Hâkim, Amr b. Dînâr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Câbir b. Abdullah bir umre için yanımıza geldi. Ben ve Atâ onun yanına vardık; ben: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ } [ayetini] sordum. “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana onların kâfirler olduğunu haber verdi” dedi. Câbir'e: “Peki O'nun: { إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } kavli nedir?” dedim. “Onu ateşle yaktığı andan daha büyük rezillik mi olur! Halbuki bundan daha azı bile rezilliktir” dedi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den { مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } kavli hakkında: “O Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “O Kur'an'dır; zira herkes Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i işitmiş değildir.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ قَالَ: يستجزون مَوْعِدَ اللَّهِ عَلَى رُسُلِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ قال: لا تفضحنا.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } kavli hakkında: “Allah'ın elçileri vasıtasıyla verdiği vaadin karşılığını isterler” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ } kavli hakkında: “Bizi rezil rüsvay etme” dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 195]

فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥)

{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) } “Bunun üzerine Rableri onlara icabet etti: 'Ben, sizden erkek olsun kadın olsun -ki birbirinizdensiniz- çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, Benim yolumda eziyet görenlerin, savaşanların ve öldürülenlerin kötülüklerini mutlaka örteceğim ve onları, Allah katından bir mükâfat olarak, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Mükâfatın en güzeli Allah katındadır.' (195)”

قَوْلُهُ: فَاسْتَجابَ الِاسْتِجَابَةُ بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ وَقِيلَ: الإجابة عامة، والاستجابة خاصة بإعطاء المسؤول، وَهَذَا الْفِعْلُ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَبِاللَّامِ، يُقَالُ: اسْتَجَابَهُ، وَاسْتَجَابَ لَهُ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ وَقِيلَ: عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: دَعَوْا بِهَذِهِ الْأَدْعِيَةِ فَاسْتَجَابَ لَهُمْ وَقِيلَ: عَلَى قَوْلِهِ: وَيَتَفَكَّرُونَ وَإِنَّمَا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الِاسْتِجَابَةَ وَمَا بَعْدَهَا فِي جُمْلَةِ مَا لَهُمْ مِنَ الْأَوْصَافِ الْحَسَنَةِ: لِأَنَّهَا مِنْهُ، إِذْ مَنْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُهُ فَقَدْ رُفِعَتْ دَرَجَتُهُ.

{ فَاسْتَجابَ } kavli: İsticâbet, icâbet (karşılık vermek) anlamındadır. İcâbetin genel olduğu, isticâbetin ise istenen şeyin bizzat verilmesine mahsus olduğu da söylenmiştir. Bu fiil hem bizzat kendisiyle hem de lâm ile müteaddi olur; nitekim “istecebehû” ve “istecebe lehû” denir. Fâ harfi atıf içindir; bir görüşe göre takdirî bir cümleye atıftır, yani: “Bu dualarla dua ettiler, [Rableri de] onlara icabet etti.” Bir görüşe göre de { وَيَتَفَكَّرُونَ } kavline matuftur. Allah Teâlâ'nın onların güzel vasıfları meyanında icabeti ve sonrasını zikretmesi; bunun bizzat Kendisinden olmasındandır; zira duasına icabet edilen kimsenin derecesi muhakkak yükseltilmiştir.

قَوْلُهُ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ أَيْ: بِأَنِّي، وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عَمْرٍو: بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ: بِثُبُوتِ الْبَاءِ، وَهِيَ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ بِسَبَبِ أَنَّهُ لَا يُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْهُمْ. وَالْمُرَادُ بِالْإِضَاعَةِ: تَرْكُ الْإِثَابَةِ. قَوْلُهُ: مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى مِنْ: بَيَانِيَّةٌ، وَمُؤَكِّدَةٌ لِمَا تَقْتَضِيهِ النَّكِرَةُ الْوَاقِعَةُ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنَ الْعُمُومِ. قَوْلُهُ: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ أَيْ: رِجَالُكُمْ مِثْلُ نِسَائِكُمْ فِي الطَّاعَةِ، وَنِسَاؤُكُمْ مِثْلُ رِجَالِكُمْ فِيهَا، وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ، لِبَيَانِ كَوْنِ كُلٍّ مِنْهُمَا مِنَ الْآخَرِ بِاعْتِبَارِ تَشَعُّبِهِمَا مِنْ أَصْلٍ وَاحِدٍ.

{ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ } “Ben, sizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem” kavli yani: “bi-ennî” (şundan dolayı ki) demektir. Îsâ b. Amr, mukadder bir kavil takdiriyle hemzenin kesresiyle [«إِنِّي» şeklinde] okumuştur. Übeyy ise bâ harfinin sübûtuyla [«بِأَنِّي» şeklinde] okumuştur ki bu da sebebiyye içindir; yani: Rableri, onlardan çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmeyeceğinden dolayı onlara icabet etti. Zayi etmekten maksat: Sevapsız bırakmaktır. { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “erkek olsun kadın olsun” kavli: Min harfi beyâniyyedir ve nefy bağlamında yer alan nekre kelimenin gerektirdiği umumiliği tekit etmektedir. { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “birbirinizdensiniz” kavli yani: Erkekleriniz itaatte kadınlarınız gibi, kadınlarınız da onda erkekleriniz gibidir. Cümle, tek bir asıldan türemiş olmaları bakımından her birinin diğerinden olduğunu beyan etmek üzere bir ara cümledir (mu'tarıza).

قَوْلُهُ: فَالَّذِينَ هاجَرُوا الْآيَةَ، هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَضَمَّنُ تَفْصِيلَ مَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ: أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ أَيْ: فَالَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ أَوْطَانِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ وَقاتَلُوا أَعْدَاءَ اللَّهِ وَقُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: وَقُتِلُوا عَلَى التَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: وَقَتَلُوا وَقَاتَلُوا وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

{ فَالَّذِينَ هاجَرُوا } ayetindeki bu cümle; { أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ } kavlinde mücmel bırakılan hususların tafsilatını içermektedir; yani: Vatanlarından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret edenler, Allah azze ve celle'ye itaat uğruna yurtlarından çıkarılanlar, Allah'ın düşmanlarıyla savaşanlar ve Allah yolunda öldürülenler. İbn Kesîr ve İbn Âmir çokluk (teksîr) ifade edecek şekilde [şedde ile] { وَقُتِّلُوا } şeklinde okumuşlardır. A'meş, Hamza ve Kisâî ise: { وَقَتَلُوا وَقَاتَلُوا } şeklinde okumuşlardır ki bu, şairin şu sözü gibidir:

تَصَابَى وَأَمْسَى عَلَاهُ الْكِبَرْ أَيْ: قَدْ عَلَاهُ الْكِبَرُ، وَأَصْلُ الْوَاوِ: لِمُطْلَقِ الْجَمْعِ بِلَا تَرْتِيبٍ، كَمَا قَالَ بِهِ الْجُمْهُورُ. وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنَّهُمْ

Çocuklaştı ve yaşlılık onu bürüdü. Yani: Yaşlılık onu bürümüştü; zira cumhurun dediği gibi vav harfinin aslı, tertipsiz mutlak cem içindir. Buradaki maksat şudur: Onlar

قَاتَلُوا وَقُتِلَ بَعْضُهُمْ، كَمَا قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

savaştılar ve bazısı öldürüldü; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir:

فَإِنْ تَقْتُلُونَا نُقَتِّلْكُمُ وَقَرَأَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ: وَقَتَلُوا وَقُتِلُوا. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي أَيْ: بِسَبَبِهِ، وَالسَّبِيلُ: الدِّينُ الْحَقُّ. وَالْمُرَادُ هُنَا: مَا نَالَهُمْ مِنَ الْأَذِيَّةِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِسَبَبِ إِيمَانِهِمْ بِاللَّهِ، وَعَمَلِهِمْ بِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ. وَقَوْلُهُ: لَأُكَفِّرَنَّ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ. وَقَوْلُهُ: ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ عِنْدَ البصريين، لأن معنى قوله: لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ لَأُثِيبَنَّهُمْ ثَوَابًا، أَيْ: إِثَابَةً أَوْ تَثْوِيبًا كَائِنًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ عَلَى التَّفْسِيرِ: وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ أَيْ:

Eğer siz bizi öldürürseniz, biz de sizi öldürürüz. Ömer b. Abdilazîz ise: { وَقَتَلُوا وَقُتِلُوا } şeklinde okumuştur. { وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي } “Benim yolumda eziyet görenler” kavlinin anlamı: O'nun uğrunda demektir; sebîl ise hak dindir. Buradaki maksat: Allah'a iman etmeleri ve Allah'ın kulları için koyduğu şeriatla amel etmeleri sebebiyle müşriklerden gördükleri eziyetlerdir. { لَأُكَفِّرَنَّ } “mutlaka örteceğim” kavli, hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır. { ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir mükâfat olarak” kavli, Basralılara göre tekit edici masdardır; zira { لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ } kavlinin anlamı: Onlara sevap vereceğim demektir; yani: Allah katından olan bir mükâfatlandırma veya sevaplandırma ile. Kisâî ise bunun hal olarak mensub olduğunu söylemiştir. Ferrâ ise tefsir (temyiz) üzere olduğunu söylemiştir. { وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ } “Mükâfatın en güzeli Allah katındadır” kavli yani:

حُسْنُ الْجَزَاءِ، وَهُوَ مَا يَرْجِعُ عَلَى الْعَامِلِ مِنْ جَزَاءِ عَمَلِهِ، مِنْ: ثَابَ، يَثُوبُ: إِذَا رَجَعَ.

Güzel mükâfattır; bu da geri döndü anlamındaki sâbe-yesûbü (ثَابَ، يَثُوبُ) kökünden gelip, ameline karşılık olarak çalışana geri dönen şeydir.

وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَا أَسْمَعُ اللَّهَ ذَكَرَ النِّسَاءَ فِي الْهِجْرَةِ بِشَيْءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: «مَا مِنْ عَبْدٍ يَقُولُ يَا رَبِّ! يَا رَبِّ! يَا رَبِّ! ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، إِلَّا نَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ» فَذُكِرَ لِلْحَسَنِ فَقَالَ: أَمَا تَقْرَأُ الْقُرْآنَ؟ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً إِلَى قَوْلِهِ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ إِلَى آخِرِهَا. وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ الْهِجْرَةِ أَحَادِيثُ كثيرة.

Saîd b. Mansûr, Abdürrezzâk, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ümmü Seleme'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın hicrette kadınları bir şeyle andığını duymuyorum” dedim; bunun üzerine Allah: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ } ayetini sonuna kadar indirdi. İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bir kul üç defa: “Yâ Rabbî! Yâ Rabbî! Yâ Rabbî!” der de Allah ona mutlaka bakar.» Bu durum Hasan[-ı Basrî]'ye zikredilince: “Kur'an'ı okumuyor musun? { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً } kavlinden { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } kavline kadar” dedi. İbn Merdûye, Ümmü Seleme'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: En son inen ayet, sonuna kadar { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } ayetidir. Hicretin fazileti hakkında birçok hadis vârid olmuştur.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٦ الى ٢٠٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 196-200]

لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)

{ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! (196) [Bu], az bir menfaattir; sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! (197) Fakat Rablerinden sakınanlar için, Allah katından bir ikram olarak, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah katında olan şeyler iyiler için daha hayırlıdır. (198) Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar. İşte onlar var ya, Rableri katında mükâfatları onlarındır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (199) Ey iman edenler! Sabredin, sabır yarışında üstün gelin, cihada hazırlıklı olun ve Allah'a karşı gelmekten sakının ki kurtuluşa eresiniz. (200)”

قَوْلُهُ: لَا يَغُرَّنَّكَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ. وَالْمُرَادُ: تَثْبِيتُهُ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ، [والمراد الأمة] كقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أو: خطاب لِكُلِّ أَحَدٍ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِقُبْحِ حَالِ الْكُفَّارِ بَعْدَ ذِكْرِ حُسْنِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَعْنَى: لَا يَغُرَّنَّكَ مَا هُمْ فِيهِ مِنْ تَقَلُّبِهِمْ فِي الْبِلَادِ بِالْأَسْفَارِ لِلتِّجَارَةِ الَّتِي يَتَوَسَّعُونَ بِهَا فِي مَعَاشِهِمْ، فَهُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ يَتَمَتَّعُونَ بِهِ فِي هَذِهِ الدَّارِ ثُمَّ مَصِيرُهُمْ إِلَى جَهَنَّمَ، فَقَوْلُهُ: مَتاعٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ لَا اعْتِدَادَ بِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثواب الله سبحانه: ثُمَّ مَأْواهُمْ أَيْ: مَا يَأْوُونَ إِلَيْهِ. وَالتَّقَلُّبُ فِي الْبِلَادِ:

{ لَا يَغُرَّنَّكَ } “Sakın seni aldatmasın” kavli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. Maksat: Üzerinde bulunduğu hal üzere sebat etmesini sağlamaktır; [maksat ümmettir], nitekim Allah Teâlâ'nın: { ya أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavli gibidir ya da herkese yönelik bir hitaptır. Bu ayet, müminlerin güzel hallerini zikrettikten sonra kâfirlerin halinin çirkinliğini içermektedir. Anlamı şudur: Geçimlerini genişlettikleri ticaret yolculuklarıyla diyarlarda gezip dolaşmaları sakın seni aldatmasın; zira bu, bu yurtta faydalandıkları az bir menfaattir, sonra onların varış yeri cehennemdir. { مَتاعٌ } “menfaattir” kavli, hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani: O, Allah Teâlâ'nın sevabına nispetle dikkate alınmayacak az bir menfaattir. { ثُمَّ مَأْواهُمْ } “sonra varacakları yer” kavli yani: Sığınacakları yerdir. Beldelerde gezip dolaşmak (et-tekallub fi'l-bilâd):

الِاضْطِرَابُ فِي الْأَسْفَارِ إِلَى الْأَمْكِنَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تعالى: فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ والمتاع: ما يعجل

...beldelere yapılan seferlerdeki hareketliliktir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } “Onların memleketlerde gezip dolaşması seni sakın aldatmasın!” Metâ ise, peşin ve acele olarak...

الِانْتِفَاعُ بِهِ، وَسَمَّاهُ: قَلِيلًا، لِأَنَّهُ فَانٍ، وَكُلُّ فَانٍ وَإِنْ كَانَ كَثِيرًا فَهُوَ قَلِيلٌ. وَقَوْلُهُ: وَبِئْسَ الْمِهادُ مَا مَهَّدُوا لِأَنْفُسِهِمْ فِي جَهَنَّمَ بِكُفْرِهِمْ، أَوْ: مَا مَهَّدَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ النَّارِ، فَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ: وَهُوَ هَذَا الْمُقَدَّرُ. قَوْلُهُ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ هُوَ اسْتِدْرَاكٌ مِمَّا تَقَدَّمَهُ، لأن معناه النَّفْيِ، كَأَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ لَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فِي الْبِلَادِ كَثِيرُ انْتِفَاعٍ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا لَهُمُ الِانْتِفَاعُ الْكَثِيرُ، وَالْخُلْدُ الدَّائِمُ. وَقَرَأَ يَزِيدُ ابن الْقَعْقَاعِ: لَكِنَّ، بِتَشْدِيدِ النُّونِ. قَوْلُهُ: نُزُلًا مَصْدَرٌ مؤكد عن الْبَصْرِيِّينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي ثَواباً وَعِنْدَ الْكِسَائِيِّ وَالْفَرَّاءِ مِثْلَ مَا قَالَا فِي: ثَوَابًا، وَالنُّزُلُ: مَا يُهَيَّأُ لِلنَّزِيلِ، وَالْجَمْعُ أَنَزَالٌ، قَالَ الْهَرَوِيُّ: نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَيْ: ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ مِمَّا أَعَدَّهُ لِمَنْ أَطَاعَهُ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ مِمَّا يَحْصُلُ لِلْكُفَّارِ مِنَ الرِّبْحِ فِي الْأَسْفَارِ، فَإِنَّهُ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، عَنْ قَرِيبٍ يَزُولُ. قَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ سِيقَتْ لِبَيَانِ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْكِتَابِ لَهُمْ حَظٌّ مِنَ الدِّينِ، وَلَيْسُوا كَسَائِرِهِمْ فِي فَضَائِحِهِمُ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ عَنْهُمْ فِيمَا سَبَقَ، وَفِيمَا سَيَأْتِي، فَإِنَّ هَذَا الْبَعْضَ يَجْمَعُونَ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا أَنْزَلَهُ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ حَالَ كَوْنِهِمْ: خاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ أَيْ: يَسْتَبْدِلُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا بِالتَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ، كَمَا يَفْعَلُهُ سَائِرُهُمْ، بَلْ يَحْكُونَ كُتُبَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ كَمَا هِيَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى هَذِهِ الطَّائِفَةِ الصَّالِحَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، مِنْ حَيْثُ اتِّصَافِهِمْ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ لَهُمْ أَجْرُهُمْ الَّذِي وَعَدَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ وَتَقْدِيمُ الْخَبَرِ يُفِيدُ اخْتِصَاصَ ذَلِكَ الْأَجْرِ بِهِمْ. وَقَوْلُهُ: عِنْدَ رَبِّهِمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ على الحال. قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا إِلَخْ. هَذِهِ الْآيَةُ الْعَاشِرَةُ مِنْ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ خَتَمَ بِهَا هَذِهِ السُّورَةَ لِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مِنَ الْوَصَايَا الَّتِي جَمَعَتْ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَحَضَّ عَلَى الصَّبْرِ عَلَى الطَّاعَاتِ وَالشَّهَوَاتِ، وَالصَّبْرُ: الْحَبْسُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ. وَالْمُصَابَرَةُ مُصَابَرَةُ الْأَعْدَاءِ، قَالَهُ الْجُمْهُورُ، أَيْ: غَالِبُوهُمْ فِي الصَّبْرِ على شدائد الحرب، وَخَصَّ الْمُصَابَرَةَ بِالذِّكْرِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الصَّبْرَ: لِكَوْنِهَا أَشَدَّ مِنْهُ وَأَشَقَّ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى صَابِرُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ، وَقِيلَ: صَابِرُوا الْأَنْفُسَ عَنْ شَهَوَاتِهَا وقيل: صابروا الوعد الذي وعدتم ولا تيأسوا، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمَعْنَى الْعَرَبِيُّ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

faydalanılan şeydir; fâni olduğu için ona “az” (kalîl) demiştir, zira fâni olan her şey ne kadar çok olursa olsun azdır. { وَبِئْسَ الْمِهادُ } “O ne kötü bir yataktır!” kavli: Küfürleriyle cehennemde kendi kendilerine hazırladıkları şey veya Allah'ın ateşten kendileri için hazırladığı döşektir; yerilen şey (el-mahsûsu bi'z-zemm) hazfedilmiştir ki o da bu takdir edilen manadır. { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } “Fakat Rablerinden sakınanlar” kavli: Kendisinden önceki ifadeden bir istidraktir; çünkü onun anlamı olumsuzluktur, sanki şöyle demiştir: Diyarlarda gezip dolaşmalarında onlar için çok bir fayda yoktur; fakat sakınanlar için ise çok faydalanma ve daimi bir ebediyet vardır. Yezîd b. el-Ka'kâ nûn harfinin şeddesiyle «لَكِنَّ» şeklinde okumuştur. { نُزُلًا } kavli, daha önce { ثَواباً } lafzında geçtiği üzere Basralılara göre tekit edici masdardır. Kisâî ve Ferrâ'ya göre ise “sevâben” kelimesinde söylediklerinin aynısı geçerlidir. Nüzul (النُّزُلُ); misafir (inzal olunan kişi) için hazırlanan şeydir, çoğulu enzâl (أَنَزَالٌ) gelir. Herevî şöyle demiştir: { نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } yani: Allah katından bir sevap demektir. { وَما عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında olan şeyler” yani Kendisine itaat eden kimse için hazırladığı şeyler, { خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “iyiler için daha hayırlıdır”; kâfirlerin yolculuklarında elde ettikleri kârdan, zira o az bir menfaattir ve çok geçmeden yok olup gider. { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki, Allah'a inanırlar” kavli: Bu cümle, Ehl-i Kitap'tan bazılarının dinden bir nasibi olduğunu, Allah'ın geçmişte ve gelecekte haklarında anlattığı rezillikler hususunda diğerleri gibi olmadıklarını beyan etmek için getirilmiştir; zira bu kısımdakiler, Allah'a, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği şeye ve kendi peygamberlerine indirdiği şeye imanı bir arada toplarlar; { خاشِعِينَ لِلَّهِ } “Allah'a saygı duyarak” halindedirler. { لَا يَشْتَرُونَ } yani diğerlerinin yaptığı gibi tahrif ve tebdil ederek { بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar”, bilakis Allah Teâlâ'nın kitaplarını olduğu gibi aktarırlar. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavlindeki işaret, bu övgüye değer sıfatlarla vasıflanmaları cihetiyle Ehl-i Kitap'tan olan bu salih topluluğadır. { لَهُمْ أَجْرُهُمْ } “mükâfatları onlarındır” yani: Allah Teâlâ'nın { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ } “İşte onlara mükâfatları iki defa verilir” kavliyle vadettiği mükâfattır; haberin öne geçirilmesi o ecrin onlara mahsus olduğunu ifade eder. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında” kavli ise hal olarak nasb mahallindedir. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا } ilâ âhir kavli: Bu, Allah Teâlâ'nın { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ } kavlinden itibaren onuncu ayettir; dünya ve ahiret hayrını toplayan vasiyetleri içerdiği için bu sureyi onunla mühürlemiştir; böylece itaatlere ve şehvetlere karşı sabretmeye teşvik etmiştir. Sabır (الصَّبْرُ); nefsi tutmaktır, anlamının tahkiki daha önce geçmişti. Musâbara (الْمُصَابَرَةُ); cumhurun dediğine göre düşmanlara karşı sabır yarışına girmektir; yani: Savaşın şiddetlerine karşı sabırda onlara üstün gelin. Sabrı zikrettikten sonra musâbarayı ayrıca zikretmesi; onun sabırdan daha şiddetli ve daha meşakkatli olmasındandır. Anlamın: “Namazlar üzerinde sabır gösterin” olduğu da söylenmiştir. “Nefisleri şehvetlerinden alıkoymada sabır gösterin” ve “Size vadedilen vaat hususunda sabredin ve ümitsizliğe düşmeyin” denildiği de olmuştur. Birinci görüş ise Arapça dil mantığına uygun olandır; Antara'nın şu sözü de bu kabildendir:

فَلَمْ أَرَ حَيًّا صَابَرُوا مِثْلَ صَبْرِنَا ... وَلَا كَافَحُوا مِثْلَ الَّذِينَ نُكَافِحُ

Bizim sabrettiğimiz gibi sabreden bir kabile görmedim ... Bizim çarpıştığımız kimseler gibi de çarpışmadılar.