أَيْ: صَابَرُوا الْعَدُوَّ فِي الْحَرْبِ. قَوْلُهُ: وَرابِطُوا أَيْ: أَقِيمُوا فِي الثُّغُورِ رَابِطِينَ خَيْلَكُمْ فِيهَا، كَمَا يَرْبُطُهَا أعداؤكم، هذا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ. وَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي انْتِظَارِ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، وَلَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ غَزْوٌ يُرَابَطُ فِيهِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ مَنْ خَرَجَ عَنْهُ هَذَا، وَالرِّبَاطُ اللُّغَوِيُّ هُوَ الْأَوَّلُ، ولا ينافيه تسميته ﷺ لِغَيْرِهِ رِبَاطًا كَمَا سَيَأْتِي. وَيُمْكِنُ إِطْلَاقُ الرِّبَاطِ عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، وَعَلَى انْتِظَارِ الصَّلَاةِ. قَالَ الْخَلِيلُ: الرِّبَاطُ مُلَازَمَةُ الثُّغُورِ وَمُوَاظَبَةُ الصَّلَاةِ، هَكَذَا قَالَ: وَهُوَ مِنْ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ.
Yani: Savaşta düşmana karşı sabır gösterdiler. { وَرابِطُوا } “ve nöbet tutun (cihada hazır olun)” kavli yani: Düşmanlarınızın atlarını bağladığı gibi, siz de atlarınızı oralarda bağlayarak sınırlarda/nöbet yerlerinde ikamet edin; bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür. Ebû Seleme b. Abdirrahmân ise şöyle demiştir: “Bu ayet, namazın ardından [diğer] namazı beklemek hakkındadır; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ribât yapılan (nöbet tutulan) bir gazve yoktu.” Bunun kimden rivayet edildiği ileride gelecektir. Sözlük anlamı itibariyle ribât (الرِّبَاطُ) ise birinci anlamdır; [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem’in bundan başkasını ribât olarak isimlendirmesi de ileride geleceği üzere buna engel teşkil etmez. Ribât lafzının hem birinci anlama hem de namazı beklemeye ıtlak edilmesi mümkündür. Halîl şöyle demiştir: “Ribât, sınır boylarından ayrılmamak ve namaza devam etmektir.” O böyle demiştir ve kendisi dil imamlarındandır.
وَحَكَى ابْنُ فَارِسٍ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: يُقَالُ: مَاءٌ مُتَرَابِطٌ: دَائِمٌ لَا يَبْرَحُ، وَهُوَ يَقْتَضِي تَعْدِيَةَ الرِّبَاطِ إِلَى غَيْرِ ارْتِبَاطِ الْخَيْلِ فِي الثُّغُورِ. قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ فَلَا تُخَالِفُوا مَا شَرَعَهُ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أَيْ:
İbn Fâris, eş-Şeybânî'den onun şöyle dediğini aktarmıştır: “Mâun mütarâbitun (مَاءٌ مُتَرَابِطٌ) denilir ki; [yerinden] ayrılmayan, sürekli olan su demektir.” Bu da ribât kelimesinin sınırlarda at bağlamanın dışındaki anlamlara da geçişini (kapsamını) gerektirir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'a karşı gelmekten sakının” kavli; yani: Sizin için koyduğu hükümlere aykırı davranmayın. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa erersiniz” [kavli] ise yani:
تَكُونُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْفَائِزِينَ بِكُلِّ مَطْلُوبٍ، وَهُمُ الْمُفْلِحُونَ.
Arzu edilen her şeyi elde ederek kazananların cümlesinden olursunuz ki felâha erenler onlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا تَقَلُّبُ لَيْلِهِمْ وَنَهَارِهِمْ وَمَا يَجْرِي عَلَيْهِمْ مِنَ النِّعَمِ، قَالَ عِكْرِمَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَبِئْسَ الْمِهَادُ: أَيْ: بِئْسَ الْمَنْزِلُ.
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlerin gezip dolaşması sakın seni aldatmasın” kavli hakkında: “Onların gece ve gündüzdeki dolaşmaları ve onlara akan nimetler [aldatmasın]” demiştir. İkrime dedi ki: İbn Abbâs, { وَبِئْسَ الْمِهَادُ } “Ne kötü bir yataktır!” hakkında: “Yani: Ne kötü bir konaktır” demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السدي في قوله: تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ قَالَ: ضَرْبُهُمْ فِي الْبِلَادِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ قَالَ: إِنَّمَا سَمَّاهُمُ اللَّهُ أَبْرَارًا: لِأَنَّهُمْ بَرُّوا الْآبَاءَ وَالْأَبْنَاءَ، كَمَا أَنَّ لِوَالِدِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، كَذَلِكَ لولدك عليك حقا. وأخرج ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ قَالَهُ السُّيُوطِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ: خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ لِمَنْ يُطِيعُ اللَّهَ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا مَاتَ النَّجَاشِيُّ قال ﷺ: صَلُّوا عَلَيْهِ، قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ! نصلي على عبد حبشي؟
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “İnkâr edenlerin diyarlarda gezip dolaşması” kavli hakkında: “Onların beldelerde yolculuk edip dolaşmalarıdır” demiştir. Abd b. Humeyd, Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “Allah katında olanlar ise iyiler için daha hayırlıdır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah onlara ancak analara-babalara ve çocuklara iyilik ettikleri (birr gösterdikleri) için ebrâr (iyiler) adını vermiştir; nasıl ki babanın senin üzerinde bir hakkı varsa, aynı şekilde çocuğunun da senin üzerinde bir hakkı vardır.” İbn Merdûye bunu ondan merfû olarak rivayet etmiştir; ancak Suyûtî'nin dediğine göre birincisi daha sahihtir. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: “{ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } “İyiler için daha hayırlıdır”, Allah'a itaat eden kimseler içindir.” Nesâî, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Necâşî vefat ettiğinde [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun namazını kılın» buyurdu. Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Habeşli bir kölenin namazını mı kılacağız?”
فأنزل الله وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا: أَنَّ الْمُنَافِقِينَ قَالُوا: انْظُرُوا إِلَى هَذَا، يَعْنِي: النَّبِيَّ ﷺ يُصَلِّي عَلَى عِلْجٍ نَصْرَانِيٍّ، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي النَّجَاشِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمْ مُسْلِمَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُحَمَّدٍ وَالَّذِينَ اتبعوا محمدا ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ غَزْوٌ يُرَابِطُونَ فِيهِ، وَلَكِنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ يَعْمُرُونَ الْمَسَاجِدَ، يُصَلُّونَ الصَّلَوَاتِ فِي مَوَاقِيتِهَا، ثُمَّ يَذْكُرُونَ اللَّهَ فِيهَا. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ وَغَيْرِهِ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِمَا يَمْحُو اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَرْفَعُ بِهِ الدَّرَجَاتِ: إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ، وَكَثْرَةُ الْخُطَا إِلَى الْمَسَاجِدِ، وَانْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ، فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ، فَذَلِكُمُ الرِّبَاطُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: اصْبِرُوا عَلَى دِينِكُمْ، وَصَابِرُوا الْوَعْدَ الَّذِي وَعَدْتُكُمْ، وَرَابِطُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ تَفَاسِيرِ السَّلَفِ غَيْرُ هَذَا فِي سِرِّ الصَّبْرِ عَلَى نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ، وَالْمُصَابَرَةِ عَلَى نَوْعٍ آخَرَ، وَلَا تَقُومُ بِذَلِكَ حُجَّةٌ، فَالْوَاجِبُ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَدْلُولِ اللُّغَوِيِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي فَضْلِ الرِّبَاطِ، وَفِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ الرِّبَاطُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَهُوَ يَرُدُّ مَا قَالَهُ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ نَدَبَ إِلَى الرِّبَاطِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ الْجِهَادُ فَيُحْمَلُ مَا فِي الْآيَةِ عَلَيْهِ، وَقَدْ وَرَدَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ سَمَّى حِرَاسَةَ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ رِبَاطًا، وأخرج الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَجْرِ الْمُرَابِطِ فَقَالَ: «مَنْ رَابَطَ لَيْلَةً حَارِسًا مِنْ وَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ كَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ خَلْفَهُ مِمَّنْ صَامَ وَصَلَّى» .
Bunun üzerine Allah { وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } “Şüphesiz Kitap ehlinden öylesi vardır ki...” ayetini indirdi. İbn Cerîr'in Câbir'den merfû olarak rivayet ettiğine göre: Münafıklar, “Şuna bakın -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek-, Hristiyan bir kâfirin cenaze namazını kılıyor!” dediler, bunun üzerine [bu ayet] indi. Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Abdullah b. ez-Zübeyr'den: Bu ayet Necâşî hakkında indi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: “Onlar Ehl-i Kitap'tan Müslüman olan Yahudiler ve Hristiyanlardır” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar Muhammed'den önceki Ehl-i Kitap ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olan kimselerdir.” İbnü'l-Mübârek, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim (sahihleyerek) ve Beyhakî Şuab'da Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan daha önce zikrettiğimiz sözü rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye'nin ondan, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şunu bilin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ribât yaptıkları (nöbet tuttukları) bir gazve yoktu; fakat bu ayet mescitleri imar eden, namazları vakitlerinde kılan, sonra da oralarda Allah'ı zikreden bir topluluk hakkında inmiştir.” Nitekim Sahih'te ve başka yerlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu sabit olmuştur: «Allah'ın kendisiyle günahları sildiği ve dereceleri yükselttiği şeyleri size haber vereyim mi? Zorluk ve meşakkat anlarında abdesti tastamam almak, mescitlere çok adım atmak ve namazdan sonra [diğer] namazı beklemektir. İşte ribât budur, işte ribât budur, işte ribât budur!» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Dininiz üzere sabredin, size vadettiğim vaat hususunda sabır yarışı yapın ve Benim düşmanıma ve sizin düşmanınıza karşı nöbet tutun.” Selefin tefsirlerinden, itaat çeşitlerinden birine sabretmek ve bir diğerine karşı da musâbara yapmak şeklinde bundan başkası da rivayet edilmiştir; ancak bununla bir delil ikame edilemez, dolayısıyla vacip olan, daha önce belirttiğimiz sözlük anlamına dönmektir. Ribâtın fazileti hakkında, onun Allah yolundaki ribât olduğunu açıkça belirten pek çok hadis varit olmuştur; bu da Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın dediğini reddetmektedir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah yolundaki ribâta -ki o cihattır- teşvik etmiştir, dolayısıyla ayetteki ifade buna hamledilir. Nitekim ondan sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslüman ordusunu korumayı/beklemeyi ribât olarak adlandırdığı da varit olmuştur. Taberânî el-Evsat'ta ceyyid bir senetle Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e murâbıtın (nöbet tutanın) ecri soruldu, o da şöyle buyurdu: «Kim Müslümanların arkasından nöbetçi olarak bir gece ribât tutarsa (nöbet beklerse), arkasında oruç tutup namaz kılan kimselerin ecri kadar ecir ona verilir.»
وَقَدْ وَرَدَ فِي فَضْلِ هَذِهِ الْعَشْرِ الْآيَاتِ الَّتِي في آخر السُّورَةِ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ السُّنِّيِّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ عَشْرَ آيَاتٍ مِنْ آخِرِ سورة آل
Surenin sonundaki bu on ayetin fazileti hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak; İbnü's-Sünnî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Ebû Hureyre'den rivayet ettikleri şu hadis varit olmuştur: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her gece Âl-i
عِمْرَانَ كُلَّ لَيْلَةٍ» . وَفِي إِسْنَادِهِ مُظَاهِرُ بْنُ أَسْلَمَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الصَّحِيحَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْعَشْرَ الْآيَاتِ لَمَّا اسْتَيْقَظَ. وَكَذَلِكَ تَقَدَّمَ فِي غَيْرِ الصَّحِيحَيْنِ مِنْ رِوَايَةِ صَفْوَانَ بْنِ الْمُعَطَّلِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَ الدَّارِمِيُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ: «مَنْ قَرَأَ آخِرَ آلِ عِمْرَانَ فِي ليلة كتب له قيام ليلة» .
İmrân suresinin sonundan on ayet okurdu.» Bunun isnadında Muzâhir b. Eslem vardır ve o zayıftır. Sahihayn'da İbn Abbâs hadisinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyandığında bu on ayeti okuduğu daha önce geçmişti. Aynı şekilde Sahihayn dışındaki eserlerde de Safvân b. el-Muattal'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yaptığı rivayetle geçmişti. Dârimî'nin Osman b. Affân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kim bir gecede Âl-i İmrân'ın sonunu okursa, ona bir geceyi ihya etmiş (namazla geçirmiş) gibi ecir yazılır.»