فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ أَبِي مُوسَى: أَنَّ النَّجَاشِيَّ قَالَ لِجَعْفَرٍ: مَا يَقُولُ صَاحِبُكَ فِي ابْنِ مَرْيَمَ؟ قَالَ: يَقُولُ فِيهِ: قَوْلَ اللَّهِ، هُوَ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ، أَخْرَجَهُ مِنَ الْبَتُولِ الْعَذْرَاءِ، لَمْ يَقْرَبْهَا بَشَرٌ. فَتَنَاوَلَ عُودًا مِنَ الْأَرْضِ فَرَفَعَهُ فَقَالَ: يَا مَعْشَرَ الْقِسِّيسِينَ وَالرُّهْبَانِ! مَا يَزِيدُ هَؤُلَاءِ عَلَى مَا تَقُولُونَ فِي ابْنِ مَرْيَمَ مَا يَزِنُ هَذِهِ. وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُطْرُونِي كَمَا أَطْرَتِ النَّصَارَى عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ فَإِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ، فَقُولُوا: عَبْدُ الله ورسوله» .
Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder...” ayetini indirdi.» Abd b. Humeyd, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Beyhakî ed-Delâil'de Ebû Mûsâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Necâşî, Ca‘fer'e: «Arkadaşın Meryem oğlu hakkında ne diyor?» diye sordu. Ca‘fer: «Onun hakkında Allah'ın buyruğunu söylüyor; o, Allah'ın bir ruhu ve kelimesidir, onu hiçbir beşerin dokunmadığı bakire Betûl'den meydana getirmiştir» dedi. Bunun üzerine Necâşî yerden bir çöp alıp kaldırdı ve: «Ey keşişler ve rahipler topluluğu! Bunların Meryem oğlu hakkında söyledikleri, sizin söylediğinizden şu çöp kadar bile fazla değildir» dedi. Beyhakî bunu ed-Delâil'de İbn Mes‘ûd'dan bundan daha uzun bir metinle rivayet etmiştir. Buhârî de Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hristiyanların Meryem oğlu Îsâ'yı aşırı övdükleri gibi beni aşırı övmeyin. Şüphesiz ben sadece bir kulum; bu yüzden [benim hakkımda]: 'Allah'ın kulu ve resûlüdür' deyin.»
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٥]
[Nisâ Sûresi (4), Âyetler: 172-175]
لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً (١٧٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً (١٧٥)
{ لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً (١٧٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً (١٧٥) } “Mesih de, [Allah'a] yakın kılınmış melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler. Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve kibirlenirse, [bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır. (172) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır. Kulluktan çekinip kibirlenenleri ise can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (173) Ey insanlar! Şüphesiz size Rabbinizden kesin bir delil gelmiş ve size apaçık bir nur indirmişizdir. (174) Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince, [Allah] onları Kendi katından bir rahmetin ve lütfun içine sokacak ve onları Kendisine [ulaştıran] dosdoğru bir yola iletecektir. (175)”
أَصْلُ يَسْتَنْكِفُ: نَكَفَ، وَبَاقِي الْحُرُوفِ زَائِدَةٌ، يُقَالُ: نَكَفْتُ مِنَ الشَّيْءِ، وَاسْتَنْكَفْتُ مِنْهُ، وَأَنْكَفْتُهُ، أَيْ: نَزَّهْتُهُ عَمَّا يُسْتَنْكَفُ مِنْهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: اسْتَنْكَفَ، أَيْ: أَنِفَ، مَأْخُوذٌ مَنْ نَكَفْتُ الدَّمْعَ: إِذَا نَحَّيْتُهُ بِأُصْبُعِكَ عَنْ خَدَّيْكَ وَقِيلَ: هُوَ مِنَ النَّكَفِ، وَهُوَ الْعَيْبُ، يُقَالُ: مَا عَلَيْهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ نَكَفٌ وَلَا وَكَفٌ.
{ يَسْتَنْكِفُ } fiilinin kökü *nekefe* (نَكَفَ) olup diğer harfler ziyadedir. Bir şeyden imtina edip uzak durulduğunda *nekef-tu mine'ş-şey'i* (نَكَفْتُ مِنَ الشَّيْءِ), *istənkef-tu minhu* (وَاسْتَنْكَفْتُ مِنْهُ) ve *enkef-tuhu* (وَأَنْكَفْتُهُ) denir; yani: Çekinilen şeyden onu tenzih ettim demektir. Zeccâc şöyle demiştir: *İstenkefe* (اسْتَنْكَفَ), yani *enife* (أَنِفَ / gururuna yediremeyip çekindi) anlamındadır; parmağınla yanağındaki gözyaşını sildiğinde söylenen *nekef-tu'd-dem‘a* (نَكَفْتُ الدَّمْعَ) ifadesinden alınmıştır. Bunun kusur anlamına gelen *en-nekef* (النَّكَف) kelimesinden geldiği de söylenmiştir; nitekim [kusuru bulunmadığında]: «Bu işte onun için ne bir kusur ne de bir leke vardır» anlamında *mâ aleyhi fî hâze'l-emri nekefün ve lâ vekefün* (مَا عَلَيْهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ نَكَفٌ وَلَا وَكَفٌ) denir.
أَيْ: عَيْبٌ. ومعنى الأوّل: لم يَأْنَفَ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ وَلَنْ يَتَنَزَّهَ عَنْهَا. وَمَعْنَى الثَّانِي: لَنْ يَعِيبَ الْعُبُودِيَّةَ وَلَنْ يَنْقَطِعَ عَنْهَا. لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ
Yani kusur [demektir]. Birinci anlam şöyledir: Kulluktan asla gocunmaz ve ondan uzak durmaz. İkinci anlam ise şöyledir: Kulluğu asla bir kusur saymaz ve ondan asla kopmaz. { وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } “Ne de [Allah'a] yakın kılınmış melekler”
: عَطْفٌ عَلَى الْمَسِيحِ، أَيْ: وَلَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ عَنْ أَنْ يَكُونُوا عِبَادًا الله.
[ifadesi], Mesih üzerine atıftır; yani: Allah'a yakın kılınmış melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا: الْقَائِلُونَ بِتَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَقَرَّرَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَجْهَ الدَّلَالَةِ بِمَا لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ، وَادَّعَى أَنَّ الذَّوْقَ قَاضٍ بِذَلِكَ، وَنِعْمَ، الذَّوْقُ الْعَرَبِيُّ إِذَا خَالَطَهُ مَحَبَّةُ الْمَذْهَبِ، وَشَابَهَ شَوَائِبُ الْجُمُودِ، كان هذا، وَكُلُّ مَنْ يَفْهَمُ لُغَةَ الْعَرَبِ يَعْلَمُ أَنَّ مَنْ قَالَ: لَا يَأْنَفُ مِنْ هَذِهِ الْمَقَالَةِ إِمَامٌ وَلَا مَأْمُومٌ، أَوْ لَا كَبِيرٌ وَلَا صَغِيرٌ، أَوْ لَا جَلِيلٌ وَلَا حَقِيرٌ، ثُمَّ يَدُلُّ هَذَا: عَلَى أَنَّ الْمَعْطُوفَ أَعْظَمُ شَأْنًا مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَمَا أَرْدَأَ الِاشْتِغَالَ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَمَا أَقَلَّ فَائِدَتَهَا، وَمَا أَبْعَدَهَا عَنْ أَنْ تَكُونَ مَرْكَزًا مِنَ المراكز الشرعية الدينية وجسرا من الجسور مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ
Meleklerin peygamberlerden üstün olduğunu savunanlar bu ayetle istidlal etmişlerdir. Keşşâf sahibi (Zemahşerî) de bu delillendirmenin yönünü ne semirten ne de açlığı gideren [tutarsız] açıklamalarla takrir etmiş ve selim zevkin bunu gerektirdiğini iddia etmiştir. Mezhep taassubuyla karışıp bağnazlık şaibeleriyle gölgelenen bir Arap zevkine ne denebilir ki! Arap dilini anlayan herkes bilir ki; «Bu sözden ne imam ne de cemaat yüksünür», «Ne büyük ne de küçük yüksünür» yahut «Ne değerli olan ne de değersiz olan yüksünür» diyen bir kimsenin sözü, matufun (üzerine atfedilenin) matufun aleyhten (kendisine atıf yapılandan) daha üstün bir konumda olduğunu göstermez. Her halükârda bu meseleyle meşgul olmak ne kadar yersiz, faydası ne kadar az, şer‘î ve dinî bir merkez yahut [sağlam] bir köprü olmaktan ne kadar uzaktır! { وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ } “Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve kibirlenirse”
أَيْ: يَأْنَفُ تَكَبُّرًا ويعد نفسه كبيرا عن العبادةسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً
yani: Kibirlenerek imtina eder ve kendisini ibadetten büyük görürse, { فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً } “[bilsin ki Allah] onların hepsini Kendi huzurunda toplayacaktır”
الْمُسْتَنْكِفُ وَغَيْرُهُ، فَيُجَازِي كُلًّا بِعَمَلِهِ. وَتَرَكَ ذِكْرَ غَيْرِ الْمُسْتَنْكِفِ هُنَا لِدَلَالَةِ أَوَّلِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، وَلِكَوْنِ الْحَشْرِ لِكِلَا الطَّائِفَتَيْنِ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَفُوتَهُمْ مِنْهَا شَيْءٌ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً بِسَبَبِ اسْتِنْكَافِهِمْ وَاسْتِكْبَارِهِمْ وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا يواليهم وَلا نَصِيراً ينصرهم. قوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ بِمَا أَنْزَلَهُ عَلَيْكُمْ مِنْ كُتُبِهِ، وَبِمَنْ أَرْسَلَهُ إِلَيْكُمْ مِنْ رُسُلِهِ، وَمَا نَصُبُّهُ لَهُمْ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ. وَالْبُرْهَانُ: مَا يُبَرْهَنُ بِهِ عَلَى الْمَطْلُوبِ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَسَمَّاهُ نُورًا: لِأَنَّهُ يُهْتَدَى بِهِ مِنْ ظُلْمَةِ الضَّلَالِ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ أَيْ:
Çekinenleri de başkalarını da toplayacak ve herkese ameliyle karşılık verecektir. Sözün başı ona delalet ettiği için ve haşr her iki fırkayı da kapsadığı için burada çekinmeyenlerin açıkça zikredilmesi bırakılmıştır. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını eksiksiz verecektir”; yani onlardan hiçbir şey eksiltmeksizin [tam olarak verecektir]. { وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Kulluktan çekinip kibirlenenleri ise can yakıcı bir azapla cezalandıracaktır”; çekinmeleri ve kibirlenmeleri sebebiyle. { وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا } “Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost” kendilerine velayet edecek bir dost { وَلا نَصِيراً } “ne de bir yardımcı bulabilirler” kendilerine yardım edecek. { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Şüphesiz size Rabbinizden kesin bir delil gelmiştir”; yani üzerinize indirdiği kitaplarıyla, size gönderdiği resulleriyle ve onlar için ortaya koyduğu mucizelerle [gelmiştir]. Bürhan (بُرْهَان), kendisiyle hedeflenen şeye delil getirilen şeydir. { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ve size apaçık bir nur indirmişizdir”; o da Kur'an'dır. Ona nur denmiştir, çünkü sapıklık karanlığından onunla hidayete erilir. { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ } “Allah'a iman edip O'na sımsıkı sarılanlara gelince”; yani:
بِاللَّهِ، وَقِيلَ: بِالنُّورِ الْمَذْكُورِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ يَرْحَمُهُمْ بِهَا وَفَضْلٍ يَتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْهِمْ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ أَيْ: إِلَى امْتِثَالِ مَا أَمَرَ بِهِ، وَاجْتِنَابِ مَا نَهَى عَنْهُ، أَوْ إِلَيْهِ ﷾ بِاعْتِبَارِ مَصِيرِهِمْ إِلَى جَزَائِهِ وَتَفَضُّلِهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً أَيْ: طَرِيقًا يَسْلُكُونَهُ إِلَيْهِ مُسْتَقِيمًا لَا عِوَجَ فِيهِ، وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِدِينِ الْإِسْلَامِ وَتَرْكِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَدْيَانِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْهَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَيْهِ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنِ اسْمِ اللَّهِ، وَقِيلَ: رَاجِعَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَقِيلَ: إِلَى الْفَضْلِ وَقِيلَ: إِلَى الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ، لِأَنَّهُمَا بِمَعْنَى الثَّوَابِ، وَانْتِصَابُ صِرَاطًا: عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ وَقِيلَ: عَلَى الْحَالِ.
Allah'a [sarılmış olanlara]. Zikredilen nura [sarılmış olanlar] olduğu da söylenmiştir. { فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ } “[Allah] onları Kendi katından bir rahmetin... içine sokacak” kendilerine merhamet edeceği bir rahmetin, { وَفَضْلٍ } “ve bir lütfun [içine sokacak]” kendilerine ihsan edeceği bir lütfun. { وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ } “Ve onları Kendisine iletecektir”; yani emrettiği şeyleri yerine getirmeye ve yasakladığı şeylerden kaçınmaya iletecektir; yahut O'nun mükâfatına ve lütfuna varacakları dikkate alınarak O'na [Celle Celâluhû'ya ulaştıracaktır]. { صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Dosdoğru bir yola”; yani O'na ulaştıran, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru bir yola [iletecektir]. Bu da İslam dinine sımsıkı sarılmak ve onun dışındaki diğer dinleri terk etmektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: { إِلَيْهِ } lafzındaki zamir, daha önce geçen Allah ismine dönmektedir. Kur'an'a döndüğü de söylenmiştir; lütfa döndüğü de söylenmiştir; her ikisi de sevap anlamında olduğu için hem rahmete hem lütfa döndüğü de söylenmiştir. { صِراطاً } lafzının nasbı, zikredilen fiilin ikinci mef‘ûlü olmasına göredir; hal olduğu da söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ } ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir:
لَنْ يَسْتَكْبِرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي مُعْجَمِهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ قَالَ: أُجُورُهُمْ:
«Asla kibirlenmez.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve İsmâilî el-Mu‘cem'inde zayıf bir senetle İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Onların mükâfatlarını eksiksiz verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır” kavli hakkında şöyle buyurdu: «Onların mükâfatları:
يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ: الشَّفَاعَةُ فِيمَنْ وَجَبَتْ لَهُ النَّارَ مِمَّنْ صَنَعَ إِلَيْهِمُ الْمَعْرُوفَ فِي الدُّنْيَا. وَقَدْ
onları cennete koymasıdır. Lütfundan fazlasını vermesi ise; dünyada kendilerine iyilikte bulunmuş olup da cehennemlik olan kimseler hakkında şefaat etmeleridir.»
سَاقَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ فَقَالَ: وَقَدْ رَوَى ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ بَقِيَّةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكِنْدِيِّ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فَذَكَرَهُ وَقَالَ: هَذَا إِسْنَادٌ لَا يَثْبُتُ، وَإِذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَوْقُوفًا فَهُوَ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ أَيْ: بَيِّنَةٌ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً قَالَ: هَذَا الْقُرْآنُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: بُرْهَانٌ: حُجَّةٌ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَاعْتَصَمُوا بِهِ قَالَ: الْقُرْآنُ.
İbn Kesîr bunu tefsirinde zikrederek şöyle demiştir: «İbn Merdûye bunu Bakiyye tarikiyle İsmâîl b. Abdillâh el-Kindî'den, o A‘meş'ten, o Şakîk'ten, o da İbn Mes‘ûd'dan rivayet etmiştir.» Ardından bunu zikretmiş ve şöyle demiştir: «Bu sabit olmayan bir senettir; İbn Mes‘ûd'dan mevkûf olarak rivayet edildiğinde ise ceyyiddir (güzeldir).» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den: { قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ } “Size kesin bir delil gelmiştir” yani: Beyyine (açık kanıt) gelmiştir; { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ve size apaçık bir nur indirmişizdir” ayeti hakkında da: «Bu, Kur'an'dır» dediğini tahric etmişlerdir. Yine her ikisi Mücâhid'den: «Bürhan, hüccettir» dediğini tahric etmişlerdir. Yine her ikisi İbn Cüreyc'den { وَاعْتَصَمُوا بِهِ } “O'na sımsıkı sarılanlar” kavli hakkında: «Kur'an'dır» dediğini tahric etmişlerdir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٧٦]
[Nisâ Sûresi (4), Âyet: 176]
يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)
{ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦) } “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Allah size kelâle hakkında fetva veriyor: Şayet çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan bir kimse ölürse, bıraktığı malın yarısı o kız kardeşinindir. Eğer kız kardeşin çocuğu yoksa, erkek kardeş ona vâris olur. Şayet kız kardeşler iki kişi iseler, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. Eğer kardeşler hem erkek hem kadın iseler, erkeğe iki kadının payı kadar verilir. Sapmayasınız diye Allah size [hükümlerini] açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.' (176)”
قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْكَلَالَةِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ الْمُسْتَفْتِي الْمَقْصُودِ بِقَوْلِهِ:
Kelâle hakkındaki açıklama bu sûrenin başında geçmişti. { يَسْتَفْتُونَكَ } kavliyle kastedilen fetva soran kimsenin zikri de gelecektir.
يَسْتَفْتُونَكَ. قَوْلُهُ: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ أَيْ: إن هلك امْرُؤٌ هَلَكَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ . وقوله: لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ إما صفة ل: امرؤ، أَوْ حَالٌ، وَلَا وَجْهَ لِلْمَنْعِ مِنْ كَوْنِهِ حَالًا، وَالْوَلَدُ:
{ يَسْتَفْتُونَكَ } [Senden fetva istiyorlar]. { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ } kavli; yani: daha önce { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ } kavlinde geçtiği üzere [takdiri]: Bir kişi helak olursa/ölürse [demektir]. { لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } kavli ise ya { امرؤ } kelimesinin sıfatıdır ya da hâlidir; hâl olmasına engel bir yön de yoktur. Veled (çocuk) ise:
يُطْلَقُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، وَاقْتَصَرَ عَلَى عَدَمِ الْوَلَدِ هُنَا مَعَ أَنَّ عَدَمَ الوالد مُعْتَبَرٌ فِي الْكَلَالَةِ: اتِّكَالًا عَلَى ظُهُورِ ذَلِكَ قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِالْوَلَدِ هُنَا الِابْنُ، وَهُوَ أَحَدُ معنى الْمُشْتَرِكِ، لِأَنَّ الْبِنْتَ لَا تُسْقِطُ الْأُخْتَ. وَقَوْلُهُ: وَلَهُ أُخْتٌ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ. وَالْمُرَادُ بِالْأُخْتِ هَنَا: هِيَ الْأُخْتُ لِأَبَوَيْنِ، أَوْ لِأَبٍ، لَا لِأُمٍّ، فَإِنَّ فَرْضَهَا السُّدْسُ كَمَا ذُكِرَ سَابِقًا. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ:
hem erkek hem de kız çocuğa ıtlak olunur. Burada kelâle kapsamında babanın bulunmayışı da dikkate alındığı halde sadece çocuğun bulunmayışıyla yetinilmesi, durumun açıklığına güvenildiği içindir. Burada veled ile kastedilenin erkek çocuk olduğu söylenmiştir ki bu da müşterek lafzın anlamlarından biridir; çünkü kız çocuk kız kardeşi mirastan düşürmez. { وَلَهُ أُخْتٌ } kavli ise { لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } kavline atıftır. Buradaki kız kardeşten maksat: Öz (anne-baba bir) veya baba bir kız kardeştir; anne bir kız kardeş değildir, zira daha önce zikredildiği üzere onun payı altıda birdir. Sahabe, tâbiîn ve onlardan sonra gelen cumhur ulema şu görüşe varmıştır:
إِلَى أَنَّ الْأَخَوَاتِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ عَصَبَةٌ لِلْبَنَاتِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ أَخٌ. وَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إلى أن الأخوات لا يعصبن البنات، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ دَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ وَطَائِفَةٌ، وَقَالُوا: إِنَّهُ لَا مِيرَاثَ لِلْأُخْتِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ مَعَ الْبِنْتِ، وَاحْتَجُّوا بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَإِنَّهُ جَعَلَ عَدَمَ الْوَلَدِ الْمُتَنَاوِلِ لِلذَّكَرِ وَالْأُنْثَى قَيْدًا فِي مِيرَاثِ الْأُخْتِ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ صَحِيحٌ لَوْ لَمْ يَرِدْ فِي السُّنَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ مِيرَاثِ الْأُخْتِ مَعَ الْبِنْتِ، وَهُوَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ مُعَاذًا قَضَى عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بِنْتٍ وَأُخْتٍ فَجَعَلَ لِلْبِنْتِ النِّصْفَ وَلِلْأُخْتِ النِّصْفَ. وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى فِي بِنْتٍ وَبِنْتِ ابْنٍ وَأُخْتٍ: فَجَعَلَ لِلْبِنْتِ النِّصْفَ، وَلِبِنْتِ الِابْنِ السُّدْسَ، وَلِلْأُخْتِ الْبَاقِيَ» فَكَانَتْ هَذِهِ السُّنَّةُ مُقْتَضِيَةً لِتَفْسِيرِ الْوَلَدِ بِالِابْنِ دُونَ الْبِنْتِ. قَوْلُهُ: وَهُوَ يَرِثُها أَيْ:
Öz veya baba bir kız kardeşler, beraberlerinde bir erkek kardeş olmasa bile kız çocuklarla birlikte asabe olurlar. İbn Abbâs ise kız kardeşlerin kız çocuklarla birlikte asabe olamayacağı görüşüne varmıştır. Dâvûd ez-Zâhirî ve bir grup da bu görüşe gitmiş ve: «Kız çocukla birlikte öz veya baba bir kız kardeşe miras yoktur» demişlerdir. Onlar bu ayetin zahiriyle delil getirmişlerdir; zira ayet, hem erkeği hem kadını kapsayan çocuk bulunmayışını kız kardeşin mirası için şart kılmıştır. Eğer sünnette kız çocukla birlikte kız kardeşin de mirasçı olduğunu gösteren delil var olmasaydı bu sahih bir istidlal olurdu. Nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre: Muâz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir kız çocuk ile bir kız kardeş hakkında hüküm vermiş; yarısını kıza, yarısını da kız kardeşe vermiştir. Yine Sahih'te sabit olduğuna göre: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir kız çocuk, bir oğlun kızı ve bir kız kardeş hakkında hüküm verip; kıza yarım, oğlun kızına altıda bir, geriye kalanı da kız kardeşe vermiştir.» Dolayısıyla bu sünnet, veled lafzının kız çocuğu dışarıda bırakıp erkek çocukla tefsir edilmesini gerektirmiştir. { وَهُوَ يَرِثُها } kavli; yani:
الْمَرْءُ يَرِثُهَا، أَيْ: يَرِثُ الْأُخْتَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ ذَكَرٌ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِإِرْثِهِ لَهَا: حِيَازَتَهُ لِجَمِيعِ مَا تَرَكَتْهُ، وَإِنْ كان المراد: ثبوت ميراثه لها فِي الْجُمْلَةِ أَعَمُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ كُلًّا أَوْ بَعْضًا، صَحَّ تَفْسِيرُ الْوَلَدِ بِمَا يَتَنَاوَلُ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى. وَاقْتَصَرَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى نَفْيِ الْوَلَدِ- مَعَ كَوْنِ الْأَبِ يُسْقِطُ الْأَخَ كَمَا يُسْقِطُهُ الْوَلَدُ الذَّكَرُ-: لِأَنَّ الْمُرَادَ بَيَانُ حُقُوقِ الْأَخِ مَعَ الْوَلَدِ فَقَطْ هُنَا، وَأَمَّا سُقُوطُهُ مَعَ الْأَبِ فَقَدْ تَبَيَّنَ بِالسُّنَّةِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلِأَوْلَى رجل ذكر» والأب أولى من الأخ
[erkek] şahıs ona mirasçı olur; yani şayet onun erkek çocuğu yoksa kız kardeşine mirasçı olur. Eğer onun [kız kardeşine] mirasçı olmasından maksat bıraktığı malın tamamını alması ise [böyle anlaşılır]. Şayet maksat, genel olarak miras hakkının sübût bulması olup hepsi veya bir kısmı olmasından daha umûmî ise, veled lafzının hem erkek hem de kız çocuğu kapsayacak şekilde tefsir edilmesi sahih olur. Yüce Allah bu ayette —erkek çocuk erkek kardeşi mirastan düşürdüğü gibi baba da düşürdüğü halde— sadece veledin (çocuğun) nefyedilmesiyle yetinmiştir; çünkü burada maksat sadece erkek kardeşin çocukla birlikteki haklarını beyan etmektir. Erkek kardeşin baba ile birlikte [mirastan] düşmesine gelince bu husus, Sahîh'te sabit olduğu üzere Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğundaki sünnet ile açıklığa kavuşmuştur: « أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلِأَوْلَى رجل ذكر » «Belirli payları (ferâiz) sahiplerine veriniz; geriye kalan ise en yakın erkek akrabaya aittir.» Baba ise erkek kardeşten daha yakındır.
فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ أَيْ: فَإِنْ كَانَ مَنْ يَرِثُ بِالْأُخُوَّةِ اثْنَتَيْنِ، وَالْعَطْفُ عَلَى الشَّرْطِيَّةِ السَّابِقَةِ، وَالتَّأْنِيثِ وَالتَّثْنِيَةِ وَكَذَلِكَ الْجَمْعُ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً بِاعْتِبَارِ الْخَبَرِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ الْمَرْءُ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ كَمَا سَلَفَ، وَمَا فَوْقَ الِاثْنَتَيْنِ مِنَ الْأَخَوَاتِ يَكُونُ لَهُنَّ الثُّلْثَانِ بِالْأَوْلَى وَإِنْ كانُوا أَيْ:
{ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ } “Şayet kız kardeşler iki kişi iseler”; yani kardeşlik bağıyla mirasçı olanlar iki kadın iseler [demektir]. Bu, önceki şart cümlesine atıftır; buradaki müenneslik, tesniye ve aynı şekilde { وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً } kavlindeki cemi' (çoğulluk) habere göredir. { فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ } “Bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır”; daha önce geçtiği üzere şayet ölen kimsenin çocuğu yoksa onun bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. İkiden fazla olan kız kardeşler için de üçte iki haydi haydi geçerlidir. { وَإِنْ كانُوا } “Eğer onlar... iseler”; yani:
مَنْ يَرِثُ بِالْأُخُوَّةِ إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً أَيْ: مُخْتَلِطِينَ ذُكُورًا وَإِنَاثًا فَلِلذَّكَرِ مِنْهُمْ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ تَعْصِيبًا يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا أَيْ: يُبَيِّنُ لَكُمْ حُكْمَ الْكَلَالَةِ وَسَائِرِ الْأَحْكَامِ كَرَاهَةَ أَنْ تَضِلُّوا، هَكَذَا حَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: الْمَعْنَى لِئَلَّا تَضِلُّوا، وَوَافَقَهُ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هَذِهِ الْأَحْكَامُ الْمَذْكُورَةُ مِنْهَا عَلِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْعِلْمِ.
kardeşlik bağıyla vâris olanlar, { إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً } “hem erkek hem kadın kardeşler iseler”; yani erkekler ve kadınlar karışık iseler, { فَلِلذَّكَرِ } “erkeğe vardır”; yani onlardan erkek olana, { مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “iki kadının payı kadar” ta‘sîb (asabe) yoluyla [pay verilir]. { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor”; yani sapmanızdan hoşlanmadığı için Allah size kelâle hükmünü ve diğer hükümleri açıklıyor. Kurtubî bunu Basralılardan bu şekilde nakletmiştir. Kisâî ise: «Anlamı: Sapmamanız içindir» demiştir; Ferrâ ve diğer Kûfeliler de ona muvafakat etmişlerdir. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ } “Allah her şeyi...”; zikredilen bu hükümlerin de dahil olduğu her şeyi, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”; yani ilmi çok olandır.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «دَخَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَنَا مَرِيضٌ لَا أَعْقِلُ، فَتَوَضَّأَ ثُمَّ صَبَّ عَلَيَّ فَعَقِلْتُ، فَقُلْتُ: إِنَّهُ لَا يَرِثُنِي إِلَّا كَلَالَةٌ فَكَيْفَ الْمِيرَاثُ؟
Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve başkaları Câbir b. Abdillâh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Ben aklım başımda olmayacak derecede hasta iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi; abdest aldı ve sonra üzerime [abdest suyundan] döktü, ben de kendime geldim. Dedim ki: 'Bana sadece kelâle vâris oluyor; miras taksimi nasıl olacak?'
فَنَزَلَتْ آيَةُ الْفَرَائِضِ» وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ بِلَفْظِ: أُنْزِلَتْ فِيَّ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ رَاهَوَيْهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: كَيْفَ تُورَّثُ الْكَلَالَةُ:
Bunun üzerine ferâiz (miras) ayeti indi.» İbn Sa‘d ve İbn Ebî Hâtim ondan şu lafızla tahric etmişlerdir: «Benim hakkımda { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } indi.» İbn Râheveyh ve İbn Merdûye'nin Ömer'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kelâleye nasıl vâris olunacağını sormuş:
فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَمُسْلِمٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عُمَرَ قَالَ: مَا سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ شَيْءٍ أَكْثَرَ مِمَّا سَأَلْتُهُ فِي الْكَلَالَةِ حَتَّى طَعَنَ بِأُصْبُعِهِ فِي صَدْرِي وَقَالَ:
Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } “Senden fetva istiyorlar. De ki: 'Allah size kelâle hakkında fetva veriyor...'” ayetini indirmiştir. Mâlik, Müslim, İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kelâle hakkında sorduğum kadar başka hiçbir şeyi sormadım; hatta parmağını göğsüme dokundurup şöyle buyurdu:
«مَا تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ الَّتِي فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنِ الْكَلَالَةِ؟ فَقَالَ: «تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ» .
«Nisâ Sûresi'nin sonundaki yaz ayeti sana yetmiyor mu?» Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kelâle hakkında sordu. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Yaz ayeti sana yeter» buyurdu.
وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ عُمَرَ قَالَ: ثَلَاثٌ وَدِدْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ عَهِدَ إِلَيْنَا فِيهِنَّ عَهْدًا نَنْتَهِي إِلَيْهِ: الْجَدُّ، وَالْكَلَالَةُ، وَأَبْوَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الرِّبَا. وأخرج البخاري، ومسلم، وغيرهما عن البراء ابن عَازِبٍ قَالَ: آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ كَامِلَةً: بَرَاءَةٌ، وَآخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ: خَاتِمَةُ سُورَةِ النِّسَاءِ: يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ سيرين قال: كان عمر ابن الْخَطَّابِ إِذَا قَرَأَ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا قَالَ: اللَّهُمَّ مَنْ بَيَّنْتَ لَهُ الْكَلَالَةَ فلم تتبين لِي.
Buhârî, Müslim ve başkaları Ömer'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Üç şey vardır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunlar hakkında bize kendisine başvuracağımız kesin bir açıklama yapmış olmasını çok arzu ederdim: Dedenin mirası, kelâle ve faiz kapılarından bazı kapılar.» Buhârî, Müslim ve başkaları Berâ b. Âzib'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Bütünüyle tam olarak inen en son sûre Berâe (Tevbe) sûresidir; en son inen ayet ise Nisâ Sûresi'nin sonundaki: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } ayetidir.» Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Sîrîn'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Ömer b. el-Hattâb: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } ayetini okuduğunda şöyle derdi: «Allahım! Sen kelâleyi kime açıkladıysan [ona beyan olmuştur], o bana açık hale gelmedi.»
وَقَدْ أَوْضَحْنَا الْكَلَامَ خِلَافًا وَاسْتِدْلَالًا وَتَرْجِيحًا فِي شَأْنِ الْكَلَالَةِ فِي أَوَائِلِ هَذِهِ السُّورَةِ فلا نعيده.
Kelâle meselesindeki ihtilafları, delillendirmeleri ve tercihi bu sûrenin başlarında açıklamıştık, bu yüzden onu tekrarlamıyoruz.
إلى هُنَا انْتَهَى الْجُزْءُ الْأَوَّلُ مِنَ التَّفْسِيرِ الْمُبَارَكِ: الْمُسَمَّى «فَتْحُ الْقَدِيرِ» الْجَامِعُ بَيْنَ فَنَّيِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ مِنْ عِلْمِ التَّفْسِيرِ بِقَلَمِ مُؤَلِّفِهِ الرَّاجِي مِنْ رَبِّهِ سُبْحَانَهُ أَنْ يُعِينَهُ عَلَى تَمَامِهِ، وَيَنْفَعَ بِهِ مَنْ شَاءَ مِنْ عِبَادِهِ، وَيَجْعَلُهُ ذخيرة له عند وفوده إلى دار الْآخِرَةِ «مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّوْكَانِيِّ» غَفَرَ اللَّهُ لَهُمَا.
Tefsir ilminden rivayet ve dirayet ilimlerini kendisinde toplayan ve «Fethu'l-Kadîr» olarak isimlendirilen mübarek tefsirin birinci cildi burada sona erdi. Bunu kaleme alan müellifi —Rabbi Sübhânehû'dan tefsiri tamamlamaya kendisini muvaffak kılmasını, kullarından dilediği kimseleri bununla faydalandırmasını ve âhiret yurduna vardığında bunu kendisi için bir azık kılmasını uman— Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî'dir; Allah her ikisini de bağışlasın.
وَكَانَ الِانْتِهَاءُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي يَوْمِ الْعِيدِ الْأَكْبَرِ، يَوْمِ النَّحْرِ الْمُبَارَكِ مِنْ سَنَةِ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ بَعْدَ مِائَتَيْنِ
Bu yere kadar olan kısmın [yazımının] tamamlanması; [hicretin] iki yüz yirmi dördüncü senesinin mübarek kurban gününde, büyük bayram gününde [vaki olmuştur]
وَأَلْفٍ مِنَ الْهِجْرَةِ النَّبَوِيَّةِ، حَامِدًا لِلَّهِ وَمُصَلِّيًا وَمُسَلِّمًا عَلَى رَسُولِهِ وَحَبِيبِهِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الله وعلى آله وصحبه.
mübarek Kurban Bayramı gününde (büyük bayram gününde) gerçekleşmiştir. Allah'a hamdederek; O'nun Resûlü ve habîbi Muhammed b. Abdillâh'a, âline ve ashâbına salât ve selâm ederek...
الْحَمْدُ لَهُ: كَمُلَ سَمَاعًا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ فِي شهر ذي القعدة من عام سنة ١٢٣٢ هـ.
Allah'a hamdolsun: Semâ‘ (okunup dinlenmesi) Hicrî 1232 senesinin Zilkade ayında tamamlanmıştır; Allah'a hamdolsun.
يحيى بن علي الشوكاني
Yahyâ b. Alî eş-Şevkânî