Binûn

Nisâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ آمَنُوا مَرَّتَيْنِ، ثُمَّ كَفَرُوا مَرَّتَيْنِ، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بَعْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً قَالَ: تَمُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ حَتَّى مَاتُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ قَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَكَلَّمُ فِي الْمَجْلِسِ بِالْكَلِمَةِ مِنَ الْكَذِبِ لِيُضْحِكَ بِهَا جُلَسَاءَهُ فَيَسْخَطُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ جَمِيعًا، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، فَقَالَ: صَدَقَ أَبُو وَائِلٍ، أَوْ لَيْسَ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أُنْزِلَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ثم نزل التَّشْدِيدِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقِينَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْكَافِرِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ الَّذِينَ خَاضُوا وَاسْتَهْزَءُوا بِالْقُرْآنِ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ:

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: «Bunlar münafıklardır; iki defa iman ettiler, sonra iki defa inkâr ettiler, bundan sonra da inkârlarını artırdılar.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “Sonra da inkârlarını artıranlar” kavli hakkında: «Ölünceye kadar inkârları üzere devam ettiler» dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Vâil'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Kişi bir mecliste, meclistekileri güldürmek için yalan bir söz söyler de Allah onların hepsine birden gazap eder.» Bunu İbrâhim en-Nehaî'ye anlattılar; o da şöyle dedi: «Ebû Vâil doğru söylemiş. Bu durum Allah'ın Kitabı'nda yok mu? { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Onlar başka bir söze dalıncaya kadar beraberlerinde oturmayın.”» İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den şöyle dediğini tahric etmiştir: «En'âm Suresi'nde { حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Başka bir söze dalıncaya kadar” [ayeti] indirildi; ardından Nisâ Suresi'nde daha şiddetlisi indi: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “O takdirde şüphesiz siz de onlar gibi olursunuz.”» İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den [şöyle rivayet etmiştir]: «Allah, Medine ehlinden olan münafıklar ile Mekke ehlinden Kur'an ile alay edip bâtıla dalan kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den [şöyle rivayet etmişlerdir]:

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ يَتَرَبَّصُونَ بِالْمُؤْمِنِينَ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ إن أصاب المسلمين مِنْ عَدُوِّهِمْ غَنِيمَةً قَالَ الْمُنَافِقُونَ: أَلَمْ نَكُنْ قَدْ كُنَّا مَعَكُمْ فَأَعْطَوْنَا مِنَ الْغَنِيمَةِ مِثْلَ مَا تَأْخُذُونَ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ يُصِيبُونَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالَ الْمُنَافِقُونَ لِلْكُفَّارِ: أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ أَلَمْ نُبَيِّنْ لَكُمْ أَنَّا عَلَى مَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، قَدْ كُنَّا نُثَبِّطُهُمْ عَنْكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ: أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ قَالَ: نَغْلِبُ عَلَيْكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وابن جرير، ابن الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَالْحَاكِمِ، وَصَحَّحَهُ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَرَأَيْتَ هَذِهِ الْآيَةَ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا وَهُمْ يُقَاتِلُونَنَا فَيَظْهَرُونَ وَيَقْتُلُونَ، فَقَالَ: ادْنُهِ ادْنُهْ، ثُمَّ قَالَ: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ:

{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Sizi gözetleyip duranlar...” [kavli hakkında] dedi ki: «Onlar, müminleri gözetleyen münafıklardır; { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) gelirse”, [yani] şayet Müslümanlar düşmanlarından bir ganimet elde ederlerse münafıklar: “Biz sizinle beraber değil miydik?” derler. Yani aldığınız ganimetten bize de verin [derler]. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Eğer kâfirlere bir pay düşerse”, [yani kâfirler] Müslümanlardan bir şey elde ederlerse münafıklar kâfirlere: “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” derler. Yani: Bizim sizin dininiz üzere olduğumuzu size açıklamadık mı? Biz onları sizden geri durdurup vazgeçirmeye çalışıyorduk.» İbn Cerîr, Süddî'den { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Biz size üstünlük sağlamadık mı?” [kavli hakkında]: «Size galip gelmedik mi?» dediğini tahric etmiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Şu'ab'da Beyhakî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ali'den [şöyle rivayet etmişlerdir]: Ona: «{ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir” ayeti hakkında ne dersin? Onlar bizimle savaşıyor, üstün geliyor ve öldürüyorlar» denildi. O da: «Yaklaş, yaklaş!» dedi, sonra şöyle buyurdu: «{ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah kıyamet gününde aranızda hükmedecektir ve Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir.”» İbn Cerîr ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir:

فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ نَحْوَهُ أَيْضًا- وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السدّيّ سَبِيلًا قال: حجة.

âhirette [hüküm verecektir]. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan benzerini tahric etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de Ebû Mâlik'ten benzerini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr es-Süddî'den { سَبِيلًا } [ifadesi hakkında]: «Hüccet (bir üstünlük ve delil)» dediğini tahric etmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٧]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 142-147]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤) إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤4) إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır. Namaza kalktıkları zaman tembel tembel kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. (142) Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık onun için asla bir yol bulamazsın. (143) Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz? (144) Şüphesiz münafıklar cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar; onlar için hiçbir yardımcı bulamazsın. (145) Ancak tövbe edenler, ıslah edenler, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere büyük bir ecir verecektir. (146)”

مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)

{ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧) } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi hakkıyla bilendir. (147)”

قَوْلُهُ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar” kavli;

هَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ بَيَانَ بَعْضِ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ وَفَضَائِحِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الْخَدْعِ فِي الْبَقَرَةِ، وَمُخَادَعَتُهُمْ لِلَّهِ هِيَ: أَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ فعل المخادع من إظهار الإيمان وإبطال الْكُفْرِ، وَمَعْنَى كَوْنِ اللَّهِ خَادِعَهُمْ: أَنَّهُ صَنَعَ بِهِمْ صُنْعَ مَنْ يُخَادِعُ مَنْ خَادَعَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَرَكَهُمْ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّظَهُّرِ بِالْإِسْلَامِ فِي الدُّنْيَا، فَعَصَمَ بِهِ أَمْوَالَهُمْ ودماءهم، وأخر عقوبتهم إلى الدار الآخرة، فجازاهم عَلَى خِدَاعِهِمْ بِالدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَالْخَادِعُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ: خَادَعْتُهُ فخدعته، إذا غلبته وكنت أخدع منه. والكسالى بِضَمِّ الْكَافِ: جَمْعُ كَسْلَانَ، وَقُرِئَ بِفَتْحِهَا، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يُصَلُّونَ وَهُمْ مُتَكَاسِلُونَ مُتَثَاقِلُونَ، لَا يَرْجُونَ ثَوَابًا، وَلَا يَخَافُونَ عِقَابًا. وَالرِّيَاءُ: إِظْهَارُ الْجَمِيلِ لِيَرَاهُ النَّاسُ، لَا لِاتِّبَاعِ أَمْرِ اللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَالْمُرَاءَاةُ الْمُفَاعَلَةُ. قَوْلُهُ: وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

Münafıkların bazı çirkinliklerini ve rezilliklerini beyan etmeyi içeren yeni bir kelamdır (mübtedadır). Aldatma (el-had') kelimesinin anlamı Bakara Suresi'nde geçmişti. Onların Allah'ı aldatmaya çalışmaları; imanı açığa vurup küfrü gizleyerek aldatan kimsenin fiilini yapmalarıdır. Allah'ın onları aldatıcı olmasının manası ise; O'nun, kendisini aldatmaya kalkan kimseye hile ile karşılık veren kimsenin muamelesi gibi muamele etmesidir. Bu da dünyada onları açıkça İslam'ı göstermeleri üzere bırakması, bu sayede mallarını ve canlarını koruması, cezalarını ise ahiret yurduna ertelemesi ve aldatmalarına karşılık olarak onları cehennem ateşinin en alt tabakasıyla cezalandırmasıdır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «el-Hâdi' (خادع), ona galip gelip ondan daha kurnaz davrandığımda söylenen “hâda'tuhû fe-hada'tuhû” (onu aldatmaya çalıştım ve aldattım) ifadesinden türetilmiş fail ismidir.» el-Kusâlâ (الكسالى) kâf harfinin zammesiyle [okunur], keslân (tembel) kelimesinin çoğuludur; kâf harfinin fethasıyla da okunmuştur. Kastedilen şudur: Onlar ne bir sevap umarak ne de bir cezadan korkarak tembel tembel, ağırlıkla ve üşenerek namaz kılarlar. Riyâ; Allah'ın emrine uymak için değil, insanlar görsün diye güzel davranışı açığa vurmaktır; açıklaması daha önce geçmişti. el-Murâât ise mufâale bâbındandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “ve Allah'ı pek az anarlar” kavli;

مَعْطُوفٌ عَلَى يُرَاءُونَ، أَيْ: لَا يَذْكُرُونَهُ سُبْحَانَهُ إِلَّا ذِكْرًا قَلِيلًا، أَوْ لَا يُصَلُّونَ إِلَّا صَلَاةً قَلِيلَةً، وَوَصْفُ الذِّكْرِ بِالْقِلَّةِ لِعَدَمِ الْإِخْلَاصِ، أَوْ لِكَوْنِهِ غَيْرُ مَقْبُولٍ، أَوْ لِكَوْنِهِ قَلِيلًا فِي نَفْسِهِ، لِأَنَّ الَّذِي يَفْعَلُ الطَّاعَةَ لِقَصْدِ الرِّيَاءِ، إِنَّمَا يَفْعَلُهَا فِي الْمَجَامِعِ وَلَا يَفْعَلُهَا خَالِيًا كَالْمُخْلِصِ. قَوْلُهُ: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ الْمُذَبْذَبُ: الْمُتَرَدِّدُ بَيْنَ أَمْرَيْنِ، وَالذَّبْذَبَةُ الِاضْطِرَابُ، يُقَالُ: ذَبْذَبَهُ فَتَذَبْذَبَ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

{ يُرَاءُونَ } “gösteriş yaparlar” lafzına matuftur; yani: Allah Subhânehu'yu ancak pek az anarlar veya ancak pek az namaz kılarlar. Anmanın azlıkla nitelenmesi ihlâsın bulunmamasından, kabul edilmemesinden yahut zatında az olmasındandır; çünkü ibadeti riya amacıyla yapan kimse, onu ihlâslı kimse gibi yalnızken değil, sadece topluluk içinde yapar. Cenâb-ı Hakk'ın: { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ } “Bunların arasında bocalayıp dururlar” kavli; el-Müzebzeb (الْمُذَبْذَبُ), iki durum arasında tereddüt eden kimsedir. ez-Zebzebe ise çalkalanmak ve bocalamaktır. “Zebzebehû fe-tezebzebe” (onu bocalattı, o da bocaladı) denir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاكَ سُورَةً ... تَرَى كُلَّ مَلِكٍ دُونَهَا يَتَذَبْذَبُ

Görmedin mi, Allah sana öyle bir mertebe verdi ki ... Ondan daha aşağıda kalan her hükümdarın bocaladığını görürsün.

قَالَ ابْنُ جِنِّي: الْمُذَبْذَبُ الْقَلِقُ الَّذِي لَا يَثْبُتُ عَلَى حَالٍ، فَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ مُتَرَدِّدُونَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، لَا مُخْلِصِينَ الْإِيمَانَ وَلَا مُصَرِّحِينَ بِالْكُفْرِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَحَقِيقَةُ الْمُذَبْذَبِ: الَّذِي يَذُبُّ عَنْ كِلَا الْجَانِبَيْنِ، أَيْ: يُذَادُ وَيُدْفَعُ فَلَا يَقَرُّ فِي جَانِبٍ وَاحِدٍ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يَرْمِي بِهِ الرحوان، إِلَّا أَنَّ الذَّبْذَبَةَ فِيهَا تَكْرِيرٌ لَيْسَ فِي الذَّبِّ كَأَنَّ الْمَعْنَى: كُلَّمَا مَالَ إِلَى جَانِبٍ ذَبَّ عَنْهُ. انْتَهَى. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ الذَّالَيْنِ.

İbn Cinnî şöyle demiştir: Müzebzeb; huzursuz, hiçbir hal üzere sabit durmayan kimsedir. İşte bu münafıklar da ne imanı halis kılmış ne de küfrü açıkça ortaya koymuş kimseler olarak müminlerle müşrikler arasında tereddüt edip dururlar. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Müzebzeb'in asıl hakikati; her iki taraftan da kovulan, yani savrulup itilen ve böylece tek bir tarafta karar kılamayan kimsedir; nitekim 'falan kimseyi iki değirmen taşı fırlatıp duruyor' denmesi gibidir. Ancak zebzebe lafzında, zebb (kovma) lafzında bulunmayan bir tekrarlama vardır. Sanki mana: Bir tarafa her meylettiğinde oradan kovulur, [demektir].» [Keşşâf alıntısı] sona erdi. Cumhur, mîm'in zammesi ve iki zâl'in fethasıyla okumuştur.

وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِكَسْرِ الذَّالِ الثَّانِيَةِ، وَفِي حِرَفِ أُبَيٍّ: «مُتَذَبْذِبِينَ» ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ: بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالذَّالَّيْنِ، وَانْتِصَابِ مُذَبْذَبِينَ: إِمَّا عَلَى الْحَالِ، أَوْ عَلَى الذَّمِّ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: بَيْنَ ذَلِكَ: إِلَى الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ. قَوْلُهُ:

İbn Abbâs ikinci zâl'in kesresiyle okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise «مُتَذَبْذِبِينَ» şeklindedir. Hasan ise mîm'in ve iki zâl'in fethasıyla okumuştur. { مُذَبْذَبِينَ } kelimesinin mansub oluşu ya hâl olmasından ya da zem (yerme) üzere mansub kılınmasındandır. Cenâb-ı Hakk'ın { بَيْنَ ذَلِكَ } “bunların arasında” kavlindeki işaret, iman ve küfredir. Cenâb-ı Hakk'ın:

لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ أَيْ: لَا مَنْسُوبِينَ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ وَلَا إِلَى الْكَافِرِينَ، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَوْ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مُذَبْذَبِينَ، أَوْ عَلَى التَّفْسِيرِ لَهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ أَيْ: يَخْذُلُهُ، وَيَسْلُبُهُ التَّوْفِيقَ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا أَيْ: طَرِيقًا يُوصِلُهُ إِلَى الْحَقِّ. قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: لَا تَجْعَلُوهُمْ خَاصَّةً لَكُمْ، وَبِطَانَةً تُوَالُونَهُمْ مِنْ دُونِ إِخْوَانِكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا فَعَلَ الْمُنَافِقُونَ مِنْ مُوَالَاتِهِمْ لِلْكَافِرِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ: أَيْ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تجعلوا لله عَلَيْكُمْ حُجَّةً بَيِّنَةً يُعَذِّبُكُمْ بِهَا بِسَبَبِ ارْتِكَابِكُمْ لِمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ مِنْ مُوَالَاةِ

{ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Ne bunlara ne de şunlara” kavli; yani ne müminlere ne de kâfirlere nispet edilirler. Bu cümlenin iraptaki yeri; hâl olarak ya da { مُذَبْذَبِينَ } kelimesinden bedel veya onu tefsir edici olarak mansubdur. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa”, yani kimi yardımsız bırakır ve muvaffakiyeti ondan çekip alırsa, { فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “artık onun için asla bir yol bulamazsın”, yani onu hakka ulaştıracak bir yol [bulamazsın]. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin” kavli; yani münafıkların kâfirleri dost edindiği gibi, siz de mümin kardeşlerinizi bırakıp onları kendinize has yakınlar ve sırdaş dostlar edinmeyin [demektir]. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz?” İstifham (soru), azarlama ve kınama içindir; yani: Kâfirleri dost edinme konusunda sizi nehyettiği şeyi irtikâp etmeniz sebebiyle Allah'ın sizi cezalandıracağı apaçık bir hücceti kendi aleyhinize kılmak mı istiyorsunuz?

الْكَافِرِينَ؟ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ: الدَّرْكِ بِسُكُونِ الرَّاءِ، وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ:

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar.” Kûfeliler { الدَّرْكِ } kelimesini râ harfinin sükûnuyla okumuşlar, diğerleri ise

بِتَحْرِيكِهَا. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: هُمَا لُغَتَانِ، وَالْجَمْعُ: أَدْرَاكٌ وَقِيلَ: جَمْعُ الْمُحَرَّكِ: أَدْرَاكٌ، مِثْلَ: جَمَلٍ وَأَجْمَالٍ، وَجَمْعُ السَّاكِنِ: أَدْرُكٌ، مِثْلَ: فَلْسٍ وَأَفْلُسٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالتَّحْرِيكُ أَفْصَحُ. وَالدَّرْكُ: الطَّبَقَةُ. وَالنَّارُ دَرْكَاتٌ سَبْعٌ، فَالْمُنَافِقُ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنْهَا، وَهِيَ الْهَاوِيَةُ، لِغِلَظِ كُفْرِهِ وَكَثْرَةِ غَوَائِلِهِ، وَأَعْلَى الدَّرَكَاتِ:

harekesiyle okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: «İkisi iki ayrı lehçedir, çoğulu edrâk (أَدْرَاك) gelir.» Harekeli olanın çoğulunun cemel ve ecmâl (جَمَلٍ وَأَجْمَالٍ) gibi edrâk (أَدْرَاك); sakin olanın çoğulunun ise fels ve eflüs (فَلْسٍ وَأَفْلُسٍ) gibi edrük (أَدْرُك) geldiği de söylenmiştir. Nehhas: «Harekeli olan daha fasihtir» demiştir. ed-Derk (الدَّرْك); tabaka demektir. Cehennem ateşi yedi tabakadır; münafık ise küfrünün ağırlığı ve kötülüklerinin çokluğu sebebiyle bunların en aşağı tabakasındadır ki orası Hâviye'dir. Tabakaların en üstü:

جَهَنَّمُ، ثُمَّ الْحُطَمَةُ، ثُمَّ السَّعِيرُ، ثُمَّ سَقَرُ، ثُمَّ الْجَحِيمُ، ثُمَّ الْهَاوِيَةُ. وَقَدْ تُسَمَّى جَمِيعَهَا بِاسْمِ الطَّبَقَةِ الْعُلْيَا، أَعَاذَنَا اللَّهُ مِنْ عَذَابِهَا وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً يُخَلِّصُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الدَّرْكِ، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، أَوْ لِلنَّبِيِّ ﷺ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، أَيْ: إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا عَنِ النِّفَاقِ وَأَصْلَحُوا مَا أَفْسَدُوا مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ أَيْ: جَعَلُوهُ خَالِصًا لَهُ غَيْرَ مَشُوبٍ بِطَاعَةِ غَيْرِهِ. وَالِاعْتِصَامُ بِاللَّهِ: التَّمَسُّكُ بِهِ وَالْوُثُوقُ بِوَعْدِهِ، والإشارة بقوله: فَأُولئِكَ إِلَى الَّذِينَ تَابُوا وَاتَّصَفُوا بِالصِّفَاتِ السَّابِقَةِ.

Cehennem'dir, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra da Hâviye gelir. Bazen bunların tümü en üst tabakanın ismiyle [Cehennem olarak] anılır; Allah bizi onun azabından korusun. { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Onlar için hiçbir yardımcı bulamazsın”, yani onları o tabakadan kurtaracak [bir yardımcı bulamazsın]. Hitap, muhatap olmaya elverişli herkese yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler müstesna” kavli, münafıklardan bir istisnadır; yani nifaktan tövbe edenler, { وَأَصْلَحُوا } hallerinden ifsât ettiklerini düzeltenler ve { وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ } “dinlerini Allah için halis kılanlar”, yani dinlerini başkasına itaatin karışmadığı halis bir ibadet kılanlar müstesnadır. Allah'a sarılmak (el-i'tisâm); O'na tutunmak ve vaadine güvenmektir. Cenâb-ı Hakk'ın { فَأُولئِكَ } “İşte onlar” kavlindeki işaret; tövbe edip daha önce zikredilen sıfatlarla nitelenen kimseleredir.

قَوْلُهُ: مَعَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي الَّذِينَ لَمْ يَصْدُرْ مِنْهُمْ نِفَاقٌ أَصْلًا. قال القتبي:

Cenâb-ı Hakk'ın: { مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “müminlerle beraberdirler” kavli hakkında Ferrâ: «Yani kendilerinden asla nifak sadır olmamış müminlerdendirler» demiştir. Kutebî şöyle demiştir:

حَادَ عَنْ كَلَامِهِمْ غَضَبًا عَلَيْهِمْ فَقَالَ: فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَمْ يَقُلْ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. انْتَهَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَعْنَى: مَعَ، مُعْتَبَرٍ هُنَا، أَيْ: فَأُولَئِكَ مُصَاحِبُونَ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي أَحْكَامِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هَؤُلَاءِ مَعَهُمْ فَقَالَ: وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً وَحُذِفَتِ الْيَاءُ مِنْ يُؤْتَ فِي الْخَطِّ كَمَا حُذِفَتْ فِي اللَّفْظِ: لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ اللام بعدها، ومثله: يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ وسَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ ويَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ وَنَحْوُهَا، فَإِنَّ الْحَذْفَ فِي الْجَمِيعِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. قَوْلُهُ: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِبَيَانِ: أَنَّهُ لَا غَرَضَ لَهُ سُبْحَانَهُ فِي التَّعْذِيبِ إِلَّا مُجَرَّدَ الْمُجَازَاةِ لِلْعُصَاةِ. وَالْمَعْنَى: أَيْ مَنْفَعَةٌ لَهُ فِي عَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ؟ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَزِيدُ فِي مُلْكِهِ، كَمَا أَنَّ تَرْكَ عَذَابِكُمْ لَا يَنْقُصُ مِنْ سُلْطَانِهِ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً أَيْ: يَشْكُرُ عِبَادَهُ عَلَى طَاعَتِهِ، فَيُثِيبُهُمْ عَلَيْهَا، وَيَتَقَبَّلُهَا مِنْهُمْ. وَالشُّكْرُ فِي اللغة: الظهور، يقال دابة شَكُورٌ: إِذَا ظَهَرَ مِنْ سِمَنِهَا فَوْقَ مَا تُعْطَى مِنَ الْعَلَفِ.

«Onlara olan gazabından dolayı doğrudan onları anmaktan yüz çevirip { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } 'İşte onlar müminlerle beraberdirler' demiş, 'onlar müminlerdir' dememiştir.» [Kutebî'nin sözü] bitti. Zahir olan şudur ki 'beraber' (مع) manası burada muteberdir; yani: Onlar dünya ve ahiret hükümlerinde müminlerin yoldaşıdırlar. Sonra bu kimselerin beraberinde bulunduğu müminler için Allah'ın ne hazırladığını beyan ederek şöyle buyurdu: { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere büyük bir ecir verecektir.” Kendisinin sakin olması ve ardından gelen lâm harfinin de sakin olması sebebiyle lafızda hazfedildiği gibi { يُؤْتِ } lafzından yâ harfi yazıda da hazfedilmiştir. { يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ } “O çağırıcının çağıracağı gün”, { وسَنَدْعُ الزَّبانِيَةَ } “Biz de zebanileri çağıracağız”, { ويَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } “O seslenenin sesleneceği gün” ve benzerleri de böyledir; zira hepsinde hazif, iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) ötürüdür. Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” kavli; bu cümle, âsilere sırf ceza vermekten başka Allah Subhânehu'nun azap etmede hiçbir gayesi olmadığını beyan etmeyi içermektedir. Mana şudur: Eğer şükreder ve iman ederseniz, size azap etmesinde O'nun ne faydası olur? Çünkü bu, O'nun mülkünü artırmayacağı gibi, size azap etmeyi terk etmesi de O'nun hâkimiyetinden hiçbir şey eksiltmez. { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } “Allah şükrün karşılığını veren ve her şeyi hakkıyla bilendir”, yani kullarına itaatleri sebebiyle şükranla muamele eder, onlara sevap verir ve amellerini kabul eder. Şükür lügatte; açığa çıkmaktır. Semizliği kendisine verilen yemden daha fazla ortaya çıktığında hayvan için “dâbbetün şekûr” (دابة شكور) denir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Hasan'dan { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar”

الْآيَةَ، قَالَ:

ayet-i kerimesi hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

يُلْقِي عَلَى مُؤْمِنٍ وَمُنَافِقٍ نُورٌ يَمْشُونَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، حَتَّى إِذَا انْتَهَوْا إِلَى الصِّرَاطِ طُفِئَ نُورُ الْمُنَافِقِينَ، وَمَضَى الْمُؤْمِنُونَ بِنُورِهِمْ، فَتِلْكَ خَدِيعَةُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ أَيْضًا، وَلَا أَدْرِي مِنْ أَيْنَ جَاءَ لَهُمْ هَذَا التَّفْسِيرِ، فَإِنَّ مِثْلَهُ لَا يُنْقَلُ إِلَّا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

«Kıyamet günü müminin ve münafığın üzerine, sayesinde yürüyecekleri bir nur bırakılır. Sırat'a vardıklarında münafıkların nuru söndürülür, müminler ise nurlarıyla geçip giderler; işte Allah'ın onları aldatması budur.» İbn Cerîr, Süddî'den de bunun benzerini tahric etmiştir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den de yine bunun benzerini tahric etmiştir. Onlara bu tefsirin nereden geldiğini bilmiyorum; çünkü bunun gibisi ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakledilir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَأَبِي عَامِرِ بْنِ النُّعْمَانِ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ وَصْفُ صَلَاةِ الْمُنَافِقِ، وَأَنَّهُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا لَا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ لَا إِلى هؤُلاءِ يَقُولُ: لَا إِلَى أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ وَلا إِلى هؤُلاءِ الْيَهُودِ، وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ مَثَلَ الْمُنَافِقِ مَثَلُ الشَّاةِ الْعَائِرَةِ بَيْنَ الْغَنَمَيْنِ تَعِيرُ إِلَى هَذِهِ مَرَّةً وَإِلَى هذه مرّة، فلا تدري

İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den tahric ettiğine göre o, [bu] ayet hakkında şöyle demiştir: «[Bu ayet], Abdullah b. Übey ve Ebû Âmir b. en-Nu'mân hakkında inmiştir.» Sahih hadislerde münafığın namazının vasfı ve onun güneşi gözetleyip tam şeytanın iki boynuzu arasına girdiğinde kalkarak içinde Allah'ı pek az anacağı dört [rekâtı] alelacele kıldığı vârid olmuştur. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ } “[İman ile küfür] arasında bocalayıp dururlar” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Onlar münafıklardır; { لَا إِلى هؤُلاءِ } “ne bunlara” yani Muhammed'in ashâbına, { وَلا إِلى هؤُلاءِ } “ne de şunlara” yani Yahudilere [bağlıdırlar].» Sahîh'te Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şu [hadis] sabit olmuştur: «Şüphesiz münafığın misali, iki sürü arasında bocalayıp duran şaşkın koyun misali gibidir; bir bu [sürüye] yönelir, bir şu [sürüye] yönelir de bilemez...»

أَيُّهُمَا تَتْبَعُ؟» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً قَالَ: إِنَّ للَّهِ السُّلْطَانُ عَلَى خَلْقِهِ وَلَكِنَّهُ يَقُولُ: عُذْرًا مُبِينًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «كُلُّ سُلْطَانٍ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ حُجَّةٌ» وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ قَالَ: فِي تَوَابِيتَ مِنْ حَدِيدٍ مُقْفَلَةٌ عَلَيْهِمْ، وَفِي لَفْظٍ: مُبْهَمَةٌ عَلَيْهِمْ، أَيْ: مُغْلَقَةٌ لَا يُهْتَدَى لِمَكَانِ فَتْحِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ الْآيَةَ، قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يعذّب شاكرا ولا مؤمنا.

«tâbi olacağını bilemeyen şaşkın koyun gibidir.» «٤» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil kılmak mı istersiniz?” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Şüphesiz Allah'ın yarattıkları üzerinde hâkimiyeti vardır; fakat O: 'apaçık bir mazeret ve delil' demektedir.» Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: «Kur'an'daki her 'sultân' kelimesi hüccet (delil) demektir» dediğini tahric etmişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah Subhânehu bilir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennem ateşinin en aşağı tabakasındadırlar” kavli hakkında: «Üzerlerine kilitlenmiş demirden tabutlar içindedirler» dediğini tahric etmişlerdir. Başka bir lafızda ise: «Üzerlerine kapıları belirsiz kılınmış, yani açılacak yeri bulunamayan kapalı tabutlar içindedirler» denilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den de bunun benzerini tahric etmişlerdir. İbn Ebî'd-Dünyâ da İbn Mes'ûd'dan yine bunun benzerini tahric etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ } “Eğer şükrederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” ayeti hakkında: «Allah şükredene de mümine de azap etmez» dediğini tahric etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 148-149]

لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩)

{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) } “Allah, zulme uğrayanın dışında, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (148) Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye kadirdir. (149)”

نَفَى الْحُبَّ كِنَايَةً عَنِ الْبُغْضِ، وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: إِلَّا مَنْ ظُلِمَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَالضَّحَّاكُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ: إِلَّا مَنْ ظُلِمَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَعْلُومِ، وَهُوَ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، بِتَقْدِيرٍ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِلَّا جَهْرَ مَنْ ظُلِمَ وَقِيلَ: إِنَّهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَيْضًا مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ مَنْ ظُلِمَ فَلَهُ أَنْ يَقُولَ ظَلَمَنِي فُلَانٌ.

Sevginin nefyedilmesi buğzun kinayesidir. Cumhurun kıraati, meçhul fiil kalıbında { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } şeklindedir. Zeyd b. Eslem, İbn Ebî İshak, Dahhâk, İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Atâ b. es-Sâib ise malum fiil kalıbında { إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre bu, takdir edilen hazfedilmiş bir muzafla müttasıl bir istisnadır; yani: Zulme uğrayanın kötülüğü açıkça söylemesi müstesnadır. Birinci kıraate göre bunun munkatı bir istisna olduğu da söylenmiştir; yani: Fakat zulme uğrayan kimsenin, 'falan bana zulmetti' deme hakkı vardır.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ: فِي كَيْفِيَّةِ الْجَهْرِ بِالسُّوءِ الَّذِي يَجُوزُ لِمَنْ ظُلِمَ، فَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ وَقِيلَ: لَا بَأْسَ أَنْ يَجْهَرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ بِأَنْ يَقُولَ: فُلَانٌ ظَلَمَنِي، أَوْ هُوَ ظَالِمٌ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ عَلَى أَنْ يَجْهَرَ بِسُوءٍ مِنَ الْقَوْلِ مِنْ كُفْرٍ أَوْ نَحْوَهُ، فَهُوَ مُبَاحٌ لَهُ، وَالْآيَةُ عَلَى هَذَا فِي الْإِكْرَاهِ، وَكَذَا قَالَ قُطْرُبٌ، قَالَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْبَدَلِ، كَأَنَّهُ قَالَ لَا يُحِبُّ اللَّهُ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ: أَيْ لَا يُحِبُّ الظَّالِمَ بَلْ يُحِبُّ الْمَظْلُومَ. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّهُ يَجُوزُ لِمَنْ ظُلِمَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِالْكَلَامِ الَّذِي هُوَ مِنَ السُّوءِ فِي جَانِبٍ مِنْ ظُلْمِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ بِلَفْظِ: «لَيُّ الْوَاجِدِ ظُلْمٌ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ» ، وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ فِي فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ فَاجْهُرُوا لَهُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ فِي مَعْنَى النَّهْيِ عَنْ فِعْلِهِ، وَالتَّوْبِيخِ لَهُ. وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَى الْكَلَامِ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يَجْهَرَ أَحَدٌ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، لَكِنَّ مَنْ ظَلَمَ فَإِنَّهُ يَجْهَرُ بِالسُّوءِ ظُلْمًا وَعُدْوَانًا وَهُوَ ظَالِمٌ فِي ذَلِكَ، وَهَذَا شَأْنُ كَثِيرٍ مِنِ الظَّلَمَةِ، فَإِنَّهُمْ مَعَ ظُلْمِهِمْ يَسْتَطِيلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ عَلَى مَنْ ظَلَمُوهُ وَيَنَالُونَ مِنْ عِرْضِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِلَّا مَنْ ظَلَمَ فَقَالَ سُوءًا، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ، وَيَكُونُ اسْتِثْنَاءً لَيْسَ مِنَ الْأَوَّلِ. وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً هَذَا تَحْذِيرٌ لِلظَّالِمِ بِأَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا يَصْدُرُ مِنْهُ وَيَعْلَمُ بِهِ، ثُمَّ بَعْدَ أَنْ أَبَاحَ لِلْمَظْلُومِ أَنْ يَجْهَرَ بِالسُّوءِ نَدَبَ إِلَى مَا هُوَ الْأَوْلَى وَالْأَفْضَلُ فَقَالَ: إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ تُصَابُونَ بِهِ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ

İlim ehli, zulme uğrayan kimse için caiz olan kötü sözü açıkça söylemenin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bunun, kendisine zulmeden kimseye beddua etmesi olduğu söylenmiştir. Kendisine zulmeden kimse aleyhine: 'Falan bana zulmetti' veya 'o bir zalimdir' veyahut benzeri sözlerle kötü sözü açıkça söylemesinde bir beis olmadığı da söylenmiştir. Bunun manasının: Küfür veya benzeri kötü bir sözü açıkça söylemeye zorlanan kimse müstesna, [bu durumda olan kimseye] bu mubahtır, şeklinde olduğu da söylenmiştir; buna göre ayet ikrah (zorlama) hakkındadır. Kutrub da böyle söylemiş ve şöyle demiştir: Bedel üzere olması da caizdir, sanki: 'Allah zulme uğrayandan başkasını sevmez; yani zalimi sevmez, bilakis mazlumu sever' demiş gibi olur. Ayetten zahir olan şudur: Zulme uğrayan kimsenin, kendisine zulmeden kimse hakkında kötü olan bir sözü söylemesi caizdir. Bunu, Sahîh'te sabit olan şu hadis-i şerif de desteklemektedir: «Zenginin borcunu geciktirmesi bir zulümdür; [bu durum] onun ırzını (kınanmasını) ve cezalandırılmasını helal kılar.» İkinci kıraate göre ise istisna munkatıdır; yani: Fiilde veya sözde zulmeden kimse müstesnadır; onun fiilinden nehyetmek ve onu azarlamak manasında kötü sözü ona karşı açıkça söyleyiniz [demektir]. Bir topluluk da şöyle demiştir: Kelamın manası: 'Allah hiç kimsenin kötü sözü açıkça söylemesini sevmez; lakin zulmeden kimse, zulüm ve düşmanlıkla kötü sözü açıkça söyler ve o bu hususta zalimdir' demektir. Pek çok zalimin hali de böyledir; onlar zulmetmekle beraber, zulmettikleri kimseye dilleriyle de dil uzatır ve onun ırzına saldırırlar. Zeccâc şöyle demiştir: Mananın; 'zulmedip kötü söz söyleyen kimse müstesnadır, onun ellerinden tutulması (engellenmesi) gerekir' şeklinde olması caizdir ve bu, birinciden olmayan [munkatı] bir istisna olur. { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”, bu, zalim için kendisinden sadır olanı Allah'ın işittiğine ve onu bildiğine dair bir uyarıdır. Sonra mazluma kötü sözü açıkça söylemeyi mubah kıldıktan sonra daha evla ve daha faziletli olana teşvik ederek şöyle buyurmuştur: { إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ } “Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz yahut” maruz kaldığınız “bir kötülüğü affederseniz”, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ } “şüphesiz Allah”,

عَفُوًّا

{ عَفُوًّا } “çok affedicidir”,

عَنْ عِبَادِهِ قَدِيراً عَلَى الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ، فَاقْتَدُوا بِهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّهُ يَعْفُو مَعَ الْقُدْرَةِ.

kullarını affedicidir, { قَدِيراً } “her şeye kadirdir”, ellerinin kazandıkları sebebiyle onlardan intikam almaya kadirdir. O halde siz de Subhânehu'ya iktida edin; zira O, gücü yettiği halde affeder.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ قَالَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَ أَحَدٌ عَلَى أَحَدٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَظْلُومًا، فَإِنَّهُ رَخَّصَ لَهُ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ، وَأَنْ يَصْبِرَ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ ضَافَ رَجُلًا بِفَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ فَلَمْ يُضِفْهُ، ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّهُ لَمْ يُضِفْهُ، لَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” kavli hakkında: «Allah, mazlum olan kimse müstesna, bir kimsenin başkasına beddua etmesini sevmez; zira mazlum olan kimseye kendisine zulmeden kimse aleyhine beddua etmesi hususunda ruhsat vermiştir, sabretmesi ise onun için daha hayırlıdır» dediğini tahric etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Issız bir arazide bir adama misafir olan fakat adamın kendisini misafir etmediği, sonra da bundan fazlasını yapmayarak onun kendisini misafir etmediğini zikreden bir adam hakkında inmiştir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ قَالَ: كان الضحاك ابن مُزَاحِمٍ يَقُولُ: هَذَا عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، يَقُولُ اللَّهُ: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ، وَكَانَ يَقْرَؤُهَا كَذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ أَيْ: عَلَى كُلِّ حَالٍ، هَكَذَا قَالَ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ التَّحْرِيفِ لِمَعْنَى الْآيَةِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَائِشَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ دَعَا عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ فَقَدِ انْتَصَرَ» . وَرَوَى نَحْوَهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْهَا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ. وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «المستبّان ما قالا، فَعَلَى الْبَادِئِ مِنْهُمَا مَا لَمْ يَعْتَدِ الْمَظْلُومُ» .

İbnü'l-Münzir, İsmâil'den { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: «Dahhâk b. Müzâhim şöyle derdi: Bu, takdim ve tehir üzeredir; Allah Teâlâ: 'Eğer şükreder ve iman ederseniz zulme uğrayan müstesna Allah size azap edip de ne yapsın?' buyurmaktadır.» Ve o, ayeti böyle okurdu. Sonra da şöyle demiştir: '{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } yani her halükarda sevmez.' O böyle demiştir ancak bu, ayetin manasını tahrif etmeye yakındır. İbn Ebî Şeybe ve Tirmizî, Âişe'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Kim kendisine zulmeden aleyhine beddua ederse hakkını almış olur.» Ebû Dâvûd da başka bir yoldan Âişe'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd, Ebû Hureyre'nin hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «Birbirine söven iki kişinin söyledikleri sözlerin vebali, mazlum olan haddi aşmadığı müddetçe, ilk başlatanın üzerinedir.»

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٠ الى ١٥٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 150-152]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) } “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; (150) işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (151) Allah'a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırmayanlara gelince, işte onlara mükâfatları verilecektir. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (152)”

لَمَّا فَرَغَ مِنْ ذِكْرِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ذَكَرَ الْكُفَّارَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بمحمد ﷺ، فَكَانَ ذَلِكَ كَالْكُفْرِ بِجَمِيعِ الرُّسُلِ وَالْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، وَالْكُفْرُ بِذَلِكَ كُفْرٌ بِاللَّهِ، وَيَنْبَغِي حَمْلُ قَوْلِهِ:

Müşrikleri ve münafıkları zikretmeyi bitirince, Ehl-i Kitap'tan olan kâfirleri, yani Yahudileri ve Hıristiyanları zikretti; çünkü onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr ettiler. Bu durum, bütün peygamberleri ve indirilen kitapları inkâr etmek gibi oldu; bunu inkâr etmek ise Allah'ı inkâr etmektir. Cenâb-ı Hakk'ın:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ عَلَى أَنَّهُ اسْتَلْزَمَ ذَلِكَ كُفْرَهُمْ بِبَعْضِ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ، لَا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ جَمِيعًا، فَإِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ لَمْ يَكْفُرُوا بِاللَّهِ وَلَا بِجَمِيعِ رُسُلِهِ، لَكِنَّهُمْ لَمَّا كَفَرُوا بِالْبَعْضِ كَانَ ذَلِكَ كُفْرٌ بِاللَّهِ وَبِجَمِيعِ الرُّسُلِ. وَمَعْنَى: وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِالرُّسُلِ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِبَعْضِهِمْ وَآمَنُوا بِاللَّهِ، فَكَانَ ذَلِكَ تَفْرِيقًا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ رُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ هُمُ الْيَهُودُ آمَنُوا بِمُوسَى وكفروا بعيسى ومحمد، وكذلك النَّصَارَى آمَنُوا بِعِيسَى وَكَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أَيْ: يَتَّخِذُوا بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ دِينًا مُتَوَسِّطًا بَيْنَهُمَا، فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى قَوْلِهِ نُؤْمِنُ وَنَكْفُرُ أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ أَيْ: الْكَامِلُونَ فِي الْكُفْرِ. وَقَوْلُهُ: حَقًّا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ، أَيْ: حَقَّ ذَلِكَ حقا، أو هو صفة الْكَافِرِينَ، أَيْ: كُفْرًا حَقًّا. قَوْلُهُ: وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ بِأَنْ يَقُولُوا نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ، وَدُخُولُ بَيْنَ عَلَى أَحَدٍ لِكَوْنِهِ عَامًّا فِي الْمُفْرَدِ مُذَكَّرًا وَمُؤَنَّثًا وَمُثَنَّاهُمَا وَجَمْعِهُمَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ منهم.

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Şüphesiz Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler” kavlini; onların Allah'ı ve bütün peygamberlerini toptan inkâr ettiklerine değil, kitapların ve peygamberlerin bir kısmını inkâr etmelerinin bunu gerektirdiğine hamletmek gerekir. Çünkü Ehl-i Kitap ne Allah'ı ne de O'nun bütün peygamberlerini inkâr etmişlerdir; fakat onların bir kısmını inkâr ettiklerinde bu, Allah'ı ve bütün peygamberleri inkâr etmek gibi olmuştur. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler” kavlinin manası şudur: Onlar peygamberlerin bir kısmını inkâr etmeleri sebebiyle peygamberleri inkâr etmiş, Allah'a ise iman etmişlerdir; böylece bu durum, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak olmuştur. { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyenler”; bunlar Mûsâ'ya inanıp Îsâ ve Muhammed'i inkâr eden Yahudiler ile Îsâ'ya inanıp Muhammed'i inkâr eden Hıristiyanlardır. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler”, yani iman ile küfür arasında orta bir din edinmek isteyenler [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın { ذلِكَ } lafzındaki işaret; { نُؤْمِنُ وَنَكْفُرُ } “inanırız ve inkâr ederiz” kavlinedir. { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, yani küfürde tam olanlardır. Cenâb-ı Hakk'ın { حَقًّا } “gerçekten” lafzı, cümlenin muhtevasını pekiştiren bir mastardır; yani: Bu durum hakikaten sabit olmuştur veya bu kâfirlerin sıfatıdır; yani: Hakiki bir küfürle [kâfirdirler]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırmayanlar” kavli; 'bir kısmına iman ederiz, bir kısmını inkâr ederiz' demeyenlerdir. “Beyne” (بَيْنَ) edatının “ehad” (أَحَدٍ) kelimesinin başına gelmesi, onun tekil, eril, dişil, tesniye ve cemide umumi olmasındandır; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın { أُولئِكَ } “işte onlar” kavlindeki işaret; Allah'a ve peygamberlerine iman edip onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayan kimseleredir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ، قَالَ: أُولئِكَ أَعْدَاءُ اللَّهِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، آمَنَتِ الْيَهُودُ بِالتَّوْرَاةِ وَمُوسَى وَكَفَرُوا بِالْإِنْجِيلِ وَعِيسَى، وَآمَنَتِ النَّصَارَى بِالْإِنْجِيلِ وَعِيسَى وَكَفَرُوا بِالْقُرْآنِ وَمُحَمَّدٍ، اتَّخَذُوا الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ وَهُمَا بِدْعَتَانِ لَيْسَتَا مِنَ اللَّهِ وَتَرَكُوا الْإِسْلَامَ، وَهُوَ دِينُ اللَّهِ الَّذِي بَعَثَ بِهِ رُسُلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ وَابْنُ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ.

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Onlar Allah'ın düşmanları olan Yahudiler ve Hıristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a ve Mûsâ'ya iman etti, İncil'i ve Îsâ'yı inkâr etti. Hıristiyanlar İncil'e ve Îsâ'ya iman etti, Kur'an'ı ve Muhammed'i inkâr etti. Yahudiliği ve Hıristiyanlığı benimsediler; o ikisi ise Allah'tan olmayan iki bidattir ve Allah'ın peygamberlerini kendisiyle gönderdiği dini olan İslam'ı terk ettiler.» İbn Cerîr, Süddî ve İbn Cüreyc'den de bunun benzerini tahric etmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٩ الى ١٥٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 153-159]

قوله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ هُمُ الْيَهُودُ، سَأَلُوهُ ﷺ أَنْ يَرْقَى إِلَى السَّمَاءِ وَهُمْ يَرَوْنَهُ، فَيُنْزِلُ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مَكْتُوبًا فِيمَا يَدَّعِيهِ، يَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً، كَمَا أَتَى مُوسَى التوراة، تَعَنُّتًا مِنْهُمْ، أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ، فَأَخْبَرُهُ اللَّهُ ﷿ بِأَنَّهُمْ قَدْ سَأَلُوا مُوسَى سُؤَالًا أَكْبَرَ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ، فَقَالُوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً أَيْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli senden ister” kavli; onlar Yahudilerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, kendileri görür vaziyetteyken göğe yükselmesini, ardından Mûsâ'nın Tevrat'ı getirdiği gibi iddia ettiği şey hakkında doğruluğuna delalet eden yazılı bir kitabı kendilerine bir defada indirmesini inat ve taassuplarından ötürü istediler. -Allah onları uzaklaştırsın-. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle, onların Mûsâ'dan bu istekten daha büyüğünü istediklerini haber vererek şöyle buyurdu: { فَقَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi”, yani:

عِيَانًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي الْبَقَرَةِ، وجهرة: نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: رُؤْيَةً جَهْرَةً. وَقَوْلُهُ: فَقَدْ سَأَلُوا جَوَابُ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: إِنِ اسْتَكْبَرْتَ هَذَا السُّؤَالَ مِنْهُمْ لَكَ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسَى أَكْبَرَ مِنْ ذَلِكَ.

gözle görülür biçimde [göster]. Bunun manası Bakara Suresi'nde geçmişti. “Cehreten” (جهرة) kelimesi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; yani: Açık bir görüşle (görerek) [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın { فَقَدْ سَأَلُوا } “Onlar istemişlerdi” kavli, takdir edilen bir şartın cevabıdır; yani: Eğer onların senden bu istekte bulunmalarını büyük gördüysen, şüphesiz onlar Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi.

قَوْلُهُ: فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ هِيَ: النَّارُ الَّتِي نَزَلَتْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ فَأَهْلَكَتْهُمْ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı” kavli; o, gökten üzerlerine inip kendilerini helak eden ateştir. Cenâb-ı Hakk'ın:

بِظُلْمِهِمْ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ فِي سُؤَالِهِمُ الْبَاطِلِ، لِامْتِنَاعِ الرُّؤْيَةِ عِيَانًا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ، وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ امْتِنَاعَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقَدْ جَاءَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الْمُتَوَاتِرَةُ. وَمَنِ اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى امْتِنَاعِ الرُّؤْيَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَدْ غَلَّطَ غِلَطًا بَيِّنًا ثُمَّ لَمْ يَكْتَفُوا بِهَذَا السُّؤَالِ الْبَاطِلِ الَّذِي نَشَأَ مِنْهُمْ بِسَبَبِ ظُلْمِهِمْ بَعْدَ مَا رَأَوُا الْمُعْجِزَاتِ، بَلْ ضَمُّوا إِلَيْهِ مَا هُوَ أَقْبَحُ مِنْهُ، وَهُوَ عِبَادَةُ الْعِجْلِ. وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ وَالتَّقْدِيرُ: فَأَحْيَيْنَاهُمْ فَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ. وَالْبَيِّنَاتُ: الْبَرَاهِينُ وَالدَّلَائِلُ، وَالْمُعْجِزَاتُ مِنَ الْيَدِ وَالْعَصَا وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَغَيْرِهَا فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ أَيْ: عَمَّا كَانَ مِنْهُمْ مَنِ التَّعَنُّتِ وَعِبَادَةِ الْعِجْلِ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً أَيْ: حُجَّةً بَيِّنَةً، وَهِيَ: الْآيَاتُ الَّتِي جَاءَ بِهَا، وَسُمِّيَتْ: سُلْطَانًا، لِأَنَّ مَنْ جَاءَ بِهَا قَهَرَ خَصْمَهُ، وَمِنْ ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَهُ بِأَنْ يَأْمُرَهُمْ بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ تَوْبَةً عَنْ مَعْصِيَتِهِمْ، فَإِنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ السُّلْطَانِ الَّذِي قَهَرَهُمْ بِهِ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ أَيْ: بِسَبَبِ مِيثَاقِهِمْ لِيُعْطُوهُ، لِأَنَّهُ رُوِيَ أَنَّهُمُ امْتَنَعُوا مِنْ قَبُولِ شَرِيعَةِ مُوسَى فَرَفَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطور فقبلوها

{ بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle” kavlindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani: Bu durumda gözle görmenin imkânsızlığına rağmen bâtıl isteklerindeki zulümleri sebebiyle [çarptı]. Bu durum, kıyamet gününde görmenin imkânsızlığını gerektirmez; zira bu hususta mütevâtir hadisler varid olmuştur. Bu ayeti kıyamet gününde [Allah'ı] görmenin imkânsızlığına delil getiren kimse apaçık bir hataya düşmüştür. Sonra mucizeleri gördükten sonra zulümleri sebebiyle kendilerinden sadır olan bu bâtıl istekle yetinmediler, bilakis buna ondan daha çirkinini, yani buzağıya tapmayı eklediler. Sözde bir hazif vardır, takdiri şöyledir: 'Biz de onları dirilttik, ardından buzağıyı [ilah] edindiler.' Beyyinât ise açık hüccetler, deliller ve el, asâ, denizin yarılması ve benzeri mucizelerdir. { فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ } “Buna rağmen onları affettik”, yani onların taassuplarını ve buzağıya tapmalarını [affettik]. { وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Ve Mûsâ'ya apaçık bir delil (hükümranlık) verdik”, yani apaçık bir hüccet verdik ki bu da getirdiği ayetlerdir. Buna 'sultân' denilmesinin sebebi; onu getiren kimsenin hasmına galip gelmesidir. Allah Subhânehu'nun, günahlarından tövbe olarak nefislerini öldürmelerini onlara emretmesini Mûsâ'ya emretmesi de bu kabildendir; çünkü bu da Mûsâ'nın onlara karşı galip geldiği sultânın (delil ve otoritenin) cümlesindendir. { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık”, yani onu kabul edip versinler diye mîsakları sebebiyle [kaldırdık]. Çünkü rivayet edildiğine göre onlar Mûsâ'nın şeriatını kabul etmekten kaçındılar; bunun üzerine Allah Tûr'u üzerlerine kaldırdı da kabul ettiler.

وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى بِسَبَبِ نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمُ الَّذِي أَخَذَ مِنْهُمْ، وَهُوَ الْعَمَلُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ رَفْعُ الْجَبَلِ فِي الْبَقَرَةِ، وَكَذَلِكَ تَفْسِيرُ دُخُولِهِمُ الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ فَتَأْخُذُوا مَا أُمِرْتُمْ بِتَرْكِهِ فِيهِ مِنَ الْحِيتَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ، وَقُرِئَ: لَا تَعْتَدُوا، وَتَعَدُّوا، بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِّ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً مُؤَكِّدًا، وَهُوَ الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ وَقِيلَ: إِنَّهُ عَهْدٌ مُؤَكَّدٌ بِالْيَمِينِ، فَسُمِّيَ غَلِيظًا لِذَلِكَ. قَوْلُهُ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ مَا: مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، أَوْ نَكِرَةٌ، وَنَقْضُهُمْ: بَدَلٌ مِنْهَا، وَالْبَاءُ: مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى:

Mananın; kendilerinden alınan ve Tevrat'takilerle amel etmekten ibaret olan mîsaklarını bozmaları sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Dağın kaldırılması Bakara Suresi'nde geçmişti; kapıdan secde ederek girmelerinin tefsiri de aynı şekildedir. { وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } “Ve onlara: 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik”; yani o günde bırakmanız emredilen balıkları avlayarak [haddi aşmayın]. Bunun tefsiri daha önce geçmişti. [Bu lafız] ayn harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle «لَا تَعْتَدُوا» ve «تَعَدُّوا» şeklinde de okunmuştur. { وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Ve onlardan pek sağlam bir söz aldık”, yani pekiştirilmiş [bir söz aldık] ki o, Tevrat'ta onlardan alınan ahittir. Yeminle pekiştirilmiş bir ahit olduğu, bundan ötürü 'pek sağlam' (galîz) olarak isimlendirildiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” kavlindeki “mâ” (ما) lafzı tekit için zâidedir veya nekiredir; { نَقْضِهِمْ } lafzı ise ondan bedeldir. Bâ harfi hazfedilmiş bir fiile mütealliktir; takdiri şöyledir: 'Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik.' Kisâî: 'Bu kendisinden öncesine mütealliktir' demiştir, buna göre mana şöyledir:

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ قَالَ: فَفَسَّرَ ظُلْمَهُمُ الَّذِي أَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِسَبَبِهِ بِمَا بَعْدَهُ مِنْ نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ وَمَا بَعْدَهُ. وَأَنْكَرَ ذَلِكَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ، لِأَنَّ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ كَانُوا عَلَى عَهْدِ مُوسَى، وَالَّذِينَ قَتَلُوا الْأَنْبِيَاءَ وَرَمُوا مَرْيَمَ بِالْبُهْتَانِ كَانُوا بَعْدَ مُوسَى بِزَمَانٍ، فَلَمْ تَأْخُذِ الصَّاعِقَةُ الَّذِينَ أَخَذَتْهُمْ بِرُمَّتِهِمْ بِالْبُهْتَانِ. قَالَ الَمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُ: وَهَذَا لَا يَلْزَمُ لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُخْبِرَ عَنْهُمْ، وَالْمُرَادُ آبَاؤُهُمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ، لِأَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ مُمْتَدَّةٌ إِلَى قَوْلِهِ: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا وَنَقْضُهُمُ الْمِيثَاقَ: أَنَّهُ أَخَذَ عَلَيْهِمْ أَنْ يُبَيِّنُوا صِفَةَ النَّبِيِّ ﷺ وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَفِعْلِهِمْ كَذَا طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَبِنَقْضِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلا يُؤْمِنُونَ مُقْحِمَةٌ. قَوْلُهُ: وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَقَتْلِهِمُ، وَالْمُرَادُ بِآيَاتِ اللَّهِ: كُتُبُهُمُ الَّتِي حَرَّفُوهَا، وَالْمُرَادُ بالأنبياء الذين قتلوهم: يحيى وزكرياء. وغلف: جَمْعُ أَغْلُفٍ، وَهُوَ الْمُغَطَّى بِالْغِلَافِ، أَيْ: قُلُوبُنَا في أغطية فلا نفقه مَا تَقُولُ.

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ } “Zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarptı” kavlinden { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” kavline kadar [bağlantılıdır] dedi ve şöyle açıkladı: Yıldırımın kendilerini çarpmasına sebep olan zulümlerini, sonrasında gelen sözlerini bozmaları, peygamberleri öldürmeleri ve sonrasındaki hususlarla tefsir etti. İbn Cerîr et-Taberî ve başkaları bunu inkâr etmişlerdir; çünkü yıldırımın çarptığı kimseler Mûsâ devrindeydiler; peygamberleri öldürenler ve Meryem'e iftira atanlar ise Mûsâ'dan uzun zaman sonra idiler; dolayısıyla yıldırım çarpan kimseleri büsbütün iftira yüzünden yıldırım çarpmış değildi. Mehdevî ve başkaları şöyle demiştir: 'Bu bir zorunluluk teşkil etmez; çünkü onlardan haber verilip kastedilenlerin ataları olması caizdir.' Zeccâc şöyle demiştir: Mana: 'Sözlerini bozmaları sebebiyle kendilerine helal kılınmış olan temiz şeyleri onlara haram kıldık' şeklindedir; zira bu kıssa { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا } “Yahudilerin zulmü sebebiyle haram kıldık” kavline kadar uzanmaktadır. Onların sözlerini bozmaları; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını açıklayacaklarına dair kendilerinden söz alınmış olmasıdır. Mananın: 'Sözlerini bozmaları ve şöyle şöyle yapmaları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürledi' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Mananın: 'Bozmaları sebebiyle pek azı müstesna iman etmezler' şeklinde olduğu ve { فَلا يُؤْمِنُونَ } kavlindeki fâ harfinin zâide (fazladan) olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri...” kavli kendisinden öncesine matuftur; { وَقَتْلِهِمُ } “ve öldürmeleri...” kavli de böyledir. Allah'ın ayetlerinden murat; tahrif ettikleri kitaplarıdır. Öldürdükleri peygamberlerden murat ise Yahyâ ve Zekeriyyâ'dır. Gulp (غلف); ağlef (أَغْلُف) kelimesinin çoğuludur; kılıfla örtülmüş olan demektir, yani: 'Kalplerimiz örtüler içindedir, senin söylediklerini anlamıyoruz' [demektir].

وَقِيلَ: إِنَّ غُلْفٌ: جَمْعُ غِلَافٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ قُلُوبَهُمْ أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ، فَلَا حَاجَةَ لَهُمْ إِلَى عِلْمٍ غَيْرِ مَا قَدْ حَوَتْهُ قُلُوبُهُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِمْ: قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ وَغَرَضُهُمْ بِهَذَا رَدُّ حُجَّةِ الرُّسُلِ. قَوْلُهُ: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ أَيْ: لَيْسَ عَدَمُ قَبُولِهِمْ لِلْحَقِّ بِسَبَبِ كَوْنِهَا غُلْفًا بِحَسَبِ مَقْصِدِهِمُ الَّذِي يُرِيدُونَهُ، بَلْ بِحَسَبِ الطَّبْعِ مِنَ اللَّهُ عَلَيْهَا. وَالطَّبْعُ: الْخَتْمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ إِيضَاحُ مَعْنَاهُ فِي الْبَقَرَةِ، وَقَوْلُهُ: فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: هِيَ مَطْبُوعٌ عَلَيْهَا مِنَ اللَّهِ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا إِيمَانًا قَلِيلًا، أَوْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ: كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمَنْ أَسْلَمَ مَعَهُ مِنْهُمْ، وَقَوْلُهُ: وَبِكُفْرِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَإِعَادَةُ الْجَارِّ:

Gulp (غُلْفٌ) kelimesinin gılâf (غِلَاف) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: Kalpleri ilim kaplarıdır, dolayısıyla kalplerinin kapsadığı şeyin dışındaki bir ilme ihtiyaçları yoktur, [demektir]. Bu da onların: { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ } “Kalplerimiz örtüler içindedir” sözleri gibidir. Bununla amaçları peygamberlerin hüccetini reddetmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavli; bu itirâzî (ara) bir cümledir; yani: Onların hakkı kabul etmemeleri, kastettikleri manada kalplerinin örtülü olmasından değil, inkârları sebebiyle Allah'ın onlar üzerine mühür vurmasındandır. Tab' (طَبْع); mühürlemektir; anlamının açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Artık pek azı müstesna iman etmezler” kavli; yani inkârları sebebiyle kalpleri Allah tarafından mühürlenmiştir de pek az bir iman müstesna iman etmezler yahut içlerinden Abdullah b. Selâm ve onunla beraber Müslüman olanlar gibi pek azı müstesna [iman etmezler]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَبِكُفْرِهِمْ } “Ve inkârları sebebiyle...” kavli, onların sözlerine matuftur; cer harfinin tekrar edilmesi:

لِوُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَهَذَا التَّكْرِيرُ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ كَفَرُوا كُفْرًا بَعْدَ كُفْرٍ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْكُفْرِ: كُفْرُهُمْ بِالْمَسِيحِ، فَحُذِفَ لِدَلَالَةِ مَا بَعْدَهُ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً هُوَ رَمْيُهَا بِيُوسُفَ النَّجَّارِ، وَكَانَ مِنَ الصَّالِحِينَ. وَالْبُهْتَانُ: الْكَذِبُ الْمُفْرِطُ الَّذِي يُتَعَجَّبُ مِنْهُ. قَوْلُهُ:

matuf ile matufun aleyh arasına fasıla girmesindendir. Bu tekrarlama, onların inkâr üstüne inkâr ettiklerini ifade etmek içindir. Bu inkârdan muradın Mesîh'i inkâr etmeleri olduğu, kendisinden sonrakinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedildiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “Ve Meryem'e karşı büyük bir iftira söylemeleri yüzünden” kavli; o, Meryem'e sâlih kimselerden olan Neccâr Yûsuf ile iftira atmalarıdır. Bühtân; şaşkınlık uyandıran aşırı yalandır. Cenâb-ı Hakk'ın:

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ جِنَايَاتِهِمْ وَذُنُوبِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِأَنَّهُمْ قَتَلُوهُ، وَافْتَخَرُوا بِقَتْلِهِ، وَذَكَرُوهُ بِالرِّسَالَةِ اسْتِهْزَاءً، لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَهَا وَلَا يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهُ نَبِيٌّ، وَمَا ادَّعَوْهُ مِنْ أَنَّهُمْ قَتَلُوهُ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى بَيَانِ صِفَتِهِ وَإِيضَاحِ حَقِيقَتِهِ الْإِنْجِيلِ، وَمَا فِيهِ هُوَ مِنْ تَحْرِيفِ النَّصَارَى، أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ، فَقَدْ كَذَّبُوا، وَصَدَقَ اللَّهُ الْقَائِلُ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ: وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَالْجُمْلَةُ

{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Ve: 'Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' demeleri sebebiyle [onları lânetledik]” [ifadesi], kendisinden öncekine matuftur. Bu da onların cinayetlerinden ve günahlarındandır; zira onlar onu öldürdüklerini söyleyerek yalan söylemişler, onu öldürmekle övünmüşler ve onun peygamberliğini inkâr ettikleri ve peygamber olduğunu kabul etmedikleri halde alay yollu onu elçilikle anmışlardır. Onu öldürdüklerine dair iddiaları, vasfının beyanını ve İncil'deki hakikatinin açıklanmasını içermiş [olup] İncil'deki bu durum Hristiyanların -Allah onları [rahmetinden] uzaklaştırsın- tahrifindendir. Muhakkak ki onlar yalan söylemişlerdir; Aziz Kitabı'nda: { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ } “Oysa onu ne öldürdüler ne de astılar” buyuran Allah doğru söylemiştir. Bu cümle

حَالِيَّةٌ: أَيْ: قَالُوا ذَلِكَ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ مَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ أَيْ: أُلْقِيَ شَبَهُهُ عَلَى غَيْرِهِ وَقِيلَ: لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ شَخْصَهُ وَقَتَلُوا الَّذِي قَتَلُوهُ وَهُمْ شَاكُّونَ فِيهِ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أَيْ:

hâl cümlesidir; yani: Onlar onu öldürmedikleri ve asmadıkları halde böyle söylediler. { وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Fakat [öldürdükleri adam] kendilerine benzer gösterildi”, yani onun benzerliği başkasına atıldı. Şahsını tanımıyorlardı da öldürdükleri kişiyi onun hakkında şüphe içinde olarak öldürdüler, şeklinde de söylenmiştir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler ise”, yani:

فِي شَأْنِ عِيسَى، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَتَلْنَاهُ، وَقَالَ مَنْ عَايَنَ رَفْعَهُ إِلَى السَّمَاءِ: مَا قَتَلْنَاهُ وَقِيلَ: إِنَّ الِاخْتِلَافَ بَيْنَهُمْ هُوَ: أَنَّ النَّسْطُورِيَّةَ مِنَ النَّصَارَى قَالُوا: صُلِبَ عِيسَى مِنْ جِهَةِ نَاسُوتِهِ لا من جهة لاهوته، وَقَالَتِ الْمَلْكَانِيَّةُ: وَقَعَ الْقَتْلُ وَالصَّلْبُ عَلَى الْمَسِيحِ بكماله ناسوته ولا هوته، وَلَهُمْ مِنْ جِنْسِ هَذَا الِاخْتِلَافِ كَلَامٌ طَوِيلٌ لَا أَصْلَ لَهُ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ أَيْ: فِي تَرَدُّدٍ لَا يَخْرُجُ إِلَى حَيِّزِ الصِّحَّةِ، وَلَا إِلَى حَيِّزِ الْبُطْلَانِ فِي اعْتِقَادِهِمْ، بَلْ هُمْ مُتَرَدِّدُونَ مُرْتَابُونَ فِي شَكِّهِمْ يَعْمَهُونَ، وَفِي جهلهم يتحيرون، وما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ مِنْ: زَائِدَةٌ لِتَوْكِيدِ نَفْيِ الْعِلْمِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ الظَّنَّ وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مما قَبْلَهُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. لَا يُقَالُ: إِنَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ يُنَافِي الشَّكَّ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ فِيهِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ هُنَا بِالشَّكِّ: التَّرَدُّدُ، كَمَا قَدَّمْنَا، وَالظَّنُّ نَوْعٌ مِنْهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ هُنَا: تَرَجُّحَ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ. قَوْلُهُ: وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً أَيْ: قَتْلًا يَقِينًا، عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ مُتَيَقِّنِينَ، عَلَى أَنَّهُ حَالٌ، وَهَذَا عَلَى أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَتَلُوهُ لِعِيسَى وَقِيلَ: إِنَّهُ يَعُودُ إِلَى الظَّنِّ، وَالْمَعْنَى: مَا قَتَلُوا ظَنَّهُمْ يَقِينًا، كَقَوْلِكَ: قَتَلْتُهُ عِلْمًا، إِذَا عَلِمْتَهُ عِلْمًا تَامًّا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَلَوْ كَانَ الْمَعْنَى: وَمَا قَتَلُوا عِيسَى يَقِينًا، لَقَالَ: وَمَا قَتَلُوهُ فَقَطْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمَا قَتَلُوا الَّذِي شُبِّهَ لَهُمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: بَلْ رفعه إِلَيْهِ يَقِينًا، وَهُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّهُ لَا يَعْمَلُ مَا بَعْدَ بَلْ فِيمَا قَبْلَهَا. وَأَجَازَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: نَصْبَ يَقِينًا بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ هُوَ جَوَابُ قَسَمٍ، وَيَكُونُ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا، وَلَا وَجْهَ لِهَذِهِ الْأَقْوَالِ، وَالضَّمَائِرُ قَبْلَ قَتَلُوهُ وَبَعْدَهُ لِعِيسَى، وَذِكْرُ الْيَقِينِ هُنَا: لِقَصْدِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ، لِإِشْعَارِهِ بِعِلْمِهِمْ فِي الْجُمْلَةِ. قَوْلُهُ: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ رَدٌّ عَلَيْهِمْ وَإِثْبَاتٌ لِمَا هُوَ الصَّحِيحُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ رَفْعِهِ ﵇ فِي آلِ عِمْرَانَ. قَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ الْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَالْمَعْنَى: وَمَا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَحَدٌ إِلَّا وَاللَّهِ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ: رَاجِعٌ إِلَى عِيسَى، وَالضَّمِيرُ فِي مَوْتِهِ: رَاجِعٌ إِلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، وَهُوَ لَفْظُ أَحَدِ الْمُقَدَّرِ، أَوِ الْكِتَابِيِّ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِأَهْلِ الْكِتَابِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّهُ لَا يَمُوتُ يَهُودِيٌّ أَوْ نَصْرَانِيٌّ إِلَّا وَقَدْ آمَنَ بِالْمَسِيحِ وَقِيلَ: كِلَا الضَّمِيرَيْنِ لِعِيسَى، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَمُوتُ عِيسَى حَتَّى يُؤْمِنَ بِهِ كُلُّ كِتَابِيٍّ فِي عَصْرِهِ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ الْأَوَّلُ لِلَّهِ وَقِيلَ: إِلَى مُحَمَّدٍ، وَقَدِ اخْتَارَ كَوْنَ الضَّمِيرَيْنِ لِعِيسَى ابْنُ جَرِيرٍ، وَقَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَالْمُرَادُ: الْإِيمَانُ بِهِ عِنْدَ نُزُولِهِ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، كَمَا وَرَدَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الْمُتَوَاتِرَةُ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عِيسَى عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ شَهِيداً يَشْهَدُ عَلَى الْيَهُودِ بِالتَّكْذِيبِ لَهُ، وَعَلَى النَّصَارَى بِالْغُلُوِّ فِيهِ حَتَّى قَالُوا هُوَ ابْنُ اللَّهِ.

Îsâ'nın durumu hakkında [ihtilafa düşenler]; zira bir kısmı: 'Onu öldürdük' dedi, onun göğe yükseltildiğini bizzat gören kimse ise: 'Onu öldürmedik' dedi. Aralarındaki ihtilafın şu olduğu da söylenmiştir: Hıristiyanlardan Nestûrîler: 'Îsâ lâhût (tanrılık) yönünden değil, nâsût (insanlık) yönünden asıldı' dediler. Melkânîler ise: 'Öldürme ve asılma Mesîh'in hem nâsûtu hem de lâhûtuyla bütününe vaki oldu' dediler. Onların bu türden ihtilaflara dair asılsız pek çok uzun sözleri vardır. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Şüphesiz onun hakkında ihtilafa düşenler bundan dolayı tam bir şüphe içindedirler”; yani kendi inançlarında ne doğruluk sınırına ne de bâtıllık sınırına çıkan bir tereddüt içindedirler; bilakis onlar bocalayan şüphecilerdir, şüpheleri içinde körü körüne bocalar ve cehaletleri içinde şaşkına dönerler. { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Zanna uymaktan başka onun hakkında hiçbir bilgileri yoktur.” [Buradaki] “min” (مِنْ) edatı, ilmin nefyini pekiştirmek için zâidedir; istisna ise munkatıdır; yani: Lakin onlar zanna uyarlar. Kendisinden öncekinden bedel olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. 'Zanna uymak, Allah'ın onlar hakkında içinde bulunduklarını haber verdiği şüphe ile çelişir' denilemez; çünkü burada şüpheden murat, daha önce açıkladığımız gibi tereddüttür ve zan da onun bir türüdür; buradaki murat iki taraftan birinin ağır basması değildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesinlikle öldürmediler” kavli; yani kesin bir öldürüşle [öldürmediler] ki bu takdirde hazfedilmiş bir mastarın sıfatıdır; yahut kesin bilgiye sahip olarak [öldürmediler] ki bu takdirde hâldir. Bu durum, { قَتَلُوهُ } lafzındaki zamirin Îsâ'ya raci olmasına göredir. Bunun zanna raci olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: 'Onu tam bir bilgiyle bildin' demek olan 'onu bilgiyle katlettin' sözün gibi, zanlarını kesin bir bilgiye ulaştıramadılar, [demektir]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Şayet mana 'Îsâ'yı kesinlikle öldürmediler' olsaydı, sadece 've onu öldürmediler' derdi.» Mananın: 'Kendilerine benzer gösterilen kimseyi kesinlikle öldürmediler' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Mananın: 'Bilakis onu kesin olarak kendisine yükseltti' şeklinde olduğu da söylenmiştir ki bu hatalıdır; zira 'bel' (بَلْ) edatından sonrası öncesinde amel etmez. İbnü'l-Enbârî, “yakînen” (يَقِيناً) kelimesinin bir kasemin cevabı olan gizli bir fiille mansub kılınmasını ve { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } kavlinin müstear yeni bir kelam olmasını caiz görmüştür; ancak bu görüşlerin bir tutanağı yoktur. { قَتَلُوهُ } fiilinden önceki ve sonraki zamirler Îsâ'ya aittir. Burada yakînin (kesinliğin) zikredilmesi, toptan bir bilgiye sahip olduklarını hissettirmesi cihetiyle onlarla alay etmek gayesiyledir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendisine yükseltmiştir” kavli; onlara bir reddiye ve doğru olanın ispatıdır. Onun aleyhisselâm yükseltilişi Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölmeden önce ona iman edecek olmasın” kavli; Kitap ehlinden murat Yahudiler ve Hıristiyanlardır. Mana şudur: Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki, Allah'a yemin olsun ki kendi ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın. { بِهِ } lafzındaki zamir Îsâ'ya, { مَوْتِهِ } lafzındaki zamir ise kelamın delalet ettiği takdir edilen 'ehad' (biri) lafzına yahut Ehl-i Kitap ile delalet edilen Kitapî kimseye racidir. Bunda, hiçbir Yahudi veya Hıristiyanın Mesîh'e iman etmeden ölmeyeceğine dair bir delil vardır. Her iki zamirin de Îsâ'ya ait olduğu söylenmiştir; buna göre mana: Îsâ, kendi asrındaki her Ehl-i Kitap kendisine iman edinceye kadar ölmez, [demektir]. Birinci zamirin Allah'a ait olduğu da söylenmiştir; Muhammed'e ait olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr her iki zamirin de Îsâ'ya ait olmasını tercih etmiş ve Selef'ten bir topluluk da bunu söylemiştir ki zahir olan da budur; murat ise ahir zamanda nüzul ettiğinde ona iman edilmesidir, nitekim bu hususta mütevâtir hadisler varid olmuştur. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عِيسَى عَلَى أَهْلِ الْكِتابِ شَهِيداً } “Kıyamet gününde ise Îsâ onlar üzerine şahit olacaktır”; Yahudilerin kendisini yalanladığına, Hıristiyanların da 'O Allah'ın oğludur' diyecek kadar hakkında aşırıya kaçtıklarına şahitlik edecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: جَاءَ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا:

İbn Cerîr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den şöyle dediğini tahric etmiştir: Yahudilerden bazı insanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dediler:

إِنَّ مُوسَى جَاءَ بِالْأَلْوَاحِ مِنْ عند الله، فأتنا بِالْأَلْوَاحِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ حَتَّى نُصَدِّقَكَ، فَأَنْزَلَ الله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ إِلَى وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ،

«Mûsâ levhaları Allah katından getirdi; sen de sana inanmamız için bize Allah katından levhalar getir.» Bunun üzerine Allah: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } “Kitap ehli senden kendilerine gökten bir kitap indirmeni isterler” ayetinden { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “Ve Meryem'e karşı büyük bir iftira söylemeleri yüzünden” ayetine kadar indirdi. İbn Cerîr,

وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى قَالُوا لِمُحَمَّدٍ ﷺ: لَنْ نُبَايِعَكَ عَلَى مَا تَدْعُونَا إِلَيْهِ حَتَّى تَأْتِيَنَا بِكِتَابٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَى فلان أنك رسول الله ﷺ وإلى فلان أنك رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ الله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً قَالَ:

İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Yahudiler ve Hıristiyanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Senin bizi davet ettiğin şeye, bize Allah katından filancaya senin Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna dair, filancaya da senin Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna dair bir mektup getirmedikçe asla biat etmeyiz» dediler. Bunun üzerine Allah: { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli senden ... isterler” ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın: { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Bize Allah'ı apaçık göster” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

إِنَّهُمْ إِذَا رَأَوْهُ فَقَدْ رَأَوْهُ، وَإِنَّمَا قَالُوا: جَهْرَةً أَرِنَا اللَّهَ قَالَ: هُوَ مُقَدَّمٌ وَمُؤَخَّرٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ قَالَ: جَبَلٌ كَانُوا فِي أَصْلِهِ فَرَفَعَهُ اللَّهُ، فَجَعَلَهُ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ، فَقَالَ: لَتَأْخُذُنَّ أَمْرِي أَوْ لَأَرْمِيَنَّكُمْ بِهِ، فَقَالُوا: نَأْخُذُهُ، فَأَمْسَكَهُ اللَّهُ عَنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً قَالَ: رَمَوْهَا بِالزِّنَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَرْفَعَ عِيسَى إِلَى السَّمَاءِ خَرَجَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَفِي الْبَيْتِ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْحَوَارِيِّينَ، فَخَرَجَ عَلَيْهِمْ مِنْ عَيْنٍ فِي الْبَيْتِ وَرَأْسُهُ يَقْطُرُ مَاءً، فَقَالَ: إِنَّ مِنْكُمْ مَنْ يَكْفُرُ بِي اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً بَعْدَ أَنْ آمَنَ بِي، ثُمَّ قَالَ: أَيُّكُمْ يَلْقَى عَلَيْهِ شَبَهِي فَيُقْتَلُ مَكَانِي وَيَكُونُ مَعِي فِي دَرَجَتِي؟ فَقَامَ شَابٌّ مِنْ أَحْدَثِهِمْ سِنًّا فَقَالَ لَهُ: اجْلِسْ، ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِمْ، فَقَامَ الشَّابُّ فَقَالَ:

«Onlar [zaten] O'nu görseler apaçık görmüş olurlardı. Ancak onlar: 'Allah'ı bize apaçık göster' dediler» dedi. [İbn Abbâs] kelamda takdim ve tehir olduğunu söyledi. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Tûr'u üzerlerine kaldırdık” kavli hakkında şöyle demiştir: «Bu, eteklerinde bulundukları bir dağdı; Allah onu kaldırıp üzerlerine sanki bir gölgelik gibi yaptı ve: 'Emrimi tutacaksınız, yoksa onu üzerinize fırlatırım' buyurdu. Onlar da: 'Tutuyoruz' dediler; bunun üzerine Allah dağı onların üzerinden tuttu.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “Ve Meryem'e karşı büyük bir iftira söylemeleri yüzünden” kavli hakkında: «Ona zina iftirasında bulundular» demiştir. Saîd b. Mansûr, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Îsâ'yı göğe yükseltmek istediğinde Îsâ, evde havârilerden on iki adam varken arkadaşlarının yanına çıktı. Evdeki bir pınardan başından sular damlar vaziyette yanlarına çıkıp: «İçinizden, bana iman ettikten sonra beni on iki defa inkâr edecek olan kimse vardır» dedi. Sonra: «Benim yerime öldürülmek ve benimle aynı derecede bulunmak üzere benzerliği kendisine bırakılacak olanınız hanginizdir?» buyurdu. Aralarından yaşça en genç bir delikanlı ayağa kalktı. Îsâ ona: «Otur» dedi. Sonra [soruyu] onlara tekrarladı. Genç tekrar ayağa kalktı; [Îsâ yine]:

اجْلِسْ، ثُمَّ أَعَادَ عَلَيْهِمْ، فَقَامَ الشَّابُّ فَقَالَ: أَنَا، فَقَالَ: أَنْتَ ذَاكَ، فَأُلْقِيَ عَلَيْهِ شَبَهُ عِيسَى، وَرُفِعَ عِيسَى مِنْ رَوْزَنَةٍ فِي الْبَيْتِ إِلَى السَّمَاءِ قَالَ: وَجَاءَ الطَّلَبُ مِنَ الْيَهُودِ، فَأَخَذُوا الشَّبَهَ، فَقَتَلُوهُ، ثُمَّ صَلَبُوهُ، فَكَفَرَ بِهِ بَعْضُهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً بَعْدَ أَنْ آمَنَ بِهِ وَافْتَرَقُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: كَانَ اللَّهُ فِينَا مَا شَاءَ ثُمَّ صَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ، فَهَؤُلَاءِ الْيَعْقُوبِيَّةُ وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: كَانَ فِينَا ابْنُ اللَّهِ مَا شَاءَ ثُمَّ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ، وَهَؤُلَاءِ الْنَسْطُورِيَّةِ.

«Otur» dedi. Sonra [soruyu] onlara tekrarladı. Genç kalkıp: «Ben» dedi. Îsâ: «O sensin» buyurdu. Bunun üzerine ona Îsâ'nın benzerliği verildi. Îsâ ise evdeki bir menfezden/pencereden göğe yükseltildi. [İbn Abbâs] dedi ki: Yahudilerden arayanlar geldi, benzerini yakalayıp öldürdüler, sonra da astılar. İçlerinden bazısı ona iman ettikten sonra onu on iki defa inkâr etti ve üç fırkaya ayrıldılar: Bir taife: «Allah dilediği kadar aramızda kaldı, sonra göğe yükseldi» dedi ki bunlar Ya'kûbîlerdir. Bir fırka: «Allah'ın oğlu dilediği kadar aramızda kaldı, sonra Allah onu kendine yükseltti» dedi ki bunlar Nastûrîlerdir.

وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: كَانَ فِينَا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ، وَهَؤُلَاءِ الْمُسْلِمُونَ، فَتَظَاهَرَتِ الْكَافِرَتَانِ عَلَى الْمُسْلِمَةِ فَقَتَلُوهَا، فَلَمْ يَزَلِ الْإِسْلَامُ طَامِسًا حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ: فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ يَعْنِي:

Bir fırka da: «Allah'ın kulu ve elçisi aramızdaydı» dedi ki bunlar Müslümanlardır. Bunun üzerine iki kâfir fırka, Müslüman fırkaya karşı birleşip onları öldürdüler. Allah Muhammed'i gönderinceye kadar İslâm gizli ve silik kaldı. Bunun üzerine Allah ona: { فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarından bir taife iman etti” -yani:

الطَّائِفَةَ الَّتِي آمَنَتْ فِي زَمَنِ عِيسَى وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ يَعْنِي: الَّتِي كَفَرَتْ فِي زَمَنِ عِيسَى فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي زَمَنِ عِيسَى بِإِظْهَارِ مُحَمَّدٍ دِينَهُمْ عَلَى دِينِ الْكَافِرِينَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ بِهَذَا اللَّفْظِ عَنِ ابْنِ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَهُ، وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَصَدَقَ ابْنُ كَثِيرٍ، فَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ مِنْ رِجَالِ الصَّحِيحِ. وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي كُرَيْبٍ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ بِنَحْوِهِ. وَقَدْ رُوِيَتْ قِصَّتُهُ ﵇ مَنْ طُرُقٍ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَسَاقَهَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ عَلَى صِفَةٍ قَرِيبَةٍ مِمَّا فِي الْإِنْجِيلِ، وَكَذَلِكَ سَاقَهَا ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً قَالَ: لَمْ يَقْتُلُوا ظَنَّهُمْ يَقِينًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُوَيْبِرٍ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ قَالَ: خُرُوجُ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى. وَأَخْرَجَا عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: قَبْلَ مَوْتِ الْيَهُودِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: إِنَّهُ سَيُدْرِكُ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ عِيسَى حِينَ يُبْعَثُ سَيُؤْمِنُونَ بِهِ. وأخرج سعيد بن منصور، وابن

[Yani] Îsâ zamanında iman eden taifeyi [kastediyor]. { وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ } “Bir taife de inkâr etti” [ifadesiyle de] Îsâ zamanında inkâr edenleri [kastediyor]. { فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Bunun üzerine iman edenleri destekledik”; Îsâ zamanında iman edenleri, Muhammed'in onların dinini inkârcıların dinine üstün kılmasıyla [destekledik]. İbn Kesîr, bunu İbn Ebî Hâtim'den şu lafızla aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Bize Ahmed b. Sinân anlattı, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti diyerek [bu rivayeti] zikretti ve: 'Bu, İbn Abbâs'a varan sahih bir senettir' [dedi].» İbn Kesîr doğru söylemiştir; zira bunların hepsi Sahîh'in ricalindendir. Nesâî de bunu Ebû Kureyb hadisinden Ebû Muâviye tarikiyle benzer şekilde tahric etmiştir. Onun (aleyhisselâm) kıssası muhtelif yollardan farklı lafızlarla rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, bunu Vehb b. Münebbih'ten İncil'de yer alana yakın bir anlatımla aktarmışlardır; nitekim İbnü'l-Münzir de ondan aynı şekilde nakletmiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesin olarak öldürmediler” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Zanlarını kesin bir bilgiye dönüştürerek öldürmediler (kesin bir bilgiye dayanarak öldürmüş değillerdir)» demiştir. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bunun bir benzerini tahric etmiştir. İbn Cerîr de İbn Cüveybir ve es-Süddî'den benzerini tahric etmiştir. Firyâbî, Abd b. Humeyd ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona mutlaka iman etmesin” ayeti hakkında tahric ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: «[Bu], Meryem oğlu Îsâ'nın [kıyamete yakın] ortaya çıkışıdır.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim muhtelif yollardan ondan bu ayet hakkında: «Îsâ'nın ölümünden önce» dediğini tahric etmişlerdir. Yine her ikisi ondan: «Yahudinin ölümünden önce» dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr'in ondan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kitap ehlinden birtakım insanlar Îsâ [tekrar] gönderildiğinde ona yetişecek ve ona iman edeceklerdir.» Saîd b. Mansûr ve İbn [Cerîr]...

جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: «لَيْسَ يَهُودِيٌّ يَمُوتُ أَبَدًا حَتَّى يُؤْمِنَ بِعِيسَى قِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَرَأَيْتَ إِنْ خَرَّ مِنْ فَوْقِ بَيْتٍ؟ قَالَ يَتَكَلَّمُ بِهِ فِي الْهَوَاءِ فَقِيلَ أَرَأَيْتَ إن ضرب عنق أحدهم؟ قال: يتلجلج بها لِسَانُهُ» .

Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs] şöyle demiştir: «Hiçbir Yahudi Îsâ'ya iman etmeden asla ölmez.» İbn Abbâs'a: 'Peki, evin üstünden düşse ne dersin?' denildi. O: 'Havada iken bunu söyler' dedi. 'Peki, birinin boynu vurulsa ne dersin?' denildi. O: 'Dili onunla kekeler/onu söyler' dedi.

وَقَدْ رُوِيَ نَحْوَ هَذَا عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ، وَقَالَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، وَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنَ التَّابِعِينَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ: قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَبْلَ هَذَا، وَقَيَّدَهُ كَثِيرٌ مِنْهُمْ: بِأَنَّهُ يُؤْمِنُ بِهِ مَنْ أَدْرَكَهُ عِنْدَ نُزُولِهِ إِلَى الْأَرْضِ. وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الْأَحَادِيثُ بِنُزُولِ عِيسَى حَسْبَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي مُؤَلَّفٍ مُسْتَقِلٍّ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ مَا وَرَدَ فِي الْمُنْتَظَرِ وَالدَّجَّالِ وَالْمَسِيحِ.

Bunun bir benzeri de muhtelif yollardan ondan rivayet edilmiş ve tâbiînden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Tâbiîn ve sonrakilerin çoğunluğu ise muradın, daha önce İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi Îsâ'nın ölümünden önce olduğu görüşüne varmış; onların pek çoğu bunu yeryüzüne indiğinde ona yetişen kimsenin iman etmesiyle kayıtlamıştır. Mehdi, Deccâl ve Mesîh hakkında varid olan rivayetleri içeren müstakil bir eserde açıkladığımız üzere Îsâ'nın nüzulü hakkındaki hadisler mütevâtir olmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٠ الى ١٦٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 160-165]

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢) إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤)

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢) إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) } “İşte Yahudilerin zulümleri ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine daha önce helal kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. (160) Kendilerine yasaklandığı halde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle de [böyle yaptık]. Onlardan kâfir olanlara da can yakıcı bir azap hazırladık. (161) Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar; namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler... İşte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz. (162) Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik. İbrâhim'e, İsmâil'e, İshak'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (163) Daha önce sana anlattığımız peygamberleri ve sana anlatmadığımız peygamberleri de [gönderdik]. Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu. (164)”

رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥)

{ رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) } “Müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir mazereti olmasın. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (165)”

الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَبِظُلْمٍ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالتَّنْكِيرُ وَالتَّنْوِينُ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ: فَبِسَبَبِ ظُلْمٍ عَظِيمٍ حَرَّمْنَا عليهم طيبات أحلت لهم، لا بسبب شي آخَرَ، كَمَا زَعَمُوا أَنَّهَا كَانَتْ مُحَرَّمَةً عَلَى مَنْ قَبْلَهُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا بَدَلٌ مِنْ قوله: فَبِما نَقْضِهِمْ. وَالطَّيِّبَاتُ الْمَذْكُورَةُ: هِيَ مَا نَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ الْآيَةَ وَبِصَدِّهِمْ أَنْفُسَهُمْ وَغَيْرَهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وهو اتباع محمد ﷺ، وَتَحْرِيفِهِمْ، وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ، وَمَا صَدَرَ مِنْهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ الْمَعْرُوفَةِ. وَقَوْلُهُ: كَثِيراً مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ، أَيْ: بِصَدِّهِمْ نَاسًا كَثِيرًا، أَوْ صِفَةُ مصدر محذوف، أي: صدّا كثيرا وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ أَيْ: مُعَامَلَتِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ بِالرِّبَا وَأَكْلِهِمْ لَهُ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ كَالرِّشْوَةِ وَالسُّحْتِ الَّذِي كَانُوا يَأْخُذُونَهُ. قَوْلُهُ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ اسْتِدْرَاكٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً أَوْ مِنَ الَّذِينَ هادُوا وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ أَنْكَرُوا وَقَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ كَانَتْ حَرَامًا فِي الْأَصْلِ وَأَنْتَ تُحِلُّهَا، فَنَزَلَ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ وَالرَّاسِخُ: هُوَ الْمُبَالِغُ فِي عِلْمِ الْكِتَابِ الثَّابِتِ فِيهِ، وَالرُّسُوخُ: الثُّبُوتُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ فِي آلِ عِمْرَانَ. وَالْمُرَادُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ، وَكَعْبُ الْأَحْبَارِ، وَنَحْوُهُمَا. وَالرَّاسِخُونَ: مُبْتَدَأٌ، وَيُؤْمِنُونَ: خَبَرُهُ، وَالْمُؤْمِنُونَ: مَعْطُوفٌ عَلَى الرَّاسِخُونَ. وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ:

{ فَبِظُلْمٍ } kavlindeki bâ harfi sebebiyet bildirir; nekrelik ve tenvin ise tazim (büyüklük bildirmek) içindir; yani: Kendilerinden öncekilere haram kılındığını iddia ettikleri gibi başka bir sebepten ötürü değil, büyük bir zulüm sebebiyle kendilerine helal kılınmış tertemiz nimetleri onlara haram kıldık. Zeccâc: Bu, { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavlinden bedeldir, demiştir. Zikredilen tayyibât (temiz nimetler) ise Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık” ayetinde açıkça belirttiği şeylerdir. { وَبِصَدِّهِمْ } “Ve alıkoymaları yüzünden” kavli: Kendilerini ve başkalarını Allah'ın yolundan -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uymaktır- alıkoymaları, tahrif etmeleri, peygamberleri öldürmeleri ve kendilerinden sadır olan bilinen günahları sebebiyledir. { كَثِيراً } kavli, zikredilen fiilin mefulüdür; yani: Birçok insanı alıkoymaları sebebiyle, yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: Çokça alıkoymaları sebebiyle. { وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Ve kendilerine yasaklandığı halde faiz almaları” yani aralarında faizle muamele yapmaları ve kendilerine haram kılındığı halde onu yemeleri yüzünden. { وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “Ve insanların mallarını haksızlıkla yemeleri sebebiyle” aldıkları rüşvet ve haram kazanç gibi. { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat onlardan ilimde derinleşmiş olanlar” kavli, { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Ve onlardan kâfir olanlara elem verici bir azap hazırladık” kavlinden yahut Yahudilerden bir istidraktır. Bu da Yahudilerin inkâr edip: «Bu şeyler aslında haramdı, sen ise onları helal kılıyorsun» demeleri üzerine: { لكِنِ الرَّاسِخُونَ } nazil oldu. Râsih: Kitap ilminde derinleşen, onda sebat eden kimsedir. Rusûh ise sebat demektir. Âl-i İmrân'da buna dair açıklama geçmişti. Murâd olan: Abdullah b. Selâm, Kâ'bü'l-Ahbâr ve bu ikisi gibileridir. 'Er-Râsihûn' mübtedadır, { يُؤْمِنُونَ } onun haberidir. { وَالْمُؤْمِنُونَ } ise 'er-Râsihûn' üzerine matuftur. Müminlerden murat ise:

إِمَّا مَنْ آمَنَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَوْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، أَوْ مِنَ الْجَمِيعِ. قوله: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ

[Bunlar] ya Ehl-i Kitap'tan iman edenler ya Muhacirler ve Ensar'dan [olanlar] ya da hepsidir. { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılanlar” buyruğuna gelince;

قَرَأَ الْحَسَنُ، وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، وَجَمَاعَةٌ: وَالْمُقِيمُونَ الصَّلَاةَ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَكَذَا هُوَ فِي مُصْحَفِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَاخْتُلِفَ فِي وَجْهِ نَصْبِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ عَلَى أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ سِيبَوَيْهِ: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ، أي: وأعني الْمُقِيمِينَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: هَذَا بَابُ مَا يُنْتَصَبُ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَمِنْ ذَلِكَ: وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَأَنْشَدَ:

Hasan, Mâlik b. Dînâr ve bir grup [kıraat âlimi], kendisinden öncekine atıfla [merfû olarak] { وَالْمُقِيمُونَ الصَّلَاةَ } şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir. Cumhurun kıraatindeki mensub oluşunun yönü hakkında ise muhtelif görüşler ileri sürülmüştür: Birincisi: Sîbeveyh'in görüşü olup medih üzere mensub olduğudur; yani: 'Namazı kılanları kastediyorum/överim' demektir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Bu, tazim sebebiyle nasbedilenler bâbındandır; { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } de bundandır.» Ve şu beyti okumuştur:

وَكُلُّ قَوْمٍ أَطَاعُوا أَمْرَ سَيِّدِهِمْ ... إِلَّا نُمَيْرًا أطاعت أمر غاويها

«Her kavim efendisinin emrine itaat etti ... Ancak Nümeyr azgınının emrine uydu.»

الظّاعنين ولمّا يظعنوا أَحَدًا ... وَالْقَائِلُونَ لِمَنْ دَارٌ نُخَلِّيهُا

«Hiç kimse göç etmemişken göç edenleri [övgüyle anarım] ... Ve 'Boşaltacağımız yurt kimindir?' diyenleri.»

وَأَنْشَدَ:

Ve yine şu beyti okumuştur:

لَا يَبْعَدَنَّ قَوْمَيِ الَّذِينَ هُمْ ... سُمُّ الْعُدَاةِ وَآفَةُ الْجُزْرِ

«Düşmanların zehri ve kesilen develerin afeti olan kavmim ... Asla [rahmetten] uzak kalmasın.»

النَّازِلِينَ بِكُلِّ مُعْتَرَكٍ ... وَالطَّيِّبُونَ مَعَاقِدَ الْأُزْرِ

«Her savaş meydanına inenleri [övgüyle anarım] ... Ve iffetli olanları.»

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَصَحُّ مَا قِيلَ فِي الْمُقِيمِينَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْخَلِيلُ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ قَالَ الْأَخْفَشُ: وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى يَكُونُ هَكَذَا: وَيُؤْمِنُونَ بِالْمُقِيمِينَ. ووجهه محمد بن يزيد المبرد: أن الْمُقِيمِينَ هُنَا هُمُ الْمَلَائِكَةُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَبِمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْمَلَائِكَةِ، وَاخْتَارَ هَذَا. وَحُكِيَ: أَنَّ النَّصْبَ عَلَى الْمَدْحِ بَعِيدٌ، لِأَنَّ الْمَدْحَ إِنَّمَا يَأْتِي بَعْدَ تَمَامِ الْخَبَرِ، وَخَبَرُ الرَّاسِخُونَ هُوَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً وَقِيلَ: إِنَّ الْمُقِيمِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُمْ وَفِيهِ أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مُضْمَرٍ بِدُونِ إِعَادَةِ الْخَافِضِ. وَحُكِيَ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا سُئِلَتْ عَنِ الْمُقِيمِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ وعن قوله: وَالصَّابِئُونَ فِي الْمَائِدَةِ؟ فَقَالَتْ: يَا ابْنَ أَخِي! الْكُتَّابُ أَخْطَئُوا. أَخْرَجَهُ عَنْهَا أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ.

Nehhâs şöyle demiştir: «Bu, 'el-mukîmîn' hakkında söylenenlerin en sahih olanıdır.» Kisâî ve Halîl ise: O, { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Sana indirilene” kavline matuftur, demişlerdir. Ahfeş: «Bu uzaktır; zira anlam: 'Namazı kılanlara da inanırlar' şeklinde olur» demiştir. Muhammed b. Yezîd el-Müberred ise bunu şöyle izah etmiştir: Buradaki 'el-mukîmîn' meleklerdir; bu takdirde anlam: 'Sana indirilene, senden önce indirilene ve meleklere inanırlar' şeklinde olur; o da bu görüşü tercih etmiştir. Medih (övgü) sebebiyle mansub olmasının uzak olduğu nakledilmiştir; çünkü medih ancak haber tamamlandıktan sonra gelir, 'er-Râsihûn'un haberi ise { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “İşte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” kavlidir. 'El-Mukîmîn' lafzının { مِنْهُمْ } kavlindeki zamire matuf olduğu da söylenmiştir; fakat bunda harf-i cer tekrarlanmaksızın zamire atıf yapılması durumu vardır. Âişe'den nakledildiğine göre kendisine bu ayetteki 'el-mukîmîn' ile Teâlâ'nın: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } “Bu ikisi muhakkak büyücüdür” kavli ve Mâide'deki: { وَالصَّابِئُونَ } “Ve Sâbiîler” kavli sorulmuş, o da: «Ey kardeşimin oğlu! Kâtipler hata etmişler» demiştir. Bunu ondan Ebû Ubeyd Fedâil'inde, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir tahric etmiştir.

وَقَالَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ: كان الكاتب يملي عليه فَيَكْتُبُ فَكَتَبَ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ ثُمَّ قَالَ مَا أَكْتُبُ؟ فَقِيلَ لَهُ اكْتُبْ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ فَمِنْ ثُمَّ وَقَعَ هَذَا. وأخرج عَنْهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَهَذَا بَاطِلٌ لِأَنَّ الَّذِينَ جَمَعُوا الْكِتَابَ كَانُوا قُدْوَةً فِي اللُّغَةِ فَلَا يُظَنُّ بِهِمْ ذَلِكَ. وَيُجَابُ عَنِ الْقُشَيْرِيِّ: بِأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَنَّهُ فَرَغَ مِنَ الْمُصْحَفِ وَأُتِيَ بِهِ إِلَيْهِ قَالَ: أَرَى فِيهِ شَيْئًا مِنْ لَحْنٍ سَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بألسنها. أَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي دَاوُدَ مِنْ طُرُقٍ. وَقَدْ رَجَّحَ قَوْلَ سِيبَوَيْهِ كَثِيرٌ مِنْ أَئِمَّةِ النَّحْوِ وَالتَّفْسِيرِ، وَرَجَّحَ قَوْلَ الْخَلِيلِ وَالْكِسَائِيِّ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَالْقَفَّالُ، وَعَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ تَكُونُ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ خَبَرَ «الرَّاسِخُونَ» هُوَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَوْ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ إِنْ جَعْلَنَا خَبَرَ «الرَّاسِخُونَ» هُوَ يُؤْمِنُونَ، وَجَعَلَنَا قَوْلَهُ: وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ عَطْفًا عَلَى الْمُؤْمِنُونَ، لَا عَلَى قَوْلِ سِيبَوَيْهِ: أَنَّ الْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ مَرْفُوعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ أَوْ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ. قَوْلُهُ: وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ هُمْ مُؤْمِنُو أَهْلِ الْكِتَابِ، وُصِفُوا أَوَّلًا بِالرُّسُوخِ فِي الْعِلْمِ، ثُمَّ بِالْإِيمَانِ بِكُتُبِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ: يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ، وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ، وَيُؤْمِنُونَ بالله واليوم

Ebân b. Osmân şöyle demiştir: «Kâtipe [ayetler] yazdırılıyor, o da yazıyordu. { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler” kısmını yazdı, sonra: 'Ne yazayım?' dedi. Ona: { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılanlar” [şeklinde] yaz, denildi. İşte bu [mansub okunuş] bundan dolayı meydana geldi.» Bunu ondan Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir rivayet etmiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: «Bu bâtıldır; zira Mushaf'ı toplayanlar dilde birer önder idiler, onlar hakkında böyle bir şey düşünülemez.» Kuşeyrî'ye şöyle cevap verilir: Rivayet edildiğine göre Osmân b. Affân [radıyallâhu anh] Mushaf tamamlanıp kendisine getirildiğinde şöyle demiştir: «Onda Arapların dilleriyle düzelteceği bir miktar lahn (nahivsel farklılık) görüyorum.» Bunu ondan İbn Ebî Dâvûd muhtelif yollarla rivayet etmiştir. Nahiv ve tefsir imamlarının birçoğu Sîbeveyh'in görüşünü tercih etmiştir. İbn Cerîr et-Taberî ve el-Kaffâl ise Halîl ve Kisâî'nin görüşünü tercih etmiştir. Sîbeveyh'in görüşüne göre bu cümle; 'er-Râsihûn' kelimesinin haberinin { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ } “İşte onlara vereceğiz” kavli olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre mübteda (özne) ile haber (yüklem) arasında; yahut 'er-Râsihûn' kelimesinin haberini { يُؤْمِنُونَ } yapıp { وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı verenler” kavlini de { الْمُؤْمِنُونَ } üzerine matuf kılarsak matuf ile matuf aleyh arasında bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Yoksa Sîbeveyh'in; 'el-Mü'tûne'z-zekâte' ibaresinin mübteda olarak merfû olduğu veya mahzuf bir mübtedanın takdiriyle -yani: 'Onlar zekâtı verenlerdir' takdirinde- merfû olduğu şeklindeki görüşüne göre değildir. { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar” kavlinden murad Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir. Onlar önce ilimde rusûh (derinleşme) ile, sonra Allah'ın kitaplarına iman etmekle, namazı ikâme etmeleri, zekâtı vermeleri ve Allah'a ve ahiret [gününe inanmalarıyla nitelenmişlerdir].

الْآخِرِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ: الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ كَمَا سَلَفَ، وَأَنَّهُمْ جَامِعُونَ بَيْنَ هَذِهِ الْأَوْصَافِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً إِلَى الرَّاسِخُونَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ هذا متصل بقوله: يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَأَمْرٍ مَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَمَا بَالُكُمْ تَطْلُبُونَ مِنْهُ مَا لَمْ يَطْلُبْهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُعَاصِرِينَ لِلرُّسُلِ؟

gününe iman etmekle vasıflanmışlardır. Onlardan muradın daha önce geçtiği üzere Muhacir ve Ensar'dan olan müminler olduğu ve bu vasıfları kendilerinde topladıkları da söylenmiştir. { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “İşte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” kavlindeki işaret, 'er-Râsihûn' ve ona matuf olanlaradır. { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Biz Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” kavli, { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ } “Kitap ehli senden ... isterler” kavliyle irtibatlıdır. Manası şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu kendisinden önceki peygamberlerin durumu gibidir; peygamberlerin çağdaşlarından hiçbirinin istemediği şeyleri siz ondan ne diye istiyorsunuz?

وَالْوَحْيُ: إِعْلَامٌ فِي خَفَاءٍ، يُقَالُ: وُحِيَ إِلَيْهِ بِالْكَلَامِ وَحْيًا، وَأَوْحَى يُوحِي إِيحَاءً، وَخَصَّ نُوحًا لِكَوْنِهِ أَوَّلَ نَبِيٍّ شُرِعَتْ على لسانه الشرائع، وقيل: غير ذلك، والكافر في قوله: كَما نعت مصدر محذوف، أي: إِيحَاءٌ مِثْلُ إِيحَائِنَا إِلَى نُوحٍ، أَوْ حَالٌ، أَيْ: أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْإِيحَاءَ حَالَ كَوْنِهِ مُشَبَّهًا بِإِيحَائِنَا إِلَى نُوحٍ.

Vahiy: Gizli bir şekilde bildirmektir. 'Vuhıye ileyhi bi'l-kelâmi vahyen' ve 'Evhâ yûhî îhâen' denilir. Nûh'un hususi olarak zikredilmesi, şeriatların dili üzere teşri kılındığı ilk peygamber olmasındandır; başka açıklamalar da yapılmıştır. { كَما } kavlindeki kâf harfi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Nûh'a vahyettiğimiz gibi bir vahiyle' demektir, yahut haldir; yani: 'Bu vahyi sana, Nûh'a vahyettiğimize benzetilmiş bir halde vahyettik' demektir.

قَوْلُهُ: وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَهُمْ أَوْلَادُ يَعْقُوبَ كَمَا تَقَدَّمَ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ خَصَّ هَؤُلَاءِ بِالذِّكْرِ بَعْدَ دُخُولِهِمْ فِي لَفْظِ النَّبِيِّينَ تَشْرِيفًا لَهُمْ كَقَوْلِهِ: وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ ، وَقُدِّمَ عِيسَى عَلَى أَيُّوبَ وَمَنْ بَعْدَهُ مَعَ كَوْنِهِمْ فِي زَمَانٍ قَبْلَ زَمَانِهِ، رَدًّا عَلَى الْيَهُودِ الذين كفروا به، وأيضا فالواو ليست إِلَّا لِمُطْلَقِ الْجَمْعِ.

{ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ } “Biz İbrahim'e de vahyettik” kavli { أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ } kavline matuftur. { وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “Ve İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına” -ki onlar daha önce geçtiği üzere Yakub'un evlatlarıdır- { وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ } “Ve Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleyman'a”; peygamberler lafzının kapsamına girdikten sonra bunları hususi olarak zikretmesi, tıpkı { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ } “Meleklerine, elçilerine ve Cibrîl'e” kavlinde olduğu gibi onları onurlandırmak içindir. Îsâ'nın, ondan önceki bir zamanda yaşamış olmalarına rağmen Eyyûb ve sonrakilerin önüne geçirilmesi, onu inkâr eden Yahudilere bir reddiyedir; ayrıca vâv harfi sadece mutlak birliktelik içindir.

قَوْلُهُ: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً مَعْطُوفٌ عَلَى أَوْحَيْنَا. وَالزَّبُورُ: كِتَابُ دَاوُدَ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهُوَ مِائَةٌ وَخَمْسُونَ سُورَةً، لَيْسَ فِيهَا حُكْمٌ وَلَا حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ، وَإِنَّمَا هِيَ حِكَمٌ وَمَوَاعِظُ. انْتَهَى. قُلْتُ: هُوَ مِائَةٌ وَخَمْسُونَ مَزْمُورًا. وَالْمَزْمُورُ: فَصْلٌ يَشْتَمِلُ عَلَى كَلَامٍ لِدَاوُدَ يَسْتَغِيثُ بِاللَّهِ مِنْ خُصُومِهِ وَيَدْعُو اللَّهَ عَلَيْهِمْ وَيَسْتَنْصِرُهُ، وَتَارَةً يَأْتِي بِمَوَاعِظَ، وَكَانَ يَقُولُ ذَلِكَ فِي الْغَالِبِ فِي الْكَنِيسَةِ، وَيُسْتَعْمَلُ مَعَ تَكَلُّمِهِ بِذَلِكَ شَيْئًا مِنَ الْآلَاتِ الَّتِي لَهَا نَغَمَاتٌ حَسَنَةٌ، كَمَا هُوَ مُصَرَّحٌ بِذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنْ تِلْكَ الْمَزْمُورَاتِ. وَالزُّبُرُ: الْكِتَابَةُ.

{ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } kavli { أَوْحَيْنا } kavline matuftur. Zebûr, Dâvûd'un kitabıdır. Kurtubî şöyle demiştir: «O yüz elli suredir; içinde ne bir ahkâm ne bir helal ne de bir haram vardır; o yalnızca hikmetler ve öğütlerden ibarettir.» [Alıntı] bitti. Ben derim ki: O yüz elli mezmurdur. Mezmur: Dâvûd'un hasımlarına karşı Allah'tan yardım istediği, onlara beddua ettiği, O'ndan nusret dilediği ve bazen de vaazlar getirdiği sözleri içeren bir bölümdür. Dâvûd bunu çoğunlukla mabette söyler ve bu sözleri söylerken o mezmurların çoğunda açıkça belirtildiği gibi güzel nağmeli bazı aletler kullanılırdı. ez-Zübûr: Yazı yazmak demektir.

وَالزَّبُورُ بِمَعْنَى المزبور، وَقَرَأَ حَمْزَةُ: زَبُوراً بِضَمِّ الزَّايِ، جَمْعُ زُبُرٍ كَفَلْسٍ وَفُلُوسٍ، وَالزُّبُرُ بِمَعْنَى الْمَزْبُورِ، وَالْأَصْلُ فِي الْكَلِمَةِ: التَّوْثِيقُ، يُقَالُ: بِئْرٌ مَزْبُورَةٌ، أَيْ: مَطْوِيَّةٌ بِالْحِجَارَةِ، وَالْكِتَابُ سُمِّيَ زَبُورًا: لِقُوَّةِ الْوَثِيقَةِ بِهِ. قَوْلُهُ: وَرُسُلًا مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَوْحَيْنا أَيْ: وَأَرْسَلْنَا رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَصَصْناهُمْ أَيْ: وَقَصَصْنَا رُسُلًا، وَمِثْلَهُ مَا أَنْشَدَهُ سِيبَوَيْهِ:

ez-Zebûr ise 'el-mezbûr' (yazılmış olan) manasındadır. Hamza, zâ harfinin zammesiyle { زُبُوراً } şeklinde okumuştur ki 'fels' ve 'fülûs' gibi 'zübür'ün çoğuludur; ez-zübür de el-mezbûr anlamındadır. Kelimenin aslı sağlamlaştırmaktır; 'bi'run mezbûratun' denir ki taşla örülmüş [sağlamlaştırılmış] kuyu demektir. Kitaba sağlam vesika olduğu için Zebûr denilmiştir. { وَرُسُلاً } kavli, { أَوْحَيْنا } lafzının delalet ettiği gizli bir fiille mansubdur; yani: 'Daha önce sana anlattığımız peygamberleri de gönderdik' demektir. { قَصَصْناهُمْ } fiilinin delalet ettiği bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir; yani: 'Peygamberleri de anlattık' demektir. Sîbeveyh'in şu okuduğu beyit de buna benzer:

أَصْبَحْتُ لَا أَحْمِلُ السِّلَاحَ وَلَا ... أَمْلِكُ رَأْسَ الْبَعِيرِ إِنْ نَفَرَا

«Silah taşıyamaz ve ürktüğünde devenin başını tutamaz hale geldim.»

وَالذِّئْبُ أَخْشَاهُ إِنْ مَرَرْتُ بِهِ ... وَحْدِي وَأَخْشَى الرِّيَاحَ وَالْمَطَرَا

«Yalnız başıma yanından geçersem kurttan korkarım, rüzgârlardan ve yağmurdan da korkarım.»

أَيْ: وَأَخْشَى الذِّئْبَ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ: رُسُلٌ بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ: وَمِنْهُمْ رُسُلٌ. وَمَعْنَى: مِنْ قَبْلُ أَنَّهُ قَصَّهُمْ عَلَيْهِ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ السُّورَةِ، أَوْ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْيَوْمِ. قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ بَعْضَ أَسْمَاءِ أَنْبِيَائِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَسْمَاءَ بَعْضٍ قَالَتِ الْيَهُودُ: ذَكَرَ مُحَمَّدٌ الْأَنْبِيَاءَ وَلَمْ يَذْكُرْ مُوسَى، فَنَزَلَ: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ: بِرَفْعِ الِاسْمِ الشَّرِيفِ، عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي كَلَّمَ مُوسَى. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ:

Yani: 'Ve kurttan korkarım' takdirindedir. Übeyy ise: 'Ve onlardan peygamberler vardır' takdiriyle merfû olarak { رُسُلٌ } şeklinde okumuştur. { مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” ifadesinin manası: Bu sureden önce veya bu günden önce onları sana anlattı demektir. Şöyle denilmiştir: Allah Kitabı'nda peygamberlerinden bazılarının isimlerini anlatıp bazılarının isimlerini zikretmeyince Yahudiler: «Muhammed peygamberleri andı ama Mûsâ'yı anmadı» dediler; bunun üzerine: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu” ayeti indi. Cumhurun kıraati lafza-i celâlin merfû olmasıyladır; buna göre Mûsâ ile konuşan bizzat Allah'tır. Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb ise:

بِنَصْبِ الِاسْمِ الشَّرِيفِ، عَلَى أَنَّ مُوسَى هُوَ الذي كلم الله سبحانه وتَكْلِيماً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ. وَفَائِدَةُ التَّأْكِيدِ: دَفْعُ تَوَهُّمِ كَوْنِ التَّكْلِيمِ مَجَازًا، كَمَا قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي مَا وَصَلَ إِلَى الْإِنْسَانِ كَلَامًا بِأَيِّ

ism-i şerifin mansub kılınmasıyla [okunmuştur]; bu da Mûsâ'nın bizzat Sübhân olan Allah ile konuşan kişi olması üzeredir. { تَكْلِيمًا } lafzı ise tekit edici bir masdardır. Tekitin faydası, konuşmanın mecaz olduğu vehmini ortadan kaldırmaktır; nitekim Ferrâ şöyle demiştir: «Şüphesiz Araplar, herhangi bir

طَرِيقٍ وَقِيلَ: مَا لَمْ يُؤَكَّدْ بِالْمَصْدَرِ، فَإِذَا أُكِّدَ لَمْ يَكُنْ إِلَّا حَقِيقَةَ الْكَلَامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَجْمَعَ النَّحْوِيُّونَ:

ulaşan şeye kelam derler.» Masdarla tekit edilmediği sürece [böyle denir], masdarla tekit edildiğinde ise hakiki kelamdan başkası olamaz denilmiştir. Nehhâs şöyle demiştir: «Nahivciler şu hususta icmâ etmişlerdir:

عَلَى أَنَّكَ إِذَا أَكَّدْتَ الْفِعْلَ بِالْمَصْدَرِ لَمْ يَكُنْ مَجَازًا. قَوْلُهُ: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ بَدَلٌ مِنْ رُسُلًا الْأَوَّلِ، أَوْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَأَرْسَلْنَا، أَوْ عَلَى الْحَالِ بِأَنْ يَكُونَ رُسُلًا مُوَطِّئًا لِمَا بَعْدَهُ، أَوْ عَلَى الْمَدْحِ: أَيْ مُبَشِّرِينَ لِأَهْلِ الطَّاعَاتِ وَمُنْذِرِينَ لِأَهْلِ الْمَعَاصِي. قَوْلُهُ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ أَيْ: مَعْذِرَةٌ يَعْتَذِرُونَ بِهَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ وَسُمِّيَتِ الْمَعْذِرَةُ حُجَّةً مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنَ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ: تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَعْذِرَةَ مَقْبُولَةٌ لَدَيْهِ تَفَضُّلًا مِنْهُ وَرَحْمَةً. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: بَعْدَ الرُّسُلِ بَعْدَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً لَا يُغَالِبُهُ مُغَالِبٌ حَكِيماً فِي أَفْعَالِهِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا إِرْسَالُ الرُّسُلِ.

Fiili masdarla tekit ettiğinde bunun mecaz olamayacağı hususundadır. { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler olarak” kavli: Birinci 'rusülen' lafzından bedeldir, yahut mukadder bir fiille mansubdur; yani: 'Ve elçiler gönderdik' takdirindedir; yahut 'rusülen' lafzı sonrasına zemin hazırlamak (muvattı') üzere haldir; yahut medih üzere mansubdur: yani itaat ehlini müjdeleyici ve isyan ehlini uyarıcı olarak [gönderildiler]. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) olmasın diye” kavli: Yani ileri sürecekleri bir mazeretleri olmasın diyedir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde böyledir: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi”. Kullardan hiç kimsenin Allah'a karşı bir hücceti olmadığı halde mazeretin hüccet olarak isimlendirilmesi, bu mazeretin O'nun katında bir lütuf ve rahmet eseri olarak kabul edildiğine dikkat çekmek içindir. { بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra” kavlinin anlamı: Elçilerin gönderilmesinden sonra, demektir. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah mutlak güç sahibidir”; hiçbir üstün gelen O'na galebe çalamaz, { حَكِيماً } “Hüküm ve hikmet sahibidir”; elçiler göndermenin de dâhil olduğu fiillerinde hikmet sahibidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً قَالَ: أَنْفُسُهُمْ وَغَيْرُهُمْ عَنِ الْحَقِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَأُسِيدِ بْنِ شُعْبَةَ، وَثَعْلَبَةَ بْنِ شُعْبَةَ، حِينَ فَارَقُوا الْيَهُودَ وَأَسْلَمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْهُ أَنَّ بَعْضَ الْيَهُودِ قَالَ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً } kavli hakkında: «Kendilerini ve başkalarını haktan alıkoymaları sebebiyle» demiştir. İbn İshâk ed-Delâil'de İbn Abbâs'ın: { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yahudilerden ayrılıp Müslüman oldukları vakit Abdullah b. Selâm, Üseyd b. Şu'be ve Sa'lebe b. Şu'be hakkında nazil oldu.» İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs'tan Yahudilerden bazılarının şöyle dediğini tahric etmiştir:

يَا مُحَمَّدُ! مَا نَعْلَمُ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ بَعْدَ مُوسَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: «قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَمِ الْأَنْبِيَاءُ؟ قَالَ: مِائَةُ أَلْفٍ وَأَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ ألفا. قلت: كم الرسل منهم؟ قال: ثلاثمائة وَثَلَاثَةَ عَشَرَ، جَمٌّ غَفِيرٌ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا إِلَّا أنه قال:

«Ey Muhammed! Biz Allah'ın Mûsâ'dan sonra hiçbir beşere bir şey indirdiğini bilmiyoruz.» Bunun üzerine Allah: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Biz sana vahyettik” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd, Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, İbn Hibbân Sahîh'inde, Hâkim ve İbn Asâkir Ebû Zerr'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Peygamberlerin sayısı kaçtır?' Buyurdu ki: 'Yüz yirmi dört bindir.' Dedim ki: 'Onlardan kaçı resûldür?' Buyurdu ki: 'Üç yüz on üçü, pek büyük bir cemaattir.'» İbn Ebî Hâtim benzerini Ebû Ümâme'den merfû olarak tahric etmiş, ancak o şöyle demiştir:

«والرّسل ثلاثمائة وَخَمْسَةَ عَشَرَ» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَالْحَاكِمُ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

«Resûller üç yüz on beştir.» Ebû Ya'lâ ve Hâkim zayıf bir senetle Enes'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir:

«كَانَ فِيمَنْ خَلَا مِنْ إِخْوَانِي مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ثَمَانِيَةُ آلَافِ نَبِيٍّ، ثُمَّ كَانَ عِيسَى، ثُمَّ كُنْتُ أَنَا بَعْدَهُ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ عَنْ أَنَسٍ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا أَحَدَ أَغْيَرُ مِنَ اللَّهِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا أَحَدَ أَحَبُّ إِلَيْهِ الْمَدْحُ مِنَ اللَّهِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ مَدَحَ نَفْسَهُ وَلَا أَحَدَ أَحَبُّ إِلَيْهِ الْعُذْرُ مِنَ اللَّهِ، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ بَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ ومنذرين» .

«Benden önce geçmiş olan peygamber kardeşlerimden sekiz bin peygamber vardı. Sonra Îsâ geldi, ondan sonra da ben geldim.» Hâkim, Enes'ten zayıf bir senetle bunun benzerini tahric etmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Allah'tan daha kıskanç (gayûr) hiç kimse yoktur; bu sebeple O, hayâsızlıkların (çirkin günahların) açığını da gizlisini de haram kılmıştır. Allah'tan daha çok övülmeyi seven hiç kimse yoktur; bu sebeple O, Kendini övmüştür. Allah'tan daha çok mazereti kabul etmeyi (veya mazeretleri ortadan kaldırmayı) seven hiç kimse yoktur; bu sebeple Allah, peygamberleri müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndermiştir.»

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٦ الى ١٧١]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 166-171]

لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠)

{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠) } “Fakat Allah sana indirdiğine şahitlik eder ki, onu Kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter. (166) İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. (167) İnkâr edip zulmedenleri Allah asla bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir; (168) Ancak içinde ebedî kalacakları cehennem yolunu gösterir. Bu da Allah'a çok kolaydır. (169) Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hakkı getirdi. Öyleyse kendi hayrınıza olarak iman edin. Eğer inkâr ederseniz, şüphesize göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (170)”

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) } “Ey Ehl-i Kitap! Dininizde aşırılığa gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın resûlü, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah'a ve resûllerine iman edin. '[Tanrı] üçtür' demeyin; kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter. (171)”

قَوْلُهُ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ الِاسْمُ الشَّرِيفُ مُبْتَدَأٌ وَالْفِعْلُ خَبَرُهُ، وَمَعَ تَشْدِيدِ النُّونِ هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ لَكِنْ، وَالِاسْتِدْرَاكُ مِنْ مَحْذُوفٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَا نَشْهَدُ لَكَ يَا مُحَمَّدُ بِهَذَا، أَيْ: الْوَحْيُ وَالنُّبُوَّةُ، فَنَزَلَ: لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ. وَقَوْلُهُ: وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى أَوْ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، أَيْ: مُتَلَبِّسًا بِعِلْمِهِ الَّذِي لَا يَعْلَمَهُ غَيْرُهُ، مِنْ كَوْنِكَ أَهْلًا لِمَا اصْطَفَاكَ اللَّهُ لَهُ مِنَ النُّبُوَّةِ، وَأَنْزَلَهُ عَلَيْكَ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً أَيْ: كَفَى اللَّهُ شَاهِدًا، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَشَهَادَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: هِيَ مَا يَصْنَعُهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ النُّبُوَّةِ، فَإِنَّ وُجُودَ هَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ شهادة للنبيّ ﷺ بِصِدْقِ مَا أَخْبَرَ بِهِ مِنْ هَذَا وَغَيْرِهِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِكُلِّ مَا يَجِبُ الْإِيمَانُ بِهِ، أَوْ بِهَذَا الْأَمْرِ الْخَاصِّ، وَهُوَ مَا فِي هَذَا الْمَقَامِ: وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ بِإِنْكَارِهِمْ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، وبقولهم: مَا نَجِدُ صِفَتَهُ فِي كِتَابِنَا، وَإِنَّمَا النُّبُوَّةُ فِي وَلَدِ هَارُونَ وَدَاوُدَ، وَبِقَوْلِهِمْ: إِنَّ شَرْعَ مُوسَى لَا يُنْسَخُ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً عَنِ الْحَقِّ بِمَا فَعَلُوا، لِأَنَّهُمْ مَعَ كُفْرِهِمْ مَنَعُوا غَيْرَهُمْ عَنِ الْحَقِّ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِجَحْدِهِمْ وَظَلَمُوا غَيْرَهُمْ بِصَدِّهِمْ عَنِ السَّبِيلِ أَوْ ظَلَمُوا مُحَمَّدًا بِكِتْمَانِهِمْ نُبُوَّتَهُ أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِكُفْرِهِمْ، وَيَجُوزُ الْحَمْلُ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ إِذَا اسْتَمَرُّوا عَلَى كُفْرِهِمْ وَمَاتُوا كَافِرِينَ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ لِكَوْنِهِمُ اقْتَرَفُوا مَا يُوجِبُ لَهُمْ ذَلِكَ بِسُوءِ اخْتِيَارِهِمْ، وَفَرْطِ شَقَائِهِمْ، وَجَحَدُوا الْوَاضِحَ، وَعَانَدُوا الْبَيِّنَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً أَيْ: يُدْخِلُهُمْ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا، وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ. وَقَوْلُهُ: أَبَداً مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَهُوَ لِدَفْعِ احْتِمَالِ أَنَّ الْخُلُودَ هُنَا يُرَادُ بِهِ الْمُكْثُ الطَّوِيلُ وَكانَ ذلِكَ أَيْ: تَخْلِيدُهُمْ فِي جَهَنَّمَ، أَوْ تَرْكُ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ وَالْهِدَايَةُ مَعَ الْخُلُودِ فِي جَهَنَّمَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَصْعُبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ النَّحْوِ فِي انْتِصَابِ خَيْرًا عَلَى مَاذَا؟ فَقَالَ سِيبَوَيْهِ وَالْخَلِيلُ: بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ:

{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder” kavlinde Lafza-i Celâl mübtedadır, fiil ise onun haberidir; nûn şeddeli okunduğunda ise 'lâkinne'nin ismi olarak mansubdur. İstidrak mahzuf ve mukadder bir sözden yapılmıştır; sanki onlar: «Ey Muhammed! Sana bu vahiy ve nübüvvet hususunda şahitlik etmiyoruz» demişler, bunun üzerine: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } nazil olmuştur. { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler” kavli, birinci cümleye matuf bir cümle yahut hal cümlesidir. Aynı şekilde { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu kendi ilmiyle indirdi” kavli de hal cümlesidir; yani: Allah'ın seni nübüvvet için seçmesine ve sana Kur'an'ı indirmesine layık olman gibi, O'ndan başkasının bilmediği ilmine mülâbis olarak [indirdi]. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” yani şahit olarak Allah kâfidir; bâ harfi zâiddir. Allah Teâlâ'nın şahitliği, peygamberliğin doğruluğuna delalet eden mucizeler yaratmasıdır; zira bu mucizelerin varlığı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bu ve diğer konularda haber verdiği şeylerin doğruluğuna bir şahitliktir. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler”; iman edilmesi gereken her şeyi yahut bu özel hususu -ki bu makamdaki durumdur- inkâr edenler, { وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar” -ki o İslâm dinidir- Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr ederek, «Biz onun sıfatını kitabımızda bulamıyoruz; nübüvvet ancak Hârûn ve Dâvûd'un soyundadır» diyerek ve «Mûsâ'nın şeriatı neshedilmez» diyerek [alıkoyanlar], { قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } “Muhakkak haktan uzak derin bir sapıklığa düşmüşlerdir”; bu yaptıklarından ötürü, çünkü onlar inkârlarıyla birlikte başkalarını da haktan menettiler. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” inkârlarıyla, { وَظَلَمُوا } “Ve zulmedenler” insanları yoldan alıkoyarak başkalarına yahut nübüvvetini gizleyerek Muhammed'e yahut inkârlarıyla kendi nefislerine zulmedenler -ki bu manaların hepsine hamletmek caizdir-, { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” inkârlarında ısrar edip kâfir olarak öldükleri takdirde, { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً } { إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } “Onları cehennem yolundan başka hiçbir yola iletecek de değildir”; kötü tercihleri ve aşırı bedbahtlıkları sebebiyle bunu kendilerine gerektiren şeyleri irtikâp ettikleri, apaçık olanı inkâr edip delile inatla karşı çıktıkları için. { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebediyen kalıcılar olarak” yani onları orada ebedî kalıcılar kılmak üzere cehenneme sokar; bu mukadder bir haldir. { أَبَداً } “Ebedî olarak” lafzı zarfiyet üzere mansubdur ve buradaki ebedîliğin uzun süre kalmak manasına geldiği ihtimalini defetmek içindir. { وَكانَ ذلِكَ } “Ve bu” yani onların cehennemde ebedî kalmaları yahut cehennemde ebedî kalışlarıyla birlikte bağışlanmamaları ve hidayete erdirilmemeleri, { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a çok kolaydır”; çünkü O Teâlâ'ya hiçbir şey güç gelmez: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun buyruğu, bir şeyi dilediğinde ona sadece 'Ol!' demesidir; o da hemen oluverir”. { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } “Hakkınızda hayırlı olmak üzere iman edin”; nahiv imamları 'hayran' lafzının ne üzere mansub olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sîbeveyh ve Halîl: Mukadder bir fiille mansubdur, yani: «İman edin ve hayırlı olanı kastidin/hayrı getirin» takdirindedir, demişlerdir. Ferrâ: Mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: «Hakkınızda daha hayırlı bir iman ile iman edin» takdirindedir, demiştir. Ebû Ubeyde ve Kisâî ise: Mukadder bir 'kâne'nin haberidir, yani: «İman edin ki iman hakkınızda hayırlı olsun» takdirindedir, görüşüne varmışlardır. Bu görüşlerin en kuvvetlisi üçüncüsü, sonra birincisi, sonra da zayıflığıyla birlikte ikincisidir.

وَاقْصُدُوا أَوِ ائْتُوا خَيْرًا لَكُمْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَآمِنُوا إِيمَانًا خَيْرًا لَكُمْ، وَذَهَبَ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَالْكِسَائِيُّ: إِلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لَكَانَ مُقَدَّرَةً، أَيْ: فَآمِنُوا يَكُنِ الْإِيمَانُ خَيْرًا لَكُمْ، وَأَقْوَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ الثَّالِثُ، ثُمَّ الْأَوَّلُ، ثُمَّ الثَّانِي عَلَى ضَعْفٍ فِيهِ وَإِنْ تَكْفُرُوا أَيْ: وَإِنْ تَسْتَمِرُّوا عَلَى كُفْرِكُمْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ، وَأَنْتُمْ مِنْ جُمْلَتِهِمْ، ومن كان خالقا لَكُمْ وَلَهَا فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى مُجَازَاتِكُمْ بِقَبِيحِ أَفْعَالِكُمْ، فَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَعِيدٌ لَهُمْ، مَعَ إِيضَاحِ وَجْهِ الْبُرْهَانِ، وَإِمَاطَةِ السَّتْرِ عَنِ الدَّلِيلِ بِمَا يُوجِبُ عَلَيْهِمُ الْقَبُولَ وَالْإِذْعَانَ. لِأَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَالِقُهُمْ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قوله:

«Ve hayrı kastidin veya hayra gelin» takdirindedir. Ferrâ ise mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: «Hayırlı bir imanla iman edin» takdirindedir demiştir. Ebû Ubeyde ve Kisâî ise mukadder bir 'kâne'nin haberidir, yani: «İman edin ki iman sizin için hayırlı olsun» takdirindedir görüşüne varmışlardır. Bu görüşlerin en kuvvetlisi üçüncüsü, sonra birincisi, sonra da zayıflığıyla birlikte ikincisidir. { وَإِنْ تَكْفُرُوا } “Ve eğer inkâr ederseniz” yani inkârınızda ısrar ederseniz, { فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır”; O'nun yarattıklarındandır ve siz de onların bir parçasısınız. Sizi de onları da yaratan kim ise, çirkin fiilleriniz sebebiyle sizi cezalandırmaya da kâdirdir. Dolayısıyla bu cümlede, kabul ve itaati kendilerine zorunlu kılacak şekilde burhanın yönü açıklanarak ve delilin üzerindeki örtü kaldırılarak onlara yönelik bir tehdit vardır. Çünkü onlar Allah'ın kendilerini yaratan olduğunu itiraf etmektedirler: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler”. Âyetteki şu kavle gelince:

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ الْغُلُوُّ: هُوَ التَّجَاوُزُ فِي الْحَدِّ، وَمِنْهُ: غَلَا السِّعْرُ يَغْلُو غَلَاءً، وَغَلَا الرَّجُلُ فِي الْأَمْرِ غُلُوًّا، وَغَلَا بِالْجَارِيَةِ لَحْمُهَا وَعَظْمُهَا: إِذَا أَسْرَعَتِ الشَّبَابَ فَجَاوَزَتْ لِدَاتَهَا. وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ:

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Ey Kitap ehli! Dininizde aşırılığa gitmeyin” Guluw: Haddi aşmaktır. Buradan hareketle 'Galâ's-si'ru yaglû galâen' (fiyat pahalandı/haddi aştı), 'Galâ'r-raculü fi'l-emri guluvven' (adam işte aşırıya gitti) ve 'Galâ bi'l-câriyeti lahmühâ ve azmühâ' (kız çocuğu akranlarını geçip hızlıca serpilip geliştiğinde) denilir. Ayetten murat ise:

النَّهْيُ لَهُمْ عَنِ الْإِفْرَاطِ تَارَةً وَالتَّفْرِيطِ أُخْرَى، فَمِنَ الْإِفْرَاطِ: غُلُوُّ النَّصَارَى فِي عِيسَى حَتَّى جَعَلُوهُ رَبًّا، ومن

Onların bazen ifrattan bazen de tefritten nehyedilmeleridir. İfrattan [olanı]; Hristiyanların İsa hakkında aşırıya giderek nihayetinde onu rab edinmeleridir, ve

التَّفْرِيطِ: غُلُوُّ الْيَهُودِ فِيهِ ﵇ حَتَّى جَعَلُوهُ لِغَيْرِ رِشْدَةٍ وَمَا أَحْسَنَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Tefritten [olanı ise]: Yahudilerin onun (aleyhisselâm) hakkında aşırıya gidip hatta gayrimeşru bir çocuk olduğunu iddia etmeleridir. Şairin şu sözü ne kadar da güzeldir:

وَلَا تَغْلُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَمْرِ وَاقْتَصِدْ ... كلا طرفي الْأُمُورِ ذَمِيمُ

«Hiçbir işte aşırıya gitme, iktisatlı/orta yollu ol ... Zira işlerin her iki ucu da yerilmiştir.»

وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَهُوَ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَوَصَفَتْهُ بِهِ رُسُلُهُ، وَلَا تَقُولُوا: الْبَاطِلَ، كَقَوْلِ الْيَهُودِ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقَوْلُ النَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ الْمَسِيحُ: مُبْتَدَأٌ، وَعِيسَى: بَدَلٌ مِنْهُ، وَابْنُ مَرْيَمَ: صِفَةٌ لِعِيسَى، وَرَسُولُ اللَّهِ: الْخَبَرُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ عَطْفُ بَيَانٍ، وَالْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْمَسِيحِ فِي آلِ عِمْرَانَ. قَوْلُهُ: وَكَلِمَتُهُ عَطْفٌ على رسول الله، وأَلْقاها إِلى مَرْيَمَ حَالٌ، أَيْ: كَوْنُهُ بُقُولَهُ: كُنْ فكان بشرا من غير أب، وقيل: وَكَلِمَتُهُ بِشَارَةُ اللَّهِ مَرْيَمَ وَرِسَالَتُهُ إِلَيْهَا عَلَى لِسَانِ جبريل بقوله: إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ وَقِيلَ: الْكَلِمَةُ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْآيَةِ، وَمِنْهُ: وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها ، وقوله: ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ . قَوْلُهُ: وَرُوحٌ مِنْهُ أَيْ: أَرْسَلَ جِبْرِيلَ فَنَفَخَ فِي دِرْعِ مَرْيَمَ فَحَمَلَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَهَذِهِ الْإِضَافَةُ لِلتَّفْضِيلِ، وَإِنْ كَانَ جَمِيعُ الْأَرْوَاحِ مِنْ خَلْقِهِ تَعَالَى وَقِيلَ: قَدْ يُسَمَّى مَنْ تَظْهَرُ مِنْهُ الْأَشْيَاءُ الْعَجِيبَةُ: رُوحًا وَيُضَافُ إِلَى اللَّهِ فَيُقَالُ: هَذَا رُوحٌ مِنَ اللَّهِ، أَيْ: مِنْ خَلْقِهِ، كَمَا يُقَالُ فِي النِّعْمَةِ: إِنَّهَا مِنَ اللَّهِ، وَقِيلَ: رُوحٌ مِنْهُ أَيْ: مِنْ خَلْقْهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ . أَيْ مِنْ خَلْقِهِ، وَقِيلَ: رُوحٌ مِنْهُ أَيْ: رَحْمَةٌ مِنْهُ، وَقِيلَ: رُوحٌ مِنْهُ أَيْ: بُرْهَانٌ مِنْهُ، وَكَانَ عِيسَى بُرْهَانًا وَحُجَّةً عَلَى قَوْمِهِ. وَقَوْلُهُ: مِنْهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً لِرُوحٍ، أَيْ: كَائِنَةٌ مِنْهُ، وَجُعِلَتِ الرُّوحُ مِنْهُ سُبْحَانَهُ وَإِنْ كَانَتْ بِنَفْخِ جِبْرِيلَ: لِكَوْنِهِ تَعَالَى الْآمِرَ لِجِبْرِيلَ بِالنَّفْخِ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أَيْ: بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ، لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ، وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ، وَبِأَنَّ رُسُلَهُ صَادِقُونَ مُبَلِّغُونَ عَنِ اللَّهِ مَا أَمَرَهُمْ بِتَبْلِيغِهِ، وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَلَا تَغْلُوا فِيهِمْ، فَتَجْعَلُوا بَعْضَهُمْ آلِهَةً. قَوْلُهُ: وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ ارْتِفَاعُ ثَلَاثَةٌ: عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: لَا تَقُولُوا: آلِهَتُنَا ثَلَاثَةٌ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدٍ: أَيْ: لَا تَقُولُوا هُمْ ثَلَاثَةٌ كقوله: سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: لَا تَقُولُوا هُوَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، فَحُذِفَ الْمُبْتَدَأُ وَالْمُضَافُ، وَالنَّصَارَى مَعَ تَفَرُّقِ مَذَاهِبِهِمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى التَّثْلِيثِ، وَيَعْنُونَ بِالثَّلَاثَةِ: الثلاثة أقانيم فَيَجْعَلُونَهُ سُبْحَانَهُ جَوْهَرًا وَاحِدًا وَلَهُ ثَلَاثَةُ أَقَانِيمَ، وَيَعْنُونَ بِالْأَقَانِيمِ: أُقْنُومُ الْوُجُودِ، وَأُقْنُومُ الْحَيَاةِ، وَأُقْنُومُ الْعِلْمِ، وَرُبَّمَا يُعَبِّرُونَ عَنِ الْأَقَانِيمِ بِالْأَبِ وَالِابْنِ وَرُوحِ الْقُدُسِ، فَيَعْنُونَ بِالْأَبِ الْوُجُودَ، وَبِالرُّوحِ الْحَيَاةَ، وَبِالِابْنِ الْمَسِيحَ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآلِهَةِ الثَّلَاثَةِ: اللَّهُ ﷾، وَمَرْيَمُ، وَالْمَسِيحُ. وَقَدِ اخْتَبَطَ النَّصَارَى فِي هَذَا اخْتِبَاطًا طَوِيلًا.

{ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin”; o da O'nun kendisini nitelendirdiği ve elçilerinin O'nu vasfettiği şeydir; Yahudilerin: «Üzeyr Allah'ın oğludur» ve Hıristiyanların: «Mesîh Allah'ın oğludur» demeleri gibi bâtıl sözler söylemeyin. { إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ } “Meryem oğlu Îsâ Mesîh, ancak Allah'ın resûlüdür”; 'el-Mesîh' mübtedadır, 'Îsâ' ondan bedeldir, 'İbn Meryem' Îsâ'nın sıfatıdır, 'Resûlullah' ise haberdir. Îsâ İbn Meryem'in atf-ı beyân olması da caizdir. Bu cümle nehye yönelik bir ta'lildir (gerekçedir). Mesîh lafzına dair açıklama Âl-i İmrân'da geçmişti. { وَكَلِمَتُهُ } “Ve kelimesidir” kavli, 'Resûlullah' üzerine matuftur; { أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ } “Onu Meryem'e ulaştırmıştır” kavli ise haldir; yani babasız bir insan olarak O'nun «Ol» demesiyle varlık kazanmasıdır. Bir açıklamaya göre: «O'nun kelimesi», Allah'ın Meryem'e olan müjdesi ve Cibrîl'in diliyle ona ulaştırdığı şu elçiliğidir: { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } “Hani melekler: 'Ey Meryem! Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor' demişti”. Kelimenin burada ayet/mucize anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim: { وَصَدَّقَتْ بِكَلِماتِ رَبِّها } “Ve Rabbinin kelimelerini tasdik etti” ve Teâlâ'nın: { ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } “Allah'ın kelimeleri tükenmezdi” kavilleri de bu kabildendir. { وَرُوحٌ مِنْهُ } “Ve O'ndan bir ruhtur” kavli: Yani Cibrîl'i gönderdi, o da Meryem'in yakasına üfledi ve o da Allah'ın izniyle hamile kaldı demektir. Bütün ruhlar Teâlâ'nın yaratması olsa bile bu tamlama üstünlük (tafdîl) içindir. Bir görüşe göre: Kendisinden olağanüstü şeyler zahir olan kimseye bazen 'ruh' denir ve Allah'a izafe edilerek: «Bu, Allah'tan bir ruhtur» yani O'nun yaratmasındandır denilir; nitekim nimete de «O Allah'tandır» denildiği gibi. Bir görüşe göre: «O'ndan bir ruhtur» yani O'nun yaratmasındandır; nitekim Teâlâ: { وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِنْهُ } “Göklerde ve yerde olanların hepsini kendisinden [bir lütuf olarak] sizin hizmetinize verdi” buyurmuştur; yani O'nun yaratması olarak demektir. Bir görüşe göre: «O'ndan bir ruhtur» yani O'ndan bir rahmettir. Bir görüşe göre de: «O'ndan bir ruhtur» yani O'ndan bir delildir; zira Îsâ kavmine karşı bir delil ve hüccet idi. { مِنْهُ } kavli, 'rûh' kelimesine sıfat olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani 'O'ndan var olan' demektir. Ruhun üflenmesi Cibrîl'in üflemesiyle olsa bile Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi, Cibrîl'e üflemeyi emredenin Teâlâ olması sebebiyledir. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Öyleyse Allah'a ve resûllerine iman edin”; yani O'nun tek bir ilah olduğuna, doğurmadığına, doğurulmadığına ve hiçbir şeyin O'na denk olmadığına; resûllerinin de doğru sözlü olup Allah'tan kendilerine tebliğ etmeleri emredilen şeyleri tebliğ ettiklerine iman edin; onları yalanlamayın ve haklarında aşırı giderek bazısını ilah edinmeyin. { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ } “'[Tanrı] üçtür' demeyin”; 'selâsetün' lafzının merfû oluşu, mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir. Zeccâc: Yani «Bizim ilahlarımız üçtür» demeyin, demiştir. Ferrâ ve Ebû Ubeyd: Yani Teâlâ'nın: { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } “'Onlar üçtür' diyecekler” kavlinde olduğu gibi «Onlar üçtür» demeyin anlamındadır, demişlerdir. Ebû Alî el-Fârisî: «O, üçün üçüncüsüdür demeyin» takdirindedir; dolayısıyla mübteda ve muzâf hazfedilmiştir, demiştir. Hıristiyanlar, mezheplerinin farklılığına rağmen teslis üzerinde müttefiktirler ve üç ile «üç uknumu» (üç unsuru/şahsı) kastederler; böylece O Sübhânehu'yu tek bir cevher ve üç uknumu olan bir varlık kılarlar. Uknûmlar ile de: Varlık uknûmu, hayat uknûmu ve ilim uknûmunu kastederler. Bazen de bu uknûmları Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olarak ifade ederler; Baba ile varlığı, Ruh ile hayatı, Oğul ile de Mesîh'i kastederler. Üç ilahtan muradın: Allah Azze ve Celle, Meryem ve Mesîh olduğu da söylenmiştir. Hıristiyanlar bu hususta uzun uzadıya büyük bir kargaşa ve çıkmaza düşmüşlerdir.

وَوَقَفْنَا فِي الْأَنَاجِيلِ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي يُطْلَقُ عَلَيْهَا عِنْدَهُمُ اسْمُ الْإِنْجِيلِ عَلَى اخْتِلَافٍ كَثِيرٍ فِي عِيسَى: فَتَارَةً يُوصَفُ بِأَنَّهُ ابْنُ الْإِنْسَانِ، وَتَارَةً يُوصَفُ بِأَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ، وَتَارَةً يُوصَفُ بِأَنَّهُ ابْنُ الرَّبِّ، وَهَذَا تناقض ظاهر وتلاعب

Yanlarında İncil adı verilen dört İncil'de Îsâ hakkında pek çok çelişkiye rastladık: Bazen onun «insanoğlu» olduğu nitelenir, bazen «Allah'ın oğlu» olduğu nitelenir, bazen de «Rabb'in oğlu» olduğu nitelenir. Bu ise apaçık bir çelişki ve [bir] tahrifat...

بِالدِّينِ. وَالْحَقُّ مَا أَخْبَرَنَا اللَّهُ بِهِ فِي القرآن، وما خالفه في التوراة أو الإنجيل أَوِ الزَّبُورِ فَهُوَ مِنْ تَحْرِيفِ الْمُحَرِّفِينَ، وَتَلَاعُبِ الْمُتَلَاعِبِينَ. وَمِنْ أَعْجَبِ مَا رَأَيْنَاهُ أَنَّ الْأَنَاجِيلَ الْأَرْبَعَةَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَنْسُوبٌ إِلَى وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ عِيسَى ﵇.

dinle oynamaktır. Hak olan, Allah'ın bize Kur'an'da bildirdiğidir. Tevrat, İncil veya Zebûr'da buna muhalif olan şeyler ise tahrifçilerin tahrifinden ve oyuncuların oyunundan ibarettir. Gördüğümüz en şaşırtıcı şeylerden biri de bu dört İncil'in her birinin Îsâ [aleyhisselâm]'ın arkadaşlarından birine nispet edilmesidir.

وَحَاصِلُ مَا فِيهَا جَمِيعًا: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ ذَكَرَ سِيرَةَ عِيسَى مِنْ عِنْدِ أَنْ بَعْثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ رَفَعَهُ إِلَيْهِ، وَذَكَرَ مَا جَرَى لَهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَالْمُرَاجَعَاتِ لِلْيَهُودِ وَنَحْوِهِمْ، فَاخْتَلَفَتْ أَلْفَاظُهُمْ، وَاتَّفَقَتْ مَعَانِيهَا، وَقَدْ يَزِيدُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِحَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ الْحِفْظُ وَالضَّبْطُ، وَذَكَرَ مَا قَالَهُ عِيسَى وَمَا قِيلَ لَهُ، وَلَيْسَ فِيهَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ شَيْءٌ، وَلَا أَنْزَلَ عَلَى عِيسَى مِنْ عِنْدِهِ كِتَابًا، بَلْ كَانَ عِيسَى ﵇ يَحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ وَيَذْكُرُ أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِمَا يُخَالِفُهَا، وَهَكَذَا الزَّبُورُ فَإِنَّهُ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ مِنْ كَلَامِ دَاوُدَ ﵇. وَكَلَامُ اللَّهِ أَصْدَقُ، وَكِتَابُهُ أَحَقُّ، وَقَدْ أَخْبَرَنَا: أَنَّ الْإِنْجِيلَ كِتَابُهُ أَنْزَلَهُ عَلَى عَبْدِهِ وَرَسُولِهِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَأَنَّ الزَّبُورَ كِتَابُهُ آتَاهُ دَاوُدَ وَأَنْزَلَهُ عَلَيْهِ.

Hepsinin içeriğinin özeti şudur: Bu dört kişiden her biri, Allah'ın onu peygamber olarak gönderdiği andan Kendi katına yükselttiği ana kadar Îsâ'nın hayatını anlatmış; onun gösterdiği mucizeleri, Yahudilerle ve benzerleriyle olan münazaralarını zikretmiştir; lafızları farklılaşsa da anlamları uyuşmaktadır. Kimi zaman hafıza ve zabtın gerektirdiği ölçüde bazıları diğerine göre fazlalıklar içerir. Îsâ'nın ne söylediğini ve ona ne söylendiğini zikretmişlerdir. Bunlarda Allah Sübhânehû'nun kelamından hiçbir şey yoktur; O, Îsâ'ya Kendi katından bir kitap da indirmiş değildir; bilakis Îsâ [aleyhisselâm] onlara karşı Tevrat'ta olanlarla delil getiriyor ve ona muhalif bir şey getirmediğini belirtiyordu. Zebûr da böyledir; o da başından sonuna kadar Dâvûd [aleyhisselâm]'ın sözleridir. Allah'ın kelamı en doğru, Kitabı ise en hak olandır. O bize İncil'in Kendi Kitabı olduğunu, onu kulu ve resûlü Meryem oğlu Îsâ'ya indirdiğini; Zebûr'un da Kendi Kitabı olduğunu, onu Dâvûd'a verip ona indirdiğini haber vermiştir.

قَوْلُهُ: انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ أَيْ: انْتَهُوا عَنِ التَّثْلِيثِ، وَانْتِصَابُ خَيْراً هُنَا فِيهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الَّتِي تَقَدَّمَتْ فِي قوله: فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ. وإِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ لا شريك له، صاحبة ولا ولدا سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ أَيْ: أُسَبِّحُهُ تَسْبِيحًا عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَمَا جَعَلْتُمُوهُ لَهُ شَرِيكًا أَوْ وَلَدًا هُوَ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ، وَالْمَمْلُوكُ الْمَخْلُوقُ لَا يَكُونُ شَرِيكًا ولا ولدا وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا فكلّ الْخَلْقُ أُمُورَهُمْ إِلَيْهِ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا ولا نفعا.

{ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } kavli; yani: Teslisten vazgeçin [demektir]. Buradaki { خَيْراً } lafzının nasbında daha önce { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } kavlinde geçen üç vecih geçerlidir. { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } O'nun hiçbir ortağı, eşi ve çocuğu yoktur. { سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } yani: Çocuğu olmaktan O'nu tenzih ve tesbih ederim. { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } O'na ortak veya çocuk kıldığınız her şey de bunların içindedir; mülk edinilen ve yaratılan bir varlık ise ortak veya çocuk olamaz. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } Bütün yaratılmışlar işlerini O'na havale ederler ve kendileri için ne bir zarara ne de bir faydaya malik değillerdir.

وقد أخرج إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: دَخَلَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُمْ: «إِنِّي وَاللَّهِ أَعْلَمُ أَنَّكُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، قَالُوا: مَا نَعْلَمُ ذَلِكَ.

İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî ed-Delâil'de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmiştir: Yahudilerden bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Resûlullah onlara: «Allah'a yemin olsun ki, benim Allah'ın Resûlü olduğumu bildiğinizi kesinlikle biliyorum» buyurdu. Onlar: 'Bunu bilmiyoruz' dediler.