Binûn

Nisâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) } “Şüphesiz ki Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüş olur. Onlar Allah'ı bırakıp ancak dişilere yalvarırlar ve onlar ancak inatçı bir şeytana yalvarırlar. Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: ‘Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim. Onları mutlaka saptıracağım, onları mutlaka kuruntulara boğacağım, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler.’ Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, muhakkak ki o, apaçık bir ziyana uğramıştır. [Şeytan] onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez.”

أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)

{ أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢) } “İşte onların barınakları cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru sözlü kim vardır?”

قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ قَدْ تَقَدَّمَ تفسير هذه الآية، وتكريرها بلفظ لِلتَّأْكِيدِ وَقِيلَ:

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz ki Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” kavli: Bu ayetin tefsiri daha önce geçmişti. Aynı lafızla tekrar edilmesi tekit içindir. Şöyle de denilmiştir:

كُرِّرَتْ هُنَا لِأَجْلِ قِصَّةِ بَنِي أُبَيْرِقٍ وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ هُنَا لِسَبَبٍ غَيْرِ قِصَّةِ بَنِي أُبَيْرِقٍ. وَهُوَ مَا رَوَاهُ الثَّعْلَبِيُّ، والقرطبي في تفسيريهما عن الضَّحَّاكِ: أَنَّ شَيْخًا مِنَ الْأَعْرَابِ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنِّي شَيْخٌ مُنْهَمِكٌ فِي الذُّنُوبِ وَالْخَطَايَا إِلَّا أَنِّي لَمْ أُشْرِكْ بِاللَّهِ شَيْئًا مُذْ عَرَفْتُهُ وَآمَنْتُ بِهِ وَلَمْ أَتَّخِذْ مِنْ دُونِهِ وَلِيًّا وَلَمْ أُوقِعِ الْمَعَاصِي جُرْأَةً عَلَى اللَّهِ وَلَا مُكَابَرَةً لَهُ، وَإِنِّي لَنَادِمٌ وَتَائِبٌ وَمُسْتَغْفِرٌ، فَمَا حَالِي عِنْدَ اللَّهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الْآيَةَ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ عَنِ الْحَقِّ ضَلالًا بَعِيداً لِأَنَّ الشِّرْكَ أَعْظَمُ أَنْوَاعِ الضَّلَالِ وَأَبْعَدُهَا مِنَ الصَّوَابِ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً أَيْ: مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَّا أَصْنَامًا لَهَا أَسْمَاءٌ مُؤَنَّثَةٌ كَاللَّاتِ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْإِنَاثِ: الْمَوَاتُ الَّتِي لَا رُوحَ لَهَا، كَالْخَشَبَةِ وَالْحَجَرِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْإِنَاثِ: الْمَلَائِكَةُ، لِقَوْلِهِمْ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقُرِئَ «وُثُنًا» بِضَمِّ الْوَاوِ وَالثَّاءِ جَمْعُ وَثَنٍ، رَوَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ عَائِشَةَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: «إِلَّا أُثُنًا» جَمْعُ وَثَنٍ أَيْضًا، وَأَصْلُهُ: وَثَنٌ، فَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ هَمْزَةً، وَقَرَأَ الْحَسَنُ: إِلَّا أُنُثًا، بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَالنُّونِ بَعْدَهَا مُثَلَّثَةٌ، جَمْعُ أَنِيثٍ، كَغَدِيرٍ وَغَدْرٍ. وَحَكَى الطَّبَرِيُّ: أَنَّهُ جَمْعُ إِنَاثٍ، كَثِمَارٍ وَثَمَرٍ. وَحَكَى هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عَمْرٍو الداني عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: وَقَرَأَ بِهَا ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ وَأَبُو حَيْوَةَ. وَعَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ فَهَذَا الْكَلَامُ خَارِجٌ مَخْرَجَ التَّوْبِيخِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ، وَالتَّضْعِيفِ لِعُقُولِهِمْ، لِكَوْنِهِمْ عَبَدُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ نَوْعًا ضَعِيفًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً أَيْ: وَمَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا، وَهُوَ إِبْلِيسُ لَعَنَهُ اللَّهُ، لِأَنَّهُمْ إذا أطاعوه فيما سوّل فَقَدْ عَبَدُوهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُ لَفْظِ الشَّيْطَانِ. وَالْمُرِيدُ: الْمُتَمَرِّدُ الْعَاتِي، مِنْ مَرَدَ:

Burada Benî Ubeyrık kıssası sebebiyle tekrar edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayet burada Benî Ubeyrık kıssasının dışındaki bir sebeple inmiştir. Bu sebep, Sa‘lebî ve Kurtubî'nin tefsirlerinde Dahhâk'tan rivayet ettikleri şu husustur: Bedevîlerden yaşlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben günahlara ve hatalara batmış yaşlı bir adamım; ancak O'nu tanıdığımdan ve O'na iman ettiğimden beri Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadım, O'ndan başka hiçbir dost edinmedim ve günahları Allah'a karşı cüret göstermek veya O'na büyüklük taslamak için işlemedim. Ben gerçekten pişmanım, tövbekârım ve bağışlanma diliyorum. Allah katındaki durumum nedir?» Bunun üzerine Yüce Allah { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz ki Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetini indirdi. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ } “Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki o sapmıştır” haktan sapmıştır, { ضَلالاً بَعِيداً } “derin bir sapıklığa”; çünkü şirk, sapıklık türlerinin en büyüğü ve doğru olandan en uzak olanıdır. { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere yalvarırlar”, yani: Allah'ı bırakıp ancak Lât, Uzzâ ve Menât gibi dişil isimleri olan putlara yalvarırlar. Dişilerden kastın, tahta ve taş gibi ruhsuz cansız varlıklar olduğu da söylenmiştir. Yine dişilerden kastın, melekler olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar: «Melekler Allah'ın kızlarıdır» diyorlardı. İbnü'l-Enbârî'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre vâv ve se harflerinin zammesiyle { وَثَن } (put) kelimesinin çoğulu olarak «وُثُنًا» şeklinde okunmuştur. İbn Abbâs da yine put kelimesinin çoğulu olarak «إِلَّا أُثُنًا» şeklinde okumuştur; aslı «وَثَنٌ» olup vâv harfi hemzeye dönüştürülmüştür. Hasan ise hemzenin ve nûn'un zammesi ve ardından gelen se harfiyle «غَدِير» (su birikintisi) kelimesinin çoğulu «غُدُر» gibi «أَنِيث» kelimesinin çoğulu olarak «إِلَّا أُنُثًا» şeklinde okumuştur. Taberî, bunun «ثِمَار» (meyveler) kelimesinin çoğulunun «ثَمَر» olması gibi «إِنَاث» kelimesinin çoğulu olduğunu nakletmiştir. Ebû Amr ed-Dânî, bu kıraati Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmiş ve İbn Abbâs, Hasan ve Ebû Hayve'nin de böyle okuduğunu söylemiştir. Bütün bu kıraatlere göre bu söz, müşrikleri kınama, onları küçük düşürme ve Allah'ı bırakıp zayıf bir türe taptıkları için akıllarının kıtlığını ortaya koyma amacıyla söylenmiştir. { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “Ve onlar ancak inatçı bir şeytana yalvarırlar”, yani: Allah'ı bırakıp ancak inatçı bir şeytana yalvarırlar; o da Allah'ın lanetlediği İblis'tir. Çünkü onlar süsleyip fısıldadığı şeylerde ona itaat ettiklerinde, ona tapmış olurlar. Şeytan lafzının türeyişi daha önce geçmişti. Merîd (مَرِيد) ise, serkeşlik yaptı (مَرَدَ) fiilinden gelip azgın ve serkeş demektir:

إِذَا عَتَا. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: الْمُرِيدُ: الْخَارِجُ عَنِ الطَّاعَةِ. وَقَدْ مَرَدَ الرَّجُلُ مُرُودًا: إِذَا عَتَا وَخَرَجَ عَنِ الطَّاعَةِ، فَهُوَ مَارِدٌ وَمُرِيدٌ وَمُتَمَرِّدٌ. وَقَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: هُوَ الَّذِي ظَهَرَ شَرُّهُ، يُقَالُ: شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ: إِذَا تَسَاقَطَ وَرَقَهَا وَظَهَرَتْ عِيدَانُهَا، وَمِنْهُ قِيلَ لِلرَّجُلِ: أَمْرَدُ، أَيْ: ظَاهِرُ مَكَانِ الشَّعْرِ مِنْ عَارِضَيْهِ. قَوْلُهُ: لَعَنَهُ اللَّهُ أَصْلُ اللَّعْنِ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَهُوَ فِي الْعُرْفِ: إِبْعَادٌ مُقْتَرِنٌ بِسُخْطٍ. قَوْلُهُ: وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَعَنَهُ اللَّهُ، وَالْجُمْلَتَانِ صِفَةٌ لِشَيْطَانٍ، أَيْ: شَيْطَانًا مَرِيدًا جَامِعًا بَيْنَ لَعْنَةِ اللَّهِ لَهُ وَبَيْنَ هَذَا الْقَوْلِ الشَّنِيعِ. وَالنَّصِيبُ الْمَفْرُوضُ: هُوَ الْمَقْطُوعُ الْمُقَدَّرُ أَيْ: لَأَجْعَلَنَّ قِطْعَةً مُقَدَّرَةً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ تَحْتَ غَوَايَتِي، وَفِي جَانِبِ إِضْلَالِي، حَتَّى أُخْرِجَهُمْ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ إِلَى الْكُفْرِ بِهِ. قَوْلُهُ: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ اللَّامُ: جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ. وَالْإِضْلَالُ: الصَّرْفُ عَنْ طَرِيقِ الْهِدَايَةِ إِلَى طَرِيقِ الْغَوَايَةِ، وَهَكَذَا اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ وَالْمُرَادُ بِالْأَمَانِي الَّتِي يُمَنِّيهِمْ بِهَا الشَّيْطَانُ: هِيَ الأماني الباطلة الناشئة عن تسويله ووسوسته. قوله: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ أي: ولآمرنهم ببتك آذَانِ الْأَنْعَامِ، أَيْ: تَقْطِيعِهَا فَلَيُبَتِّكُنَّهَا بِمُوجِبِ أَمْرِي. وَالْبَتْكُ: الْقَطْعُ، وَمِنْهُ سَيْفٌ بَاتِكٌ، يُقَالُ: بَتَكَهُ وَبَتَّكَهُ مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Azgınlaştığı zaman kullanılır. Ezherî şöyle demiştir: Merîd; itaatten çıkan kimsedir. «مَرَدَ الرَّجُلُ مُرُودًا» ifadesi, kişi azgınlaşıp itaatten çıktığı zaman söylenir. O kişi mârid (مَارِد), merîd (مُرِيد) ve mütemerrid (مُتَمَرِّد) olur. İbn Arefe şöyle demiştir: O, şerri açığa çıkmış kimsedir. «شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ» ifadesi yaprakları dökülüp dalları açığa çıktığında söylenir; bundan hareketle [sakalı çıkmamış] erkeğe «أَمْرَدُ» denilmiştir, yani yanaklarında kıl bitecek yerler açıktadır. { لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir” kavli: Lanetin aslı, kovmak ve uzaklaştırmaktır. Daha önce geçmişti. Örfte ise, öfke ile birlikte olan uzaklaştırmadır. { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ve o: ‘Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim’ dedi” kavli: { لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir” kavline atfedilmiştir. Her iki cümle de şeytanın sıfatıdır. Yani: Kendisinde hem Allah'ın lanetini hem de bu çirkin sözü birleştiren inatçı bir şeytandır. Belirlenmiş pay (نَصِيب مَفْرُوض) ise; kesilip biçilmiş, takdir edilmiş paydır. Yani: «Allah'ın kullarından takdir edilmiş bir zümreyi, onları Allah'a ibadetten çıkarıp O'na küfre sürükleyinceye kadar kendi azdırmamın altına ve saptırma tarafıma alacağım.» { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım” kavli: [Başındaki] lâm harfi, mahzuf bir yeminin cevabıdır. Saptırma (idlal); hidayet yolundan saptırıp azgınlık yoluna çevirmektir. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “onları mutlaka kuruntulara boğacağım” ve { وَلَآمُرَنَّهُمْ } “onlara mutlaka emredeceğim” kavillerindeki lâm harfi de böyledir. Şeytanın onları düşüreceği kuruntulardan maksat; onun süslemesinden ve vesvesesinden kaynaklanan bâtıl kuruntulardır. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” kavli, yani: Onlara hayvanların kulaklarını yarmalarını, yani kesmelerini emredeceğim; onlar da emrim gereğince bunları yaracaklardır. Betk (بَتْك); kesmektir. Keskin kılıca «سَيْفٌ بَاتِكٌ» denmesi de bundandır. Şeddesiz ve şeddeli olarak «بَتَكَهُ» ve «بَتَّكَهُ» denilir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

.......

.......

طَارَتْ وَفِي كَفِّهِ مِنْ رِيشِهَا بِتَكُ

«Uçtu gitti, avucunda ise tüylerinden koparılmış parçalar kaldı.»

أَيْ: قَطْعٌ. وَقَدْ فَعَلَ الْكُفَّارُ ذَلِكَ امْتِثَالًا لِأَمْرِ الشَّيْطَانِ وَاتِّبَاعًا لِرَسْمِهِ، فَشَقُّوا آذَانَ الْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ، كَمَا ذَلِكَ مَعْرُوفٌ. قَوْلُهُ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ أَيْ: وَلَآمُرَنَّهُمْ بِتَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ، فَلَيُغَيِّرُنَّهُ بِمُوجِبِ أَمْرِي لَهُمْ. وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا التَّغْيِيرِ مَا هُوَ؟ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ الْخِصَاءُ، وَفَقْءُ الْأَعْيُنِ، وَقَطْعُ الْآذَانِ.

Yani: Kesilmiş parçalar. Kâfirler, şeytanın emrine uyarak ve onun çizdiği yola tabi olarak bunu yapmışlar; bilindiği üzere bahîre ve sâibelerin kulaklarını yarmışlardır. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” kavli, yani: Onlara Allah'ın yarattığını değiştirmelerini emredeceğim, onlar da onlara verdiğim emir gereğince bunu değiştireceklerdir. Âlimler bu değiştirmenin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: «Bu; iğdiş etmek, gözleri oymak ve kulakları kesmektir» demiştir.

وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا التَّغْيِيرِ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْأَحْجَارَ وَالنَّارَ وَنَحْوَهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ لِمَا خَلَقَهَا لَهُ، فَغَيَّرَهَا الْكُفَّارُ بِأَنْ جَعَلُوهَا آلِهَةً مَعْبُودَةً، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا التَّغْيِيرِ:

Başkaları ise şöyle demiştir: «Bu değiştirmeden maksat; Allah Teâlâ'nın güneşi, ayı, taşları, ateşi ve benzeri varlıkları ne için yarattıysa kâfirlerin bunları değiştirip tapınılan ilahlar kılmalarıdır.» Zeccâc da bu görüştedir. Şöyle de denilmiştir: Bu değiştirmeden maksat,

تَغْيِيرُ الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ الناس عليها، ولا مانع من حملى الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأُمُورِ حَمْلًا شُمُولِيًّا أَوْ بَدَلِيًّا.

Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı değiştirmektir. Ayetin bütün bu hususlara şümulî veya bedelî olarak hamledilmesinde bir engel yoktur.

وَقَدْ رَخَّصَ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي خِصَاءِ الْبَهَائِمِ إِذَا قَصَدَ بِذَلِكَ زِيَادَةَ الِانْتِفَاعِ بِهِ لِسِمَنٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَكَرِهَ ذَلِكَ آخَرُونَ، وَأَمَّا خِصَاءُ بَنِي آدَمَ فَحَرَامٌ، وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ شِرَاءَ الْخَصِيِّ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَلَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ خِصَاءَ بَنِي آدَمَ لَا يَحِلُّ وَلَا يَجُوزُ، وَأَنَّهُ مُثْلَةٌ، وَتَغْيِيرٌ لِخَلْقِ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ قَطْعُ سَائِرِ أَعْضَائِهِمْ فِي غَيْرِ حَدٍّ ولا قود، قاله أبو عمر ابن عَبْدِ الْبَرِّ. وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ بِاتِّبَاعِهِ وَامْتِثَالِ مَا يَأْمُرُ بِهِ، مِنْ دُونِ اتِّبَاعٍ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَلَا امْتِثَالَ لَهُ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً أَيْ: وَاضِحًا ظَاهِرًا يَعِدُهُمْ الْمَوَاعِيدَ الْبَاطِلَةَ وَيُمَنِّيهِمْ الْأَمَانِي الْعَاطِلَةَ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً أَيْ: وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ بِمَا يُوقِعُهُ فِي خَوَاطِرِهِمْ مِنَ الْوَسَاوِسِ الْفَارِغَةِ إِلَّا غُرُوراً يَغُرُّهُمْ بِهِ، وَيُظْهِرُ لَهُمْ فِيهِ النَّفْعَ وَهُوَ ضَرَرٌ محض،

Âlimlerden bir grup, semirtmek veya başka bir sebeple kendisinden daha fazla faydalanmak kastedildiğinde hayvanların kısırlaştırılmasına ruhsat vermiştir. Diğerleri ise bunu mekruh görmüştür. İnsanoğlunun kısırlaştırılmasına gelince bu haramdır; nitekim bir topluluk hadım edilmiş köle satın almayı da mekruh görmüştür. Kurtubî şöyle demiştir: «İnsanoğlunun kısırlaştırılmasının helal ve caiz olmadığı, bunun bir müsle (uzuv keserek işkence etme) ve Allah'ın yaratışını değiştirme olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Had ve kısas gerektiren durumlar haricinde diğer organlarının kesilmesi de böyledir. Bunu Ebû Ömer İbn Abdilberr söylemiştir.» { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيّاً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse” yani Allah'ın emrettiğine uymaksızın ve O'na boyun eğmeksizin şeytana tabi olarak ve onun emrettiği şeyleri yerine getirerek [bunu yaparsa], { فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَاناً مُبِيناً } “şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır”, yani açık ve aşikâr [bir hüsrana]. { يَعِدُهُمْ } “[Şeytan] onlara vaatte bulunur” [yani] bâtıl vaatlerde bulunur, { وَيُمَنِّيهِمْ } “ve onları kuruntulara düşürür” [yani] asılsız kuruntulara sevk eder. { وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُوراً } “Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez” yani şeytan, zihinlerine düşürdüğü boş vesveselerle onlara sadece kendilerini aldattığı, içinde kendilerine fayda varmış gibi gösterdiği hâlde katıksız bir zarar olan bir aldanıştan başkasını vadetmez.

وَانْتِصَابُ غُرُورًا: عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَعَدَا غُرُورًا، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ، أَوْ مَصْدَرٌ عَلَى غَيْرِ لَفْظِهِ. قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ: الْغُرُورُ: مَا رَأَيْتَ لَهُ ظَاهِرًا تُحِبُّهُ وَلَهُ بَاطِنٌ مَكْرُوهٌ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. قَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَوْلِيَاءِ الشَّيْطَانِ، وَهَذَا مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ الْجُمْلَةُ، وَهِيَ قَوْلُهُ: مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ.

{ غُرُورًا } kelimesinin mansub oluşu; mahzuf bir mastarın sıfatı olması sebebiyledir, yani: «وَعْدًا غُرُورًا» (aldatıcı bir vaatle) demektir; yahut ikinci mef‘ûl olması sebebiyledir ya da kendi lafzından olmayan bir mastardır. İbn Arefe şöyle demiştir: Gurûr (aldanış); hoşuna giden bir dış görünüşünü gördüğün hâlde hoşlanılmayan bir iç yüzü olan şeydir. Bu cümle bir ara cümlesidir (i‘tirâziyye). { أُولئِكَ } “İşte onların” kavli: Şeytanın dostlarına bir işarettir; bu mübtedadır, haberi ise { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “barınakları cehennemdir” cümlesidir.

قَوْلُهُ: مَحِيصاً أَيْ: مَعْدِلًا، مِنْ حَاصَ يَحِيصُ وَقِيلَ: مَلْجَأً وَمَخْلَصًا وَالْمَحِيصُ: اسْمُ مَكَانٍ، وَقِيلَ: مَصْدَرٌ. قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ، جَعَلَ هَذَا الْوَعْدَ لِلَّذِينِ آمَنُوا مُقْتَرِنًا بِالْوَعِيدِ الْمُتَقَدِّمِ لِلْكَافِرِينَ.

{ مَحِيصاً } “kaçacak yer” kavli, yani: «حَاصَ يَحِيصُ» fiilinden gelip sapacak yer demektir. Sığınak ve kurtuluş yeri olduğu da söylenmiştir. Mahîs (مَحِيص); ism-i mekândır, mastar olduğu da söylenmiştir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler ise...” kavli: İman edenler için yapılan bu vaadi, daha önce geçen kâfirlere yönelik tehditle birlikte zikretmiştir.

قَوْلُهُ: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا قَالَ فِي الْكَشَّافِ مَصْدَرَانِ: الْأَوَّلُ مُؤَكِّدٌ لِنَفْسِهِ، وَالثَّانِي مُؤَكِّدٌ لِغَيْرِهِ، وَوَجْهُهُ، أَنَّ الْأَوَّلَ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ وَمَضْمُونُهَا وَعْدَ، وَالثَّانِي مُؤَكِّدٌ لِغَيْرِهِ. أَيْ: حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا. قَوْلُهُ:

{ وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “Allah'ın hak olan vaadidir” kavli: el-Keşşâf'ta bunların iki mastar olduğu belirtilmiştir: Birincisi kendi lafzını tekit eder, ikincisi ise diğerini tekit eder. Bunun izahı şöyledir: Birincisi isim cümlesinin içeriğini tekit etmektedir ki onun içeriği vaattir; ikincisi ise diğerini tekit etmektedir. Yani: «حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا» (bu, gerçek olarak gerçekleşti) demektir.

وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُؤَكِّدَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَالْقِيلُ: مَصْدَرُ قَالَ كَالْقَوْلِ، أَيْ: لَا أَجِدُ أَصْدَقَ قَوْلًا مِنَ اللَّهِ ﷿ وَقِيلَ: إِنَّ قِيلًا: اسْمٌ لَا مَصْدَرٌ، وَإِنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ.

{ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru sözlü kim vardır?” Bu cümle kendisinden öncekini tekit etmektedir. Kîl (قِيل); «قَوْل» gibi «قَالَ» fiilinin mastarıdır. Yani: Azîz ve Celîl olan Allah'tan sözce daha doğru olan birini bulamam. Kîl (قِيل) kelimesinin mastar değil bir isim olduğu ve temyiz olarak mansub kılındığı da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً قَالَ: اللَّاتُ والعزى وَمَنَاةُ، كُلُّهَا مُؤَنَّثَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الْمُسْنَدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَعَ كُلِّ صَنَمٍ جِنِّيَّةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم، عن ابن عباس: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً قَالَ: مَوْتًى. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ أَيْضًا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ. قَالَ: كَانَ لِكُلِّ حَيٍّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ صَنَمٌ يَعْبُدُونَهَا يُسَمُّونَهَا: أُنْثَى بَنِي فُلَانٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَإِنَّمَا نَعْبُدُهُمْ لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى، قَالَ: اتَّخَذُوهُنَّ أَرْبَابًا، وَصَوَّرُوهُنَّ صُوَرَ الْجَوَارِي، فَحَلُّوا وَقَلَّدُوا، وَقَالُوا: هَؤُلَاءِ يُشْبِهْنَ بَنَاتَ اللَّهِ الَّذِي نَعْبُدُهُ: يَعْنُونَ:

Tirmizî, Ali'den gelen bir hadiste onun şöyle dediğini tahric etmiştir: «Kur'an'da bana { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz ki Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” ayetinden daha sevimli bir ayet yoktur.» Tirmizî: «Hasen garibdir» demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere yalvarırlar” kavli hakkında Ebû Mâlik'ten: «Lât, Uzzâ ve Menât; hepsi dişidir» dediğini tahric etmişlerdir. Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ziyâ el-Muhtâre'de Übey b. Ka‘b'dan ayet hakkında: «Her putla birlikte bir dişi cin vardır» dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere yalvarırlar” kavli hakkında: «Ölülerdir» dediğini tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan da aynısını tahric etmişlerdir. Yine Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den de aynısını tahric etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Hasan'dan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Arap kabilelerinden her bir kabilenin taptığı bir putu vardı ve ona 'filanoğullarının dişisi' derlerdi. Bunun üzerine Allah: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere yalvarırlar” ayetini indirdi.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Müşrikler: ‘Melekler Allah'ın kızlarıdır, biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye tapıyoruz’ dediler. Onları rabler edindiler ve onları cariyeler suretinde şekillendirdiler, süsleyip gerdanlıklar taktılar ve: ‘Bunlar taptığımız Allah'ın kızlarına benziyor’ dediler; yani:

الْمَلَائِكَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ إِلَخْ، قَالَ:

melekleri kastettiler.» İbn Ebî Hâtim, { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ } “Ve o: ‘Elbette senin kullarından [belirlenmiş bir pay] edineceğim’ dedi...” kavli hakkında Mukâtil b. Hayyân'dan şöyle dediğini tahric etmiştir:

هَذَا إِبْلِيسُ يَقُولُ: مِنْ كُلِّ أَلْفٍ تِسْعُمِائَةٍ وَتِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ إِلَى النَّارِ وَوَاحِدٌ إِلَى الْجَنَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عن الربيع بن أنس مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

«Bu, İblis'tir; şöyle der: 'Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu cehenneme, biri ise cennete gidecektir.'» İbnü'l-Münzir, Rebî‘ b. Enes'ten de aynısını tahric etmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den şu kavli hakkında:

فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ قَالَ: التَّبْتِيكُ فِي الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ، يُبَتِّكُونَ آذَانَهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسٍ: أَنَّهُ كَرِهَ الْإِخْصَاءَ وَقَالَ:

{ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “Hayvanların kulaklarını yaracaklar” dedi ki: «Yarma işlemi bahîre ve sâibede yapılırdı; tâğûtları için onların kulaklarını yararlardı.» Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Enes'ten onun iğdiş etmeyi mekruh gördüğünü ve şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

فِيهِ نَزَلَتْ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ خِصَاءِ الْبَهَائِمِ وَالْخَيْلِ.

«Bu hususta { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” ayeti inmiştir.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan da aynısını tahric etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî, İbn Ömer'den: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayvanların ve atların iğdiş edilmesini yasakladı» dediğini tahric etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ صَبْرِ الرُّوحِ وَإِخْصَاءِ الْبَهَائِمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ

İbnü'l-Münzir ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem canlı bir varlığın hedef tahtası yapılarak öldürülmesini (sabr-ı rûh) ve hayvanların iğdiş edilmesini yasakladı» dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” kavli hakkında:

قَالَ: دِينُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الوشم.

«Allah'ın dinidir» dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan da aynısını tahric etmiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den de aynısını tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan: «Dövme yaptırmaktır» dediğini tahric etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 123-126]

لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)

{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦) } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. İyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir? Allah İbrahim'i dost edinmiştir. Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatandır.”

قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ مَنْ أَمَانِي فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَاسْمُ لَيْسَ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَيْسَ دُخُولُ الْجَنَّةِ أَوِ الْفَضْلُ أَوِ الْقُرْبُ مِنَ اللَّهِ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ الْآتِي، وَقِيلَ:

Ebû Ca‘fer, her iki yerdeki «أَمَانِي» kelimesinin yâ harfini şeddesiz olarak (أَمَانِيَ) okumuştur. { لَيْسَ } fiilinin ismi mahzuftur; yani: Cennete giriş veya üstünlük yahut Allah'a yakınlık ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır; nitekim ayetin ileride gelecek nüzul sebebi de buna delalet etmektedir. Şöyle de denilmiştir:

ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى وَعْدِ اللَّهِ، وَهُوَ بَعِيدٌ، وَمِنْ أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ قَوْلُهُمْ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وقولهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَقَوْلُهُمْ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً . قَوْلُهُ:

Allah'ın vaadine dönen bir zamirdir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Ehl-i Kitab'ın kuruntularından bazıları şunlardır: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası cennete asla giremeyecektir” sözleri, { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleri ve { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” sözleridir.

مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالسُّوءِ: الشِّرْكُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ، فَكُلُّ مَنْ عَمِلَ سُوءًا أَيِّ سُوءٍ كَانَ فَهُوَ مَجْزِيٌّ بِهِ، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ. وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَا تَرْجُفُ لَهُ الْقُلُوبُ مِنَ الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ، وَقَدْ كَانَ لَهَا فِي صُدُورِ الْمُسْلِمِينَ عِنْدَ نُزُولِهَا مَوْقِعٌ عَظِيمٌ، كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ بَلَغَتْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَبْلَغًا شَدِيدًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَارِبُوا وَسَدِّدُوا، فَفِي كُلِّ مَا يُصَابُ بِهِ الْمُسْلِمُ كَفَّارَةٌ حَتَّى النَّكْبَةِ يَنْكُبُهَا وَالشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا» .

{ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavli: Kötülükten kastın şirk olduğu söylenmiştir; ancak ayetin zahiri bundan daha geneldir. Müslüman ile kâfir arasında hiçbir fark olmaksızın, hangi kötülük olursa olsun kim bir kötülük işlerse onunla cezalandırılır. Bu cümlede, şiddetli tehditten dolayı kalplerin titreyeceği bir anlam vardır. Nüzulü esnasında Müslümanların gönüllerinde çok büyük bir etki bırakmıştır; nitekim Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Ebû Hüreyre'den sabit olan hadiste şöyle denilmiştir: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayeti indiğinde Müslümanlara çok ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Orta yolu tutun ve dosdoğru olun; zira Müslümanın başına gelen her bir musibette, hatta ayağının tökezlemesinde ve kendisine batan dikende bile bir kefaret vardır.»

قَوْلُهُ: وَلا يَجِدْ لَهُ قَرَأَهُ الْجَمَاعَةُ: بِالْجَزْمِ، عَطْفًا عَلَى الْجَزَاءِ، وَرَوَى ابْنُ بَكَّارٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ: وَلا يَجِدْ بِالرَّفْعِ اسْتِئْنَافًا أَيْ: لَيْسَ لِمَنْ يَعْمَلُ السُّوءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا يُوَالِيهِ، وَلَا نَصِيرًا يَنْصُرُهُ. وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ أَيْ: بَعْضَهَا حَالَ كَوْنِهِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَحَالَ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا، وَالْحَالُ الْأُولَى:

{ وَلا يَجِدْ لَهُ } “ve bulamaz” kavli: Çoğunluk bunu ceza cümlesine atıfla cezm ile okumuştur. İbn Bekkâr'ın İbn Âmir'den rivayetine göre ise yeni bir başlangıç (isti'nâf) olarak ref ile { وَلا يَجِدُ } şeklinde okunmuştur. Yani: Kötülük yapan kimse için Allah'tan başka ne kendisine dostluk edecek bir velî ne de yardım edecek bir yardımcı vardır. { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim salih amellerden işlerse” yani: { مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “erkek veya kadın” olarak ve { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak” salih amellerin bir kısmını [işlerse]. Birinci hâl ifadesi:

لِبَيَانِ مَنْ يَعْمَلُ، وَالْحَالُ الْأُخْرَى: لِإِفَادَةِ اشْتِرَاطِ الْإِيمَانِ فِي كُلِّ عَمَلٍ صَالِحٍ فَأُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَمَلِ الْمُتَّصِفِ بِالْإِيمَانِ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ: يَدْخُلُونَ

ameli işleyen kimseyi açıklamak içindir; diğer hâl ifadesi ise her salih amelde imanın şart olduğunu bildirmek içindir. { فَأُولئِكَ } “işte onlar” iman ile nitelenmiş amele bir işarettir. { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “cennete girerler”: Ebû Amr ve İbn Kesîr meçhul fiil olarak muzâri harfinin zammesiyle { يُدْخَلُونَ } şeklinde okumuşlardır.

بضم حرف المضارعة على البناء المجهول. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِهَا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَعْلُومِ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً أَيْ: لَا يُنْقَصُونَ شَيْئًا حَقِيرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ النَّقِيرِ: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أَيْ: أَخْلَصَ نَفْسَهُ لَهُ حَالَ كَوْنِهِ مُحْسِنًا، أَيْ: عَامِلًا لِلْحَسَنَاتِ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أَيْ: دِينَهُ حَالَ كَوْنِ الْمُتَّبِعِ حَنِيفاً أَيْ: مَائِلًا عَنِ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ إِلَى دِينِ الْحَقِّ، وَهُوَ الْإِسْلَامُ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا أَيْ: جَعَلَهُ صَفْوَةً لَهُ وَخَصَّهُ بِكَرَامَاتِهِ، قَالَ ثَعْلَبٌ: إِنَّمَا سُمِّي الْخَلِيلُ خَلِيلًا: لِأَنَّ مَحَبَّتَهُ تَتَخَلَّلُ الْقَلْبَ فَلَا تَدَعُ فِيهِ خللا إِلَّا مَلَأَتْهُ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ بَشَّارٍ:

Muzâri harfinin zammesiyle meçhul olarak okunmuştur. Diğer kıraat imamları ise malum yapı olarak fetha ile okumuşlardır. { وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar” yani en ufak ve değersiz bir şey dahi eksiltilmezler; nakîr kelimesinin tefsiri daha önce geçmişti. { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “İyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim eden kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir?” yani iyilik yapan, yani güzel ameller işleyen biri olarak nefsini O'na ihlasla adayan kimseden; { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “ve İbrahim'in dinine uyan” yani uyan kimse { حَنِيفاً } “hanîf olarak” yani bâtıl dinlerden hak dine, yani İslâm'a yönelmiş olarak [uyan kimseden]. { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً } “Allah İbrahim'i dost edinmiştir” yani onu kendisi için seçkin kılmış ve ikramlarıyla ona hususiyet tanımıştır. Sa‘leb şöyle demiştir: Halil'e (dost) ancak sevgisi kalbin her yerine işleyip (tedahhul edip) orada doldurmadık hiçbir boşluk (halel) bırakmadığı için halil denilmiştir. Ve Beşşâr'ın şu beytini okumuştur:

قَدْ تَخَلَّلْتَ مَسْلَكَ الرُّوحِ مِنِّي ... وَبِهِ سُمِّي الْخَلِيلُ خَلِيلًا

Ruhumun içimdeki yollarına öyle bir nüfuz ettin ki... / İşte bundan ötürü dosta halîl dendi.

وَخَلِيلٌ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، كَالْعَلِيمِ بِمَعْنَى الْعَالِمِ، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، كَالْحَبِيبِ بِمَعْنَى الْمَحْبُوبِ، وَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مَحْبُوبًا لِلَّهِ وَمُحِبًّا لَهُ وَقِيلَ: الْخَلِيلُ مِنَ الِاخْتِصَاصِ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ اخْتَصَّ إِبْرَاهِيمَ بِرِسَالَتِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَاخْتَارَهُ لَهَا، وَاخْتَارَ هَذَا النَّحَّاسُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْخَلِيلِ: الَّذِي لَيْسَ فِي مَحَبَّتِهِ خَلَلٌ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا لِطَاعَتِهِ، لَا لِحَاجَتِهِ، وَلَا لِلتَّكَثُّرِ بِهِ وَالِاعْتِضَادِ بِمُخَالَلَتِهِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَعْنَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ: أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها .

Halîl (خَلِيل); «عَلِيم» (bilen) kelimesinin «عَالِم» anlamında olması gibi fâil anlamında faîl veznindedir. «حَبِيب» (sevilen) kelimesinin «مَحْبُوب» anlamında olması gibi mef‘ûl anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim İbrahim aleyhisselâm Allah'ın sevdiği ve O'nu seven bir kul idi. Halîl'in ihtisas (özel kılma) kökünden geldiği de söylenmiştir; zira Yüce Allah o dönemde İbrahim'i elçiliğiyle özel kılmış ve onu bunun için seçmiştir. Nehhas bu görüşü tercih etmiştir. Zeccâc ise: «Halîl'in anlamı; sevgisinde hiçbir gedik/bozukluk (halel) bulunmayan kimsedir» demiştir. { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır”: Bunda Yüce Allah'ın İbrahim'i bir ihtiyacından dolayı yahut onunla çoğalmak ve dostluğuyla güç kazanmak için değil, sırf itaati sebebiyle dost edindiğine bir işaret vardır. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Allah her şeyi kuşatandır” kavli: Bu cümle kendisinden önceki cümlenin anlamını pekiştirmektedir; yani: O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; { لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın hepsini saymıştır”.

وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

قَالَتِ الْعَرَبُ: لَا نُبْعَثُ وَلَا نُحَاسَبُ، وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وَقَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: احْتَجَّ الْمُسْلِمُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: نَحْنُ أَهْدَى مِنْكُمْ، وَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَحْنُ أَهْدَى مِنْكُمْ، فَنَزَلَتْ، فَفَلَجَ عَلَيْهِمُ الْمُسْلِمُونَ بِهَذِهِ الْآيَةِ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: تَفَاخَرَ النَّصَارَى وَأَهْلُ الْإِسْلَامِ، فَقَالَ هَؤُلَاءِ:

«Araplar: 'Biz diriltilmeyeceğiz ve hesaba çekilmeyeceğiz' dediler. Yahudiler ve Hristiyanlar da: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası cennete asla giremeyecektir” dediler ve: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır” dediler. Bunun üzerine Allah: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyladır. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayetini indirdi.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mesrûk'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Müslümanlar ile Ehl-i Kitap tartıştı. Müslümanlar: 'Biz sizden daha doğru yoldayız' dediler. Ehl-i Kitap da: 'Biz sizden daha doğru yoldayız' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi ve Müslümanlar { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih amellerden işlerse...” ayetiyle onlara üstün geldiler.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mesrûk'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Hristiyanlar ile İslâm ehli karşılıklı övündüler. Bunlar:

نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْكُمْ، وَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحْنُ أَفْضَلُ مِنْكُمْ، فَنَزَلَتْ. وَقَدْ وَرَدَ مَعْنَى هَذِهِ الرِّوَايَاتِ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ مُخْتَصَرَةٍ وَمُطَوَّلَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: «أَمَّا أَنْتَ وَأَصْحَابَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَتُجْزَوْنَ بِذَلِكَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ لَيْسَ لَكُمْ ذُنُوبٌ، وَأَمَّا الْآخَرُونَ فَيُجْمَعُ لَهُمْ ذَلِكَ حَتَّى يُجْزُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ: أَنَّهُمَا سَمِعَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ مِنْ وَصَبٍ وَلَا نَصَبٍ وَلَا سَقَمٍ وَلَا حَزَنٍ حَتَّى الْهَمِّ يُهَمُّهُ إِلَّا كَفَّرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ سَيِّئَاتِهِ» . وَقَدْ وَرَدَ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَقِيَهُ فَسَأَلَهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ قَالَ: الْفَرَائِضُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ جُنْدَبٍ: أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ قَبْلَ أَنْ يَتَوَفَّى:

'Biz sizden daha üstünüz' dediler, diğerleri de: 'Biz sizden daha üstünüz' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.» Bu rivayetlerin anlamı kısa ve uzun olarak pek çok kanaldan gelmiştir. Abd b. Humeyd, Tirmizî ve İbnü'l-Münzir, Ebû Bekir es-Sıddîk'tan: Bu ayet indiğinde Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Sana ve arkadaşlarına gelince ey Ebû Bekir, siz bunun cezasını Allah'a üzerinizde hiçbir günah kalmamış olarak kavuşuncaya dek dünyada çekersiniz. Diğerlerine gelince, kıyamet gününde cezalandırılmaları için bu onlar adına biriktirilir.» Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den rivayet ettiklerine göre onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmişlerdir: «Müminin başına gelen hiçbir yorgunluk, hastalık, dert ve keder, hatta çektiği hiçbir tasa yoktur ki Allah bununla onun günahlarını bağışlamış olmasın.» Bu anlamda pek çok hadis varit olmuştur. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki İbn Ömer onunla karşılaşıp ona { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim salih amellerden işlerse” ayetini sordu; o da: «Farzlardır» dedi. Hâkim, Cündeb'den tahric edip sahih olduğunu belirtmiştir ki o, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat etmeden önce şöyle buyurduğunu işitmiştir:

«إِنَّ اللَّهَ اتَّخَذَنِي خَلِيلًا كَمَا اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ أَيْضًا وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

«Şüphesiz ki Allah, İbrahim'i dost edindiği gibi beni de dost edinmiştir.» Hâkim yine İbn Abbâs'tan tahric edip sahih olduğunu belirtmiştir ki o şöyle demiştir:

أَتَعْجَبُونَ أَنْ تَكُونَ الْخُلَّةُ لِإِبْرَاهِيمَ وَالْكَلَامُ لِمُوسَى والرؤية لمحمد ﷺ؟

«Dostluğun (hıllet) İbrahim'e, hitabın (kelâm) Mûsâ'ya, görmenin (rüyet) ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olmasına mı şaşıyorsunuz?»

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٧]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 127]

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧) } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: ‘Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor; kitapta kendilerine yazılanı (farz kılınanı) vermediğiniz ve kendileriyle evlenmek istediğiniz veya istemediğiniz yetim kadınlar, güçsüz çocuklar ve yetimlere karşı adaleti gözetmeniz hakkında size okunan [ayetler] de [bunu açıklıyor]. Ne hayır işlerseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.’”

سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: سُؤَالُ قَوْمٍ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنْ أَمْرِ النِّسَاءِ وَأَحْكَامِهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ وَغَيْرِهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمُ: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ أَيْ: يُبَيِّنُ لَكُمْ حُكْمَ مَا سَأَلْتُمْ عَنْهُ، وَهَذِهِ الآية رجوع إلى ما

Bu ayetin iniş sebebi; sahâbeden bir topluluğun kadınların durumu, onların mirastaki ve diğer hususlardaki hükümleri hakkında soru sormasıdır. Bunun üzerine Allah, Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle demesini emretmiştir: { اللَّهُ يُفْتِيكُمْ } “Allah size [onlar hakkında] fetva veriyor” yani; hakkında soru sorduğunuz konunun hükmünü size açıklıyor. Bu ayet, [daha önce]...

افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ مِنْ أَمْرِ النِّسَاءِ، وَكَانَ قَدْ بَقِيَتْ لَهُمْ أَحْكَامٌ لَمْ يَعْرِفُوهَا، فَسَأَلُوا، فَقِيلَ لَهُمُ: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ. قَوْلُهُ: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: اللَّهُ يُفْتِيكُمْ وَالْمَعْنَى: وَالْقُرْآنُ الَّذِي يُتْلَى عَلَيْكُمْ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ. وَالْمَتْلُوُّ فِي الْكِتَابِ فِي مَعْنَى الْيَتَامَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَما يُتْلى مَعْطُوفًا عَلَى الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: يُفْتِيكُمْ الرَّاجِعُ إِلَى الْمُبْتَدَأِ، لِوُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ وَالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً، وفي الْكِتَابِ: خَبَرَهُ، عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَقَدْ قِيلَ فِي إِعْرَابِهِ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، وَلَمْ نَذْكُرْهُ لِضَعْفِهِ.

surenin kadınlar meselesiyle açılış yaptığı konuya bir dönüştür. Bilmedikleri bazı hükümler kalmıştı, bu yüzden sordular; onlara: «Allah size fetva veriyor» denildi. { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “ve size okunan [ayetler]” kavli: { اللَّهُ يُفْتِيكُمْ } “Allah size fetva veriyor” kavline atfedilmiştir. Anlamı şudur: Kadınlar hakkında size hem Allah fetva veriyor hem de size okunan Kur'an fetva veriyor. Kitap'ta yetimler hakkında okunan şey ise Yüce Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...” kavlidir. { وَما يُتْلى } kavlinin, matuf ile matufun aleyh arasının mef‘ûl ve car-mecrur ile ayrılmış olması sebebiyle { يُفْتِيكُمْ } kavlindeki mübtedaya dönen zamire atfedilmiş olması da caizdir. Kitap'tan kastın Levh-i Mahfûz olması üzere { وَما يُتْلى } ibaresinin mübteda, { فِي الْكِتابِ } ibaresinin de onun haberi olması da caizdir. İrabı hakkında zikrettiğimizin dışında başka görüşler de ileri sürülmüştür; ancak zayıf olmaları sebebiyle onları zikretmedik.

وَقَوْلُهُ: فِي يَتامَى النِّساءِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي: صِلَةٌ لِقَوْلِهِ: يُتْلى وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّالِثِ: بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: فِيهِنَّ. اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ أَيْ: مَا فُرِضَ لَهُنَّ مِنَ الْمِيرَاثِ وَغَيْرِهِ وَتَرْغَبُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَا تُؤْتُونَهُنَّ عَطْفُ جُمْلَةٍ مُثْبَتَةٍ عَلَى جُمْلَةٍ مَنْفِيَّةٍ. وَقِيلَ: حَالٌ مِنْ فَاعِلِ تُؤْتُونَهُنَّ. وَقَوْلِهِ: أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: فِي أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، أَيْ: تَرْغَبُونَ فِي أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ لِجَمَالِهِنَّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَتَرْغَبُونَ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ لِعَدَمِ جَمَالِهِنَّ. قَوْلُهُ:

{ فِي يَتامَى النِّساءِ } “yetim kadınlar hakkında” kavli; birinci ve ikinci veche göre { يُتْلى } lafzının sılası (müteallakı)dır; üçüncü veche göre ise { فِيهِنَّ } kavlinden bedeldir. { اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “kendilerine yazılanı vermediğiniz” yani onlara farz kılınan mirası ve diğer hakları vermediğiniz [kadınlar]. { وَتَرْغَبُونَ } “ve istediğiniz” kavli, olumlu cümlenin olumsuz cümleye atfedilmesi yoluyla { لَا تُؤْتُونَهُنَّ } kavline atfedilmiştir. { تُؤْتُونَهُنَّ } fiilinin failinden hâl olduğu da söylenmiştir. { أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “kendileriyle evlenmek” kavline gelince: Takdirin «فِي أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ» şeklinde olması muhtemeldir; yani güzelliklerinden dolayı kendileriyle evlenmeye rağbet edersiniz (istersiniz). Takdirin «وَتَرْغَبُونَ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ» şeklinde olması da muhtemeldir; yani güzel olmamalarından dolayı kendileriyle evlenmekten yüz çevirirsiniz (istemezsiniz).

وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ مَعْطُوفٌ عَلَى يَتَامَى النِّسَاءِ، أَيْ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ، وَهُوَ قوله تعالى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ وَقَدْ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ ومن كَانَ مُسْتَضْعَفًا مِنَ الْوِلْدَانِ كَمَا سَلَفَ، وَإِنَّمَا يُوَرِّثُونَ الرِّجَالَ الْقَائِمِينَ بِالْقِتَالِ وَسَائِرِ الْأُمُورِ. قَوْلُهُ:

{ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “güçsüz çocuklar” kavli: «Yetim kadınlar» ifadesine atfedilmiştir. Yani: Size yetim kadınlar hakkında ve güçsüz çocuklar hakkında okunan [ayetler de bunu açıklıyor]; bu da Yüce Allah'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder” kavlidir. Cahiliye ehli, daha önce geçtiği üzere kadınlara ve çocuklardan güçsüz olanlara miras vermezlerdi; yalnızca savaşa katılan ve diğer işleri üstlenen erkeklere miras verirlerdi.

وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فِي يَتامَى النِّساءِ كَالْمُسْتَضْعَفِينَ، أَيْ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ وَفِي أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ، أَيْ: الْعَدْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، أَيْ: وَيَأْمُرُكُمْ أَنْ تَقُومُوا. وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فِي حقوق المذكورين فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً يُجَازِيكُمْ بِحَسَبِ فِعْلِكُمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.

{ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “ve yetimlere karşı adaleti gözetmeniz” kavli: Tıpkı «el-müstadafîn» gibi { فِي يَتامَى النِّساءِ } kavline atfedilmiştir. Yani: Size yetim kadınlar hakkında, güçsüzler hakkında ve yetimlere karşı adaletle, yani hakkaniyetle davranmanız hakkında okunan [ayetler de bunu açıklıyor]. Nasb mahallinde olması da caizdir; yani: «Ve size adaleti yerine getirmenizi emrediyor» demektir. { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ } “Ne hayır işlerseniz” zikredilenlerin hakları konusunda [ne hayır işlerseniz], { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir”; hayır ve şerden yaptığınız amellere göre sizi karşılıksız bırakmayıp cezalandırır/mükâfatlandırır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ الْآيَةَ، قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ الْمَوْلُودَ حَتَّى يَكْبُرَ، وَلَا يُوَرِّثُونَ الْمَرْأَةَ، فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ قَالَ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فِي الْفَرَائِضِ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim'in tahric edip Hâkim'in sahih olduğunu belirttiğine göre İbn Abbâs { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Cahiliye ehli doğan çocuğa büyüyünceye kadar miras vermezdi, kadına da miras vermezdi. İslâm gelince Yüce Allah: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor; kitapta size okunan [ayetler] de...'” buyurdu; bu da surenin başındaki miras paylarıdır.»

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَلَا الصِّبْيَانَ شَيْئًا، كَانُوا يَقُولُونَ: لَا يَغْزُونَ، وَلَا يَغْنَمُونَ خَيْرًا. فَفَرَضَ اللَّهُ لَهُنَّ الْمِيرَاثَ حَقًّا وَاجِبًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانُوا إِذَا كَانَتِ الْجَارِيَةُ يَتِيمَةً دَمِيمَةً لَمْ يُعْطُوهَا مِيرَاثَهَا وَحَبَسُوهَا مِنَ التَّزْوِيجِ حَتَّى تَمُوتَ فَيَرِثُونَهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ عَائِشَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ إِلَى قَوْلِهِ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ قَالَتْ: هُوَ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْيَتِيمَةُ هُوَ وَلِيُّهَا وَوَارِثُهَا قَدْ شَرَكَتْهُ فِي مَالِهِ حَتَّى فِي الْعَذْقِ ، فَيَرْغَبُ أَنَّ يَنْكِحَهَا، وَيَكْرَهُ أَنْ يُزَوِّجَهَا رَجُلًا فتشركه في ماله بما شركته، فيعضلها،

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bu ayet hakkında tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Cahiliye ehli kadınlara ve çocuklara hiçbir şey miras vermezler ve: 'Onlar savaşa katılmazlar ve bir hayır (ganimet) elde edemezler' derlerdi. Bunun üzerine Allah onlar için mirası farz ve kesin bir hak kıldı.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den bundan daha uzun olarak benzerini tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbrâhim'den bu ayet hakkında tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir kız çocuğu yetim ve çirkin olduğunda ona mirasını vermezler ve ölünce kendisine mirasçı olmak için onu evlenmekten alıkoyarlardı. Bunun üzerine Allah bunu indirdi.» Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar” kavlinden { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “onlarla evlenmek istersiniz” kavline kadar olan kısım hakkında tahric ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Buradaki kişi, yanında yetim kız bulunan adamdır; adam onun velisi ve mirasçısıdır. Kız, bir hurma ağacında bile olsa onun malına ortak olmuştur. Adam onunla evlenmek ister, fakat o adamın kıza ait hisseden ötürü kendi malına ortak olmasını istemediğinden onu bir başkasıyla evlendirmekten hoşlanmaz ve böylece evlenmesine engel olur,

فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ عَوْنٍ عَنِ الْحَسَنِ وَابْنِ سِيرِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ أَحَدُهُمَا:

«bunun üzerine bu ayet indi.» İbnü'l-Münzir'in İbn Avn tarikiyle Hasan ve İbn Sîrîn'den bu ayet hakkında tahric ettiğine göre ikisinden biri şöyle demiştir:

تَرْغَبُونَ فِيهِنَّ، وقال الآخر: ترغبون عنهن.

«Onlarla evlenmek istersiniz», diğeri ise: «Onlarla evlenmek istemezsiniz» demiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٨ الى ١٣٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 128-130]

وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠)

{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe/kıskançlığa hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini kendi geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır. Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”

امْرَأَةٌ: مَرْفُوعَةٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ، أَيْ: وَإِنْ خَافَتِ امْرَأَةٌ، وَخَافَتْ: بِمَعْنَى: تَوَقَّعَتْ مَا تَخَافُ مِنْ زَوْجِهَا، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: تَيَقَّنَتْ، وَهُوَ خَطَأٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها دَوَامَ النُّشُوزِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْفَرْقُ بَيْنَ النُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ: أَنَّ النُّشُوزَ التَّبَاعُدُ، وَالْإِعْرَاضَ أَنْ لَا يُكَلِّمَهَا وَلَا يَأْنَسَ بِهَا، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهَا تَجُوزُ الْمُصَالَحَةُ عِنْدَ مَخَافَةِ أَيِّ نُشُوزٍ أَوْ أَيِّ إِعْرَاضٍ، وَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ الَّذِي سَيَأْتِي، وَظَاهِرُهَا: أَنَّهُ يَجُوزُ التَّصَالُحُ بِأَيِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِهِ، إِمَّا بِإِسْقَاطِ النَّوْبَةِ أَوْ بَعْضِهَا، أَوْ بَعْضِ النَّفَقَةِ، أَوْ بَعْضِ الْمَهْرِ. قَوْلُهُ: أَنْ يُصَالِحَا هَكَذَا قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ:

«امْرَأَةٌ» (kadın) kelimesi, kendisinden sonraki fiilin açıkladığı takdirî bir fiille merfûdur; yani: «Eğer bir kadın korkarsa» demektir. «خَافَتْ» (korkarsa) kelimesi: Kocasından korktuğu şeyi bekledi, tahmin etti anlamındadır. «Kesin olarak bildi/yakîn hasıl etti» manasına geldiği de söylenmiştir ki bu hatalıdır. Zeccâc şöyle demiştir: «Mana: Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinin sürmesinden endişe ederse, şeklindedir.» Nehhâs da şöyle demiştir: «Geçimsizlik (nüşûz) ile yüz çevirme (i'râd) arasındaki fark şudur: Nüşûz, uzaklaşmaktır. İ'râd ise onunla konuşmaması ve onunla yakınlık kurmamasıdır.» Ayetin zahiri, her türlü nüşûz ve her türlü i'râd endişesi olduğunda sulh yapmanın caiz olduğunu göstermektedir. Esas olan, gelecek olan sebebin hususiliği değil, lafzın umumiliğidir. Ayetin zahirine göre; ister nöbet sırasının tamamını veya bir kısmını, ister nafakanın bir kısmını, isterse mehrin bir kısmını düşürerek olsun, sulhun her türlüsüyle anlaşmaya varmak caizdir. { أَنْ يُصَالِحَا } sözünü cumhur bu şekilde okumuştur. Kûfeliler ise:

أَنْ يُصْلِحا وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ أَوْلَى، لِأَنَّ قَاعِدَةَ الْعَرَبِ: أَنَّ الْفِعْلَ إِذَا كَانَ بَيْنَ اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا قِيلَ: تَصَالَحَ الرَّجُلَانِ أَوِ الْقَوْمُ، لَا أَصْلَحَ. وَقَوْلُهُ: صُلْحاً: مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَصْدَرٍ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مَحْذُوفُ الزَّوَائِدِ، أَوْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَيُصْلِحُ حَالَهُمَا صُلْحًا وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ. وَقَوْلُهُ:

{ أَنْ يُصْلِحا } şeklinde okumuşlardır. Cumhurun kıraati daha evladır; çünkü Arapların kuralına göre eylem iki veya daha fazla kişi arasında gerçekleştiğinde «أَصْلَحَ» değil, «تَصَالَحَ الرَّجُلَانِ أَوِ الْقَوْمُ» (İki adam veya topluluk karşılıklı anlaştı) denilir. Ayetteki { صُلْحاً } kelimesi; ism-i masdar olarak, ya da zevâidi hazfedilmiş bir masdar olarak veya mahzuf bir fiille mansubdur; yani: «Aralarındaki durumu bir sulh ile düzeltsinler» demektir. Mef'ûl olarak mansub olduğu da söylenmiştir. Ayetteki:

بَيْنَهُما ظَرْفٌ لِلْفِعْلِ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَوْلُهُ: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ لَفْظٌ عَامٌّ يَقْتَضِي: أَنَّ الصُّلْحَ الَّذِي تَسْكُنُ إِلَيْهِ النُّفُوسُ وَيَزُولُ بِهِ الْخِلَافُ خَيْرٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ، أَوْ خَيْرٌ مِنَ الْفُرْقَةِ أو من الخصومة، وهذه جملة اعْتِرَاضِيَّةٌ. قَوْلُهُ: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ إِخْبَارٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ: بِأَنَّ الشُّحَّ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَلْ فِي كُلِّ الْأَنْفُسِ الْإِنْسَانِيَّةِ كَائِنٌ، وَأَنَّهُ جُعِلَ كَأَنَّهُ حَاضِرٌ لَهَا لَا يَغِيبُ عَنْهَا بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَأَنَّ ذَلِكَ بِحُكْمِ الْجِبِلَّةِ وَالطَّبِيعَةِ، فَالرَّجُلُ يَشِحُّ بِمَا يَلْزَمُهُ لِلْمَرْأَةِ مِنْ حُسْنِ الْعِشْرَةِ وَحُسْنِ النَّفَقَةِ وَنَحْوِهَا، وَالْمَرْأَةُ تَشِحُّ عَلَى الرَّجُلِ بِحُقُوقِهَا اللَّازِمَةِ لِلزَّوْجِ، فَلَا تَتْرُكُ لَهُ شَيْئًا مِنْهَا. وَشُحُّ الْأَنْفُسِ: بُخْلُهَا بِمَا يَلْزَمُهَا أَوْ يَحْسُنُ فِعْلُهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَمِنْهُ: وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . قَوْلُهُ: وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا أَيْ: تُحْسِنُوا عِشْرَةَ النِّسَاءِ وَتَتَّقُوا مَا لَا يَجُوزُ مِنَ النُّشُوزِ والإعراض فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً فَيُجَازِيكُمْ يَا مَعْشَرَ الْأَزْوَاجِ بِمَا تَسْتَحِقُّونَهُ. قَوْلُهُ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ: بِنَفْيِ اسْتِطَاعَتِهِمْ لِلْعَدْلِ بَيْنَ النِّسَاءِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي لَا مَيْلَ فِيهِ أَلْبَتَّةَ لِمَا جُبِلَتْ عَلَيْهِ الطِّبَاعُ الْبَشَرِيَّةُ مِنْ مَيْلِ النَّفْسِ إِلَى هذه دون هذه، وزيادة فِي الْمَحَبَّةِ وَنُقْصَانِ هَذِهِ، وَذَلِكَ بِحُكْمِ الْخِلْقَةِ، بِحَيْثُ لَا يَمْلِكُونَ قُلُوبَهُمْ، وَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْقِيفَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى التَّسْوِيَةِ، وَلِهَذَا كَانَ يَقُولُ الصَّادِقُ المصدوق ﷺ: «اللهم

{ بَيْنَهُما } fiilin zarfıdır veya hâl konumunda mansubdur. { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Barış daha hayırlıdır” ifadesi; nefislerin huzur bulduğu ve kendisiyle ihtilafın ortadan kalktığı barışın mutlak manada hayırlı olduğunu veya ayrılıktan yahut çekişmeden daha hayırlı olduğunu gerektiren genel bir lafızdır; bu bir itirâziyye (ara) cümledir. { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise kıskançlığa ve bencil cimriliğe meyilli kılınmıştır” ifadesi, Sübhânehu olan Allah'ın; bencil cimriliğin (şuhh) o iki eşten her birinde, hatta bütün insan nefislerinde mevcut bulunduğunu, adeta nefsin hemen yanı başında hazır kılınarak hiçbir durumda ondan ayrılmadığını ve bunun fıtrat ile tabiat gereği olduğunu haber vermesidir. Erkek, güzel geçim ve yeterli nafaka gibi kadına karşı üzerine düşen vecibeler hususunda cimrilik eder/isteksiz davranır; kadın da kocasının hakları konusunda cimrilik eder ve bunlardan hiçbirini ona bırakmak (taviz vermek) istemez. Nefislerin cimriliği (şuhh): Üzerine vacip olan veya herhangi bir şekilde yapılması güzel olan şeylerde cimrilik etmesidir. { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Kim nefsinin bencil cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” ayeti de bu kabildendir. { وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا } “Eğer güzel davranır ve sakınırsanız” yani kadınlarla iyi geçinir ve geçimsizlik ile yüz çevirme gibi caiz olmayan durumlardan sakınırsanız, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” ve böylece ey eşler topluluğu, hak ettiğiniz karşılığı size tastamam verecektir. { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya ne kadar özen gösterseniz de asla güç yetiremezsiniz” buyruğunda Sübhânehu olan Allah; insan tabiatının gereği olarak nefsin diğerine değil de birine meyletmesi, sevgide birine fazlalık ötekine ise noksanlık göstermesi yaratılış icabı olduğundan, kalplerine malik olamayacakları ve nefislerini mutlak eşitlik üzere tutamayacakları gerekçesiyle, kadınlar arasında hiçbir meyil olmaksızın tam manasıyla adalet yapmaya asla güç yetiremeyeceklerini haber vermiştir. Bundan dolayı sâdık ve masdûk olan [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: «اللهم / «Allahım!

هَذَا قَسْمِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فِيمَا لَا أَمْلِكُ» وَلَمَّا كَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ ذَلِكَ وَلَوْ حَرَصُوا عَلَيْهِ وَبَالَغُوا فِيهِ نَهَاهُمْ ﷿ عَنْ أَنْ يَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ، لِأَنَّ تَرْكَ ذَلِكَ وَتَجَنُّبَ الْجَوْرِ كُلِّ الْجَوْرِ فِي وُسْعِهِمْ، وَدَاخِلٌ تَحْتِ طَاقَتِهِمْ، فَلَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَمِيلُوا عَنْ إِحْدَاهُنَّ إِلَى الْأُخْرَى كُلَّ الْمَيْلِ، حَتَّى يَذْرُوَا الْأُخْرَى كَالْمُعَلَّقَةِ الَّتِي لَيْسَتْ ذَاتَ زَوْجٍ وَلَا مُطْلَقَةٍ، تَشْبِيهًا بِالشَّيْءِ الَّذِي هُوَ مُعَلَّقٌ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ عَلَى شَيْءٍ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: «فَتَذْرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ» قَوْلُهُ: وَإِنْ تُصْلِحُوا أَيْ: مَا أَفْسَدْتُمْ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي تَرَكْتُمْ مَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ فِيهَا مِنْ عِشْرَةِ النِّسَاءِ وَالْعَدْلِ بَيْنَهُنَّ وَتَتَّقُوا كُلَّ الْمَيْلِ الَّذِي نُهِيتُمْ عَنْهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً لَا يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا فُرِّطَ مِنْكُمْ.

bu, malik olduğum husustaki taksimimdir. Malik olmadığım hususta ise beni kınama.» Onlar ne kadar hırs gösterseler ve bunda aşırıya kaçsalar da buna güç yetiremeyecekleri için, Azîz ve Celîl olan Allah onları büsbütün meyletmekten nehyetmiştir. Zira bunu terk etmek ve haksızlığın tamamından kaçınmak onların gücü dahilindedir ve takatleri altındadır. Dolayısıyla diğerini ne evli ne de boşanmış olan muallaka (askıda kalmış) gibi bırakacak derecede birinden ötekine büsbütün meyletmeleri kendilerine caiz değildir. Bu durum, hiçbir şeyin üzerinde durmayıp asılı kalan şeye benzetilmiştir. Übeyy'in kıraatinde: «فَتَذْرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ» (Onu hapsedilmiş gibi bırakmayasınız) şeklindedir. { وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer arayı düzeltir” kavli; yani kadınlarla geçim ve aralarında adalet konusunda üzerinize vacip olan vazifeleri terk ederek bozduğunuz şeyleri düzeltirseniz, { وَتَتَّقُوا } “ve sakınırsanız” yani nehyedildiğiniz büsbütün meyledişten sakınırsanız, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” sizden sadır olan kusurlardan dolayı sizi muaheze etmez.

قَوْلُهُ: وَإِنْ يَتَفَرَّقا أَيْ: لَمْ يَتَصَالَحَا بَلْ فَارَقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْهُمَا، أَيْ:

Ayet-i kerimedeki: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا } “Eğer ayrılırlarsa” kavli, yani anlaşamazlar da her biri eşinden ayrılırsa; { يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ } “Allah her birini muhtaç olmaktan kurtarır” yani:

يجعله مستغنيا عن الآخر، بأن يهيء لِلرَّجُلِ امْرَأَةً تُوَافِقُهُ وَتَقَرُّ بِهَا عَيْنُهُ، وَلِلْمَرْأَةِ رَجُلًا تَغْتَبِطُ بِصُحْبَتِهِ، وَيَرْزُقُهُمَا مِنْ سَعَتِهِ رِزْقًا يُغْنِيهِمَا بِهِ عَنِ الْحَاجَّةِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً وَاسِعُ الْفَضْلِ، صَادِرَةٌ أَفْعَالَهُ عَلَى جِهَةِ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ.

erkeğe kendisine uyum sağlayacak ve gözünü aydın kılacak bir kadın, kadına da beraberliğinden sevinç duyacağı bir erkek takdir ederek ve kendi genişliğinden her ikisine de kendilerini muhtaç olmaktan kurtaracak bir rızık vererek onları birbirine muhtaç olmaktan kurtarır. { وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Allah lütfu geniş olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.” Lütfu geniştir, fiilleri ise hikmet ve sağlamlık üzere meydana gelmektedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَشِيَتْ سَوْدَةُ أَنْ يُطَلِّقَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَا تُطَلِّقْنِي، وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ، فَفَعَلَ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً الْآيَةَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ جَائِزٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ هُوَ قِصَّةُ سَوْدَةَ الْمَذْكُورَةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْهَا فِي الْآيَةِ قَالَتْ: الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ لَيْسَ بِمُسْتَكْثِرٍ مِنْهَا يُرِيدُ أَنْ يُفَارِقَهَا فَتَقُولُ: أَجْعَلُكَ مِنْ شَأْنِي فِي حِلٍّ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ ابْنَةَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ كَانَتْ عِنْدَ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، فَكَرِهَ مِنْهَا أَمْرًا، إِمَّا كِبَرًا أَوْ غَيْرَهُ، فَأَرَادَ طَلَاقَهَا فَقَالَتْ: لَا تُطَلِّقْنِي وَاقْسِمْ لِي مَا بَدَا لَكَ، فَاصْطَلَحَا، وَجَرَتِ السُّنَّةُ بِذَلِكَ، وَنَزَلَ الْقُرْآنُ: وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ رَاهَوَيْهِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هُوَ رَجُلٌ عِنْدَهُ امْرَأَتَانِ، فَتَكُونُ إِحْدَاهُمَا قَدْ عَجَزَتْ، أَوْ تَكُونُ دَمِيمَةً، فَيُرِيدُ فِرَاقَهَا، فَتُصَالِحُهُ عَلَى أَنْ يَكُونَ عِنْدَهَا لَيْلَةً، وَعِنْدَ الْأُخْرَى لَيَالِيَ وَلَا يُفَارِقُهَا، فَمَا طَابَتْ بِهِ نَفْسُهَا فَلَا بَأْسَ بِهِ، فَإِنْ رَجَعَتْ سِوِّيَ بَيْنِهِمَا. وَقَدْ وَرَدَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ نَحْوَ هَذَا، وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: «لَمَّا كَبُرَتْ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ وَهَبَتْ يَوْمَهَا لِعَائِشَةَ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْسِمُ لَهَا بِيَوْمِ سَوْدَةَ» .

Tirmizî tahric edip hasen olduğunu belirtmiş; İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Beyhakî İbn Abbâs'tan şunu rivayet etmişlerdir: «Sevde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini boşamasından endişe etti ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Beni boşama, benim günümü Âişe'ye ver' dedi. O da bunu yaptı ve şu ayet indi: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” İbn Abbâs dedi ki: Üzerinde anlaştıkları her şey caizdir.» Ebû Dâvûd, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ve Beyhakî Âişe'den ayetin nüzul sebebinin adı geçen Sevde kıssası olduğunu tahric etmişlerdir. Buhârî ve başkaları bu ayet hakkında Âişe'den şunu tahric etmişlerdir: «Adamın yanında fazla birlikte olmak istemediği, ayrılmak istediği bir kadın bulunur da kadın: 'Benim hakkım konusunda seni helal kılıyorum' der. İşte bu ayet bunun üzerine indi.» Şâfiî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî Saîd b. el-Müseyyeb'den tahric etmişlerdir: «Muhammed b. Mesleme'nin kızı Râfi' b. Hadîc'in nikâhı altındaydı. Râfi', yaşlılık veya başka bir sebeple onda hoşlanmadığı bir şey gördü ve onu boşamak istedi. Kadın: 'Beni boşama, bana dilediğin gibi vakit ayır' dedi. Aralarında anlaştılar, sünnet de bu şekilde cereyan etti ve Kur'an'daki: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden endişe ederse...” ayeti indi.» Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, İbn Râhûye, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî Ali'den, kendisine bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Bu, yanında iki kadın bulunan bir adamdır; onlardan biri yaşlanmış yahut çirkinleşmiştir, adam ondan ayrılmak ister. Kadın da bir gece kendisinde, birkaç gece diğer kadında kalması ve kendisinden ayrılmaması şartıyla onunla anlaşır. Kadının gönül rızasıyla kabul ettiği şeyde bir beis yoktur. Şayet fikrinden dönerse aralarında eşitlik sağlanır.» Sahabeden bir topluluktan da buna benzer rivayetler gelmiştir. Sahîhayn'da Âişe'nin hadisinden şu rivayet sabittir: «Sevde bint Zem'a yaşlanınca kendi gününü Âişe'ye bağışladı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Âişe'ye Sevde'nin gününü taksim ederdi.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ قَالَ: هَوَاهُ فِي الشَّيْءِ يَحْرِصُ عَلَيْهِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe/kıskançlığa hazır kılınmıştır.” kavli hakkında: «Hırs gösterdiği şeydeki arzusudur» dediğini; { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz.” kavli hakkında da:

فِي الْحُبِّ وَالْجِمَاعِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ قَالَ: لَا هِيَ أَيِّمَةٌ وَلَا ذَاتُ زَوْجٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقْسِمُ بَيْنَ نِسَائِهِ فَيَعْدِلُ ثُمَّ يَقُولُ: اللَّهُمَّ هَذَا قَسْمِي فِيمَا أَمْلِكُ فَلَا تَلُمْنِي فيما

«Sevgi ve cinsel birliktelikte» dediğini; { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız.” kavli hakkında ise: «Ne bekardır ne de evlidir» dediğini tahric etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve İbnü'l-Münzir Âişe'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kadınları arasında taksim yapar ve adaleti gözetirdi; sonra da: 'Allahım! Bu, sahip olduğum konudaki taksimimdir; senin malik olup da benim malik olmadığım hususta beni

تَمْلِكُ وَلَا أَمْلِكُ» وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَهْلُ السُّنَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ فَمَالَ إِلَى إِحْدَاهِمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَحَدُ شِقَّيْهِ سَاقِطٌ» . قَالَ التِّرْمِذِيُّ: إِنَّمَا أَسْنَدَهُ هَمَّامٌ. وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: كَانَ يُقَالُ، وَلَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ مَرْفُوعًا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ قَالَ: الْجِمَاعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الحبّ.

kınama' derdi.» Bu hadisin isnadı sahihtir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd ve Sünen ehli Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Kimin iki kadını olur da birine meylederse, kıyamet gününde bir tarafı felçli/düşmüş olarak gelir.» Tirmizî: «Bunu sadece Hemmâm müsned olarak rivayet etmiştir. Hişâm ed-Destevâî ise bunu Katâde'den 'denilirdi ki...' şeklinde rivayet etmiştir ve bu hadis merfû olarak sadece Hemmâm'ın hadisinden bilinir» demiştir. İbnü'l-Münzir İbn Mes'ûd'dan { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz.” kavli hakkında: «Cinsel birlikteliktir» dediğini; İbn Ebî Şeybe de Hasan'dan: «Sevgidir» dediğini tahric etmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣١ الى ١٣٤]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 131-134]

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye layık olandır. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir. Kim dünya sevabını/mükâfatını isterse, bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”

قَوْلُهُ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنِفَةٌ لِتَقْرِيرِ كَمَالِ سِعَتِهِ سُبْحَانَهُ وَشُمُولِ قُدْرَتِهِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَمَرْنَاهُمْ فِيمَا أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْكُتُبِ، وَاللَّامُ فِي الْكِتَابِ: لِلْجِنْسِ وَإِيَّاكُمْ عَطْفٌ عَلَى الْمَوْصُولِ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ أَيْ: أَمَرْنَاهُمْ وَأَمَرْنَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِقَوْلِهِ: وَصَّيْنَا أَوْ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ: بِأَنِ اتَّقُوا اللَّهَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أَنْ: مُفَسِّرَةً، لِأَنَّ التَّوْصِيَةَ فِي مَعْنَى الْقَوْلِ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَنِ اتَّقُوا أَيْ: وَصَّيْنَاهُمْ وَإِيَّاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَقُلْنَا لَهُمْ ولكم:

{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” kavli, Allah Subhânehu'nun lütfunun tam genişliğini ve kudretinin kuşatıcılığını vurgulamak için getirilmiş yeni bir cümledir (müste'nifedir). { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik” yani onlara indirdiğimiz kitaplarda bunu emrettik. «الْكِتَابَ» kelimesindeki lâm cins içindir. { وَإِيَّاكُمْ } “ve size de” mevsule atıftır. { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “'Allah'tan sakının' diye” yani onlara da size de takvayı emrettik demektir. Bu ifade { وَصَّيْنَا } fiili sebebiyle nasb makamındadır veya harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur. Ahfeş: «Yani 'Allah'tan sakınmanızı' (بِأَنِ اتَّقُوا اللَّهَ) emrettik demektir» demiştir. Tavsiyede bulunmak söz anlamı taşıdığı için «أَنْ» edatının tefsiriyye olması da caizdir. { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” kavli, { أَنِ اتَّقُوا } kavline matuftur; yani onlara da size de takvayı tavsiye ettik ve onlara da size de dedik ki:

إن تكفروا، وفائدة هذا التكرير: لِيَتَنَبَّهَ الْعِبَادُ عَلَى سِعَةِ مُلْكِهِ، وَيَنْظُرُوا فِي ذلك، ويعلموا أنه غنيّ عن خلقه إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيْ: يُفْنِكُمْ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ أَيْ: بِقَوْمٍ آخَرِينَ غَيْرِكُمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Eğer inkâr ederseniz... Bu tekrarın faydası ise kulların O'nun mülkünün genişliğini fark etmeleri, bunun üzerinde düşünüp ibret almaları ve O'nun mahlûkatından müstağni olduğunu bilmeleridir. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Eğer O dilerse sizi yok eder” yani sizi helak eder, { وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “ve başkalarını getirir” yani sizden başka diğer bir kavmi getirir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir:

وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ . مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا هو مَنْ يَطْلُبُ بِعَمَلِهِ شَيْئًا مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، كَالْمُجَاهِدِ يَطْلُبُ الْغَنِيمَةَ دُونَ الْأَجْرِ فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَمَا بَالُهُ يَقْتَصِرُ عَلَى أَدْنَى الثَّوَابَيْنِ وَأَحْقَرِ الْأَجْرَيْنِ، وَهَلَا طَلَبَ بِعَمَلِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَهُوَ ثَوَابُ الدُّنْيَا والآخرة، فيحرزهما جَمِيعًا، وَيَفُوزُ بِهِمَا، وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْعُمُومُ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: إِنَّهَا خَاصَّةً بِالْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً يَسْمَعُ مَا يَقُولُونَهُ، وَيُبْصِرُ مَا يَفْعَلُونَهُ.

{ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Eğer yüz çevirirseniz, yerinize başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.” { مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا } “Kim dünya sevabını/mükâfatını isterse” ameliyle dünya işlerinden bir şey talep eden kimsedir; sevap ummaksızın sadece ganimet isteyen mücahid gibi. { فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “bilsin ki dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır.” O halde ona ne oluyor da iki mükâfattan en değersiziyle ve iki ecirden en basitiyle yetiniyor? Ameliyle Allah Subhânehu katındakini —ki o dünya ve ahiret sevabıdır— talep etseydi ya; böylece her ikisini de elde eder ve her ikisine birden ulaşırdı! Ayetin zahiri umumidir. İbn Cerîr et-Taberî ise bu ayetin müşrikler ve münafıklar hakkında hususi olduğunu söylemiştir. { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” Söylediklerini işitir, yaptıklarını görür.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا عَنْ خَلْقِهِ حَمِيداً قَالَ: مُسْتَحْمِدًا إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ مِثْلُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا قَالَ: حَفِيظًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ قَالَ: قَادِرٌ وَاللَّهِ رَبُّنَا عَلَى ذَلِكَ أَنْ يُهْلِكَ مِنْ خَلْقِهِ مَا شاء، ويأتي بآخرين من بعدهم.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bildirdiğine göre o, { وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً } “Allah zengindir, övgüye lâyıktır” ayeti hakkında: "[Kullarına karşı] Kendisini övgüye lâyık kılan/hamdi hak edendir" demiştir. Her ikisi Ali'den [radıyallâhu anh] de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” ayeti hakkında: "Koruyucu olarak" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in yine ondan bildirdiğine göre o, { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki Rabbimiz, mahlûkatından dilediğini helak etmeye ve onların ardından başkalarını getirmeye kādirdir."

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٥ الى ١٣٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 135-136]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦) } “Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın ve akrabalarınızın aleyhine de olsa, Allah için şahitler olarak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. İster zengin olsun ister fakir olsun, Allah ikisine de daha yakındır. Sakın adaletten sapmamak için nefsin arzusuna uymayın. Eğer dilinizi eğip büker veya şahitlikten yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.”

قَوْلُهُ: قَوَّامِينَ صِيغَةٌ مُبَالَغَةٌ، أَيْ: لِيَتَكَرَّرَ مِنْكُمُ الْقِيَامُ بِالْقِسْطِ، وَهُوَ الْعَدْلُ فِي شَهَادَتِكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَهُوَ الْإِقْرَارُ بِمَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْحُقُوقِ، وَأَمَّا شَهَادَتُهُ عَلَى وَالِدَيْهِ: فَبِأَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهِمَا بِحَقٍّ لِلْغَيْرِ، وَكَذَلِكَ الشَّهَادَةُ عَلَى الْأَقْرَبِينَ، وَذَكَرَ الْأَبَوَيْنِ لِوُجُوبِ بِرِّهِمَا وَكَوْنِهِمَا أَحَبَّ الْخَلْقِ إِلَيْهِ، ثُمَّ ذَكَرَ الْأَقْرَبِينَ، لِأَنَّهُمْ مَظِنَّةُ الْمَوَدَّةِ وَالتَّعَصُّبِ، فَإِذَا شَهِدُوا عَلَى هَؤُلَاءِ بِمَا عَلَيْهِمْ فَالْأَجْنَبِيُّ مِنَ النَّاسِ أَحْرَى أَنْ يَشْهَدُوا عَلَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ:

Ayet-i kerimedeki: { قَوَّامِينَ } kelimesi mübalağa kalıbıdır; yani kendi aleyhinize olan şahitlikte adaleti, yani üzerinizdeki hakları itiraf edip ikrar etmeyi tekrar tekrar yerine getirin demektir. Kişinin ebeveyni aleyhine şahitlik yapması ise onlar aleyhine bir başkasının hakkı için şahitlikte bulunmasıdır; akrabalar aleyhine şahitlik de böyledir. Anne-babanın zikredilmesi, onlara iyilik yapmanın vacip olması ve yaratılmışlar içinde kişiye en sevimli olanlar bulunması sebebiyledir. Ardından akrabalar zikredilmiştir; çünkü onlar sevgi ve taraf tutma yeridir. Eğer onlar kendi aleyhlerine olan haklarda bunlar aleyhine şahitlik yaparlarsa, yabancı bir kimse aleyhine şahitlik yapmaya çok daha layıktırlar. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ مَعْنَى الشَّهَادَةِ عَلَى النَّفْسِ: أَنْ يَشْهَدَ بِحَقٍّ عَلَى مَنْ يَخْشَى لُحُوقَ ضَرَرٍ مِنْهُ عَلَى نَفْسِهِ وَهُوَ بَعِيدٌ. وَقَوْلُهُ:

Nefsi aleyhine şahitlik etmenin manası: Kendi nefsine bir zarar gelmesinden korktuğu kimse aleyhine hak ile şahitlikte bulunmasıdır; fakat bu uzak bir ihtimaldir. Ayetteki:

شُهَداءَ لِلَّهِ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ لِكَانَ، أَوْ حَالٌ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّ فِيهِ أَلِفُ التَّأْنِيثِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: الْحَالُ فِيهِ ضَعِيفَةٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّهَا تُخَصِّصُ الْقِيَامَ بِالْقِسْطِ إِلَى مَعْنَى الشَّهَادَةِ فَقَطْ. وَقَوْلُهُ: لِلَّهِ أَيْ: لِمَرْضَاتِهِ وَثَوَابِهِ. وَقَوْلُهُ: وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِشُهَدَاءَ، هَذَا الْمَعْنَى الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ وَقِيلَ: مَعْنَى شُهَداءَ لِلَّهِ: بِالْوَحْدَانِيَّةِ، فَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ بِقَوَّامِينَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَوْلُهُ: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً اسْمُ كَانَ مُقَدَّرٌ، أَيْ: إِنْ يَكُنِ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ غَنِيًّا فلا يراعى لأجل غناه، استجلابا لنفعه، أو استدفاعا لضره، فَيَتْرُكُ الشَّهَادَةَ عَلَيْهِ، أَوْ فَقِيرًا فَلَا يُرَاعَى لِأَجْلِ فَقْرِهِ رَحْمَةً لَهُ، وَإِشْفَاقًا عَلَيْهِ، فَيَتْرُكُ الشَّهَادَةَ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما وَلَمْ يَقُلْ: بِهِ، مَعَ أَنَّ التَّخْيِيرَ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى الْحُصُولِ لِوَاحِدٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى فَاللَّهُ أَوْلَى بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: تَكُونُ أَوْ بِمَعْنَى الْوَاوِ وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ مَعَ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِمَا كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ . وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي مِثْلِ هَذَا مَا هُوَ أَبْسَطُ مِمَّا هُنَا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ: فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمْ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنْ يَكُنْ غَنِيٌّ أَوْ فَقِيرٌ عَلَى أَنَّ: كَانَ، تَامَّةٌ فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى نَهَاهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ الْهَوَى. وَقَوْلُهُ: أَنْ تَعْدِلُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَهُوَ إِمَّا مِنَ الْعَدْلِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى كَرَاهَةَ أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النَّاسِ أَوْ مِنَ الْعُدُولِ، كَأَنَّهُ قَالَ:

{ شُهَداءَ لِلَّهِ } ifadesi «kâne»nin haberinden sonra gelen ikinci haberdir veya hâldir; kendisinde müenneslik elifi bulunduğu için gayrimunsarıftır. İbn Atiyye: «Burada hâl olması mana bakımından zayıftır; çünkü adaleti ayakta tutmayı yalnızca şahitlik manasına hasreder» demiştir. { لِلَّهِ } kavli, yani O'nun rızası ve mükâfatı için demektir. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesi { شُهَداءَ } kelimesine müteallıktır. Ayetten anlaşılan zahir mana budur. Şöyle de denilmiştir: { شُهَداءَ لِلَّهِ } ifadesinin manası 'birlik ve tevhid üzere şahitlik edenler' demektir ve bu durumda { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavli { قَوَّامِينَ } kelimesine taalluk eder; ancak birinci görüş daha evladır. { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } kavlinde «kâne»nin ismi mukadderdir; yani aleyhine şahitlik edilen kimse zengin ise, menfaatini celbetmek veya zararını defetmek amacıyla zenginliğinden ötürü gözetilip aleyhine şahitlik terk edilmez; yahut fakir ise, ona acıma ve şefkat gösterme sebebiyle fakirliğinden ötürü gözetilip aleyhine şahitlik terk edilmez. Muhayyerlik bildiren 'ev' (veya) edatı tek bir şeyin gerçekleşmesine delalet ettiği halde Cenâb-ı Hakk'ın: «بِهِ» demeyip { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah ikisine de daha yakındır” buyurmasının sebebi, mananın: «Allah onların her birine daha layıktır/yakındır» şeklinde olmasıdır. Ahfeş: «'Ev' (أَوْ) edatı 'vav' (وَ) manasındadır» demiştir. Ayrıca şu ayette olduğu gibi, ikisinin zikri daha önce geçtiğinde bunun caiz olduğu da söylenmiştir: { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } “Bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir hisse düşer.” Bunun benzeri hakkında burada olandan daha geniş açıklamalar daha önce geçmişti. Übeyy: «فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمْ» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise «kâne»nin tam fiil olmasına binaen: «إِنْ يَكُنْ غَنِيٌّ أَوْ فَقِيرٌ» şeklinde okumuştur. { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى } “Sakın nefsin arzusuna uymayın” kavliyle onları heva ve hevese uymaktan nehyetmiştir. { أَنْ تَعْدِلُوا } ifadesi nasb mahallindedir. Bu ya 'adl' (adalet) kökündendir; sanki: «İnsanlar arasında adalet yapmaktan hoşlanmadığınız için hevanıza uymayın» demiştir; yahut 'udûl' (sapmak) kökündendir; sanki:

فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى مَخَافَةَ أَنْ تَعْدِلُوا عَنِ الْحَقِّ، أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ تَعْدِلُوا عَنِ الْحَقِّ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تَلْوُوا مِنَ اللَّيِّ، يُقَالُ: لَوَيْتُ فُلَانًا حَقَّهُ: إِذَا دَفَعْتَهُ عَنْهُ. وَالْمُرَادُ لَيُّ الشَّهَادَةِ مَيْلًا إِلَى الْمَشْهُودِ عليه. وقرأ ابن عامر والكوفيون:

«Haktan saparsınız endişesiyle veya haktan sapmayı kerih gördüğünüz için hevaya uymayın» demiştir. { وَإِنْ تَلْوُوا } kavli: «el-leyy» (اللَّيِّ) kökünden gelir. «لَوَيْتُ فُلَانًا حَقَّهُ» (Filanın hakkını öteledim/vermedim) denir ki, hakkını vermeyip savsakladığında kullanılır. Buradaki murad, aleyhine şahitlik yapılana meylederek şahitliği eğip bükmektir. İbn Âmir ve Kûfeliler:

وَإِنْ تَلْوُوا مِنَ الْوِلَايَةِ، أَيْ: وَإِنْ تَلُوا الشَّهَادَةَ وَتَتْرُكُوا مَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ مِنْ تَأْدِيَتِهَا عَلَى وَجْهِ الحق. وقد قيل: إن هذه قراءة تُفِيدُ مَعْنَيَيْنِ: الْوِلَايَةُ، وَالْإِعْرَاضُ. وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى تُفِيدُ مَعْنًى وَاحِدًا وَهُوَ الْإِعْرَاضُ.

{ وَإِنْ تَلْوُوا } kelimesini 'velayet' kökünden [تَلُوا şeklinde] okumuşlardır; yani şahitliği üstlenir de hakkıyla yerine getirmeniz gereken şeyi terk ederseniz demektir. Bu kıraatin iki mana ifade ettiği söylenmiştir: Velayet (şahitliği üstlenmek) ve yüz çevirmek. Birinci kıraat ise tek bir mana ifade eder, o da yüz çevirmektir.

وَزَعَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ غَلَطٌ وَلَحْنٌ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِلْوِلَايَةِ هَاهُنَا، قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَلَيْسَ يَلْزَمُ هَذَا، وَلَكِنْ يَكُونُ تَلُوا بِمَعْنَى تَلْوُوا، وَذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهُ تَلَوُوا فَاسْتُثْقِلَتِ الضَّمَّةُ عَلَى الْوَاوِ بَعْدَهَا وَاوٌ أُخْرَى فَأُلْقِيَتِ الْحَرَكَةُ عَلَى اللَّامِ وَحُذِفَتْ إِحْدَى الْوَاوَيْنِ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَذَكَرَ الزجاج نحوه. قوله:

Bazı nahivciler, burada velayetin bir anlamı olmadığı gerekçesiyle ikinci kıraatin yanlış ve lahn (dilbilgisi hatası) olduğunu iddia etmişlerdir. en-Nehhâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu [iddia] zorunlu değildir; bilakis telû (تَلُوا), telvû (تَلْوُوا) manasındadır. Şöyle ki; kelimenin aslı televvû (تَلَوُوا) idi, ardından gelen diğer bir vâv sebebiyle vâv harfi üzerindeki damme ağır geldi, hareke lâm harfine aktarıldı ve iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle iki vâvdan biri hazfedildi. ez-Zeccâc da buna benzer bir açıklama zikretmiştir. [Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğu:

أَوْ تُعْرِضُوا أَيْ: عَنْ تَأْدِيَةِ الشَّهَادَةِ مِنَ الْأَصْلِ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً أي: لما تَعْمَلُونَ مِنَ اللَّيِّ وَالْإِعْرَاضِ أَوْ مِنْ كُلِّ عَمَلٍ، وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِمَنْ لَمْ يَأْتِ بِالشَّهَادَةِ كَمَا تَجِبُ عَلَيْهِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَعُمُّ الْقَاضِيَ وَالشُّهُودَ، أَمَّا الشهود فظاهر، وأما القاضي فذلك بِأَنْ يُعْرِضَ عَنْ أَحَدِ الْخَصْمَيْنِ أَوْ يَلْوِيَ عَنِ الْكَلَامِ مَعَهُ وَقِيلَ: هِيَ خَاصَّةٌ بِالشُّهُودِ. قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ أَيْ: اثْبُتُوا عَلَى إِيمَانِكُمْ وَدُومُوا عَلَيْهِ، وَالْخِطَابُ هُنَا لِلْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ هُوَ الْقُرْآنُ، وَاللَّامُ لِلْعَهْدِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ هُوَ كُلُّ كِتَابٍ، وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ: نزل وأنزل بِالضَّمِّ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْفَتْحِ فِيهِمَا. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ.

{ أَوْ تُعْرِضُوا } “veya yüz çevirirseniz” kavli; yani şahitliği yerine getirmekten tamamen kaçınırsanız demektir. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani dili eğip bükmekten ve yüz çevirmekten yaptığınız şeylerden yahut bütün amellerinizden hakkıyla haberdardır. Bunda, şahitliği üzerine vacip olduğu şekilde yerine getirmeyen kimse için şiddetli bir tehdit vardır. Bu ayetin hem hâkimi hem de şahitleri kapsadığı rivayet edilmiştir. Şahitler için olanı açıktır. Hâkim için olanı ise hasımlardan birinden yüz çevirmesi veya onunla konuşmaktan imtina etmesi/kaçınmasıdır. Sadece şahitlere has olduğu da söylenmiştir. { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne iman edin” kavli, yani imanınız üzerinde sebat edin ve onda devamlı olun demektir. Buradaki hitap bütün müminleredir. { وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ } “ve Resûlüne indirdiği kitaba” kavli Kur'an'dır; başındaki lâm ahid içindir. { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirdiği kitaba” kavli ise her kitaptır; buradaki lâm cins içindir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir: { نزل } ve { أنزل } kelimelerini meçhul sığasıyla zammeli olarak okumuşlardır. Geriye kalanlar ise her ikisini de fethalı olarak okumuşlardır. Ayetin münafıklar hakkında indiği de söylenmiştir.

وَالْمَعْنَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي الظَّاهِرِ أَخْلِصُوا لِلَّهِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ، وَالْمَعْنَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى آمِنُوا بِاللَّهِ، وَهُمَا ضَعِيفَانِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَيْ: بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَقَدْ ضَلَّ عَنِ الْقَصْدِ ضَلالًا بَعِيداً وَذَكَرَ الرَّسُولَ فِيمَا سَبَقَ لِذِكْرِ الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ الرُّسُلَ هُنَا لِذِكْرِ الْكُتُبِ جُمْلَةً، فَنَاسَبَهُ ذِكْرُ الرُّسُلِ جُمْلَةً، وَتَقْدِيمُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الرُّسُلِ: لأنهم الْوَسَائِطُ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ رُسُلِهِ.

Buna göre mana: «Ey zahirde iman edenler! Allah için ihlaslı olun» şeklindedir. Müşrikler hakkında indiği de söylenmiştir; bu takdirde mana: «Ey Lât ve Uzzâ'ya inananlar! Allah'a iman edin» demektir; ancak bu iki görüş de zayıftır. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve ahiret gününü inkâr ederse” yani bunlardan herhangi birini inkâr ederse, { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür” yani doğru yoldan büsbütün sapmıştır. Önceki kısımda Resûl'ü tekil olarak zikretmesi, üzerine indirilen kitabın zikredilmesinden dolayıdır; burada ise kitapları topluca zikrettiği için resulleri de topluca zikretmesi uygun düşmüştür. Meleklerin resullerden önce zikredilmesi ise meleklerin Allah ile resulleri arasındaki elçiler ve vasıtalar olmasındandır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ الْآيَةَ، قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَقُولُوا بِالْحَقِّ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، أَوْ آبَائِهِمْ، أَوْ أَبْنَائِهِمْ، لَا يُحَابُونَ غَنِيًّا لِغِنَاهُ، وَلَا يَرْحَمُونَ مِسْكِينًا لِمَسْكَنَتِهِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى فَتَذْرُوَا الْحَقَّ فَتَجُورُوا وَإِنْ تَلْوُوا يَعْنِي: بِأَلْسِنَتِكُمْ بِالشَّهَادَةِ أَوْ تُعْرِضُوا عَنْهَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْهُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ قَالَ: الرَّجُلَانِ يَجْلِسَانِ عِنْدَ الْقَاضِي، فَيَكُونُ لَيُّ الْقَاضِي وَإِعْرَاضُهُ لِأَحَدِ الرَّجُلَيْنِ عَلَى الْآخَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ } ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Allah müminlere kendi nefisleri, babaları veya oğulları aleyhine de olsa hakkı söylemelerini; zengine zenginliğinden dolayı iltimas geçmemelerini, yoksula da yoksulluğundan ötürü acımamalarını emretmiştir. { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى } kavli hakkında: 'Hakkı terk edip zulmetmeyin' demiştir. { وَإِنْ تَلْوُوا } kavli hakkında: 'Şahitlik yaparken dillerinizi eğip bükmeniz veya şahitlikten yüz çevirmenizdir' demiştir.» Ahmed, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, ayetin manası hakkında İbn Abbâs'tan şunu tahric etmişlerdir: «Hâkimin huzurunda oturan iki adamdır; hâkimin iki adamdan birine meyletmesi ve diğerinden yüz çevirmesidir.» İbnü'l-Münzir yine ondan şunu tahric etmiştir:

لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ كَانَتِ الْبَقَرَةُ أَوَّلَ سُورَةٍ نَزَلَتْ ثُمَّ أَرْدَفَهَا سُورَةُ النِّسَاءِ، قَالَ: فَكَانَ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الشَّهَادَةُ قَبْلَ ابْنِ عَمِّهِ، أَوْ ذَوِي رَحِمِهِ، فَيَلْوِي بِهَا لِسَانَهُ، أَوْ يَكْتُمُهَا مِمَّا يَرَى مِنْ عُسْرَتِهِ حَتَّى يُوسِرَ، فَيَقْضِي حِينَ يُوسِرُ، فَنَزَلَتْ: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا يَقُولُ: تَلْوِي لِسَانَكَ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَهِيَ اللَّجْلَجَةُ، فَلَا تُقِيمُ الشَّهَادَةَ عَلَى وَجْهِهَا. وَالْإِعْرَاضُ:

«Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde inen ilk sure Bakara Suresi oldu, ardından onu Nisâ Suresi takip etti. Adamın yanında amcasının oğlu veya akrabası lehine bir şahitlik bulunurdu; onun içinde bulunduğu darlığı gördüğünden ötürü diliyle şahitliği büker yahut durumu düzelene kadar şahitliği gizler, rahatladığı zaman da yerine getirirdi. Bunun üzerine: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } ayeti indi.» İbn Cerîr yine ondan { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا } ayeti hakkında şunu rivayet etmiştir: «Diline haktan başkasını dolarsın, bu da gevelemedir; böylece şahitliği gereği gibi ikame etmezsin. İ'râd ise:

التَّرْكُ. وَأَخْرَجَ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَأَسَدًا وَأُسَيْدًا ابْنِي كَعْبٍ وَثَعْلَبَةَ بْنَ قَيْسٍ وَسَلَامًا ابْنَ أُخْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَسَلَمَةَ ابْنَ أَخِيهِ وَيَامِينَ بْنَ يَامِينَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا نُؤْمِنُ بِكَ وَبِكِتَابِكَ وَمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَعُزَيْرٍ وَنَكْفُرُ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَلْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ وَكِتَابِهِ الْقُرْآنَ، وَبِكُلِّ كِتَابٍ كَانَ قَبْلَهُ. فَقَالُوا: لَا نفعل، فنزلت:

şahitliği tamamen terk etmektir.» Sa'lebî, İbn Abbâs'tan tahric etmiştir: «Abdullah b. Selâm, Kâ'b'ın iki oğlu Esed ve Üseyd, Sa'lebe b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu Sellâm, kardeşinin oğlu Seleme ve Yâmîn b. Yâmîn Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz sana, senin kitabına, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e inanıyor, bunların dışındaki kitapları ve resulleri inkâr ediyoruz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Hayır, Allah'a, Resûlü Muhammed'e, kitabı Kur'an'a ve ondan önceki bütün kitaplara iman edin' buyurdu. Onlar: 'Yapmayız' deyince şu ayet indi:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ الْآيَةَ» . وَيَنْبَغِي النَّظَرُ فِي صِحَّةِ هَذَا، فَالثَّعْلَبِيُّ ﵀ لَيْسَ مِنْ رِجَالِ الرِّوَايَةِ، وَلَا يُفَرِّقُ بَيْنَ الصَّحِيحِ وَالْمَوْضُوعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ:

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ } ayeti.» Bu rivayetin sıhhati üzerinde düşünülmelidir; zira Sa'lebî rahimehullâh rivayet ricalinden değildir, sahih ile mevzû olanı birbirinden ayırt etmez. İbnü'l-Münzir Dahhâk'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: «Bununla:

أَهْلَ الْكِتَابِ، كَانَ اللَّهُ قَدْ أَخَذَ مِيثَاقَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، وَأَقَرُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ،

Ehl-i Kitap kastedilmektedir. Allah onlardan Tevrat ve İncil'de misak almıştı; onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edeceklerine dair kendi aleyhlerine ikrarda bulunmuşlardı.

فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ رَسُولَهُ دَعَاهُمْ إِلَى أَنْ يُؤْمِنُوا بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ، وَذَكَّرَهُمُ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ، فَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّقَ النَّبِيَّ ﷺ واتبعه، ومنهم من كفر.

Allah Resûlünü gönderdiğinde onları Muhammed'e ve Kur'an'a iman etmeye çağırdı ve onlardan aldığı misakı kendilerine hatırlattı. Onlardan kimi Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edip ona uydu, kimi de inkâr etti.»

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٧ الى ١٤١]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 137-141]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١) } “İman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir; onları doğru bir yola iletecek de değildir. Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele! Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, Kitap'ta size indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın. Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır. Onlar sizi gözetleyip duranlardır: Eğer size Allah'tan bir fetih/zafer gelirse, 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler. Eğer kâfirlerin bir payı/zaferi olursa, 'Size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Artık Allah, kıyamet gününde aranızda hükmedecektir. Allah, kâfirlere müminlerin aleyhine asla bir yol/fırsat vermeyecektir.”

أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ هَذِهِ الطَّائِفَةِ الَّتِي آمَنَتْ ثُمَّ كَفَرَتْ، ثُمَّ آمَنَتْ ثُمَّ كَفَرَتْ، ثُمَّ ازْدَادَتْ كُفْرًا بَعْدَ ذَلِكَ كُلِّهِ: أَنَّهُ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ ذُنُوبَهُمْ، وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا يَتَوَصَّلُونَ بِهِ إِلَى الْحَقِّ، وَيَسْلُكُونَهُ إِلَى الْخَيْرِ، لِأَنَّهُ يَبْعُدُ مِنْهُمْ كُلَّ الْبُعْدِ أَنْ يُخْلِصُوا لِلَّهِ، وَيُؤْمِنُوا إِيمَانًا صَحِيحًا، فَإِنَّ هَذَا الِاضْطِرَابَ مِنْهُمْ- تَارَةً يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ وَتَارَةً يَمْرُقُونَ مِنَ الْإِيمَانِ وَيَرْجِعُونَ إِلَى مَا هُوَ دَأْبُهُمْ وَشَأْنُهُمْ مِنَ الْكُفْرِ الْمُسْتَمِرِّ وَالْجُحُودِ الدَّائِمِ- يَدُلُّ أَبْلَغَ دَلَالَةٍ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَلَاعِبُونَ بِالدِّينِ، لَيْسَتْ لَهُمْ نِيَّةٌ صَحِيحَةٌ، وَلَا قَصْدٌ خَالِصٌ. قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ:

Allah Subhânehu; iman edip sonra inkâr eden, sonra iman edip sonra inkâr eden, bütün bunlardan sonra da inkârlarını artıran bu zümre hakkında, Allah Subhânehu'nun onların günahlarını bağışlamayacağını ve kendisiyle hakka ulaşacakları ve hayra yönelecekleri bir yola onları iletmeyeceğini haber vermiştir. Çünkü onların Allah için ihlaslı olmaları ve sahih bir imanla inanmaları son derece uzak bir ihtimaldir. Zira onların bu yalpalayıp durması —bir keresinde mümin olduklarını iddia edip bir keresinde imandan çıkarak sürekli kâfirlik ve daimi inkârcılık şeklindeki eski adet ve durumlarına geri dönmeleri— dinle alay ettiklerine, sahih bir niyet ve ihlaslı bir kast taşımadıklarına en açık bir şekilde delalet etmektedir. Bunlarla kastedilenlerin:

الْيَهُودُ، فَإِنَّهُمْ آمَنُوا بِمُوسَى ثُمَّ كَفَرُوا بِعُزَيْرٍ، ثُمَّ آمَنُوا بِعُزَيْرٍ، ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بِكُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: آمَنُوا بِمُوسَى، ثُمَّ كَفَرُوا بِهِ بِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ، ثُمَّ آمَنُوا بِهِ عِنْدَ عَوْدِهِ إِلَيْهِمْ، ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا بكفرهم بمحمد ﷺ، وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ: أَنَّهُمُ ازْدَادُوا كُفْرًا، وَاسْتَمَرُّوا عَلَى ذَلِكَ، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ حَالِهِمْ، وَإِلَّا فَالْكَافِرُ إِذَا آمَنَ وَأَخْلَصَ إِيمَانَهُ وَأَقْلَعَ عَنِ الْكُفْرِ فَقَدْ هَدَاهُ اللَّهُ السَّبِيلَ الْمُوجِبَ لِلْمَغْفِرَةِ، وَالْإِسْلَامُ يَجِبُّ مَا قَبْلَهُ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَ هَذَا مُسْتَبْعَدًا مِنْهُمْ جِدًّا كَانَ غُفْرَانُ ذُنُوبِهِمْ وَهِدَايَتُهُمْ إِلَى سَبِيلِ الْحَقِّ مُسْتَبْعَدًا.

Yahudiler olduğu söylenmiştir; çünkü onlar Mûsâ'ya iman etmiş, sonra Üzeyr'i inkâr etmiş, sonra Üzeyr'e iman etmiş, sonra Îsâ'yı inkâr etmiş, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle inkârlarını artırmışlardır. Mûsâ'ya iman ettikleri, sonra buzağıya taparak onu inkâr ettikleri, sonra Mûsâ kendilerine döndüğünde ona tekrar iman ettikleri, sonra Îsâ'yı inkâr ettikleri, sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle küfürlerini artırdıkları da söylenmiştir. Ayetten murad, onların durumlarının zahirinden anlaşıldığı üzere, küfürlerini artırmaları ve bu hâl üzere devam etmeleridir. Yoksa kâfir bir kimse iman eder, imanında ihlaslı olur ve küfürden vazgeçerse, Allah onu mağfireti gerektiren yola iletmiş olur ve İslam kendisinden öncekileri silip süpürür. Fakat bu durum onlardan son derece uzak görüldüğü için günahlarının bağışlanması ve hak yola iletilmeleri de uzak görülmüştür.

قَوْلُهُ: بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً إِطْلَاقُ الْبِشَارَةِ عَلَى مَا هُوَ شَرٌّ خَالِصٌ لَهُمْ تَهَكُّمٌ بِهِمْ، وَقَدْ مَرَّ تَحْقِيقُهُ. وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ وَصْفٌ لِلْمُنَافِقِينَ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الذَّمِّ، أَيْ:

Ayet-i kerimedeki: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele!” kavlinde, müjdenin sırf kendileri için şer olan bir şey hakkında kullanılması onlarla alay etme (tehekküm) gayelidir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ } kavli, münafıkların sıfatıdır veya zem makamında mansubdur; yani:

يَجْعَلُونَ الْكُفَّارَ أَوْلِيَاءً لَهُمْ، يُوَالُونَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ، وَيُمَالِئُونَهُمْ عَلَى ضَلَالِهِمْ. وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يُوَالُونَ الْكَافِرِينَ مُتَجَاوِزِينَ وِلَايَةَ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ. قَوْلُهُ: فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ تَوْبِيخِهِمْ بِابْتِغَاءِ الْعِزَّةِ عِنْدَ الْكَافِرِينَ، وَجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعِزَّةِ وَأَفْرَادِهَا مُخْتَصٌّ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَمَا كَانَ مِنْهَا مَعَ غَيْرِهِ فَهُوَ مِنْ فَيْضِهِ وَتَفَضُّلِهِ كَمَا في قوله: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْعِزَّةُ: الْغَلَبَةُ، يُقَالُ: عَزَّهُ يَعِزَّهُ عِزًّا: إِذَا غَلَبَهُ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ الْخِطَابُ لِجَمِيعِ مَنْ أَظْهَرَ الْإِيمَانَ مِنْ مُؤْمِنٍ وَمُنَافِقٍ،

[Yani] kâfirleri kendilerine dost edinirler; küfürleri üzere onlarla dostluk bağı kurarlar ve sapıklıkları hususunda onlara arka çıkarlar. { مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri bırakıp” kavli hâl olarak nasb mahallindedir; yani müminlerin velayetini/dostluğunu terk edip aşarak kâfirlerle dostluk kurarlar. { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “Onların yanında izzet mi arıyorlar?” [şeklindeki] bu istifham (soru), azarlama ve kınama gayelidir; cümle ise itirâziyyedir (ara cümledir). { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır” kavli, kâfirlerin yanında izzet aramalarından ötürü önceki kınamanın illetidir (gerekçesidir). İzzetin bütün türleri ve fertleri yalnızca Yüce Allah'a aittir. O'ndan başkasında bulunan [izzet] ise ancak O'nun bir feyzi ve lütfudur; nitekim: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “Oysa izzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir” kavlinde de böyledir. İzzet (العِزَّة): Galibiyet demektir; nitekim bir kimse diğerine üstün gelip galip olduğunda «عَزَّهُ يَعِزُّهُ عِزًّا» denir. { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } “Oysa Kitap'ta size indirmiştir ki...” kavlindeki hitap, mümin veya münafık olsun imanı açığa vuran herkesedir;

لِأَنَّ مَنْ أَظْهَرَ الْإِيمَانَ فَقَدْ لَزِمَهُ أَنْ يَمْتَثِلَ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ وَقِيلَ: إِنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُنَافِقِينَ فَقَطْ، كَمَا يُفِيدُهُ التَّشْدِيدُ وَالتَّوْبِيخُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ: نَزَّلَ بِفَتْحِ النُّونِ وَالزَّايِ وَتَشْدِيدِهَا، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ رَاجِعٌ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً. وَقَرَأَ حُمَيْدٌ: بِتَخْفِيفِ الزَّايِ مَفْتُوحَةً مَعَ فَتْحِ النُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِضَمِّ النُّونِ مَعَ كَسْرِ الزَّايِ مُشَدَّدَةً عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ. وَقَوْلُهُ: أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ نَزَلَ، وَفِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ، وَفِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ. وأن هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَالتَّقْدِيرُ أَنَّهُ إِذَا سمعتم آيات الله. فِي الْكِتابِ: هُوَ الْقُرْآنُ. وَقَوْلُهُ: يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها حَالَانِ، أَيْ: إِذَا سَمِعْتُمُ الْكُفْرَ وَالِاسْتِهْزَاءَ بِآيَاتِ اللَّهِ، فَأَوْقَعَ السَّمَاعَ عَلَى الْآيَاتِ. وَالْمُرَادُ: سَمَاعُ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ. وَقَوْلُهُ: فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ أَيْ: أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ في الكتاب أنكم عند هذا السماع والاستهزاء بآيات الله لا تعقدوا مَعَهُمْ مَا دَامُوا كَذَلِكَ، حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِ حَدِيثِ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ بِهَا. وَالَّذِي أنزله الله عليهم في الْكِتَابَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَقَدْ كَانَ جَمَاعَةٌ مِنَ الدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ يَقْعُدُونَ مَعَ الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودِ حَالَ سُخْرِيَتِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَاسْتِهْزَائِهِمْ بِهِ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ.

çünkü imanı açığa vuran kimseye Allah'ın indirdiğine uymak vacip olur. Şiddetli uyarı ve kınamanın ifade ettiği üzere, hitabın sadece münafıklara yönelik olduğu da söylenmiştir. Âsım ve Ya'kûb; { نَزَّلَ } kelimesini nun ve zâ harflerini fethalı ve zâ'yı şeddeli olarak okumuşlardır; faili ise: { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } kavlindeki Yüce Allah'ın ismine dönen zamirdir. Humeyd, nun fethalı olmak üzere zâ harfini şeddesiz fethalı okumuştur. Geriye kalanlar ise meçhul bina üzere nun harfini zammeli, zâ harfini şeddeli ve kesreli okumuşlardır. { أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ } ifadesi; birinci kıraate göre «nezeleye» mef'ûl olarak nasb mahallinde, ikinci kıraate göre fail olarak ref mahallinde, üçüncü kıraate göre ise nâib-i fâil olarak ref mahallindedir. «أن» harfi şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefedir); takdiri: «Şüphesiz durum şudur ki Allah'ın ayetlerini işittiğinizde...» şeklindedir. { فِي الْكِتابِ } kavli Kur'an'dır. { يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } ifadeleri iki hâldir; yani Allah'ın ayetlerine küfredildiğini ve alay edildiğini işittiğiniz zaman demektir; işitme fiili ayetler üzerine vaki kılınmış olsa da murad, küfrün ve alayın işitilmesidir. { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın.” Yani Kitap'ta size indirdi ki, Allah'ın ayetlerine karşı bu küfrü ve alayı işittiğiniz zaman onlar bu şekilde devam ettikleri sürece, küfür ve alay sözünden başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın. Allah'ın Kitap'ta onlara indirdiği şey ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir.” İslâm'a yeni girenlerden bir grup, Kur'an ile alay edip eğlendikleri sırada müşrikler ve Yahudilerle birlikte otururlardı; işte bundan nehyedildiler.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ- بِاعْتِبَارِ عُمُومِ لَفْظِهَا الَّذِي هُوَ الْمُعْتَبَرُ دُونَ خُصُوصِ السَّبَبِ- دَلِيلٌ عَلَى اجْتِنَابِ كُلِّ مَوْقِفٍ يَخُوضُ فِيهِ أَهْلُهُ بِمَا يُفِيدُ التَّنَقُّصُ وَالِاسْتِهْزَاءُ لِلْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ، كَمَا يَقَعُ كَثِيرًا مِنْ أُسَرَاءِ التَّقْلِيدِ الَّذِينَ اسْتَبْدَلُوا آرَاءَ الرِّجَالِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَلَمْ يَبْقَ فِي أَيْدِيهِمْ سِوَى: قَالَ إِمَامُ مَذْهَبِنَا كَذَا، وَقَالَ فُلَانٌ مِنْ أَتْبَاعِهِ: بِكَذَا، وَإِذَا سَمِعُوا مَنْ يَسْتَدِلُّ عَلَى تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ بِآيَةٍ قُرْآنِيَّةٍ أَوْ بِحَدِيثٍ نَبَوِيٍّ سَخِرُوا مِنْهُ، وَلَمْ يَرْفَعُوا إِلَى مَا قَالَهُ رَأْسًا، وَلَا بَالَوْا بِهِ بَالَةً، وَظَنُّوا أَنَّهُ قَدْ جَاءَ بِأَمْرٍ فَظِيعٍ، وَخَطْبٍ شَنِيعٍ، وَخَالَفَ مَذْهَبَ إِمَامِهِمُ الَّذِي نَزَلُوهُ مَنْزِلَةَ مُعَلِّمِ الشَّرَائِعِ، بَلْ بَالَغُوا فِي ذَلِكَ حَتَّى جَعَلُوا رَأْيَهُ الْفَائِلَ ، وَاجْتِهَادُهُ الَّذِي هُوَ عَنْ مَنْهَجِ الْحَقِّ مَائِلٌ، مُقَدَّمًا عَلَى اللَّهِ وَعَلَى كِتَابِهِ وَعَلَى رَسُولِهِ، فَإِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، مَا صَنَعَتْ هَذِهِ الْمَذَاهِبُ بِأَهْلِهَا، وَالْأَئِمَّةُ الَّذِينَ انْتَسَبَ هَؤُلَاءِ الْمُقَلِّدَةُ إِلَيْهِمْ بُرَآءُ مِنْ فِعْلِهِمْ، فَإِنَّهُمْ قَدْ صَرَّحُوا فِي مُؤَلَّفَاتِهِمْ بِالنَّهْيِ عَنْ تَقْلِيدِهِمْ كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي رِسَالَتِنَا الْمُسَمَّاةِ بِ [الْقَوْلِ الْمُفِيدِ فِي حُكْمِ التَّقْلِيدِ] وَفِي مُؤَلِّفِنَا الْمُسَمَّى بِ [أَدَبِ الطَّلَبِ وَمُنْتَهَى الْأَرَبِ] اللَّهُمَّ انْفَعْنَا بِمَا عَلَّمْتَنَا، وَاجْعَلْنَا مِنَ الْمُقْتَدِينَ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَبَاعِدْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ آرَاءِ الرِّجَالِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى شَفَا جَرْفٍ هَارٍ، يَا مُجِيبَ السَّائِلِينَ! قَوْلُهُ: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، أَيْ: إِنَّكُمْ إِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ وَلَمْ تَنْتَهُوا فَأَنْتُمْ مِثْلُهُمْ فِي الْكُفْرِ.

Bu ayette —sebebin hususiliği değil, muteber olan lafzın umumiliği dikkate alındığında— ehlinin şer'î delilleri küçümseyip alaya alacak şeylere daldığı her meclisten kaçınmaya dair delil vardır. Nitekim Kitap ve Sünnet'i bırakıp yerine şahısların görüşlerini koyan taklit esirlerinin çoğunda bu durum görülmektedir; ellerinde yalnızca «Mezhebimizin imamı şöyle dedi», «Onun tabilerinden filan kimse böyle dedi» sözünden başka bir şey kalmamıştır. O mesele hakkında Kur'an'dan bir ayet veya Nebevî bir hadisle delil getiren birini duyduklarında onunla alay ederler, söylediğine hiç kulak asmazlar, zerre kadar değer vermezler ve onun çok korkunç bir şey, pek çirkin bir iş yaptığını ve şeriatların öğreticisi makamına oturttukları imamlarının mezhebine muhalefet ettiğini zannederler. Hatta bu konuda o kadar aşırıya giderler ki imamlarının sakat görüşünü ve hak yoldan sapan içtihadını Allah'ın, Kitabının ve Resûlünün önüne geçirirler. İnna lillahi ve inna ileyhi râciûn! Bu mezhepler mensuplarına neler etti! Oysa bu mukallitlerin kendilerine nispet edildikleri imamlar, onların bu yaptıklarından tamamen uzaktırlar; zira onlar eserlerinde kendilerinin taklit edilmesini açıkça yasaklamışlardır; nitekim biz bunu [el-Kavlü'l-müfîd fî hükmi't-taklîd] adlı risalemizde ve [Edebü't-taleb ve müntehe'l-ereb] adlı eserimizde açıkladık. Allahım! Bize öğrettiğin şeylerle bizi faydalandır, bizi Kitap ve Sünnet'e uyanlardan eyle ve bizi yıkılmak üzere olan bir uçurumun kenarına kurulmuş şahsi görüşlerden uzak tut, ey dualara icabet eden! { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Aksi takdirde siz de onlar gibi olursunuz.” nehyin gerekçesidir; yani bunu yapar ve vazgeçmezseniz küfürde onlar gibi olursunuz demektir.

قِيلَ: وَهَذِهِ الْمُمَاثَلَةُ لَيْسَتْ فِي جَمِيعِ الصِّفَاتِ، وَلَكِنَّهُ إِلْزَامُ شِبْهٍ بِحُكْمِ الظَّاهِرِ كَمَا فِي قَوْلِ الْقَائِلِ:

Denildi ki: Bu benzerlik bütün sıfatlarda değildir; fakat şairin şu sözünde olduğu gibi zahir hükme göre bir benzerlik ilzamıdır:

................

................

وَكُلُّ قَرِينٍ بِالْمُقَارَنِ يقتدي

Ve her arkadaş, arkadaşına uyar.

وَهَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْعِلْمِ، إِلَّا مَا يُرْوَى عَنِ الْكَلْبِيِّ، فَإِنَّهُ قَالَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu ayet, Kelbî'den rivayet edilen görüş hariç bütün ilim ehli nezdinde muhkemdir; zira o, bu ayetin Yüce Allah'ın şu buyruğuyla mensuh olduğunu söylemiştir:

وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ مَرْدُودٌ، فَإِنَّ مِنَ التَّقْوَى اجْتِنَابُ مَجَالِسِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَسْتَهْزِئُونَ بِهَا. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً هَذَا تَعْلِيلٌ لِكَوْنِهِمْ مِثْلَهُمْ فِي الْكُفْرِ، قِيلَ: وَهُمُ الْقَاعِدُونَ وَالْمَقْعُودُ إِلَيْهِمْ عِنْدَ مَنْ جَعَلَ الْخِطَابَ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُنَافِقِينَ.

{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir sorumluluk yoktur.” Fakat bu görüş merduttur; çünkü Allah'ın ayetlerini inkâr edip onlarla alay edenlerin meclislerinden sakınmak zaten takvanın bir gereğidir. { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.” kavli, onların küfürde birbirlerine benzemelerinin gerekçesidir. Hitabın münafıklara yönelik olduğunu kabul edenlere göre bunlar oturanlar ile yanlarında oturulanlardır.

قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ أَيْ: يَنْتَظِرُونَ بِكُمْ مَا يَتَجَدَّدُ وَيَحْدُثُ لَكُمْ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَالْمَوْصُولُ:

Ayet-i kerimedeki: { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Onlar sizi gözetleyip duranlardır” kavli; yani sizin hakkınızda hayır veya şer olarak meydana gelecek ve yenilenecek şeyleri beklerler demektir. Mevsul olan ifade:

فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْمُنَافِقِينَ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُمْ فَقَطْ دُونَ الْكَافِرِينَ لِأَنَّ التَّرَبُّصَ الْمَذْكُورَ هُوَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الذَّمِّ، فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَالْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهَا حِكَايَةٌ لِتَرَبُّصِهِمْ، أَيْ: إِنْ حَصَلَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ بِالنَّصْرِ عَلَى مَنْ يُخَالِفُكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ قالُوا لَكُمْ: أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ فِي الِاتِّصَافِ بِظَاهِرِ الْإِسْلَامِ، وَالْتِزَامِ أَحْكَامِهِ، وَالْمُظَاهَرَةِ وَالتَّسْوِيدِ وَتَكْثِيرِ الْعَدَدِ؟ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ مِنَ الْغَلَبِ لَكُمْ وَالظَّفَرِ بِكُمْ قالُوا لِلْكَافِرِينَ:

kâfirlerin değil yalnızca münafıkların sıfatı veya onlardan bedel olarak nasb mahallindedir; çünkü bu gözetleme kâfirlerin değil münafıkların vasfıdır. Zem makamında nasb mahallinde olması da caizdir. { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Eğer size Allah'tan bir fetih/zafer gelirse, 'Biz sizinle beraber değil miydik?' derler.” Bu cümle ve sonraki cümle onların gözetlemelerini hikâye etmektedir; yani size muhalif olan kâfirlere karşı Allah'tan bir zafer ve fetih nasip olursa, size: «Biz İslâm'ın zahiriyle nitelenme, hükümlerine bağlanma, arka çıkma, topluluğu çoğaltma ve sayıyı artırma konusunda sizinle beraber değil miydik?» derler. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Eğer kâfirlerin bir payı/zaferi olursa” yani size galebe çalma ve üstün gelme konusunda bir payları olursa, kâfirlere şöyle derler:

أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ أَيْ: أَلَمْ نَقْهَرْكُمْ وَنَغْلِبْكُمْ وَنَتَمَكَّنْ مِنْكُمْ وَلَكِنْ أَبْقَيْنَا عَلَيْكُمْ؟ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ قَالُوا لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ ظَفِرُوا بِالْمُسْلِمِينَ: أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ حَتَّى هَابَكُمُ الْمُسْلِمُونَ وَخَذَلْنَاهُمْ عَنْكُمْ؟ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، فَإِنَّ مَعْنَى الِاسْتِحْوَاذِ: الْغَلَبُ، يُقَالُ: اسْتَحْوَذَ عَلَى كَذَا، أَيْ: غَلَبَ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ وَلَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: أَلَمْ نَغْلِبْكُمْ حَتَّى هَابَكُمُ الْمُسْلِمُونَ؟ وَلَكِنَّ الْمَعْنَى: أَلَمْ نَغْلِبْكُمْ يَا مَعْشَرَ الْكَافِرِينَ، وَنَتَمَكَّنْ مِنْكُمْ، فَتَرَكْنَاكُمْ وَأَبْقَيْنَا عَلَيْكُمْ حَتَّى حَصَلَ لَكُمْ هَذَا الظَّفَرَ بِالْمُسْلِمِينَ؟ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَتَخْذِيلِهِمْ وَتَثْبِيطِهِمْ عَنْكُمْ، حَتَّى ضَعُفَتْ قُلُوبُهُمْ عَنِ الدَّفْعِ لَكُمْ، وَعَجَزُوا عَنِ الِانْتِصَافِ مِنْكُمْ وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يَمِيلُونَ مَعَ مَنْ لَهُ الْغَلَبُ وَالظَّفَرُ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، وَيُظْهِرُونَ لَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا مَعَهُمْ عَلَى الطَّائِفَةِ الْمَغْلُوبَةِ، وَهَذَا شَأْنُ الْمُنَافِقِينَ أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ، وَشَأْنُ مَنْ حَذَا حَذْوَهُمْ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ مِنَ التَّظَهُّرِ لِكُلِّ طَائِفَةٍ بِأَنَّهُ مَعَهَا عَلَى الْأُخْرَى، وَالْمَيْلُ إِلَى مَنْ معه الحظ في الدُّنْيَا فِي مَالٍ أَوْ جَاهٍ، فَيَلْقَاهُ بِالتَّمَلُّقِ وَالتَّوَدُّدِ وَالْخُضُوعِ وَالذِّلَّةِ، وَيَلْقَى مَنْ لَا حَظَّ لَهُ مِنَ الدُّنْيَا بِالشِّدَّةِ وَالْغِلْظَةِ وَسُوءِ الْخُلُقِ، وَيَزْدَرِي بِهِ وَيُكَافِحُهُ بِكُلِّ مَكْرُوهٍ، فَقَبَّحَ اللَّهُ أَخْلَاقَ أَهْلِ النِّفَاقِ وَأَبْعَدَهَا. قَوْلُهُ: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ بِمَا انْطَوَتْ عَلَيْهِ ضَمَائِرُهُمْ مِنَ النِّفَاقِ وَالْبُغْضِ لِلْحَقِّ وَأَهْلِهِ، فَفِي هَذَا الْيَوْمِ تَنْكَشِفُ الْحَقَائِقُ، وَتَظْهَرُ الضَّمَائِرُ، وَإِنْ حَقَنُوا فِي الدُّنْيَا دِمَاءَهُمْ، وَحَفِظُوا أَمْوَالَهُمْ بِالتَّكَلُّمِ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ نِفَاقًا وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا، هَذَا فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ بِالسَّبِيلِ النَّصْرَ وَالْغَلَبَ، أَوْ فِي الدُّنْيَا إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ الْحُجَّةَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قَالَ جَمِيعُ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا ضَعِيفٌ لِعَدَمِ فَائِدَةِ الْخَبَرِ فِيهِ، وَسَبَبُهُ تَوَهُّمُ مَنْ تَوَهَّمَ أَنَّ آخِرَ الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى أَوَّلِهِ، يَعْنِي قَوْلَهُ: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَذَلِكَ يُسْقِطُ فَائِدَتَهُ، إِذْ يَكُونُ تَكْرَارًا، هَذَا مَعْنَى كَلَامِهِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَجْعَلُ لِلْكَافِرِينَ سَبِيلًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يمحو به دولتهم، ويذهب آثارهم، ويستبيح ببضتهم، كَمَا يُفِيدُهُ الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ: «وَأَنْ لَا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ، فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا، حتّى يكون بعضهم يهلك بعضا ويسبي

{ أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük sağlamadık mı?” yani: Sizi kahredip yenmedik ve size güç yetirmedik mi, fakat sizi sağ bıraktık? Denildi ki anlam şudur: Onlar, Müslümanlara karşı galip gelen kâfirlere: “Müslümanlar sizden çekinsin ve biz onları sizden geri çekip yardımsız bırakalım diye size üstünlük sağlamadık mı?” demişlerdir. Ancak birinci [yorum] daha evladır. Zira istihvâz (الاستحواذ) kelimesinin anlamı galebe çalmaktır; nitekim [Arapçada] 'falan şeye istihvâz etti' denir ki, 'ona galebe çaldı' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ } “Şeytan onları istila edip hükmü altına almıştır”. “Müslümanlar sizden çekinsin diye biz sizi mağlup etmedik mi?” denilmesi doğru olmaz. Bilakis anlamı şöyledir: “Ey kâfirler topluluğu! Biz size galebe çalıp güç yetirdiğimiz halde, Müslümanlara karşı bu zaferi elde edesiniz diye sizi serbest bırakıp sağ bırakmadık mı? { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “ve sizi müminlerden korumadık mı?” [Yani] onları sizden geri çekip gevşeterek, nihayet onların kalpleri sizi püskürtmekten aciz kalıp sizden haklarını alamaz hale gelinceye kadar [bunu yapmadık mı?]” Kastedilen şudur: Onlar iki fırkadan hangisi galebe çalıp zafer kazanırsa ona meylederler ve yenilen fırkaya karşı kendileriyle beraber olduklarını onlara gösterirler. Allah onları kahretsin, bu münafıkların ve Müslümanlardan onların izini takip edip her fırkaya diğerine karşı onunla berabermiş gibi görünen, mal veya makam olarak dünyadan nasibi olan kimseye meyledip onu dalkavukluk, yaranma, boyun eğme ve zilletle karşılayan; dünyadan nasibi olmayan kimseyi ise katılık, kabalık ve kötü ahlakla karşılayıp onu hor gören ve ona her türlü nahoş tavırla muamele eden kimselerin âdetidir. Allah münafıkların ahlakını çirkin kılmış ve onları [rahmetinden] uzaklaştırmıştır. Ayet-i kerimedeki: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Allah, kıyamet gününde aranızda hüküm verecektir” kavli; onların içlerinde gizledikleri nifak, hakka ve hak ehline besledikleri buğuz sebebiyle [hüküm verecektir]. O günde hakikatler açığa çıkar ve sırlar belirir; her ne kadar onlar dünyada nifakla İslam kelimesini söyleyerek kanlarını korumuş ve mallarını muhafaza etmiş olsalar da. { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا } “Allah, kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”. Eğer 'sebil'den kasıt zafer ve galebe ise bu kıyamet günündedir; şayet hüccet/delil ise dünyadadır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bütün tevil ehli bununla kıyamet gününün kastedildiğini söylemiştir. İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: Bu görüş, haberin getireceği faydanın bulunmaması sebebiyle zayıftır. Bunun sebebi, sözün sonunun başına yani { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } kavline döndüğünü zannedenin bu vehmidir; oysa bu durum bir tekrar olacağı için sözün faydasını düşürür. Onun sözünün anlamı budur. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, Sahih'te sabit olan şu hadisin de ifade ettiği gibi: « وَأَنْ لَا أُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ سِوَى أَنْفُسِهِمْ، فَيَسْتَبِيحُ بَيْضَتَهُمْ وَلَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِمْ مَنْ بِأَقْطَارِهَا، حتّى يكون بعضهم يهلك بعضا ويسبي » «Kendi nefislerinden başka bir düşmanı, yeryüzünün her tarafından üzerlerine toplansalar bile, onların kökünü kazıyıp helak edecek şekilde onlara musallat kılmam; nihayetinde onlar birbirini helak edip birbirini esir [alıncaya kadar]...» Allah'ın kâfirlere müminler aleyhine onların devletlerini yok edecek, izlerini silecek ve köklerini kazıyacak bir yol vermeyeceğidir.

بَعْضُهُمْ بَعْضًا» وَقِيلَ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَا يَجْعَلُ لِلْكَافِرِينَ سَبِيلًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مَا دَامُوا عَامِلِينَ بِالْحَقِّ غَيْرَ رَاضِينَ بِالْبَاطِلِ وَلَا تَارِكِينَ لِلنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا نَفِيسٌ جِدًّا وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَجْعَلُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا شَرْعًا، فَإِنْ وُجِدَ فَبِخِلَافِ الشَّرْعِ. هَذَا خُلَاصَةُ مَا قَالَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهِيَ صَالِحَةٌ لِلِاحْتِجَاجِ بِهَا عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْمَسَائِلِ.

alıncaya kadar.» Şöyle de denilmiştir: Hak ile amel ettikleri, batıla rıza göstermedikleri ve münkerden nehyetmeyi terk etmedikleri müddetçe Allah Subhânehu kâfirlere müminler aleyhine bir yol vermez; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet kendi ellerinizin kazandığı yüzündendir.” İbnü'l-Arabî: «Bu açıklama pek kıymetlidir» demiştir. Bir diğer görüşe göre ise: Allah kâfirlere müminlerin aleyhine şer'an bir yol vermez; şayet böyle bir durum vaki olursa bu şeriata aykırıdır. İlim ehlinin bu ayet hakkındaki görüşlerinin özeti budur ve bu ayet birçok meselede delil getirilmeye elverişlidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا الْآيَةَ، قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، آمَنَتِ الْيَهُودُ بِالتَّوْرَاةِ ثُمَّ كَفَرَتْ، وَآمَنَتِ النَّصَارَى بِالْإِنْجِيلِ ثُمَّ كَفَرَتْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ آمَنُوا بِالتَّوْرَاةِ ثُمَّ كَفَرُوا، ثُمَّ ذَكَرَ النَّصَارَى فَقَالَ: ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا يقول: آمنوا بِالْإِنْجِيلِ ثُمَّ كَفَرُوا، ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً بِمُحَمَّدٍ ﷺ.

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } ayeti hakkında: «Onlar Yahudiler ve Hıristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a iman etti, sonra inkâr etti; Hıristiyanlar İncil'e iman etti, sonra inkâr etti» dediğini tahric etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Bunlar Yahudilerdir; Tevrat'a iman ettiler sonra inkâr ettiler. Sonra Hıristiyanları zikrederek: { ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } yani İncil'e iman ettiler sonra inkâr ettiler, { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle inkârlarını artırdılar, dedi.»