Binûn

Nisâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُوَّةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جرير، وابن المنذر، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ:

[Yani] güç [yetiremezler]. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli hakkında tahric etmişlerdir:

لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً قَالَ: نُهُوضًا إِلَى الْمَدِينَةِ وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا قَالَ: طَرِيقًا إِلَى الْمَدِينَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً قَالَ: الْمُرَاغَمُ: الْمُتَحَوَّلُ مِنْ أَرْضٍ إِلَى أَرْضٍ. وَالسَّعَةُ: الرِّزْقُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: مُراغَماً قَالَ: مُتَزَحْزَحًا عَمَّا يَكْرَهُ.

{ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Hiçbir çareye güç yetiremeyen” [kavlini] Medine'ye gitmeye [güçleri yetmez], { وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “ve bir yol da bulamayanlar” [kavlini ise] Medine'ye giden bir yol [bulamazlar] şeklinde açıklamıştır. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bunun benzerini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً } “gidecek pek çok yer ve genişlik” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Murâgam (مُرَاغَم), bir yerden başka bir yere göç edilen yerdir; vüs'at (سَعَة) ise rızıktır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { مُراغَماً } kavli hakkında: «Hoşlanmadığı şeyden uzaklaşacak yer» dediğini tahric etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ: وَسَعَةً قَالَ: وَرَخَاءً. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ مَالِكٍ قَالَ: سَعَةُ الْبِلَادِ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ رِجَالُهُ ثِقَاتٌ: عَنِ ابْنِ عباس قال:

İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَسَعَةً } “ve bir genişlik” kavli hakkında: «Ve bolluk/refah» dediğini tahric etmiştir. Yine Mâlik'ten: «Beldelerin genişliği» dediğini tahric etmiştir. Ebû Ya‘lâ, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî -Süyûtî'nin ricali güvenilir (sika) olan bir senetle olduğunu belirttiği üzere- İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] tahric etmişlerdir:

خَرَجَ ضَمْرَةُ بْنُ جُنْدَبٍ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا، فَقَالَ لِقَوْمِهِ: احْمِلُونِي فَأَخْرِجُونِي مِنْ أَرْضِ الشِّرْكِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَمَاتَ فِي الطَّرِيقِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إلى النبي ﷺ، فَنَزَلَ الْوَحْيُ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَأَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَتِيكٍ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ مُجَاهِدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَيْنَ الْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ فَخَرَّ عَنْ دَابَّتِهِ فَمَاتَ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، أَوْ لَدَغَتْهُ دَابَّةٌ فَمَاتَ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، أَوْ مَاتَ حَتْفَ أَنْفِهِ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ» - يَعْنِي بِحَتْفِ أَنْفِهِ: عَلَى فِرَاشِهِ، وَاللَّهِ إِنَّهَا لَكَلِمَةٌ مَا سَمِعْتُهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَرَبِ قَبْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «وَمَنْ قتل قعصا فَقَدِ اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ» . وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Damra b. Cündeb evinden hicret ederek çıktı ve kavmine: «Beni taşıyın ve şirk diyarından çıkarıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürün» dedi. Fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşamadan yolda vefat etti. Bunun üzerine vahiy indi: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ } “Kim evinden Allah'a hicret ederek çıkarsa...” ayeti. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan ondan benzerini tahric etmişlerdir. İbn Sa'd, Ahmed ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Abdullah b. Atîk'ten şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kim Allah yolunda cihad etmek üzere evinden çıkar da -Allah yolunda cihad edenler nerede?- bineğinden düşüp ölürse, onun mükâfatı Allah'a aittir. Yahut bir haşerat sokup ölürse, onun mükâfatı Allah'a aittir. Yahut eceliyle ölürse, onun mükâfatı Allah'a aittir.» -Eceliyle ölmesinden maksat, yatağında ölmesidir. Vallahi bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce Araplardan kimseden duymadığım bir kelimedir.- «Kim de ansızın öldürülürse Cenneti hak etmiş olur.» Ebû Ya'lâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir:

«مَنْ خَرَجَ حَاجًّا فَمَاتَ كُتِبَ لَهُ أَجْرُ الْحَاجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ خَرَجَ مُعْتَمِرًا فَمَاتَ كُتِبَ لَهُ أَجْرُ الْمُعْتَمِرِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ خَرَجَ غَازِيًّا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمَاتَ كُتِبَ لَهُ أَجْرُ الْغَازِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا حَدِيثٌ غريب من هذا الوجه.

«Kim hacı olarak yola çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar ona hacı ecri yazılır. Kim umreci olarak yola çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar ona umreci ecri yazılır. Kim de Allah yolunda gazi olarak sefere çıkar da ölürse, kıyamet gününe kadar ona gazi ecri yazılır.» İbn Kesîr şöyle demiştir: Bu, bu vecihten garib bir hadistir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 101-102]

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢)

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır. (101) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman onlardan bir grup seninle birlikte namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Onlar secdeye vardıklarında arkalarınızda bulunsunlar. Namaz kılmamış olan diğer grup gelsin seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını alsınlar. Kâfirler silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olmanızı ve size ani bir baskınla saldırmayı arzu ederler. Yağmur sebebiyle size bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur. Tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102)”

قَوْلُهُ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ قَرِيبًا. قَوْلُهُ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ الْقَصْرَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ. وَذَهَبَ الْأَقَلُّونَ: إِلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَمِنْهُمْ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ } “Sefere çıktığınız zaman” kavli: Yeryüzünde sefer etmenin tefsiri az önce geçmişti. { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “Size bir günah yoktur” kavlinde, namazı kısaltmanın (kasr) vacip olmadığına delil vardır ve cumhur bu görüştedir. Azınlık ise onun vacip olduğu görüşüne gitmiştir; onlardan bazıları:

عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالْكُوفِيُّونَ، وَالْقَاضِي إِسْمَاعِيلُ، وَحَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ مَالِكٍ.

Ömer b. Abdilazîz, Kûfeliler, Kādî İsmâîl ve Hammâd b. Ebî Süleymân'dır; bu, Mâlik'ten de rivayet edilmiştir.

وَاسْتَدَلُّوا بِحَدِيثِ عَائِشَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ: «فُرِضَتِ الصَّلَاةُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فَزِيدَتْ فِي الْحَضَرِ وَأُقِرَّتْ فِي السَّفَرِ» . وَلَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ مُخَالَفَتُهَا لِمَا رَوَتْ، فَالْعَمَلُ على الرواية الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمِثْلُهُ:

Sahih'te sabit olan Âişe hadisiyle delil getirmişlerdir: «Namaz ikişer rekât ikişer rekât farz kılındı, sonra hazarda artırıldı, seferde ise olduğu gibi bırakıldı.» Âişe'nin rivayet ettiğine muhalif davranması buna halel getirmez; zira amel, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan rivayete göredir. Bunun benzeri de:

حَدِيثُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ قَالَ: سَأَلْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قُلْتُ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَقَدْ أَمِنَ النَّاسُ، فَقَالَ لِي عُمَرُ: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ، فسألت رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ» أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَهْلُ السُّنَنِ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: «فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ» : أَنَّ الْقَصْرَ وَاجِبٌ. قَوْلُهُ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ظَاهِرُ هَذَا الشَّرْطِ أَنَّ الْقَصْرَ لا يجوز في السفر إِلَّا مَعَ خَوْفِ الْفِتْنَةِ مِنَ الْكَافِرِينَ لَا مَعَ الْأَمْنِ، وَلَكِنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ بِالسُّنَّةِ أَنَّ النبي ﷺ قَصَرَ مَعَ الْأَمْنِ كَمَا عَرَفْتَ، فَالْقَصْرُ مَعَ الْخَوْفِ ثَابِتٌ بِالْكِتَابِ، وَالْقَصْرُ مَعَ الْأَمْنِ ثابت

Ya'lâ b. Ümeyye'nin rivayet ettiği hadistir; o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a [şöyle] sordum: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer kâfirlerin size kötülük etmesinden korkarsanız, namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” [buyruluyor], halbuki insanlar artık güvene ermiştir? Bunun üzerine Ömer bana şöyle dedi: Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret etmiş ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum; o da şöyle buyurdu: «[Bu,] Allah'ın size ihsan ettiği bir sadakadır; siz de O'nun sadakasını kabul edin!» Bunu Ahmed, Müslim ve Sünen ehli tahric etmiştir. O'nun «O'nun sadakasını kabul edin» buyruğunun zahiri, [namazı] kısaltmanın vacip olduğunu [gösterir]. { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer kâfirlerin size kötülük etmesinden korkarsanız” ifadesine gelince; bu şartın zahiri, seferde namazı kısaltmanın güven halindeyken değil, ancak kâfirlerin fitnesinden korkulması durumunda caiz olduğunu [gerektirir]. Ne var ki bildiğin üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in güven halinde de [namazı] kısalttığı Sünnet ile sabit olmuştur. Dolayısıyla korku halinde kısaltma Kitap ile sabitken, güven halinde kısaltma ise sabit...

بِالسُّنَّةِ، وَمَفْهُومُ الشَّرْطِ لَا يَقْوَى عَلَى مُعَارَضَةِ ما تواتر عنه ﷺ مِنَ الْقَصْرِ مَعَ الْأَمْنِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذَا الشَّرْطَ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ، لِأَنَّ الْغَالِبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِذْ ذَاكَ الْقَصْرُ لِلْخَوْفِ في الأسفار، ولهذا قال يعلى ابن أُمَيَّةَ لِعُمَرَ مَا قَالَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ يفتنكم الذين كفروا بِسُقُوطِ إِنْ خِفْتُمْ وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: كَرَاهَةَ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ:

Sünnet iledir. Mefhum-ı şart (şartın ters anlamı) ise güven halinde kısaltma yaptığına dair ondan sallallâhu aleyhi ve sellem mütevâtir olarak nakledilene muaraza edecek güçte değildir. Bu şartın galibe binaen geldiği söylenmiştir; çünkü o dönemde Müslümanların seferlerinde genel durum korku sebebiyle kısaltmaktı; nitekim Ya'lâ b. Ümeyye de Ömer'e daha önce geçtiği üzere o sözü söylemiştir. Übeyy'in kıraatinde { إِنْ خِفْتُمْ } düşürülerek { أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ يفتنكم الذين كفروا } şeklindedir. Bu kıraate göre mana: «Kâfirlerin size kötülük etmelerini istemediğiniz için» demektir. İlim ehlinden bir grup ise şu görüşe gitmiştir:

إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا هِيَ مُبِيحَةٌ لِلْقَصْرِ فِي السَّفَرِ لِلْخَائِفِ مِنَ الْعَدُوِّ، فَمَنْ كَانَ آمِنًا فَلَا قَصْرَ لَهُ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ خِفْتُمْ لَيْسَ مُتَّصِلًا بِمَا قَبْلَهُ وَأَنَّ الْكَلَامَ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: مِنَ الصَّلاةِ ثُمَّ افْتَتَحَ فَقَالَ:

Bu ayet ancak düşmandan korkan kimse için seferde kısaltmayı mubah kılmaktadır; güvende olan kimse ise kısaltma yapamaz. Diğerleri ise { إِنْ خِفْتُمْ } kavlinin kendisinden öncesiyle irtibatlı olmadığına, sözün { مِنَ الصَّلاةِ } kavlinde tamamlandığına, sonra [yeni bir söze] başlanarak şöyle buyrulduğuna gitmişlerdir:

إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَأَقِمْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ صَلَاةَ الْخَوْفِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً مُعْتَرِضٌ، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا الْجُرْجَانِيُّ، وَالْمَهْدَوِيُّ، وَغَيْرُهُمَا. وَرَدَّهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ. وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَعْنَى مَا ذَكَرَهُ الْجُرْجَانِيُّ وَمَنْ مَعَهُ، وَمِمَّا يَرُدُّ هَذَا وَيَدْفَعُهُ:

{ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız” [ey Muhammed, onlara korku namazını kıldır]. { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin için apaçık bir düşmandır” kavli ise ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Bu manayı Cürcânî, Mehdevî ve başkaları zikretmiştir. Kuşeyrî ile Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî ise bunu reddetmiştir. Kurtubî, Cürcânî ve beraberindekilerin zikrettiği manayı İbn Abbâs'tan nakletmiştir. Bunu reddeden ve çürüten hususlardan biri de:

الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ وَقَدْ تَكَلَّفَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ فَقَالَ: إِنَّ الْوَاوَ زَائِدَةٌ، وَإِنَّ الْجَوَابَ لِلشَّرْطِ الْمَذْكُورِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: إِنْ خِفْتُمْ هُوَ قَوْلُهُ: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ ذِكْرَ الْخَوْفِ مَنْسُوخٌ بِالسُّنَّةِ، وَهِيَ: حَدِيثُ عُمَرَ الَّذِي قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ، وَمَا وَرَدَ فِي مَعْنَاهُ. قَوْلُهُ: أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا قَالَ الْفَرَّاءُ: أَهْلُ الْحِجَازِ يَقُولُونَ: فَتَنْتُ الرَّجُلَ، وَرَبِيعَةُ وَقَيْسٌ وَأَسَدٌ وَجَمِيعُ أَهْلِ نَجْدٍ يَقُولُونَ: أَفْتَنْتُ الرَّجُلَ، وَفَرَّقَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ بَيْنَهُمَا فَقَالَا: فَتَنْتُهُ: جَعَلْتُ فِيهِ فِتْنَةً مِثْلَ كَحَلْتُهُ، وَأَفْتَنْتُهُ: جَعَلْتُهُ مُفَتَّنًا، وَزَعَمَ الْأَصْمَعِيُّ أَنَّهُ لَا يَعْرِفُ أَفْتَنْتَهُ. وَالْمُرَادُ بِالْفِتْنَةِ: الْقِتَالُ وَالتَّعَرُّضُ بِمَا يَكْرَهُ. قَوْلُهُ: عَدُوًّا أَيْ أَعْدَاءً. قَوْلُهُ: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ هَذَا خِطَابٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِمَنْ بَعْدَهُ مِنْ أَهْلِ الْأَمْرِ، حُكْمُهُ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تعالى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً وَنَحْوُهُ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَشَذَّ أَبُو يُوسُفَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ عُلَيَّةَ فَقَالَا: لَا تُصَلَّى صَلَاةُ الْخَوْفِ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّ هَذَا الْخِطَابَ خَاصٌّ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَا: وَلَا يَلْحَقُ غَيْرُهُ بِهِ لِمَا له ﷺ مِنَ الْمَزِيَّةِ الْعُظْمَى، وَهَذَا مَدْفُوعٌ، فَقَدْ أَمَرَنَا اللَّهُ بِاتِّبَاعِ رَسُولِهِ وَالتَّأَسِّي بِهِ، وَقَدْ قال ﷺ «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» وَالصَّحَابَةُ ﵃ أَعْرَفُ بِمَعَانِي الْقُرْآنِ، وَقَدْ صَلَّوْهَا بَعْدَ مَوْتِهِ فِي غَيْرِ مَرَّةٍ كَمَا ذَلِكَ مَعْرُوفٌ. وَمَعْنَى: فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ أَرَدْتَ الْإِقَامَةَ، كَقَوْلِهِ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “İçlerinde bulunduğun zaman” kavlindeki «vâv» harfidir. Bazı müfessirler tekellüfe girerek vâv'ın zâit olduğunu ve zikredilen şartın -yani { إِنْ خِفْتُمْ } kavlinin- cevabının { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ } kavli olduğunu söylemişlerdir. Bir topluluk ise korku zikrinin sünnet ile mensuh olduğu görüşüne gitmiştir; bu da daha önce zikrettiğimiz Ömer hadisi ve onun manasında vârid olan rivayetlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavline gelince; Ferrâ şöyle demiştir: Hicaz ehli «fetentü'r-racüle» der; Rebîa, Kays, Esed ve bütün Necid ehli ise «eftentü'r-racüle» der. Halîl ve Sîbeveyh ise ikisini birbirinden ayırıp şöyle demişlerdir: «Fetentühû», 'ona kohl sürdüm' gibi 'ona fitne soktum' demektir; «Eftentühû» ise 'onu fitneye düşürülmüş kıldım' demektir. Asmaî ise «eftentühû»yu bilmediğini ileri sürmüştür. Fitneden maksat: Savaşmak ve hoşlanılmayan şeylerle sataşmaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { عَدُوًّا } kavli, yani «düşmanlar» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman” kavli: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve usûl ilminde bilindiği üzere hüküm bakımından ondan sonraki yöneticilere hitaptır; Cenâb-ı Hakk'ın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً } “Mallarından sadaka al” kavli ve benzerleri gibidir. İlim adamlarının cumhuru bu görüşe gitmiştir; Ebû Yûsuf ile İsmâîl b. Uleyye ise şaz kalarak: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra korku namazı kılınmaz; çünkü bu hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hastır» demişlerdir. Onlar: «O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem sahip olduğu yüce meziyet sebebiyle başkası ona ilhak edilemez» demişlerdir; fakat bu görüş merduttur. Zira Allah bize Resûlüne tabi olmayı ve onu örnek almayı emretmiştir; nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öylece namaz kılın» buyurmuştur. Sahabe radıyallâhu anhum ise Kur'an'ın manalarını en iyi bilenlerdir ve bilindiği üzere onun vefatından sonra defalarca bu namazı kılmışlardır. { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } kavlinin manası: «Kıldırmak istediğin zaman» demektir; tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın:

إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ ، وقوله: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ قَوْلُهُ:

{ إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın” kavli ve { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Kur'an okuduğun zaman Allah'a sığın” kavli gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın:

فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ يَعْنِي: بَعْدَ أَنْ تَجْعَلَهُمْ طَائِفَتَيْنِ طَائِفَةٌ تَقِفُ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ، وَطَائِفَةٌ تَقُومُ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي الصَّلَاةِ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أَيْ: الطَّائِفَةُ الَّتِي تُصَلِّي مَعَهُ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الطَّائِفَةِ الَّتِي بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، لِأَنَّ الطَّائِفَةَ الْقَائِمَةَ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ قَائِمَةً بِأَسْلِحَتِهَا، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى الْأَمْرِ بِذَلِكَ مَنْ كَانَ فِي الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ حَالَ الصَّلَاةِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَكُونَ آخِذًا لِسِلَاحِهِ، أَيْ: غَيْرُ وَاضِعٍ لَهُ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْأَخْذَ بِالْيَدِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنْ يَكُونُوا حَامِلِينَ لِسِلَاحِهِمْ لِيَتَنَاوَلُوهُ مِنْ قُرْبٍ إِذَا احْتَاجُوا إِلَيْهِ، وَلِيَكُونَ ذَلِكَ أَقْطَعَ لِرَجَاءِ عَدُوِّهِمْ مِنْ إِمْكَانِ فُرْصَتِهِ فِيهِمْ. وَقَدْ قَالَ بِإِرْجَاعِ الضَّمِيرِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ إِلَى الطَّائِفَةِ الْقَائِمَةِ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ: لِأَنَّ الْمُصَلِّيَةَ لَا تحارب،

{ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir grup seninle beraber [namaza] dursun” kavli; yani onları iki gruba ayırdıktan sonra bir grup düşmanın karşısında dursun, onlardan bir grup da seninle beraber namaza dursun, demektir. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “Silahlarını da alsınlar” kavli; yani onunla beraber namaz kılan grup [alsın] demektir. Bir görüşe göre zamir düşmanın karşısında duran gruba dönmektedir; ancak birinci görüş daha açıktır (zahirdir). Çünkü düşmanın karşısında duran grubun zaten silahlarıyla durması zorunludur. Bu hususta emredilmeye ancak namazda olan kimse ihtiyaç duyar; zira o, namaz esnasında bundan menedildiğini zanneder. Bu sebeple Allah ona silahını almış halde bulunmasını, yani onu yere bırakmamasını emretmiştir. Buradaki murat silahı bizzat elle tutmak değil, ihtiyaç duyduklarında hemen yanı başlarından alabilmeleri ve bu durumun düşmanlarının kendilerine karşı bir fırsat bulma ümidini tamamen kırması için silahlarını üzerlerinde taşımalarıdır. İbn Abbâs { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } kavlindeki zamirin düşman karşısında duran gruba döndüğünü söylemiş ve: «Çünkü namaz kılan grup savaşmaz» demiştir.

وَقَالَ غَيْرُهُ: إِنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُصَلِّيَةِ، وَجَوَّزَ الزَّجَّاجُ، وَالنَّحَّاسُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا لِلطَّائِفَتَيْنِ جَمِيعًا، لِأَنَّهُ أَرْهَبُ لِلْعَدُوِّ. وَقَدْ أَوْجَبَ أَخْذَ السِّلَاحِ فِي هَذِهِ الصَّلَاةِ أَهْلُ الظَّاهِرِ حَمْلًا لِلْأَمْرِ عَلَى الْوُجُوبِ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِلَى أَنَّ الْمُصَلِّينَ لَا يَحْمِلُونَ السِّلَاحَ وَأَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ الصَّلَاةَ، وَهُوَ مَدْفُوعٌ بِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبِمَا فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ. قَوْلُهُ: فَإِذا سَجَدُوا أَيْ: الْقَائِمُونَ فِي الصَّلَاةِ فَلْيَكُونُوا أَيْ: الطَّائِفَةُ الْقَائِمَةُ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ مِنْ وَرائِكُمْ أَيْ: مِنْ وَرَاءِ الْمُصَلِّينَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: فَإِذَا سَجَدَ الْمُصَلُّونَ مَعَهُ، أَيْ: أَتَمُّوا الرَّكْعَةَ، تَعْبِيرًا بِالسُّجُودِ عَنْ جَمِيعِ الرَّكْعَةِ، أَوْ عَنْ جَمِيعِ الصَّلَاةِ فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ أَيْ: فَلْيَنْصَرِفُوا بَعْدَ الْفَرَاغِ إِلَى مُقَابَلَةِ الْعَدُوِّ لِلْحِرَاسَةِ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى وَهِيَ الْقَائِمَةُ فِي مُقَابَلَةِ الْعَدُوِّ الَّتِي لَمْ تُصَلِّ فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا الطَّائِفَةُ الْأُولَى وَلْيَأْخُذُوا أَيْ: هَذِهِ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ زِيَادَةَ التَّوْصِيَةِ لِلطَّائِفَةِ الْأُخْرَى بِأَخْذِ الْحَذَرِ مَعَ أَخْذِ السِّلَاحِ. قِيلَ:

Başkaları ise zamirin namaz kılana döndüğünü söylemiştir. Zeccâc ve Nehhas bunun düşmana daha fazla korku salması sebebiyle her iki gruba birden emir olmasını caiz görmüşlerdir. Zâhirîler emri vücuba hamletmek suretiyle bu namazda silah almayı vacip görmüşlerdir. Ebû Hanîfe ise namaz kılanların silah taşımayacakları ve bunun namazı iptal edeceği görüşüne gitmiştir; ancak bu görüş bu ayetteki ve sahih hadislerdeki delillerle merduttur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا سَجَدُوا } “Secde ettiklerinde” -yani namazda duranlar- { فَلْيَكُونُوا } “bulunsunlar” -yani düşman karşısında duran grup- { مِنْ وَرائِكُمْ } “arkalarınızda” -yani namaz kılanların arkasında-. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Onunla namaz kılanlar secde ettiğinde -yani secde lafzıyla rekâtın tamamı veya namazın tamamı kastedilerek- rekâtı tamamladıklarında; { فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ } yani namazı bitirdikten sonra nöbet tutmak için düşmanın karşısına geçsinler; { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى } “ve diğer grup gelsin” -ki bu düşman karşısında durup henüz namaz kılmamış olan gruptur-, { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “seninle beraber namaz kılsınlar” -ilk grubun kıldığı sıfat üzere-. { وَلْيَأْخُذُوا } yani bu diğer grup da alsınlar: { حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “tedbirlerini ve silahlarını”. Bu, silah almanın yanı sıra tedbirli olmaları hususunda diğer gruba yapılan ilave bir tavsiyedir. Şöyle denilmiştir:

وَجْهُهُ: أَنَّ هَذِهِ الْمَرَّةَ مَظِنَّةٌ لِوُقُوفِ الْكَفَرَةِ عَلَى كَوْنِ الطَّائِفَةِ الْقَائِمَةِ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي شُغْلٍ شَاغِلٍ، وَأَمَّا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى فَرُبَّمَا يَظُنُّونَهُمْ قَائِمِينَ لِلْحَرْبِ، وَقِيلَ: لِأَنَّ الْعَدُوَّ لَا يُؤَخِّرُ قَصْدَهُ عَنْ هَذَا الْوَقْتِ، لِأَنَّهُ آخِرُ الصَّلَاةِ، وَالسِّلَاحُ: مَا يَدْفَعُ بِهِ الْمَرْءُ عَنْ نَفْسِهِ فِي الْحَرْبِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ كَمْ تُصَلِّي كُلُّ طَائِفَةٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ؟

Bunun hikmeti şudur: Bu ikinci sefer, kâfirlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namaz kılan grubun meşgul olduğunu fark etmeleri ihtimalinin bulunduğu andır; ilk seferde ise onların savaş için ayakta durduklarını zannetmiş olabilirler. Bir görüşe göre de düşman hücumunu bu vakitten sonraya ertelemez; çünkü bu, namazın son kısmıdır. Silah (es-silâh), savaşta kişinin kendisini müdafaa ettiği şeydir. Yüce ayette her iki gruptan her birinin kaçar rekât kılacağı açıklanmamıştır.

وَقَدْ وَرَدَتْ صَلَاةُ الْخَوْفِ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ عَلَى أَنْحَاءٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَصِفَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَكُلُّهَا صَحِيحَةٌ مُجْزِئَةٌ، مَنْ فَعَلَ وَاحِدَةً مِنْهَا فَقَدْ فَعَلَ مَا أُمِرَ بِهِ، وَمَنْ ذَهَبَ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى اخْتِيَارِ صِفَةٍ دُونَ غَيْرِهَا فَقَدْ أَبْعَدَ عَنِ الصَّوَابِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى، وَفِي سَائِرِ مُؤَلَّفَاتِنَا. قَوْلُهُ: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْعِلَّةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا أَمَرَهَمُ اللَّهُ بِالْحَذَرِ وَأَخْذِ السِّلَاحِ، أَيْ: وَدُّوا غَفْلَتَكُمْ عَنْ أَخْذِ السِّلَاحِ وَعَنِ الْحَذَرِ لِيَصِلُوا إِلَى مَقْصُودِهِمْ، وَيَنَالُوا فُرْصَتَهُمْ، فَيَشُدُّونَ عَلَيْكُمْ شَدَّةً وَاحِدَةً، وَالْأَمْتِعَةُ: مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ فِي الْحَرْبِ، وَمِنْهُ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ. قَوْلُهُ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ رَخَّصَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِي وَضْعِ السِّلَاحِ إِذَا نَالَهُمْ أَذًى مِنَ الْمَطَرِ وَفِي حَالِ الْمَرَضِ، لِأَنَّهُ يَصْعُبُ مَعَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ حَمْلُ السِّلَاحِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَخْذِ الْحَذَرِ لِئَلَّا يَأْتِيهِمُ الْعَدُوُّ عَلَى غِرَّةٍ وَهُمْ غَافِلُونَ.

Korku namazı tertemiz sünnette farklı vecihler ve muhtelif şekillerde vârid olmuştur; bunların hepsi sahihtir ve kifayet eder. Kim bunlardan birini yaparsa emredileni yerine getirmiş olur. Âlimlerden diğerini bırakıp belli bir şekli seçme görüşüne gidenler isabetten uzaklaşmışlardır; biz bunu el-Müntekā şerhimizde ve diğer eserlerimizde etraflıca açıkladık. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً } “Kâfirler silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olmanızı ve size ani bir baskınla saldırmayı arzu ederler” kavli: Bu cümle, Allah'ın onlara tedbiri ve silah almayı emretmesinin gerekçesini (illetini) içermektedir; yani amaçlarına ulaşmak ve fırsat yakalamak için sizin silah almaktan ve tedbirden gafil olmanızı, böylece üzerinize topyekûn birden saldırmayı arzu etmişlerdir. Eşya (emtia), savaşta kendisinden faydalanılan azık ve binit gibi şeylerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “Yağmur sebebiyle size bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” kavli: Allah Sübhânehû, yağmurdan ötürü bir eziyete uğradıklarında ve hastalık halinde silahı bırakmalarına ruhsat vermiştir; zira bu iki durumda silah taşımak zorlaşır. Sonra düşman gafil oldukları bir sırada onları ansızın basmasın diye tedbirlerini almalarını emretmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي حَنْظَلَةَ قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ صَلَاةِ السَّفَرِ، فَقَالَ:

İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd, Ebû Hanzale'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: İbn Ömer'e sefer namazını sordum; şöyle dedi:

رَكْعَتَانِ، قُلْتُ: فَأَيْنَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَنَحْنُ آمِنُونَ؟ قَالَ: سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَالِدِ بْنِ أُسَيْدٍ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ: أَرَأَيْتَ قَصْرَ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ؟ إِنَّا لَا نَجِدُهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ، إِنَّمَا نَجِدُ ذِكْرَ صَلَاةِ الْخَوْفِ، فَقَالَ ابْنُ عمر: يا ابن أَخِي! إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ مُحَمَّدًا ﷺ وَلَا نَعْلَمُ شَيْئًا، فَإِنَّمَا نَفْعَلُ كَمَا رأينا رسول الله ﷺ يَفْعَلُ، وَقَصْرُ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ سُنَّةٌ سنها رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ الْخُزَاعِيِّ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِمِنًى- أَكْثَرَ مَا كَانَ النَّاسُ وَآمَنَهُ- رَكْعَتَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ

«İki rekâttır.» Ben: «Biz güvende iken Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin size kötülük etmelerinden korkarsanız” kavli nerede kalır?» dedim. O: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir» dedi. Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve Beyhakî, Ümeyye b. Abdillâh b. Hâlid b. Useyd'den onun İbn Ömer'e şöyle sorduğunu tahric etmişlerdir: «Seferde namazın kısaltılması hakkında ne dersin? Biz bunu Allah'ın Kitabı'nda bulamıyoruz; sadece korku namazının zikrini buluyoruz.» Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: «Ey kardeşimin oğlu! Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdiğinde biz hiçbir şey bilmiyorduk. Biz ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nasıl yaptığını gördüysek öyle yaparız. Seferde namazı kısaltmak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in koyduğu bir sünnettir.» Sahîhayn ve diğerlerinde Hârise b. Vehb el-Huzâî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Minâ'da -insanların en çok ve en güvende olduğu bir sırada- öğle ve ikindiyi ikişer rekât kıldım.» İbn Ebî Şeybe, Tirmizî -sahih olduğunu belirterek- ve Nesâî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Resûlullah ile birlikte

الله ﷺ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَنَحْنُ آمِنُونَ لَا نَخَافُ شَيْئًا رَكْعَتَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: سَأَلَ قَوْمٌ مِنَ التُّجَّارِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّا نَضْرِبُ فِي الْأَرْضِ فَكَيْفَ نُصَلِّي؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ثُمَّ انْقَطَعَ الْوَحْيُ، فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ بِحَوْلٍ غَزَا النَّبِيُّ ﷺ فصلى الظهر، فقال المشركون: قد أمنكم مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ مِنْ ظُهُورِهِمْ هَلَّا شَدَدْتُمْ عَلَيْهِمْ؟

sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke ile Medine arasında, hiçbir şeyden korkmaksızın güvende olduğumuz halde iki rekât kıldık. İbn Cerîr, Ali'den şöyle dediğini tahric etmiştir: Tüccarlardan bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: «Ey Allah'ın Resûlü! Biz yeryüzünde sefere çıkıyoruz; nasıl namaz kılacağız?» dediler. Bunun üzerine Allah: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” ayetini indirdi. Sonra vahiy kesildi. Bundan bir yıl sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gazaya çıktı ve öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: «Muhammed ve ashabı size sırtlarını döndüler; üzerlerine saldırsaydınız ya!» dediler.

فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: إِنَّ لَهُمْ أُخْرَى مِثْلَهَا فِي أَثَرِهَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَيْنَ الصَّلَاتَيْنِ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً. وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً فَنَزَلَتْ صَلَاةُ الْخَوْفِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، والحاكم عَنْ أَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعُسْفَانَ، فَاسْتَقْبَلَنَا الْمُشْرِكُونَ عَلَيْهِمْ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ، وَهُمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ، فَصَلَّى بِنَا النبي ﷺ الظهر، فَقَالُوا: قَدْ كَانُوا عَلَى حَالٍ لَوْ أَصَبْنَا غِرَّتَهُمْ، ثُمَّ قَالُوا: تَأْتِي عَلَيْهِمُ الْآنَ صَلَاةٌ هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَبْنَائِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَاتِ: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ ثُمَّ ذَكَرَ صِفَةَ الصَّلَاةِ الَّتِي صلوها مع النبي ﷺ. وَالْأَحَادِيثُ فِي صِفَةِ صَلَاةِ الْخَوْفِ كَثِيرَةٌ، وَهِيَ مُسْتَوْفَاةٌ فِي مَوَاطِنِهَا، فَلَا نُطَوِّلُ بِذِكْرِهَا هَاهُنَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، كان جريحا.

İçlerinden bir sözcü: «Onların bunun hemen ardından benzeri bir namazları daha var» dedi. Bunun üzerine Allah iki namaz arasında: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً. وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } ayetinden { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } kavline kadar indirdi ve korku namazı hükme bağlandı. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Dârekutnî ve Hâkim, Ebû Ayyâş ez-Zürakī'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Usfân'da idik. Müşrikler başlarında Hâlid b. Velîd olduğu halde karşımıza çıktılar; onlar bizimle kıble arasında idiler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: «Onlar öyle bir halde idiler ki keşke gafil anlarını yakalasaydık» dediler. Sonra: «Şimdi onlara, kendilerine çocuklarından ve canlarından daha sevimli olan bir namaz vakti gelecek» dediler. Bunun üzerine Cibrîl şu ayetlerle indi: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman...” Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte kıldıkları namazın şeklini zikretti. Korku namazının şekli hakkındaki hadisler pek çoktur ve kendi yerlerinde tastamam zikredilmiştir; bu sebeple burada onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى } “Yağmur sebebiyle size bir eziyet olursa yahut hasta bulunursanız” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Abdurrahman b. Avf hakkında indi, kendisi yaralıydı.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 103-104]

فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)

{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤) } “Namazı kıldığınız zaman ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103) O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”

قَضَيْتُمُ بِمَعْنَى: فَرَغْتُمْ مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ، وَهُوَ أَحَدُ مَعَانِي الْقَضَاءِ، وَمِثْلُهُ: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ قوله: فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ أَيْ: فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، حَتَّى فِي حَالِ الْقِتَالِ. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: إِلَى أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ الْمَأْمُورَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ أَثَرُ صَلَاةِ الْخَوْفِ، أَيْ: إِذَا فَرَغْتُمْ مِنَ الصَّلَاةِ فَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ: إِذَا صَلَّيْتُمْ فَصَلُّوا قِيَامًا وَقُعُودًا أَوْ عَلَى جَنُوبِكُمْ، حَسْبَمَا يَقْتَضِيهِ الْحَالُ عِنْدَ مُلَاحَمَةِ الْقِتَالِ، فَهِيَ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً . قَوْلُهُ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ أَيْ: أَمِنْتُمْ وَسَكَنَتْ قُلُوبُكُمْ، وَالطُّمَأْنِينَةُ: سُكُونُ النَّفْسِ مِنَ الْخَوْفِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ أي: فأتوا بِالصَّلَاةِ الَّتِي دَخَلَ وَقْتُهَا عَلَى الصِّفَةِ الْمَشْرُوعَةِ من الأذكار والأركان، ولا تغفلوا مَا أَمْكَنَ، فَإِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ فِي حَالِ الْخَوْفِ.

{ قَضَيْتُمُ }, korku namazını bitirdiğiniz zaman manasındadır; bu da «kazâ» lafzının manalarından biridir. Tıpkı şu ayetlerde olduğu gibi: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde”, { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ } “Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın”. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken Allah'ı zikredin” kavli; yani her halükârda, savaş halinde dahi [Allah'ı zikredin] demektir. Âlimlerin cumhuru emredilen bu zikrin korku namazının hemen akabinde olduğu görüşüne gitmiştir; yani namazı bitirdiğinizde bu hallerde Allah'ı zikredin demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } kavlinin manasının: «Namazı kılmak istediğiniz zaman, savaşın şiddeti anında durumun gerektirdiği şekilde ayakta, oturarak veya yanlarınız üzerinde kılın» şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız yaya yahut binitli olarak [kılın]” kavli gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” kavli; yani güvende olup kalpleriniz sükûnet bulduğunda demektir. İtminân (طُمَأْنِينَة), korkudan sonra nefsin sükûn bulmasıdır. { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın”; yani vakti giren namazı zikirler ve rükünler bakımından meşru olan şekliyle yerine getirin, imkân nispetinde hiçbir şeyi ihmal etmeyin; zira [kısaltma ve kolaylaştırma] ancak korku halindedir.

وَقِيلَ: الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَنَّهُمْ يَقْضُونَ مَا صَلَّوْهُ فِي حَالِ الْمُسَايَفَةِ، لِأَنَّهَا حَالَةُ قَلَقٍ وَانْزِعَاجٍ وَتَقْصِيرٍ فِي الْأَذْكَارِ وَالْأَرْكَانِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ. إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً أَيْ: مَحْدُودًا مُعَيَّنًا، يُقَالُ: وَقَتَهُ فَهُوَ مَوْقُوتٌ وَوَقَّتَّهُ فهو مؤقّت. وَالْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَى عِبَادِهِ الصَّلَوَاتِ،

Şöyle de denilmiştir: Ayetteki mana; kılıçlaşma (şiddetli çarpışma) esnasında kıldıkları namazı [sonradan] kaza ederler demektir. Çünkü bu durum; endişe, telaş ile zikirlerde ve rükünlerde kusur halidir. Bu [görüş] Şâfiî'den rivayet edilmiştir; ancak birinci [görüş] daha tercihe şayandır. { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” ayeti; yani sınırları çizilmiş ve muayyen [bir farzdır] demektir. Nitekim «vegatehû fe-huve mevkût» (وَقَتَهُ فَهُوَ مَوْقُوتٌ) ve «vekkatehû fe-huve muekkat» (وَوَقَّتَّهُ فهو مؤقّت) denilir. Mana şudur: Şüphesiz Allah, kullarına namazları farz kılmış,

وَكَتَبَهَا عَلَيْهِمْ فِي أَوْقَاتِهَا الْمَحْدُودَةِ، لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْتِيَ بِهَا فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَّا لِعُذْرٍ شَرْعِيٍّ، مِنْ نَوْمٍ أَوْ سَهْوٍ أَوْ نَحْوِهِمَا. قَوْلُهُ: وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ أَيْ: لَا تَضْعَفُوا فِي طَلَبِهِمْ، وَأَظْهِرُوا الْقُوَّةَ وَالْجَلَدَ.

ve onları belirlenmiş vakitlerinde farz kılmıştır. Uyku, unutma yahut benzeri şer'î bir mazeret olmaksızın hiç kimsenin o namazı belirlenen vaktin dışında kılması caiz değildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin” kavli; yani onları arayıp takip etmede zaaf göstermeyin; güç ve metanet sergileyin demektir.

قَوْلُهُ: إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ، أَيْ: لَيْسَ مَا تَجِدُونَهُ مِنْ أَلَمِ الْجِرَاحِ وَمُزَاوَلَةِ الْقِتَالِ مُخْتَصًّا بِكُمْ، بَلْ هُوَ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، فَلَيْسُوا بِأَوْلَى مِنْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى حَرِّ الْقِتَالِ وَمَرَارَةِ الْحَرْبِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَلَكُمْ عَلَيْهِمْ مَزِيَّةٌ لَا تُوجَدُ فِيهِمْ، وَهِيَ: أَنَّكُمْ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مِنَ الْأَجْرِ وَعَظِيمِ الْجَزَاءِ مَا لَا يَرْجُونَهُ لِكُفْرِهِمْ وَجُحُودِهِمْ، فَأَنْتُمْ أَحَقُّ بِالصَّبْرِ مِنْهُمْ، وَأَوْلَى بِعَدَمِ الضَّعْفِ مِنْهُمْ، فَإِنَّ أَنْفُسَكُمْ قَوِيَّةٌ، لِأَنَّهَا تَرَى الْمَوْتَ مَغْنَمًا، وَهُمْ يَرَوْنَهُ مَغْرَمًا. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَقِيلَ: إِنَّ الرَّجَاءَ هُنَا بِمَعْنَى الْخَوْفِ، لِأَنَّ مَنْ رَجَا شَيْئًا فَهُوَ غَيْرُ قَاطِعٍ بِحُصُولِهِ، فَلَا يَخْلُو مِنْ خَوْفِ مَا يَرْجُو. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: لَا يُطْلَقُ الرَّجَاءُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ إِلَّا مَعَ النَّفْيِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً أَيْ: لَا تَخَافُونَ لَهُ عَظَمَةً. وَقَرَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ: إِنْ تَكُونُوا بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، أَيْ: لأن تكونوا، وقرأ منصور بن المعتمر: تئلمون، بِكَسْرِ التَّاءِ، وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ كَسْرُ التَّاءِ لِثِقَلِهِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler” kavli, kendisinden önceki nehyin gerekçesidir (ta'lilidir). Yani yaraların acısından ve savaşın meşakkatinden hissettiğiniz şeyler sadece size has değildir; aksine sizinle onlar arasında müşterek bir durumdur. Dolayısıyla onlar savaşın sıcağına ve harbin acılığına sabretmede sizden daha evlâ değillerdir. Bununla birlikte sizin onlara karşı, kendilerinde bulunmayan bir üstünlüğünüz vardır ki o da şudur: Siz küfürleri ve inkârları sebebiyle onların ummadığı mükâfatı ve büyük sevabı Allah'tan ummaktasınız. Dolayısıyla siz sabretmeye onlardan daha lâyıksınız ve gevşeklik göstermemeye onlardan daha evlâsınız; çünkü sizin nefisleriniz güçlüdür, zira ölümü bir ganimet olarak görmektedir, onlar ise onu bir ziyan (mağrem) olarak görmektedirler. Bu ayetin bir benzeri de Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlidir: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur”. Buradaki recâ (رَجَاء) lafzının korku (havf) manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü bir şeyi uman kimse onun gerçekleşeceğini kesin olarak bilemez, bu sebeple umduğu şeyin korkusundan hâli olmaz. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: Recâ kelimesi ancak nefiy (olumsuzluk) ile birlikte korku manasında kullanılır; Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki Allah'ın büyüklüğünden korkmuyorsunuz?” kavlinde olduğu gibi. Abdurrahman el-A'rec hemzenin fethasıyla { أَنْ تَكُونُوا } şeklinde okumuştur, yani: «Olduğunuz için» demektir. Mansûr b. el-Mu'temir ise te'nin kesresiyle «te'lemûn» şeklinde okumuştur; Basralılara göre te'nin kesreli okunması ağırlığından ötürü caiz değildir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ قَالَ: بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، وَفِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ، وَالْغِنَى وَالْفَقْرِ، وَالسَّقَمِ وَالصِّحَّةِ، وَالسِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ قَوْمًا يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ، فَقَالَ: إِنَّمَا هَذِهِ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعِ الرَّجُلُ أَنْ يُصَلِّيَ قَائِمًا صَلَّى قَاعِدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ قَالَ: إِذَا خَرَجْتُمْ مِنْ دَارِ السَّفَرِ إِلَى دَارِ الْإِقَامَةِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ قَالَ: أَتِمُّوهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken Allah'ı zikredin” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Geceleyin ve gündüzün, karada ve denizde, seferde ve hazarda, zenginlikte ve fakirlikte, hastalıkta ve sağlıkta, gizlide ve açıkta, velhasıl her halükârda [zikredin]. İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan bir topluluğun Allah'ı ayakta, oturarak ve yanları üzerine yatarak zikrettiği haberinin kendisine ulaştığını, bunun üzerine onun şöyle dediğini tahric etmiştir: «Bu ancak kişi ayakta namaz kılmaya güç yetiremediğinde oturarak kılar [demektir].» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” kavli hakkında: «Sefer yurdundan ikamet yurduna çıktığınızda», { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” kavli hakkında da: «Onu tastamam kılın» dediğini tahric etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bunun benzerini tahric etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً يَعْنِي مَفْرُوضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الْمَوْقُوتُ الْوَاجِبُ.

İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den de yine bunun benzerini tahric etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır” kavli hakkında: «Yani farz kılınmıştır» dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr de ondan: «Mevkūt, vacip olandır» dediğini tahric etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَهِنُوا قَالَ: وَلَا تَضْعُفُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: تَأْلَمُونَ قَالَ: تُوجَعُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ قال: ترجون الخير.

İbn Ebî Hâtim, ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَهِنُوا } kavli hakkında: «Gevşeklik göstermeyin» dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, ondan Cenâb-ı Hakk'ın: { تَأْلَمُونَ } kavli hakkında: «Acı çekiyorsunuz», { وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ } kavli hakkında da: «Hayrı umuyorsunuz» dediğini tahric etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 105-109]

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩)

{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) } “Şüphesiz biz sana Kitabı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105) Allah'tan mağfiret dile; şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (106) Kendilerine hıyanet edenleri savunma! Muhakkak ki Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez. (107) İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmadığı sözü geceleyin kurarlarken O onların yanındaydı. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır. (108) İşte sizler dünya hayatında onları savunan kimselersiniz; peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır? (109)”

قَوْلُهُ: بِما أَراكَ اللَّهُ إِمَّا بِوَحْيٍ، أَوْ بِمَا هُوَ جَارٍ عَلَى سُنَنِ مَا قَدْ أَوْحَى الله به، وليس المراد هنا

Cenâb-ı Hakk'ın: { بِما أَراكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” kavli; ya bir vahiyle ya da Allah'ın vahyetmiş olduğu esaslar doğrultusunda cari olan [hükümler]ledir. Burada kastedilen...

رُؤْيَةُ الْعَيْنِ، لِأَنَّ الْحُكْمَ لَا يُرَى، بَلِ الْمُرَادُ: بِمَا عَرَّفَهُ اللَّهُ بِهِ وَأَرْشَدَهُ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ أَيْ: لِأَجْلِ الْخَائِنِينَ، خَصِيمًا: أَيْ: مُخَاصِمًا عَنْهُمْ، مُجَادِلًا لِلْمُحِقِّينَ بِسَبَبِهِمْ. وَفِيهِ دَلِيلٌ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ أَنْ يُخَاصِمَ عَنْ أَحَدٍ إِلَّا بَعْدَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ مُحِقٌّ. قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ أَمْرٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالِاسْتِغْفَارِ.

gözle görmek değildir; çünkü hüküm görülmez. Bilakis maksat: Allah'ın ona bildirdiği ve kendisini irşad ettiği şeylerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ } kavli, yani: Hainlerden ötürü, { خَصِيماً } yani onları savunan ve onlar sebebiyle hak sahipleriyle mücadele eden bir hasım olma! Bunda, bir kimsenin haklı olduğunu bilmeden onun adına hasımlık yapmasının hiç kimseye caiz olmadığına delil vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Allah'tan mağfiret dile” kavli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e istiğfar etmesi için bir emirdir.

قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّ الْمَعْنَى: اسْتَغْفِرِ اللَّهَ مِنْ ذَنْبِكَ فِي خِصَامِكَ لِلْخَائِنِينَ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ السَّبَبِ الَّذِي نَزَلَتْ لِأَجْلِهِ الْآيَةُ، وَبِهِ يَتَّضِحُ الْمُرَادُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ لِلْمُذْنِبِينَ مِنْ أُمَّتِكَ، وَالْمُخَاصِمِينَ بِالْبَاطِلِ. قَوْلُهُ: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ

İbn Cerîr şöyle demiştir: Manası: «Hainleri savunmandaki günahından ötürü Allah'tan mağfiret dile» demektir. Ayetin nüzul sebebi ileride gelecektir ve kastedilen mana onunla netleşecektir. Şöyle de denilmiştir: Manası: «Ümmetinden günah işleyenler ve batıl üzere hasımlaşanlar için Allah'tan mağfiret dile» demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma!” kavli;

أَيْ: لَا تُحَاجِجْ عَنِ الَّذِينَ يَخُونُونَ أَنْفُسَهُمْ، وَالْمُجَادَلَةُ: مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْجَدَلِ، وَهُوَ الْفَتْلُ وَقِيلَ: مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْجَدَالَةِ، وَهِيَ وَجْهُ الْأَرْضِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يُرِيدُ أَنْ يُلْقِيَ صَاحِبَهُ عَلَيْهَا، وَسُمِّيَ ذَلِكَ: خِيَانَةً لِأَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّ ضَرَرَ مَعْصِيَتِهِمْ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ. وَالْخَوَّانُ: كَثِيرُ الْخِيَانَةِ، وَالْأَثِيمُ: كَثِيرُ الْإِثْمِ، وَعَدَمُ الْمَحَبَّةِ: كِنَايَةٌ عَنِ الْبُغْضِ. قَوْلُهُ: يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ

Yani: Kendilerine hıyanet edenleri savunarak delil getirme! Mücadele (مُجَادَلَة), bükmek demek olan cedel (جَدَل) kökünden alınmıştır. Cüdâle (جَدَالَة) yani yerin yüzü kökünden geldiği de söylenmiştir; çünkü iki hasımdan her biri diğerini yere sermek ister. Bu durum «kendilerine hıyanet etmeleri» olarak isimlendirilmiştir; zira isyanlarının zararı kendilerine dönmektedir. Havvân (خَوَّان), çok hainlik yapan; esîm (أَثِيم) ise günahı pek çok olandır. Sevmemek (عَدَمُ الْمَحَبَّةِ) ise buğzetmekten kinayedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan gizlenirler” kavli;

أَيْ:

Yani:

يَسْتَتِرُونَ مِنْهُمْ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ أي: مستتر وقيل: يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ: أَيْ لَا يَسْتَتِرُونَ مِنْهُ، أَوْ لَا يَسْتَحْيُونَ مِنْهُ وَالْحَالُ أَنَّهُ مَعَهُمْ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِمْ، عَالِمٌ بِمَا هُمْ فِيهِ، فَكَيْفَ يَسْتَخْفُونَ مِنْهُ؟ إِذْ يُبَيِّتُونَ

Onlardan örtünürler; tıpkı: { وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin gizlenen” kavlinde olduğu gibi, yani örtünen demektir. { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ } kavli hakkında: «Ondan gizlenmezler yahut O'ndan utanmazlar; oysa O her hallerinde onların yanındadır ve içinde bulundukları durumu bilmektedir, şu halde O'ndan nasıl gizlenebilirler?» denilmiştir. { إِذْ يُبَيِّتُونَ } “Geceleyin kurarlarken” kavli;

أَيْ: يُدِيرُونَ الرَّأْيَ بَيْنَهُمْ، وَسَمَّاهُ: تَبْيِيتًا لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنْ تَكُونَ إِدَارَةُ الرَّأْيِ بِاللَّيْلِ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

Yani aralarında görüş alışverişinde bulunurlar. Buna tebyît (geceleyin kurmak) denilmiştir; çünkü görüş alışverişi çoğunlukla geceleyin olur. { مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “Razı olmadığı sözü” kavli;

أَيْ: مِنَ الرَّأْيِ الَّذِي أَدَارُوهُ بَيْنَهُمْ، وَسَمَّاهُ: قَوْلًا، لِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ الْمُقَاوَلَةِ بَيْنَهُمْ. قَوْلُهُ: هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ

Yani aralarında kurdukları plandan razı olmadığı kısmı demektir. Buna «söz» denilmiştir; çünkü bu ancak aralarındaki konuşmadan sonra hâsıl olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler” kavli;

يَعْنِي: الْقَوْمَ الَّذِينَ جَادَلُوا عَنْ صَاحِبِهِمُ السَّارِقِ كَمَا سَيَأْتِي، وَالْجُمْلَةُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أُولَاءِ بِمَعْنَى الَّذِينَ وجادَلْتُمْ

Yani: İleride geleceği üzere hırsız olan arkadaşlarını savunan o topluluk kastedilmektedir. Cümle mübteda ve haberden oluşmaktadır. Zeccâc: «Ulâi (أُولَاءِ), 'ellezîne' (الَّذِينَ) manasındadır» demiştir. { جادَلْتُمْ } kavli;

بِمَعْنَى حَاجَجْتُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ

Savundunuz manasındadır: { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Dünya hayatında [onları savundunuz]; peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak?”

الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ: فَمَنْ يُخَاصِمُ وَيُجَادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ تَعْذِيبِهِمْ بِذُنُوبِهِمْ؟ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا

İstifham, inkâr ve azarlama içindir; yani günahları sebebiyle cezalandırıldıkları zaman kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak ve mücadele edecektir? { أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Yahut kim onlara vekil olacaktır?”

أَيْ: مُجَادِلًا وَمُخَاصِمًا، وَالْوَكِيلُ فِي الْأَصْلِ: الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ الْأُمُورِ. وَالْمَعْنَى: مَنْ ذَاكَ يَقُومُ بِأَمْرِهِمْ إِذَا أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِعَذَابِهِ.

Yani kim onları müdafaa eden ve savunan olacaktır? Vekil (الْوَكِيل) aslen: İşlerin tedbirini üstlenen kimsedir. Mana şudur: Allah onları azabıyla yakaladığı zaman onların işini kim üstlenebilir?

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ قَتَادَةَ بْنِ النُّعْمَانِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ بَيْتٍ مِنَّا يُقَالُ لَهُمْ: بَنُو أُبَيْرِقٍ بِشْرٌ وَبُشَيْرٌ وَمُبَشِّرٌ، وَكَانَ بِشْرٌ رَجُلًا مُنَافِقًا يَقُولُ الشِّعْرَ، يَهْجُو بِهِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ يَنْحَلُهُ بَعْضُ الْعَرَبِ، ثُمَّ يَقُولُ: قَالَ فُلَانٌ: كَذَا وَكَذَا، قَالَ فُلَانٌ: كَذَا وَكَذَا فَإِذَا سَمِعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ذَلِكَ الشِّعْرَ قَالُوا: وَاللَّهِ مَا يَقُولُ هذا الشعر إلا هذا الخبيث، فقال:

Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Katâde b. en-Nu'mân'dan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Bizden Benî Ubeyrık denilen bir hane halkı vardı: Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir. Bişr münafık bir adamdı; şiir söyler, onunla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını hicveder, sonra bunu bazı Araplara nispet eder ve: «Filanca şöyle şöyle dedi, filanca şöyle şöyle dedi» derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bu şiiri duyduklarında: «Vallahi bu şiiri bu habisten başkası söylemiyor» derlerdi. Bunun üzerine o şöyle dedi:

أو كلّما قَالَ الرِّجَالُ قَصِيدَةً ... أَصْمُوا فَقَالُوا ابْنُ الْأُبَيْرِقِ قَالَهَا

«Adamlar ne zaman bir kaside söyleseler ... Yanılırlar da İbnü'l-Ubeyrık söyledi derler.»

قَالَ: وَكَانُوا أَهْلَ بَيْتِ حَاجَةٍ وَفَاقَةٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ، وَكَانَ النَّاسُ إِنَّمَا طَعَامُهُمْ بِالْمَدِينَةِ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ، وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهُ يَسَارٌ فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ ، أَيْ: حَمُولَةٌ مِنَ الشام من الدرمك ابتاع الرجل منها

[Katâde] dedi ki: Onlar Câhiliye'de de İslâm'da da muhtaç ve yoksul bir hane halkı idiler. Medine'de insanların yiyeceği yalnızca hurma ve arpadan ibaretti. Bir kimsenin durumu iyi olup da Şam'dan bir dâfıta -yani has un (dermek) yükü- geldiğinde, o kimse bundan satın alır,

فخصّ بها نَفْسَهُ، وَأَمَّا الْعِيَالُ فَإِنَّمَا طَعَامُهُمُ التَّمْرُ وَالشَّعِيرُ، فَقَدِمَتْ ضَافِطَةٌ مِنَ الشَّامِ، فَابْتَاعَ عَمِّي رِفَاعَةُ بن رافع جملا مِنَ الدَّرْمَكِ، فَجَعَلَهُ فِي مَشْرَبَةٍ ، وَفِي الْمَشْرَبَةِ سِلَاحٌ لَهُ دِرْعَانِ وَسَيْفَاهُمَا وَمَا يُصْلِحُهُمَا، فَعُدِيَ عَلَيْهِ مِنْ تَحْتِ اللَّيْلِ، فَنُقِبَتِ الْمَشْرَبَةُ، وَأُخِذَ الطَّعَامُ وَالسِّلَاحُ، فَلَمَّا أَصْبَحَ أَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فقال: يا ابن أَخِي! تَعَلَمُ أَنْ قَدْ عُدِيَ عَلَيْنَا فِي لَيْلَتِنَا هَذِهِ، فَنُقِبَتْ مَشْرَبَتُنَا، فَذَهَبَ بِطَعَامِنَا وَسِلَاحِنَا، قَالَ: فَتَحَسَّسْنَا فِي الدَّارِ وَسَأَلْنَا، فَقِيلَ لَنَا: قَدْ رَأَيْنَا بَنِي أُبَيْرِقٍ اسْتَوْقَدُوا نَارًا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ، وَلَا نَرَى فِيمَا نَرَى إِلَّا على بعض طعامكم، وَكَانَ بَنُو أُبَيْرِقٍ قَالُوا وَنَحْنُ نَسْأَلُ فِي الدَّارِ: وَاللَّهِ مَا نُرَى صَاحِبُكُمْ إِلَّا لَبِيدَ بْنَ سَهْلٍ رَجُلًا مِنَّا لَهُ صَلَاحٌ وَإِسْلَامٌ، فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ لَبِيَدٌ اخْتَرَطَ سَيْفَهُ ثُمَّ أتى بني أبيرق وقال: أنا أسرق؟ فو الله لَيُخَالِطَنَّكُمْ هَذَا السَّيْفُ أَوْ لَتُبَيِّنُنَّ هَذِهِ السَّرِقَةَ، قالوا: إليك عنا أيها الرجل! فو الله مَا أَنْتَ بِصَاحِبِهَا، فَسَأَلْنَا فِي الدَّارِ حَتَّى لَمْ نَشُكَّ أَنَّهُمْ أَصْحَابُهَا، فَقَالَ لِي عَمِّي: يا ابن أخي أو أتيت رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُ قَالَ قَتَادَةُ: فَأَتَيْتُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنْ أَهْلَ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلَ جَفَاءٍ عَمَدُوا إِلَى عَمِّي رِفَاعَةَ بْنِ زَيْدٍ فَنَقَبُوا مَشْرَبَةً لَهُ، وَأَخَذُوا سِلَاحَهُ وَطَعَامَهُ، فَلْيَرُدُّوا عَلَيْنَا سِلَاحَنَا، وَأَمَّا الطَّعَامُ فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِيهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: سَأَنْظُرُ فِي ذَلِكَ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ بَنُو أُبَيْرِقٍ أَتَوْا رَجُلًا مِنْهُمْ يُقَالُ لَهُ: أُسَيْرُ بْنُ عُرْوَةَ، فَكَلَّمُوهُ فِي ذَلِكَ وَاجْتَمَعَ إِلَيْهِ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ، فَأَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ قَتَادَةَ بن النعمان وعمه عمدوا إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ مِنَّا أَهْلِ إِسْلَامٍ وَصَلَاحٍ يَرْمُونَهُمْ بِالسَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلَا ثَبَتٍ، قَالَ قَتَادَةُ: فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَكَلَّمْتُهُ فَقَالَ: عَمَدْتَ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ ذُكِرَ مِنْهُمْ إِسْلَامٌ وَصَلَاحٌ تَرْمِيهِمْ بِالسَّرِقَةِ عَلَى غَيْرِ بَيِّنَةٍ وَلَا ثَبَتٍ؟ قَالَ قَتَادَةُ:

Onu kendine ayırırdı; çoluk çocuğun yiyeceği ise sadece hurma ve arpaydı. Derken Şam'dan bir dâfıta geldi; amcam Rifâa b. Râfi' bir deve yükü has un satın alıp onu bir meşrebe [çatı odası/kiler] içine koydu. Meşrebede ona ait iki zırh, iki kılıç ve bunlara uygun teçhizat vardı. Geceleyin oraya baskın yapıldı; meşrebe delindi, yiyecek ve silah alındı. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: «Ey kardeşimin oğlu! Bilesin ki bu gece bize baskın yapıldı, meşrebemiz delindi; yiyeceğimiz ve silahımız alınıp götürüldü» dedi. [Katâde] dedi ki: Mahallede araştırma yaptık ve sorduk. Bize: «Bu gece Benî Ubeyrık'ın bir ateş yaktığını gördük; gördüğümüz kadarıyla bu ancak sizin yiyeceğinizin bir kısmı üzerinedir» denildi. Biz mahallede soruştururken Benî Ubeyrık ise şöyle diyordu: «Vallahi biz sizin hırsızınızın, bizden salih ve Müslüman bir adam olan Lebîd b. Sehl'den başkası olduğunu düşünmüyoruz.» Lebîd bunu duyunca kılıcını sıyırdı, sonra Benî Ubeyrık'a gelip: «Ben mi çalmışım? Vallahi ya bu hırsızlığı açıklığa kavuşturursunuz ya da bu kılıç size karışır (sizi keser)!» dedi. Onlar: «Çekil bizden ey adam! Vallahi sen onun faili değilsin» dediler. Mahallede soruşturmaya devam ettik, öyle ki onların bu işin failleri olduğundan hiç şüphe etmez olduk. Bunun üzerine amcam bana: «Ey kardeşimin oğlu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip bunu ona anlatsan ya!» dedi. Katâde dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Bizden kaba-saba bir aile amcam Rifâa b. Zeyd'e kastedip onun meşrebesini deldiler, silahını ve yiyeceğini aldılar. Silahımızı bize geri versinler, yiyeceğe ise bizim ihtiyacımız yoktur» dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu konuyu inceleyeceğim» buyurdu. Benî Ubeyrık bunu duyunca içlerinden Üseyr b. Urve denilen bir adama gidip durumu onunla konuştular. Mahalle halkından bazı kimseler de onun yanında toplandılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. en-Nu'mân ile amcası, bizden Müslüman ve salih bir aileye kastediyor ve ellerinde hiçbir delil ve kesin bilgi olmadan onları hırsızlıkla suçluyorlar» dediler. Katâde dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onunla konuştum. Şöyle buyurdu: «Müslümanlığı ve salahı bilinen bir aileye kastedip, elinde hiçbir delil ve kesin bilgi olmaksızın onları hırsızlıkla mı suçluyorsun?» Katâde dedi ki:

فَرَجِعْتُ وَلَوَدِدْتُ أَنِّي خَرَجْتُ مِنْ بَعْضِ مَالِي وَلَمْ أكلم رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ، فَأَتَانِي عَمِّي رِفَاعَةُ فَقَالَ لِي: يَا بن أَخِي! مَا صَنَعْتَ؟ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ، فَلَمْ نَلْبَثْ أَنْ نَزَلَ الْقُرْآنُ: إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً بَنِي أُبَيْرِقٍ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ أَيْ: مِمَّا قُلْتَ لِقَتَادَةَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً. وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً

Bunun üzerine malımın bir kısmından vazgeçmiş olmayı ve bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile hiç konuşmamış olmayı temenni ederek geri döndüm. Amcam Rifâa bana gelip: «Ey kardeşimin oğlu! Ne yaptın?» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana söylediklerini ona haber verdim. «Allah yardımcımız olsun» dedi. Çok geçmeden Kur'an indi: «Şüphesiz Kitab'ı sana hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin [yani Benî Ubeyrık'ın] savunucusu olma! Ve Allah'tan mağfiret dile -yani Katâde'ye söylediğin şeyden ötürü-. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Kendilerine hıyanet edenleri savunma...» kavlinden «...sonra da Allah'tan mağfiret dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur» kavline kadar.

أي: لو استغفروا لهم وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً

Yani: Eğer onlar için mağfiret dileselerdi. [Ve devamındaki] «Kim bir günah kazanırsa...»

إِلَى قَوْلِهِ: فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً

«...muhakkak ki bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur» kavline kadar;

قَوْلُهُمْ لِلَبِيدٍ. وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ

[yani] onların Lebîd hakkında söyledikleri söz. «Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti...»

يَعْنِي: أُسَيْرَ بْنَ عُرْوَةَ، فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالسِّلَاحِ فَرَدَّهُ إِلَى رِفَاعَةَ قَالَ قَتَادَةُ: فَلَمَّا أَتَيْتُ عَمِّي بِالسِّلَاحِ وَكَانَ شَيْخًا قَدْ غُشِيَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، أَيْ: كَبُرَ، وَكُنْتُ أَرَى إِسْلَامَهُ مَدْخُولًا، فَلَمَّا أَتَيْتُهُ بِالسِّلَاحِ قَالَ: يَا ابْنَ أَخِي! هُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَعَرَفْتُ أَنَّ إِسْلَامَهُ كَانَ صَحِيحًا، فَلَمَّا نَزَلَ الْقُرْآنُ لَحِقَ بُشَيْرٌ بِالْمُشْرِكِينَ، فَنَزَلَ عَلَى سُلَافَةَ بِنْتِ سَعْدٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى إلى قوله: ضَلالًا بَعِيداً فَلَمَّا نَزَلَ عَلَى سُلَافَةَ رَمَاهَا حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ بِأَبْيَاتٍ مِنْ شِعْرٍ، فَأَخَذَتْ رَحْلَهُ فَوَضَعَتْهُ عَلَى رَأْسِهَا ثُمَّ خَرَجَتْ فَرَمَتْ بِهِ فِي الْأَبْطُحِ، ثُمَّ قَالَتْ: أَهْدَيْتَ لِي شِعْرَ حَسَّانَ؟ مَا كُنْتُ تَأْتِينِي بِخَيْرٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حديث غريب، لا

[Yani] Üseyr b. Urve'yi [kastetmektedir]. Kur'an nazil olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem silahı getirdi ve onu Rifâa'ya iade etti. Katâde dedi ki: Ben silahı amcama getirdiğimde —ki o Câhiliye döneminde yaşlanmış bir ihtiyardı, yani ömrü geçmişti ve ben onun Müslümanlığında bir kusur [şüphe] olduğunu düşünüyordum— silahı ona getirdiğimde şöyle dedi: «Ey kardeşimin oğlu! O, Allah yolundadır!» Bunun üzerine onun Müslümanlığının sahih olduğunu anladım. Kur'an nazil olunca Büşeyr müşriklere katıldı ve Sülâfe bint Sa'd'ın yanına indi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى } “Kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkan ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yönde bırakırız...” ayetinden { ضَلالًا بَعِيداً } “...derin bir sapıklığa düşmüştür” kavline kadar. [Büşeyr], Sülâfe'nin yanına indiğinde Hassân b. Sâbit onu birkaç beyitlik şiirle hicvetti. Bunun üzerine kadın onun yükünü alıp başına koydu, sonra dışarı çıkıp onu el-Ebtah mevkiine fırlattı ve ardından şöyle dedi: «Hassân'ın şiirini bana hediye mi getirdin? Bana hiçbir hayır getirmedin!» Tirmizî dedi ki: Bu garib bir hadistir, [ve devamla şöyle demiştir:]

نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيِّ. وَرَوَاهُ يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ مُرْسَلًا، لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ. وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ هَاشِمِ بْنِ الْقَاسِمِ الْحَرَّانِيِّ عَنْ محمد بن سلمة به ببعضه. ورواه ابن المنذر في تفسيره قال: حدثنا محمد بن إسماعيل، يعني:

...bunu Muhammed b. Seleme el-Harrânî'den başka müsned olarak rivayet eden birini bilmiyoruz. Yûnus b. Bükeyr ve birden fazla kişi ise bunu Muhammed b. İshâk'tan, o da Âsım b. Ömer b. Katâde'den mürsel olarak rivayet etmiş, bunda «babasından, o da dedesinden» şeklinde zikretmemiştir. İbn Ebî Hâtim de bunu Hâşim b. el-Kâsım el-Harrânî'den, o da Muhammed b. Seleme'den bir kısmıyla rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir de tefsirinde şöyle rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. İsmâîl -yani...

الصَّانِعِ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، فَذَكَرَهُ بِطُولِهِ. وَرَوَاهُ أَبُو الشَّيْخِ الْأَصْبَهَانِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ أَيُّوبَ، وَالْحَسَنِ بْنِ يَعْقُوبَ، كِلَاهُمَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ بِهِ، ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِهِ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ: سَمِعَ مِنِّي هَذَا الْحَدِيثَ يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ أَبِي إِسْرَائِيلَ. وَقَدْ رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ عَنْ أبي العباس الأصم، عن أحمد ابن عَبْدِ الْجَبَّارِ الْعُطَارِدِيِّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بِمَعْنَاهُ أَتَمَّ مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ ابْنُ سَعْدٍ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ قَالَ: غَدَا بُشَيْرٌ، فَذَكَرَهُ مُخْتَصَرًا، وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ مُخْتَصَرَةٌ وَمُطَوَّلَةٌ عَنْ جَمَاعَةٍ من التابعين.

...es-Sâni'- anlattı, bize Ahmed b. Ebî Şuayb el-Harrânî anlattı, bize Muhammed b. Seleme anlattı diyerek bunu uzun uzadıya zikretmiştir. Ebû'ş-Şeyh el-Asbahânî de tefsirinde Muhammed b. el-Abbâs b. Eyyûb ve el-Hasan b. Ya'kûb'dan, her ikisi el-Hasan b. Ahmed b. Ebî Şuayb el-Harrânî'den, o Muhammed b. Seleme'den bu şekilde rivayet etmiş, sonra sonunda şöyle demiştir: Muhammed b. Seleme dedi ki: Bu hadisi benden Yahyâ b. Maîn, Ahmed b. Hanbel ve İshâk b. Ebî İsrâîl dinledi. Hâkim de el-Müstedrek'te Ebû'l-Abbâs el-Esamm'dan, o Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî'den, o Yûnus b. Bükeyr'den, o Muhammed b. İshâk'tan bu manada ve daha eksiksiz olarak rivayet etmiş, sonra: «Bu, Müslim'in şartına göre sahihtir» demiştir. İbn Sa'd da bunu Mahmûd b. Lebîd'den rivayetle: «Büşeyr sabah erkenden gitti...» diyerek muhtasar olarak zikretmiştir. Bu kıssa tâbiînden bir topluluktan muhtasar ve uzun olarak rivayet edilmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٠ الى ١١٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 110-113]

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠) وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣) } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan mağfiret dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. (110) Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam bir hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata yahut bir günah işler de sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki o büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur. (112) Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (113)”

هَذَا مِنْ تَمَامِ الْقِصَّةِ السَّابِقَةِ، وَالْمُرَادُ بِالسُّوءِ: الْقَبِيحُ الَّذِي يَسُوءُ بِهِ أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

Bu, önceki kıssanın tamamlayıcısıdır. Kötülükten (es-sû') kasıt: Kötü hissettiren çirkin iştir. { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Yahut nefsine zulmeder” kavli;

بِفِعْلِ مَعْصِيَةٍ مِنَ الْمَعَاصِي، أَوْ ذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي لَا تَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ

Başkasına sirayet etmeyen bir masiyeti veya günahlardan bir günahı işleyerek [nefsine zulmetmesidir]. { ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Sonra Allah'tan mağfiret dilerse” kavli;

يَطْلُبُ مِنْهُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُ مَا قَارَفَهُ مِنَ الذَّنْبِ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً

İşlediği günahı kendisi için bağışlamasını O'ndan talep ederse demektir. { يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً } “Allah'ı çok bağışlayıcı bulur” kavli;

لِذَنْبِهِ رَحِيماً

Günahı için [bağışlayıcı], { رَحِيماً } “Çok merhamet edici [bulur]” kavli;

بِهِ، وَفِيهِ تَرْغِيبٌ لِمَنْ وَقَعَ مِنْهُ السَّرَقَ مِنْ بَنِي أُبَيْرِقٍ أَنْ يَتُوبَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرَهُ، وَأَنَّهُ غَفُورٌ لِمَنْ يَسْتَغْفِرُهُ رَحِيمٌ بِهِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي شَأْنِ وَحْشِيٍّ قَاتِلِ حَمْزَةَ، أَشْرَكَ بِاللَّهِ وَقَتَلَ حَمْزَةَ، ثُمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ: هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَنَزَلَتْ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَهِيَ لِكُلِّ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِ الله أذنب ذنبا ثم استغفره اللَّهَ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً

Ona [merhamet edici bulur]. Bunda Benî Ubeyrık'tan hırsızlık yapmış olan kimse için Allah'a tövbe edip O'ndan mağfiret dilemeye, ayrıca O'nun kendisinden mağfiret dileyeni bağışlayıcı ve ona merhamet edici olduğuna dair bir teşvik vardır. Dahhâk şöyle demiştir: Bu ayet, Hamza'nın katili Vahşî hakkında inmiştir; Allah'a şirk koşmuş ve Hamza'yı öldürmüştü, sonra Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Benim için tövbe var mıdır?» dedi ve bu ayet indi. Her hâlükârda itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir; bu ayet bir günah işleyip de ardından Sübhânehu olan Allah'tan mağfiret dileyen her kul içindir. { وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً } “Kim bir günah kazanırsa” kavli;

مِنَ الْآثَامِ بِذَنْبٍ يَذْنِبُهُ فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ

İşlediği bir günahla günahlardan [birini kazanırsa], { فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “Onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur” kavli;

أَيْ: عَاقِبَتُهُ عَائِدَةٌ عَلَيْهِ، وَالْكَسْبُ: مَا يَجُرُّ بِهِ الْإِنْسَانُ إِلَى نَفْسِهِ نَفْعًا أَوْ يَدْفَعُ بِهِ ضَرَرًا، وَلِهَذَا لَا يُسَمَّى فِعْلُ الرَّبِّ كسبا، قال الْقُرْطُبِيُّ. وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً

Yani: Onun vebali kendisine döner. Kesb (الْكَسْب): İnsanın kendisine bir menfaat sağladığı veya bir zararı defettiği şeydir; bu yüzden Rabbin fiili 'kesb' olarak isimlendirilmez; bunu Kurtubî söylemiştir. { وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً } “Kim bir hata yahut bir günah işlerse” kavli hakkında;

قِيلَ: هُمَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كُرِّرَ لِلتَّأْكِيدِ. وَقَالَ الطَّبَرِيُّ:

Her ikisinin aynı manada olduğu, tekit için tekrar edildiği söylenmiştir. Taberî ise şöyle demiştir:

إِنَّ الْخَطِيئَةَ تَكُونُ عَنْ عَمْدٍ وَعَنْ غَيْرِ عَمْدٍ، وَالْإِثْمُ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ عَمْدٍ، وَقِيلَ: الْخَطِيئَةُ: الصَّغِيرَةُ، وَالْإِثْمُ:

Hata kasten de kasıtsız da olabilir; ism (günah) ise ancak kasten olur. Hatanın küçük günah, ismin ise...

الْكَبِيرَةُ. قَوْلُهُ: ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً

...büyük günah olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” kavli;

تَوْحِيدُ الضَّمِيرِ لِكَوْنِ الْعَطْفِ بأو، أَوْ لِتَغْلِيبِ الْإِثْمِ عَلَى الْخَطِيئَةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ يَرْجِعُ إِلَى الْكَسْبِ. قَوْلُهُ: فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً

Zamirin tekil gelmesi, atfın 'ev' (yahut) ile olmasından veya ism kelimesinin hatîeye tağlib edilmesindendir. Zamirin 'kesb'e raci olduğu da söylenmiştir. { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Muhakkak ki o büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur” kavli;

لَمَّا كَانَتِ الذُّنُوبُ لَازِمَةً لِفَاعِلِهَا كَانَتْ كَالثِّقْلِ الَّذِي يُحْمَلُ، وَمِثْلُهُ: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ . والبهتان: مأخوذ من

Günahlar failine sımsıkı bağlı ve ayrılmaz olduğu için, taşınan bir ağırlık gibi kabul edilmiştir. Bunun benzeri şu ayettir: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır”. Bühtân (iftira) kelimesi,

الْبُهْتِ، وَهُوَ الْكَذِبُ عَلَى الْبَرِيءِ بِمَا يَنْبَهِتُ لَهُ وَيَتَحَيَّرُ مِنْهُ، يُقَالُ: بَهَتَهُ بَهْتًا وَبُهْتَانًا: إِذَا قَالَ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْ، وَيُقَالُ: بَهِتَ الرَّجُلُ بِالْكَسْرِ: إِذَا دَهِشَ وَتَحَيَّرَ، وَبَهُتَ بالضم، ومنه: فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ ، وَالْإِثْمُ الْمُبِينُ: الْوَاضِحُ. قَوْلُهُ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ

Beht (الْبُهْت) kökünden alınmıştır; o da suçsuz kimseye, onun dehşete düşüp şaşıracağı bir yalanı isnat etmektir. Bir kimse hakkında söylemediği şeyi söylediğinde: 'behetehû behten ve bühtânen' denir. Bir kimse şaşırıp dehşete düştüğünde kesre ile 'behite' ve damme ile 'behute' denir; «İnkâr eden kimse ise şaşırıp kalmıştı» ayetindeki lafız da bundandır. Apaçık günah (el-ismu'l-mubîn) ise: Aşikâr ve besbelli olandır. { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı” kavli;

خِطَابٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ لِرَسُولِ اللَّهِ: أنه نبهه عَلَى الْحَقِّ فِي قِصَّةِ بَنِي أُبَيْرِقٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمَا: النُّبُوَّةُ وَالْعِصْمَةُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. Resûlullah için bu lütuf ve rahmetten kasıt: Benî Ubeyrık kıssasında onu hakka dikkat çekip uyarmış olmasıdır. İkisinden kastın peygamberlik ve masumiyet/korunmuşluk olduğu da söylenmiştir. { لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “Onlardan bir grup yeltenmişti” kavli;

أَيْ: مِنَ الْجَمَاعَةِ الَّذِينَ عَضَّدُوا بَنِي أُبَيْرِقٍ كَمَا تَقَدَّمَ أَنْ يُضِلُّوكَ

Yani: Daha önce geçtiği üzere Benî Ubeyrık'a destek çıkan topluluktan bir grup, { أَنْ يُضِلُّوكَ } “Seni saptırmaya [yeltenmişti]” kavli;

عَنِ الْحَقِّ وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ

Haktan saptırmaya [yeltenmişti]. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar” kavli;

لِأَنَّ وَبَالَ ذَلِكَ عَائِدٌ عَلَيْهِمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

Çünkü bunun vebali kendilerine döner. { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “Ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler” kavli;

لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ عَاصِمُكَ مِنَ النَّاسِ، وَلِأَنَّكَ عَمِلْتَ بِالظَّاهِرِ وَلَا ضَرَرَ عَلَيْكَ فِي الْحُكْمِ بِهِ قَبْلَ نُزُولِ الْوَحْيِ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: وَمَا يَضُرُّونَكَ شَيْئًا مِنَ الضَّرَرِ. قَوْلُهُ: وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ

Çünkü Sübhânehu olan Allah seni insanlardan koruyandır ve sen zahire göre hükmetmiştin; vahiy inmeden önce zahirle hükmetmende senin aleyhine bir zarar yoktur. Câr ve mecrûr mef'ûl-i mutlak olarak nasb mahallindedir; yani: «Sana hiçbir zararla zarar veremezler» demektir. { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ } “Ve Allah sana Kitab'ı indirdi” kavli hakkında;

قِيلَ: هَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ، وَقِيلَ: الْوَاوُ: لِلْحَالِ، أَيْ: وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ حَالَ إِنْزَالِ اللَّهِ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ، أَوْ مَعَ إِنْزَالِ اللَّهِ ذَلِكَ عَلَيْكَ. قَوْلُهُ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

Bunun yeni bir cümlenin başlangıcı olduğu söylenmiştir; 'vâv' harfinin hâl için olduğu da söylenmiştir, yani: «Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirdiği hâlde yahut Allah'ın bunu sana indirmesiyle birlikte onlar sana hiçbir zarar veremezler.» { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Ve sana bilmediğin şeyleri öğretti” kavli;

مَعْطُوفٌ عَلَى أَنْزَلَ، أَيْ: عَلَّمَكَ بِالْوَحْيِ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ مِنْ قَبْلُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

'Enzele' fiiline matuftur; yani: Daha önce bilmediğin şeyleri sana vahiyle öğretti. { وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” kavli;

إِذْ لَا فَضْلَ أَعْظَمُ مِنَ النُّبُوَّةِ وَنُزُولِ الْوَحْيِ.

Çünkü peygamberlik ve vahyin inişinden daha büyük bir lütuf yoktur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmederse...”

الْآيَةَ.

...ayetinde İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir:

قَالَ: أَخْبَرَ اللَّهُ عِبَادَهُ بِحِلْمِهِ وَعَفْوِهِ وَكَرَمِهِ وَسِعَةِ رَحْمَتِهِ وَمَغْفِرَتِهِ، فَمَنْ أَذْنَبَ ذَنَبًا صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا ثُمَّ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا وَلَوْ كانت ذنوبه أعظم من السموات والأرض والجبال. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مِنْ سُورَةِ النِّسَاءِ ثُمَّ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ غَفَرَ لَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً

Dedi ki: Allah kullarına hilmini, affını, keremini, rahmetinin ve mağfiretinin genişliğini haber vermiştir; kim küçük olsun büyük olsun bir günah işler de sonra Allah'tan mağfiret dilerse -günahları göklerden, yerden ve dağlardan daha büyük olsa bile- Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini tahric etmiştir: Kim Nisâ Suresi'nden şu iki ayeti okur da sonra Allah'tan mağfiret dilerse, [Allah] onu bağışlar: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan mağfiret dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur” ve...

وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ

«Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler de Allah'tan mağfiret dileselerdi, Peygamber de onlar için mağfiret dileseydi...» ayeti. İbn Ebî Hâtim, { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Ve sana bilmediklerini öğretti” kavli hakkında Katâde'den şöyle rivayet etmiştir:

قَالَ: عَلَّمَهُ اللَّهُ بَيَانَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، بَيَّنَ حَلَالَهُ وَحَرَامَهُ لِيَحْتَجَّ بِذَلِكَ عَلَى خَلْقِهِ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: عَلَّمَهُ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ، وَقَدْ وَرَدَ فِي قَبُولِ الِاسْتِغْفَارِ، وَأَنَّهُ يَمْحُو الذَّنْبَ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ مُدَوَّنَةٌ فِي كُتُبِ السُّنَّةِ.

Dedi ki: Allah mahlukatına karşı bununla hüccet getirsin diye ona dünyanın ve ahiretin açıklamasını öğretti; helalini ve haramını açıkladı. Yine Dahhâk'ten şöyle rivayet etmiştir: Ona hayrı ve şerri öğretti. İstiğfarın kabul edilmesi ve onun günahı silip yok etmesi hakkında Sünnet kitaplarında kayıtlı pek çok hadis varit olmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 114-115]

لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥)

{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) } “Onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur. Ancak bir sadaka vermeyi yahut bir iyiliği yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesna. Kim bunu Allah'ın rızasını arayarak yaparsa, yakında ona büyük bir mükâfat vereceğiz. (114) Kim, kendisine hidayet apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelir ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu yöneldiği yolda bırakırız ve onu cehenneme sokarız. O ne kötü bir varış yeridir! (115)”

النَّجْوَى: السِّرُّ بَيْنَ الِاثْنَيْنِ أَوِ الْجَمَاعَةٍ، تَقُولُ: نَاجَيْتُ فُلَانًا مُنَاجَاةً وَنِجَاءً وَهُمْ يَنْتِجُونَ وَيَتَنَاجَوْنَ، وَنَجَوْتُ فُلَانًا أَنْجُوهُ نَجْوًى، أَيْ: نَاجَيْتُهُ، فَنَجْوَى: مُشْتَقَّةٌ مَنْ نَجَوْتُ الشَّيْءَ أَنْجُوهُ، أَيْ: خَلَّصْتُهُ وَأَفْرَدْتُهُ.

Necvâ (النَّجْوَى): İki kişi veya bir topluluk arasındaki sırdır (gizli konuşmadır). 'Nâceytü fülanen münâcâten ve nicâen' (filancayla gizlice konuştum), 've hüm yentecûne ve yetenâcevne' (onlar gizlice fısıldaşıyorlar) ve 'necevtü fülanen encûhu necvâ' yani: onunla gizlice konuştum denir. Necvâ kelimesi: Bir şeyi ayırıp tek başına bıraktığın zaman kullanılan 'necevtü'ş-şey'e encûhu' ifadesinden türemiştir.

وَالنَّجْوَةُ مِنَ الْأَرْضِ: الْمُرْتَفِعُ، لِانْفِرَادِهِ بِارْتِفَاعِهِ عَمَّا حَوْلَهُ، فَالنَّجْوَى: الْمُسَارَّةُ، مَصْدَرٌ. وَقَدْ تُسَمَّى بِهِ الْجَمَاعَةُ كَمَا يُقَالُ قَوْمٌ عَدْلٌ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذْ هُمْ نَجْوى فعلى الأوّل يكون الاستثناء منقطعا، أي:

Yeryüzündeki 'necve' ise, etrafındakilerden yükselerek ayrıldığı için yüksek yerdir. Dolayısıyla necvâ: Gizlice fısıldaşmak olup masdardır. Bazen de 'kavmün adl' denildiği gibi bununla topluluk kastedilir; nitekim Allah Teâlâ: «Onlar gizli fısıldaşırlarken» buyurmuştur. Birinci ihtimale göre istisna munkatı' olur; yani:

لكن مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ، أَوْ مُتَّصِلًا، عَلَى تَقْدِيرِ: إِلَّا نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ كَثِيرٍ. أَيْ: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ إِلَّا فِيمَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ. وَقَدْ قَالَ جماعة من المفسرين:

Fakat bir sadaka emreden kimse [müstesnadır takdirinde munkatı' olur] veya { إِلَّا نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “Ancak bir sadaka emreden kimsenin gizli konuşması müstesnadır” takdirinde muttasıl [olur]. İkinci [ihtimal] üzerine ise istisna, { كَثِيرٍ } lafzından bedel olarak cer mahallinde muttasıl olur. Yani: Bir sadaka emreden kimse hariç, [onların gizli konuşmalarının] çoğunda hiçbir hayır yoktur. Müfessirlerden bir grup da şöyle demiştir:

إِنَّ النَّجْوَى كَلَامُ الْجَمَاعَةِ الْمُنْفَرِدَةِ أَوِ الِاثْنَيْنِ سَوَاءً كَانَ ذَلِكَ سِرًّا أَوْ جَهْرًا، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ. قَوْلُهُ:

Necvâ, gizli olsun açık olsun ayrılan bir topluluğun veya iki kişinin sözüdür; Zeccâc da bu görüşü benimsemiştir. Ayette geçen:

بِصَدَقَةٍ الظَّاهِرُ أَنَّهَا صَدَقَةُ التَّطَوُّعِ، وَقِيلَ: إِنَّهَا صَدَقَةُ الْفَرْضِ. وَالْمَعْرُوفُ: صَدَقَةُ التَّطَوُّعِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمَعْرُوفُ: لَفْظٌ عَامٌّ يَشْمَلُ جَمِيعَ أَنْوَاعِ الْبِرِّ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمَعْرُوفُ هُنَا: الْقَرْضُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحُطَيْئَةِ:

{ بِصَدَقَةٍ } “Bir sadaka” lafzının zahiri, onun nafile sadaka olduğudur; farz sadaka olduğu da söylenmiştir. Ma'ruf (الْمَعْرُوف) ise: Nafile sadakadır; fakat birinci görüş daha evladır. Ma'ruf: Bütün iyilik türlerini içine alan genel bir lafızdır. Mukâtil: «Buradaki ma'ruf, borç vermektir» demiştir; fakat birinci görüş daha evladır. Hutay'e'nin şu sözü de bundandır:

مَنْ يَفْعَلِ الْخَيْرَ لَا يَعْدَمْ جَوَازَيْهِ ... لَا يَذْهَبُ الْعُرْفَ بَيْنَ اللَّهِ وَالنَّاسِ

«İyilik yapan kimse onun karşılıklarından mahrum kalmaz ... Allah ile insanlar arasında yapılan iyilik asla kaybolmaz.»

وَمِنْهُ الْحَدِيثُ: «كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ، وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ» ، وَقِيلَ:

Şu hadis-i şerif de bundandır: «Her ma'ruf (iyilik) bir sadakadır; kardeşini güler yüzle karşılaman da şüphesiz ma'ruftandır.» Şöyle de denilmiştir:

الْمَعْرُوفُ: إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ. وَالْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ عَامٌّ فِي الدِّمَاءِ وَالْأَعْرَاضِ وَالْأَمْوَالِ، وَفِي كُلِّ شَيْءٍ يَقَعُ التَّدَاعِي فِيهِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ، جَعَلَ مُجَرَّدَ الْأَمْرِ بِهَا خَيْرًا، ثُمَّ رَغَّبَ فِي فِعْلِهَا بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ لِأَنَّ فِعْلَهَا أَقْرَبُ إِلَى اللَّهِ مِنْ مُجَرَّدِ الْأَمْرِ بِهَا، إِذْ خَيْرِيَّةُ الْأَمْرِ بِهَا إِنَّمَا هِيَ لِكَوْنِهِ وَسِيلَةً إِلَى فِعْلِهَا. قَوْلُهُ: ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ عِلَّةٌ لِلْفِعْلِ، لِأَنَّ مَنْ فَعَلَهَا لِغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَحِقٍّ لِهَذَا الْمَدْحِ وَالْجَزَاءِ، بَلْ قَدْ يَكُونُ غَيْرَ نَاجٍ مِنَ الْوِزْرِ، وَالْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى الْمُشَاقَقَةُ: الْمُعَادَاةُ وَالْمُخَالَفَةُ. وَتَبَيُّنُ الْهُدَى: ظُهُورُهُ، بِأَنْ يَعْلَمَ صِحَّةَ الرِّسَالَةِ بِالْبَرَاهِينِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ يَفْعَلُ الْمُشَاقَقَةُ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: غَيْرَ طَرِيقِهِمْ، وَهُوَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَالتَّمَسُّكِ بِأَحْكَامِهِ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى أَيْ: نَجْعَلْهُ واليا لما توالاه مِنَ الضَّلَالِ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ قَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَأَبُو عَمْرٍو: نُوَلِّهْ وَنُصْلِهْ بِسُكُونِ الْهَاءِ فِي الموضعين. وقرأ الباقون: بكسر هما، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقُرِئَ: وَنَصْلِهِ بِفَتْحِ النُّونِ مِنْ صَلَاهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ لِقَوْلِهِ: وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا حُجَّةَ فِي ذَلِكَ عِنْدِي، لَأَنَّ الْمُرَادَ بِغَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ هُنَا: هُوَ الْخُرُوجُ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ إِلَى غَيْرِهِ، كَمَا يُفِيدُهُ اللَّفْظُ، وَيَشْهَدُ بِهِ السَّبَبُ، فَلَا تَصْدُقُ عَلَى عَالِمٍ مِنْ عُلَمَاءِ هَذِهِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ اجْتَهَدَ فِي بَعْضِ مَسَائِلِ دِينِ الْإِسْلَامِ فَأَدَّاهُ اجْتِهَادُهُ إِلَى مُخَالَفَةِ مَنْ بِعَصْرِهِ مِنَ الْمُجْتَهِدِينَ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا رَامَ السُّلُوكَ فِي سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ الدِّينُ الْقَوِيمُ وَالْمِلَّةُ الْحَنِيفِيَّةُ وَلَمْ يَتْبَعْ غَيْرَ سَبِيلِهِمْ.

Ma'ruf: Darda kalana yardım etmektir. İnsanların arasını düzeltmek ise; canlar, ırzlar, mallar ve aralarında dava/çekişme vuku bulan her hususta geneldir. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” kavli, zikredilen hususlara bir işarettir; sadece bunları emretmeyi hayır kılmış, sonra: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyurarak onları bizzat işlemeye teşvik etmiştir. Zira bunları bizzat yapmak, sadece emretmekten Allah'a daha yakındır; çünkü onları emretmenin hayır oluşu, bizzat yapılmalarına bir vesile olmasından ötürüdür. { ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını arayarak” kavli fiilin illetidir; çünkü bunları bundan başka bir gaye için yapan kimse bu övgüyü ve mükâfatı hak etmez, bilakis günahtan kurtulamayabilir; zira ameller niyetlere göredir. { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى } “Kim, kendisine hidayet apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e muhalefet ederse” kavlinde Müşâkka (الْمُشَاقَقَة): Düşmanlık etmek ve muhalefet etmektir. Hidayetin apaçık belli olması ise: Buna delalet eden delillerle risaletin sahih olduğunu bildikten sonra muhalefet etmesidir. { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa” yani: Onların tuttukları yol olan İslâm dininden ve onun hükümlerine sarılmaktan başka bir yola uyarsa; { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu yöneldiği yolda bırakırız” yani: Onu yönelip bağlandığı sapıklık üzere bırakırız. { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “Ve onu cehenneme sokarız” kavlinde Âsım, Hamza ve Ebû Amr, her iki yerde de he harfinin sükûnu ile: 'Nüvellih' ve 'Nuslih' şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise her ikisinde de kesre ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Şâz olarak 'salâhu' fiilinden nûn'un fethasıyla 'Ve naslihî' şeklinde de okunmuştur; bunun açıklaması daha önce geçmişti. İlim ehlinden bir topluluk: { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa” kavlinden dolayı bu ayetle icmâın hüccet olduğuna delil getirmişlerdir. Bana göre bunda bir delil yoktur; zira burada 'müminlerin yolundan başkası'ndan kasıt, lafzın ifade ettiği ve iniş sebebinin şahitlik ettiği üzere İslâm dininden çıkıp başka bir dine girmektir. Dolayısıyla bu ayet, İslâm dininin bazı meselelerinde ictihad edip de ictihadı kendisini asrındaki müctehidlere muhalefete sevk eden İslâm milletinin âlimlerinden bir âlim için geçerli olmaz. Çünkü o ancak müminlerin yoluna -ki o dosdoğru din ve hanîf milletidir- girmeyi kastetmiştir ve onların yolundan başkasına uymuş değildir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce ve başkaları Ümmü Habîbe'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«كَلَامُ ابْنِ آدَمَ كُلُّهُ عَلَيْهِ لَا لَهُ، إِلَّا أَمْرًا بِمَعْرُوفٍ، أَوْ نَهْيًا عَنْ مُنْكَرٍ، أَوْ ذِكْرًا لِلَّهِ ﷿» . قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: هَذَا فِي كِتَابِ اللَّهِ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً ، وَقَوْلُهُ: وَالْعَصْرِ- إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ- إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ . وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ فِي الصَّمْتِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ آفَاتِ اللِّسَانِ وَالتَّرْغِيبِ فِي حِفْظِهِ، وَفِي الْحَثِّ عَلَى الْإِصْلَاحِ بَيْنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ تَصَدَّقَ أَوْ أَقْرَضَ أَوْ أَصْلَحَ بَيْنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ أَبُو نَصْرٍ السَّجَزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ الله

«Âdemoğlunun her sözü aleyhinedir, lehine değildir; ancak bir iyiliği emretmek yahut bir kötülükten nehyetmek veya azîz ve celîl olan Allah'ı zikretmek müstesnadır.» Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Bu [husus], Allah'ın Kitabı'nda [şu ayetlerde geçmektedir]: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur” ayetinde, O'nun: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Ruh'un ve meleklerin saf hâlinde duracağı gün, Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söylemiş olandan başkası konuşamaz” kavlinde ve O'nun: { وَالْعَصْرِ - إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ - إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَتَواصَوْا بِالْحَقِّ وَتَواصَوْا بِالصَّبْرِ } “Asra yemin olsun ki, insan mutlaka bir ziyan içindedir. Ancak iman edip salih amel işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesna” kavlinde [yer almaktadır]. Susmak, dilin afetlerinden sakındırmak, onu korumaya teşvik etmek ve insanların arasını düzeltmeye yönlendirmek hakkında sahih hadisler vârit olmuştur. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” kavli hakkında: "Sadaka verir yahut borç verir veya insanların arasını düzeltir [ise]" dediğini tahric etmiştir. Ebû Nasr es-Siczî el-İbâne'de Enes'ten tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir bedevî Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: Şüphesü Allah

أنزل عليّ في الْقُرْآنَ يَا أَعْرَابِيُّ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً يَا أَعْرَابِيُّ! الْأَجْرُ الْعَظِيمُ: الْجَنَّةُ قَالَ الْأَعْرَابِيُّ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِلْإِسْلَامِ» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لا يجمع الله بين هَذِهِ الْأُمَّةَ عَلَى الضَّلَالَةِ أَبَدًا، وَيَدُ اللَّهِ عَلَى الْجَمَاعَةِ، فَمَنْ شَذَّ شَذَّ فِي النَّارِ» . وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مرفوعا.

«...Kur'an'da bana şunu indirdi: Ey Bedevî! { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur” kavlinden { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Yakında ona büyük bir mükâfat vereceğiz” kavline kadar. Ey Bedevî! Büyük mükâfat cennettir. Bedevî: Bizi İslâm'a hidayet eden Allah'a hamdolsun, dedi.» Tirmizî ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Ömer'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah bu ümmeti ebediyen sapıklık üzerinde bir araya getirmez. Allah'ın [yardım] eli cemaat üzerindedir; kim [cemaatten] ayrılırsa ateşe doğru ayrılmış olur.» Bunu Tirmizî ve Beyhakî merfû olarak İbn Abbâs'tan da tahric etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٦ الى ١٢٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 116-122]