Binûn

Nisâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٤ الى ٨٧]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 84-87]

فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧)

{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) } “Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah, inkâr edenlerin baskı ve şiddetini defeder. Allah, baskı ve şiddeti en çetin olan, cezası da en şiddetli olandır. (84) Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan da kendisine bir günah payı düşer. Allah her şeye kadirdir/rızık veren ve koruyandır. (85) Bir selâm ile selâmlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya onu aynısıyla iade edin. Şüphesiz Allah, her şeyin hesabını hakkıyla tutandır. (86) Allah ki, O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? (87)”

الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقاتِلْ قِيلَ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَخْ، أَيْ: مِنْ أَجْلِ هَذَا فَقَاتِلْ وَقِيلَ: مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَاتِلْ وَقِيلَ: هِيَ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، تَقْدِيرُهُ: إِذَا كَانَ الْأَمْرُ مَا ذُكِرَ مِنْ عَدَمِ طَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ فَقَاتِلْ، أَوْ إِذَا أَفْرَدُوكَ وَتَرَكُوكَ فَقَاتِلْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِالْجِهَادِ وَإِنْ قَاتَلَ وَحْدَهُ، لِأَنَّهُ قَدْ ضَمِنَ لَهُ النَّصْرَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:

{ فَقاتِلْ } kavlindeki «fâ» harfinin, «Kim Allah yolunda savaşırsa...» kavline bağlı olduğu; yani 'Bundan ötürü sen savaş!' anlamına geldiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de: «Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?» kavline bağlıdır; [anlamı:] 'Öyleyse sen savaş!' demektir. Bir diğer görüşe göre ise siyakın delalet ettiği hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; takdiri de şöyledir: 'Mesele münafıkların itaatsizliği olarak zikredilen durum ise, sen savaş!' veya 'Seni yalnız bırakıp terk etseler bile sen savaş!' Zeccâc şöyle demiştir: 'Allah Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, tek başına kalsa bile cihad etmesini emretti; zira ona yardım edeceğini garanti etmiştir.' İbn Atıyye şöyle demiştir:

هَذَا ظاهر اللفظ، إلا أنه لم يجيء فِي خَبَرٍ قَطُّ أَنَّ الْقِتَالَ فُرِضَ عَلَيْهِ دُونَ الْأُمَّةِ، فَالْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لَهُ فِي اللَّفْظِ، وَفِي الْمَعْنَى لَهُ وَلِأُمَّتِهِ، أَيْ: أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ أُمَّتِكَ يُقَالُ لَهُ: فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ أَيْ: لَا تُكَلَّفُ غَيْرَ نَفْسِكَ وَلَا تُلْزَمُ فِعْلَ غَيْرِكَ، وَهُوَ اسْتِئْنَافٌ مُقَرِّرٌ لِمَا قَبْلَهُ، لِأَنَّ اخْتِصَاصَ تَكْلِيفِهِ بِفِعْلِ نَفْسِهِ مِنْ مُوجِبَاتِ مُبَاشَرَتِهِ لِلْقِتَالِ وَحْدَهُ، وَقُرِئَ: لَا تُكَلَّفُ بِالْجَزْمِ عَلَى النَّهْيِ، وَقُرِئَ: بِالنُّونِ. قَوْلُهُ: وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: حُضَّهُمْ عَلَى الْقِتَالِ وَالْجِهَادِ، يُقَالُ: حَرَّضْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا: إِذَا أَمَرْتَهُ بِهِ، وَحَارَضَ فُلَانٌ عَلَى الْأَمْرِ، وَأَكَبَّ عَلَيْهِ، وَوَاظَبَ عَلَيْهِ، بِمَعْنًى وَاحِدٍ. قَوْلُهُ:

'Lafzın zahiri budur; ancak hiçbir haberde savaşın ümmet dışarıda bırakılarak yalnızca ona farz kılındığı varit olmamıştır. Anlam —doğrusunu Allah bilir— şöyledir: Bu hitap lafızda ona, manada ise hem ona hem ümmetinedir. Yani: Ey Muhammed, sana ve ümmetinden herkese: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } «Artık Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun.» denilmektedir.' Yani: Sen kendinden başkasıyla mükellef tutulmazsın ve başkasının fiilinden sorumlu tutulmazsın. Bu ifade, öncesini pekiştiren yeni bir başlangıç cümlesidir (isti'nâf); çünkü mükellefiyetinin sadece kendi fiiline tahsis edilmiş olması, bizzat tek başına savaşa girişmesini gerektiren hususlardandır. { لَا تُكَلَّفُ } lafzı nehiy üzere cezm ile de okunmuştur; nûn harfiyle [لَا نُكَلِّفُ şeklinde] de okunmuştur. { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } kavli ise: Onları savaşa ve cihada teşvik et, kışkırt demektir. Bir şeyi emrettiğin zaman Arapçada: 'Falancayı şuna teşvik ettim' (حَرَّضْتُ فُلَانًا عَلَى كَذَا) denilir. Bir kimsenin bir işe düşkün olması, üzerine titremesi ve devam etmesi manasında (حَارَضَ فُلَانٌ عَلَى الْأَمْرِ), (أَكَبَّ عَلَيْهِ) ve (وَاظَبَ عَلَيْهِ) ifadeleri aynı anlamdadır. Cenâb-ı Hakk'ın:

عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِيهِ إِطْمَاعٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِكَفِّ بَأْسِ الَّذِينَ كَفَّرُوا عَنْهُمْ، وَالْإِطْمَاعُ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَاجِبٌ، فَهُوَ وَعْدٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ، وَوَعْدُهُ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً أَيْ: أَشَدُّ صَوْلَةً، وَأَعْظَمُ سُلْطَانًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا أَيْ: عُقُوبَةً، يُقَالُ: نَكَّلْتُ بِالرَّجُلِ تَنْكِيلًا: مِنَ النَّكَالِ، وَهُوَ الْعَذَابُ.

{ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlinde, kâfirlerin baskı ve şiddetinin onlardan defedileceğine dair müminler için bir umutlandırma vardır. Allah Azze ve Celle'den gelen umutlandırma ise gerçekleşmesi vacip olan bir vaattir; O'nun vaadi kesinlikle gerçekleşecektir. { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً } yani kuvveti ve hücumu en çetin, saltanatı en büyük olandır. { وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً } yani cezası en şiddetli olandır. Arapçada: Bir adama ibretlik ceza verdim manasında (نَكَّلْتُ بِالرَّجُلِ تَنْكِيلًا) denir; bu kelime azap anlamına gelen nekâl (نَكَال) kökünden gelir.

وَالْمُنَكِّلُ: الشَّيْءُ الَّذِي يُنَكِّلُ بِالْإِنْسَانِ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها أَصْلُ الشَّفَاعَةِ وَالشُّفْعَةِ وَنَحْوِهِمَا: مِنَ الشَّفْعِ، وَهُوَ الزَّوْجُ، وَمِنْهُ: الشَّفِيعُ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ مَعَ صَاحِبِ الْحَاجَةِ شَفْعًا، وَمِنْهُ نَاقَةٌ شَفُوعٌ:

Münekkil (الْمُنَكِّلُ): İnsana ibretlik azap veren şeydir. { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها } Şefaatin, şüf'anın ve benzerlerinin aslı; çift anlamına gelen şef' (الشَّفْع) kelimesindendir. Şefaatçi (eş-Şefî') de bu köktendir; zira o, ihtiyaç sahibiyle bir araya gelerek bir çift (şef') oluşturur. Yine bu kökten olmak üzere sağmal dişi deve için;

إِذَا جَمَعَتْ بَيْنَ مِحْلَبَيْنِ فِي حَلْبَةٍ وَاحِدَةٍ، وَنَاقَةٌ شَفِيعٌ: إِذَا اجْتَمَعَ لَهَا حَمْلٌ وَوَلَدٌ يَتْبَعُهَا. وَالشَّفْعُ: ضَمُّ وَاحِدٍ إِلَى وَاحِدٍ. وَالشُّفْعَةُ: ضَمُّ مِلْكِ الشَّرِيكِ إلى ملكك، فَالشَّفَاعَةُ: ضَمُّ غَيْرِكَ إِلَى جَاهِكَ وَوَسِيلَتِكَ، فَهِيَ عَلَى التَّحْقِيقِ إِظْهَارٌ لِمَنْزِلَةِ الشَّفِيعِ عِنْدَ الْمُشَفَّعِ، وَاتِّصَالُ مَنْفَعَةٍ إِلَى الْمَشْفُوعِ لَهُ. وَالشَّفَاعَةُ الْحَسَنَةُ: هِيَ فِي الْبِرِّ وَالطَّاعَةِ. وَالشَّفَاعَةُ السَّيِّئَةُ: فِي الْمَعَاصِي، فَمَنْ شَفَعَ فِي الْخَيْرِ لِيَنْفَعَ فَلَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا: أَيْ مِنْ أَجْرِهَا، وَمَنْ شَفَعَ فِي الشَّرِّ- كَمَنْ يَسْعَى بِالنَّمِيمَةِ وَالْغِيبَةِ- كَانَ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا، أَيْ: نَصِيبٌ مِنْ وِزْرِهَا. وَالْكِفْلُ: الْوِزْرُ وَالْإِثْمُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْكِسَاءِ الَّذِي يَجْعَلُهُ الرَّاكِبُ عَلَى سَنَامِ الْبَعِيرِ لِئَلَّا يَسْقُطَ يقال: اكتفلت البعير: إذا أدرت عَلَى سَنَامِهِ كِسَاءً وَرَكِبْتَ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَسْتَعْمِلِ الظَّهْرَ كُلَّهُ، بَلِ اسْتَعْمَلَ نَصِيبًا مِنْهُ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي النَّصِيبِ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. وَمِنِ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْخَيْرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ . وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً أَيْ: مُقْتَدِرًا، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَقِيتُ: الَّذِي يُعْطِي كُلَّ إِنْسَانٍ قُوتَهُ، يُقَالُ: قُتُّهُ، أَقُوتُهُ، قُوتًا، وَأَقَتُّهُ، أُقِيتُهُ، إِقَاتَةً، فَأَنَا قَائِتٌ، وَمُقِيتٌ، وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: أَقَاتَ يُقِيتُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْمُقِيتُ: الْحَافِظُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَقَوْلُ أَبِي عُبَيْدَةَ أَوْلَى، لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُوتِ، وَالْقُوتُ مَعْنَاهُ:

Tek sağımda iki kabı doldurduğu zaman (نَاقَةٌ شَفُوعٌ); karnında yavrusu olup arkasından da bir yavrusu takip ettiği zaman (نَاقَةٌ شَفِيعٌ) denir. Şef' (الشَّفْع): Biri diğerine katmaktır. Şüf'a (الشُّفْعَةُ): Ortağın mülkünü kendi mülküne katmandır. Şefaat (الشَّفَاعَةُ) ise: Başkasını kendi makamına ve vesilene katmandır. Hakikatte şefaat, şefaatçinin şefaat kabul eden katındaki mertebesini göstermesi ve şefaat olunana bir faydanın ulaştırılmasıdır. Güzel şefaat: İyilik ve taat konularında olandır. Kötü şefaat: Günahlarda olandır. Kim fayda sağlamak için hayırda şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir pay, yani sevabından bir nasip olur. Kim de kovuculuk ve gıybet peşinde koşan kimse gibi şerde şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir 'kifl' (كِفْلٌ), yani günahından bir pay olur. Kifl (الْكِفْلُ): Vebal ve günahtır. Türeyişi ise, binicinin düşmemek için devenin hörgücüne koyduğu örtüden (kisâ) gelir. Hörgücüne bir örtü dolayıp üzerine bindiğin zaman Arapçada: 'Devenin hörgücüne örtü bağladım' (اكتفلت البعير) denir; çünkü sırtın tamamını değil, sadece bir payını kullanmıştır. Bu kelime hem hayırdan hem de şerden olan pay için kullanılır. Hayır için kullanılışına dair Allah Teâlâ'nın şu kavli vardır: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } . { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } kavli; yani her şeye gücü yetendir (muktedirdir); bunu Kisâî söylemiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Mukît (الْمَقِيتُ), her insana rızkını (kûtunu) verendir. Arapçada: Ona rızkını verdim manasında (قُتُّهُ، أَقُوتُهُ، قُوتًا) ve (أَقَتُّهُ، أُقِيتُهُ، إِقَاتَةً) denir; faili de (قَائِتٌ) ve (مُقِيتٌ) gelir. Kisâî (أَقَاتَ يُقِيتُ) kullanımını da aktarmıştır. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Mukît, koruyandır (hafîz). Nehhas şöyle demiştir: Ebû Ubeyde'nin sözü daha uygundur; çünkü bu kelime kût (الْقُوت) kökünden türemiştir, kûtun anlamı ise:

مِقْدَارُ مَا يَحْفَظُ الْإِنْسَانَ. وَقَالَ ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ: الْمُقِيتُ: الْمُقْتَدِرُ. وَالْمَقِيتُ: الْحَافِظُ وَالشَّاهِدُ. وَأَمَّا قَوْلُ الشَّاعِرِ:

İnsanı hayatta tutacak (koruyacak) miktardır. İbn Fâris el-Mücmel'de şöyle demiştir: Mukît (الْمُقِيتُ), muktedirdir. Mekît (الْمَقِيتُ) ise hafîz (koruyan) ve şâhiddir. Şairin şu sözüne gelince:

أَلِيَ الْفَضْلُ أَمْ عَلَيَّ إِذَا حُو ... سِبْتُ إِنِّي عَلَى الْحِسَابِ مُقِيتُ

Hesaba çekildiğimde fazlalık lehime mi yoksa aleyhime mi olacak? Şüphesiz ben hesabı hakkıyla bilirim/korurum.

فَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: إِنَّهُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْمَعْنَى. قَوْلُهُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها التَّحِيَّةُ: تَفْعِلَةٌ مِنْ حَيَيْتُ، وَالْأَصْلُ تَحْيِيَةٌ، مِثْلَ: تَرْضِيَةٍ وَتَسْمِيَةٍ، فَأَدْغَمُوا الْيَاءَ فِي الْيَاءِ، وَأَصْلُهَا:

İbn Cerîr et-Taberî, bu beytin bu anlamın dışında olduğunu söylemiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } kavline gelince; tahiyye (التَّحِيَّةُ), (حَيَيْتُ) fiilinden tef'ile (تَفْعِلَةٌ) veznindedir; aslı (تَرْضِيَةٌ) ve (تَسْمِيَةٌ) gibi (تَحْيِيَةٌ) şeklindedir; ye harfini ye harfine idgam etmişlerdir. Asıl anlamı ise:

الدُّعَاءُ بِالْحَيَاةِ. وَالتَّحِيَّةُ: السَّلَامُ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُرَادُ هُنَا، وَمِثْلُهُ قوله تعالى: وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ، وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّحِيَّةِ هُنَا: تَشْمِيتُ الْعَاطِسِ. وقال أصحاب أبي حنيفة، التحية هُنَا: الْهَدِيَّةُ، لِقَوْلِهِ: أَوْ رُدُّوها وَلَا يُمْكِنُ رَدُّ السَّلَامِ بِعَيْنِهِ، وَهَذَا فَاسِدٌ لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها: أَنْ يَزِيدَ فِي الْجَوَابِ عَلَى مَا قَالَهُ المبتدئ بالتحية، فَإِذَا قَالَ الْمُبْتَدِئُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، قَالَ الْمُجِيبُ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، وَإِذَا زَادَ الْمُبْتَدِئُ لَفْظًا، زَادَ الْمُجِيبُ عَلَى جُمْلَةِ مَا جَاءَ بِهِ الْمُبْتَدِئُ لَفْظًا أَوْ أَلْفَاظًا نَحْوَ: وَبَرَكَاتُهُ وَمَرْضَاتُهُ وَتَحِيَّاتُهُ.

Uzun ömür ve hayat duası etmektir. Tahiyye aynı zamanda selâmdır; burada kastedilen mana da budur. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { وَإِذا جاؤُكَ حَيَّوْكَ بِما لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ } . Müfessirler topluluğu bu görüşe meyletmiştir. Mâlik'ten ise buradaki tahiyyeden kastın aksırana 'yerhamükellah' demek (teşmîtü'l-'âtıs) olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe'nin ashabı ise { أَوْ رُدُّوها } kavlinden ötürü buradaki tahiyyenin hediye olduğunu, zira verilen selâmın aynısının iade edilmesinin mümkün olmadığını söylemişlerdir; fakat bu geçersiz (fasit) bir görüştür, itibar edilmemelidir. { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } kavlinden kasıt: Selâmı ilk verenin söylediğine karşılıkta fazlasını eklemektir. Selâmı ilk veren: 'es-Selâmü aleyküm' dediğinde, cevap veren: 'Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâh' der. İlk başlayan bir lafız eklerse, cevap veren de ilk başlayanın getirdiği ifadenin tamamına 've berekâtühû', 've merdâtühû', 've tahiyyâtühû' gibi bir veya birkaç lafız ekler.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِالسَّلَامِ سُنَّةٌ مُرَغَّبٌ فِيهَا، وَرَدَّهُ فَرِيضَةٌ، لِقَوْلِهِ: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها وَاخْتَلَفُوا إِذَا رَدَّ وَاحِدٌ مِنْ جَمَاعَةٍ هَلْ يجزئ أولا؟ فذهب مالك والشافعي إلى

Kurtubî şöyle demiştir: Âlimler, selâm vermeye başlamanın teşvik edilmiş bir sünnet, selâmı almanın ise Cenâb-ı Hakk'ın: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Siz de ondan daha güzeliyle karşılık verin veya aynıyla mukabele edin” buyruğundan dolayı farz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Bir topluluktan tek bir kişi selâmı aldığında bunun [diğerleri için de] yeterli olup olmayacağı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve Şâfiî [bunun]

الْإِجْزَاءِ، وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ عَنْ غَيْرِهِ، وَيَرُدُّ عَلَيْهِمْ حَدِيثُ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يجزئ عن الْجَمَاعَةِ إِذَا مَرُّوا أَنْ يُسَلِّمَ أَحَدُهُمْ، وَيُجْزِئُ عَنِ الْجُلُوسِ أَنْ يَرُدَّ أَحَدُهُمْ» أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَفِي إِسْنَادِهِ سَعِيدُ بْنُ خَالِدٍ الْخُزَاعِيُّ الْمَدَنِيُّ وَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ، وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُهُمْ. وَقَدْ حَسَّنَ الْحَدِيثَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ.

Kûfeliler ise bir kişinin selâmı almasının diğerlerinin yerine geçmeyeceği görüşüne meyletmişlerdir. Ali'nin [radıyallâhu anh] Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği şu hadis Kûfelilerin aleyhine bir delildir: 'Yürüyüp geçen bir topluluktan bir kişinin selâm vermesi yeterlidir; oturan topluluktan da bir kişinin selâmı alması yeterlidir.' Bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir; senedinde Saîd b. Hâlid el-Huzâî el-Medenî vardır ve onda bir beis yoktur; bununla birlikte bazısı onu zayıf saymıştır. İbn Abdilberr ise bu hadisi hasen kabul etmiştir.

وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَوْ رُدُّوها الِاقْتِصَارُ عَلَى مِثْلِ اللَّفْظِ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْمُبْتَدِئُ، فَإِذَا قَالَ: السَّلَامُ عليكم، قال المجيب: وعليك السَّلَامُ. وَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ فِي تَعْيِينِ مَنْ يَبْتَدِئُ بِالسَّلَامِ، وَمَنْ يَسْتَحِقُّ التَّحِيَّةَ، وَمَنْ لَا يَسْتَحِقُّهَا: مَا يُغْنِي عَنِ الْبَسْطِ هَاهُنَا. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً يُحَاسِبُكُمْ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: حَفِيظًا وَقِيلَ: كَافِيًا، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَحْسَبَنِي كذا، أي: كفاني، ومثله:

{ أَوْ رُدُّوها } kavlinin anlamı: Selâmı ilk verenin söylediği lafzın misliyle yetinmektir. O: 'es-Selâmü aleyküm' dediğinde, cevap veren de: 'Ve aleyke's-selâm' der. Sünnet-i Mutahhara'da, selâmı kimin önce vereceğinin tayinine, kimin selâmı hak edip kimin hak etmediğine dair burada ayrıntıya girmeyi gerektirmeyecek kadar çok rivayet varit olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } kavli; her şeyin hesabını sizden sorandır demektir. Koruyandır (hafîz) veya yeterlidir (kâfî) anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Şu şey bana yetti' manasında (أَحْسَبَنِي كذا) denilir. Yine bunun benzeri:

«حسبك الله» . قَوْلُهُ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَاللَّهِ لَيَجْمَعَنَّكُمُ اللَّهُ بِالْحَشْرِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَيْ: إِلَى حِسَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ: إِلَى:

«Hasbükellah» (Allah sana yeter) ifadesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavli mübteda ve haberdir. { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } kavlindeki «lâm» harfi hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır; yani: 'Allah'a yemin olsun ki Allah sizi kıyamet gününe doğru, yani kıyamet gününün hesabına doğru haşrederek mutlaka toplayacaktır.' { إِلَى } edatının,

بِمَعْنَى فِي وَقِيلَ: إِنَّهَا زَائِدَةٌ. وَالْمَعْنَى: لَيَجْمَعَنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ويَوْمِ الْقِيامَةِ: يَوْمُ الْقِيَامِ مِنَ الْقُبُورِ لَا رَيْبَ فِيهِ أَيْ: فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَوْ: فِي الْجَمْعِ، أَيْ: جَمْعًا لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً إِنْكَارٌ لِأَنْ يَكُونَ أَحَدٌ أَصْدَقَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: وَمَنْ «أَزْدَقُ» بِالزَّايِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالصَّادِ، وَالصَّادُ الْأَصْلُ. وَقَدْ تُبْدَلُ زَايًا لِقُرْبِ مَخْرَجِهَا مِنْهَا.

«فِي» (içinde/gününde) anlamında olduğu da söylenmiştir; zaid olduğu da söylenmiştir. Anlamı: Sizi kıyamet gününde mutlaka toplayacaktır. Kıyamet günü (يَوْمِ الْقِيامَةِ): Kabirlerden kalkış günüdür. { لَا رَيْبَ فِيهِ } yani kıyamet gününde yahut toplanmada şüphe yoktur; yani onda hiçbir şüphe olmayan bir toplayışla toplayacaktır. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } kavli, O Sübhânehu'dan daha doğru sözlü hiç kimsenin olamayacağını bildiren bir inkâr-ı takrîrîdir. Hamza ve Kisâî, zâ harfiyle { وَمَنْ «أَزْدَقُ» } şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise sâd ile okumuşlardır; asıl olan da sâd iledir. Mahreçlerinin birbirine yakınlığından ötürü bazen zâ harfine dönüştürülür.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي سِنَانٍ فِي قَوْلِهِ: وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ: عِظْهُمْ.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sinân'dan O'nun: { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } kavli hakkında: 'Onlara öğüt ver' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أبي حاتم عن مجاهد في قوله: مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً الْآيَةَ، قَالَ: شَفَاعَةُ النَّاسِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها قَالَ: حَظٌّ مِنْهَا. وَقَوْلِهِ: كِفْلٌ مِنْها قَالَ: الْكِفْلُ: هُوَ الْإِثْمُ.

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İnsanların birbirine olan şefaatidir.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den O'nun: { يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها } kavli hakkında: 'Ondan bir payı olur' dediğini; { كِفْلٌ مِنْها } kavli hakkında da: 'Kifl, günahtır' dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْكِفْلُ: الْحَظُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً قَالَ: حَفِيظًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ: أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً قَالَ: يُقِيتُ كُلَّ إِنْسَانٍ بِقَدْرِ عَمَلِهِ. وَفِي إِسْنَادِهِ رَجُلٌ مَجْهُولٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُقِيتاً قَالَ: شَهِيدًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ: مُقِيتاً قَالَ: شَهِيدًا حَسِيبًا حَفِيظًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: مُقِيتاً قَالَ: قَادِرًا.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Kifl, paydır.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } kavli hakkında: 'Koruyandır (hafîz)' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Revâha'dan rivayet ettiklerine göre bir adam ona Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } kavlini sormuş, o da: 'Her insana ameli miktarınca karşılığını/rızkını verir' demiştir. Ancak senedinde meçhul bir râvi vardır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { مُقِيتاً } kavli hakkında: 'Şâhittir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan: '{ مُقِيتاً } kavli hakkında: Şâhid, hesaba çeken ve koruyandır' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { مُقِيتاً } kavli hakkında: 'Kâdirdir (gücü yetendir)' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْمَقِيتُ: الْقَدِيرُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الْمُقِيتُ: الرَّزَّاقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ سَلَّمَ عَلَيْكَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَارْدُدْ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ يَهُودِيًّا، أَوْ نَصْرَانِيًّا، أَوْ مَجُوسِيًّا، ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَقَالَ: وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، ثُمَّ أَتَى

İbn Cerîr, Süddî'den: 'Mukît, kadîrdir (gücü yetendir)' dediğini rivayet etmiştir. Yine İbn Zeyd'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan: 'Mukît, rızık verendir (rezzâk)' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Allah'ın yarattıklarından sana kim selâm verirse, yahudi, hristiyan veya mecusî bile olsa selâmını al. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } ayeti.' Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye —Süyûtî hasen bir senetle olduğunu belirtmiştir— Selmân-ı Fârisî'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Bir adam Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'es-Selâmü aleyke yâ Resûlallâh!' dedi. [Resûlullah]: 'Ve aleyke ve rahmetullâh' buyurdu. Sonra bir başkası gelip:

آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَقَالَ: وَعَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، ثُمَّ جَاءَ آخَرُ فَقَالَ:

'es-Selâmü aleyke yâ Resûlallâh ve rahmetullâh' dedi. [Resûlullah]: 'Ve aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtühû' buyurdu. Sonra bir başkası daha gelip:

السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَقَالَ لَهُ: وَعَلَيْكَ، فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ! بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، أَتَاكَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ فَسَلَّمَا عَلَيْكَ فَرَدَدْتَ عَلَيْهِمَا أَكْثَرَ مِمَّا رَدَدْتَ عَلَيَّ؟ فَقَالَ: إِنَّكَ لَمْ تَدَعْ لَنَا شَيْئًا، قَالَ اللَّهُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها فَرَدَدْنَاهَا عَلَيْكَ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: «أَنَّ رَجُلًا مَرَّ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي مَجْلِسٍ فَقَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ فَقَالَ:

'es-Selâmü aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtühû' dedi. Ona: 'Ve aleyke' buyurdu. Bunun üzerine adam: 'Ey Allah'ın Nebîsi! Anam babam sana feda olsun; falanca ve falanca sana gelip selâm verdiler, onlara bana verdiğinden daha fazlasıyla karşılık verdin?' dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Sen bize [ekleyecek] bir şey bırakmadın ki! Allah Teâlâ: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } buyurmuştur; biz de onu sana aynısıyla iade ettik.'» Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam bir mecliste bulunan Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem uğradı ve: 'Selâmün aleyküm' dedi. [Resûlullah]:

عَشْرُ حَسَنَاتٍ، فَمَرَّ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَقَالَ: عِشْرُونَ حَسَنَةً، فَمَرَّ رَجُلٌ آخَرُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، فَقَالَ: ثَلَاثُونَ حَسَنَةً» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالدَّارِمِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا، وَزَادَ بَعْدَ كُلِّ مَرَّةٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَدَّ عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: عَشْرٌ إِلَى آخِرِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَبَرَكَاتُهُ: وَمَغْفِرَتَهُ: فَقَالَ: أَرْبَعُونَ، يَعْنِي: حَسَنَةً.

'On sevap' buyurdu. Başka bir adam uğrayıp: 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâh' dedi. 'Yirmi sevap' buyurdu. Bir başka adam daha uğrayıp: 'es-Selâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtühû' dedi. 'Otuz sevap' buyurdu.» Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da İbn Ömer'den merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Beyhakî, Sehl b. Huneyf'ten de merfû olarak yine benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Dârimî, Ebû Dâvûd, Tirmizî —ve onu hasen saymıştır—, Nesâî ve Beyhakî, İmrân b. Husayn'dan merfû olarak benzerini rivayet etmişler ve her seferin ardından Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem selâmı aldığını, sonra 'On' dediğini sonuna kadar eklemişlerdir. Ebû Dâvûd ve Beyhakî, Muâz b. Enes el-Cühenî'den merfû olarak benzerini rivayet etmişler ve { وَبَرَكَاتُهُ } kavlinden sonra: «وَمَغْفِرَتَهُ» ifadesini eklemişlerdir; bunun üzerine: «Kırk» yani sevap buyurmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٨ الى ٩١]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 88-91]

فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)

{ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١) } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir (küfürlerine geri döndürmüştür). Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (88) Onlar, kendileri inkâr ettikleri gibi sizin de inkâr edip [kendileriyle] eşit olmanızı arzu ettiler. O halde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. (89) Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralıp (sıkılıp) size gelenler müstesnadır. Eğer Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. Artık sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, Allah onlara [saldırmanız] için size bir yol vermemiştir. (90) Diğer birtakım kimseleri de hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak ister bulacaksınız. Ne zaman fitneye sevk edilseler, baş aşağı ona dalarlar. Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse, onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün! İşte onlara karşı size apaçık bir yetki ve delil vermişizdir. (91)”

الاستفهام في قوله: فَما لَكُمْ لِلْإِنْكَارِ، وَاسْمُ الِاسْتِفْهَامِ: مُبْتَدَأٌ، وَمَا بَعْدَهُ: خَبَرُهُ. وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ كَائِنٌ لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ؟ أَيْ: فِي أَمْرِهِمْ، وَشَأْنِهِمْ حَالَ كَوْنِكُمْ فِئَتَيْنِ فِي ذَلِكَ. وَحَاصِلُهُ:

{ فَما لَكُمْ } kavlindeki istifham (soru) inkâr içindir. İstifham ismi mübtedadır, sonrası ise onun haberidir. Anlamı: 'Münafıklar hakkında, yani onların işi ve durumu hususunda iki fırka (grup) olmuş bir haldeyken size ne oluyor?' demektir. Netice itibariyle:

الْإِنْكَارُ عَلَى الْمُخَاطَبِينَ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ شَيْءٌ يُوجِبُ اخْتِلَافَهُمْ فِي شَأْنِ الْمُنَافِقِينَ، وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّحْوِيُّونَ فِي انْتِصَابِ فِئَتَيْنِ، فَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْبَصْرِيُّونَ: عَلَى الْحَالِ كَقَوْلِكَ: مالك قَائِمًا. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: انْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِكَانَ، وَهِيَ مُضْمَرَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَمَا لَكَمْ فِي الْمُنَافِقِينَ كُنْتُمْ فِئَتَيْنِ. وَسَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ مَا سَيَأْتِي، وَبِهِ يَتَّضِحُ الْمَعْنَى. وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ مَعْنَاهُ: رَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ بِما كَسَبُوا وَحَكَى الْفَرَّاءُ، وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، وَالْكِسَائِيُّ: أَرْكَسَهُمْ وَرَكَسَهُمْ، أَيْ: رَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وَنَكَسَهُمْ، فَالرَّكْسُ وَالنَّكْسُ: قَلْبُ الشَّيْءِ عَلَى رَأْسِهِ، أَوْ رَدُّ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ، وَالْمَنْكُوسُ: الْمَرْكُوسُ، وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيٍّ: وَاللَّهُ رَكَسَهُمْ

Muhatapların münafıklar konusunda ihtilafa düşmelerini gerektirecek bir durumun bulunmasını inkâr etmektir. Nahivciler { فِئَتَيْنِ } kelimesinin mansub oluşunda ihtilaf etmişlerdir. Ahfeş ve Basralılar, senin: 'Ayakta durduğun halde sana ne oluyor?' (مالك قَائِمًا) sözünde olduğu gibi hal olarak mansub olduğunu söylemişlerdir. Kûfeliler ise gizli bir kâne (كَانَ) fiilinin haberi olarak mansub olduğunu söylemişlerdir; takdiri: 'Münafıklar hakkında iki grup olmuşken size ne oluyor?' (فَمَا لَكَمْ فِي الْمُنَافِقِينَ كُنْتُمْ فِئَتَيْنِ) şeklindedir. Ayetin nüzul sebebi ileride gelecektir ve mana onunla açıklık kazanacaktır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } kavlinin anlamı: { بِما كَسَبُوا } kazandıkları şeyler sebebiyle Allah onları küfre geri döndürdü demektir. Ferrâ, Nadr b. Şümeyl ve Kisâî, (أَرْكَسَهُمْ) ve (رَكَسَهُمْ) ifadelerinin aynı anlama geldiğini; yani 'onları küfre geri döndürdü ve baş aşağı çevirdi' demek olduğunu aktarmışlardır. Reks (الرَّكْسُ) ve neks (النَّكْسُ): Bir şeyi baş aşağı çevirmek veya başını sonuna getirmektir. Baş aşağı edilen şeye 'menkûs' (الْمَنْكُوسُ) ve 'merkûs' (الْمَرْكُوسُ) denir. Abdullah b. Mes'ûd ve Übeyy'in kıraatinde: { وَاللَّهُ رَكَسَهُمْ } şeklindedir.

وَمِنْهُ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ:

Abdullah b. Revâha'nın şu sözü de bu köktendir:

أُرْكِسُوا في فتنة مُظْلِمَةٍ ... كَسَوَادِ اللَّيْلِ يَتْلُوهَا فِتَنْ

Gecenin karanlığı gibi peşi sıra fitnelerin geldiği zifiri bir fitne içine baş aşağı daldırıldılar.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما كَسَبُوا: سَبَبِيَّةٌ، أَيْ: أَرْكَسَهُمْ بِسَبَبِ كَسْبِهِمْ، وَهُوَ لُحُوقُهُمْ بِدَارِ الْكُفْرِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ لَا تُنْجِعُ فِيهِ هِدَايَةُ الْبِشْرِ إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ . قَوْلُهُ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا أَيْ: طَرِيقًا إِلَى الْهِدَايَةِ. قَوْلُهُ: وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، يَتَضَمَّنُ بَيَانَ حَالِ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، وَإِيضَاحَ أَنَّهُمْ يَوَدُّونَ أَنْ يَكْفُرَ الْمُؤْمِنُونَ كَمَا كَفَرُوا، وَيَتَمَنَّوْا ذَلِكَ عِنَادًا وَغُلُوًّا فِي الْكُفْرِ، وَتَمَادِيًا فِي الضَّلَالِ، فَالْكَافُ فِي قَوْلِهِ: كَما: نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: كُفْرًا مِثْلَ كَفْرِهِمْ. أَوْ حَالٌ، كَمَا رُوِيَ عَنْ سِيبَوَيْهِ. قَوْلُهُ: فَتَكُونُونَ سَواءً عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: تَكْفُرُونَ دَاخِلٌ فِي حُكْمِهِ، أَيْ: وَدُّوا كُفْرَكُمْ كَكُفْرِهِمْ، وَوَدُّوا مُسَاوَاتَكُمْ لَهُمْ. قَوْلُهُ:

{ بِما كَسَبُوا } kavlindeki «bâ» harfi sebebiyet bildirir; yani kendi kazançları, o da küfür diyarına katılmaları sebebiyle onları baş aşağı etti demektir. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } kavlindeki istifham (soru), azarlama ve kınama içindir. Bunda, Allah'ın saptırdığı kimseye beşerin hidayet vermesinin fayda sağlamayacağına dair delil vardır: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } . Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } kavli; yani hidayete ulaşacak bir yol bulamazsın demektir. { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً } kavli; bu münafıkların durumunu açıklayan, onların da kendileri gibi müminlerin kâfir olmasını arzuladıklarını, bunu da inatlarından, küfürdeki taşkınlıklarından ve dalaletteki ısrarlarından ötürü temenni ettiklerini beyan eden yeni bir söz başıdır (isti'nâf). { كَما } kavlindeki «kâf» harfi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Onların küfrü gibi bir küfürle [inkâr etmenizi]' demektir. Sîbeveyh'ten rivayet edildiği üzere hal olması da mümkündür. { فَتَكُونُونَ سَواءً } kavli, { تَكْفُرُونَ } kavline matuftur ve onun hükmüne dâhildir; yani: Sizin de kendilerinin küfrü gibi küfre girmenizi ve kendilerine eşit olmanızı arzu ettiler demektir. Cenâb-ı Hakk'ın:

فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ جَوَابُ شَرْطٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِذَا كَانَ حَالُهُمْ مَا ذُكِرَ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَيُحَقِّقُوا إِيمَانَهُمْ بِالْهِجْرَةِ، فَإِنْ تَوَلَّوْا عَنْ ذَلِكَ فَخُذُوهُمْ إِذَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا تُوَالُونَهُ وَلا نَصِيراً تَسْتَنْصِرُونَ بِهِ. قَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ هو مستثنى من فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ أي: إلا الذين يتصلون ويداخلون فِي قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ بِالْجِوَارِ وَالْحِلْفِ فَلَا تَقْتُلُوهُمْ لِمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ وَمِيثَاقٌ فَإِنَّ الْعَهْدَ يَشْمَلُهُمْ، هَذَا أصلح ما قيل في الْآيَةِ. وَقِيلَ:

{ فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ } kavli, hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; yani: Durumları zikredildiği gibi ise, iman edip imanlarını hicretle pekiştirinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer bundan yüz çevirirlerse, onları ele geçirdiğiniz zaman yakalayın ve hil/harem demeden bulduğunuz her yerde öldürün. Onlardan ne velayet bağı kuracağınız bir dost ne de kendisinden yardım isteyeceğiniz bir yardımcı edinin. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } kavli, { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ } emrinden istisnadır. Yani: Komşuluk ve ittifak yoluyla aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınan ve onlara katılanlar müstesnadır; onlarla aranızda ahit ve antlaşma bulunan kimseler arasındaki bağdan ötürü onları öldürmeyin, zira antlaşma onları da kapsar. Bu, ayet hakkında söylenmiş en isabetli açıklamadır. Bir görüşe göre:

الِاتِّصَالُ هُنَا هُوَ اتِّصَالُ النَّسَبِ، وَالْمَعْنَى: إِلَّا الَّذِينَ يَنْتَسِبُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ. قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَقَدْ أَنْكَرَ ذَلِكَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ النَّسَبَ لَا يَمْنَعُ مِنَ الْقِتَالِ بِالْإِجْمَاعِ، فَقَدْ كَانَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ أَنْسَابٌ وَلَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنَ الْقِتَالِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِيثَاقٌ، فَقِيلَ: هُمْ قُرَيْشٌ، كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ مِيثَاقٌ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قُرَيْشٍ هُمْ بَنُو مُدْلِجٍ وَقِيلَ:

Buradaki vasl/bağlanma soy bağıdır; mana da: 'Aralarında sizinle antlaşma bulunan bir kavme soyca bağlı olanlar müstesnadır' demektir. Bunu Ebû Ubeyde söylemiştir; ancak ilim ehli bunu onun aleyhine reddetmiştir, zira nesep icmâ ile savaşa engel teşkil etmez; nitekim Müslümanlar ile müşrikler arasında soy bağları vardı fakat bu durum savaşa engel olmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma bulunan bu kavmin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Kureyş olduğu söylenmiştir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma vardı, Kureyş'e sığınanlar ise Benû Müdlic idi. Bir diğer görüşe göre:

نَزَلَتْ فِي هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ، وَسُرَاقَةَ بْنِ جُعْشُمٍ، وَخُزَيْمَةَ بْنِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ النَّبِيِّ ﷺ عَهْدٌ وَقِيلَ: خُزَاعَةُ وَقِيلَ: بَنُو بَكْرِ بن زيد. قوله: أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يَصِلُونَ دَاخِلٌ فِي حُكْمِ الِاسْتِثْنَاءِ، أَيْ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ وَالَّذِينَ جَاءُوكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى صِفَةِ قَوْمٍ، أَيْ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، وَالَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، أَيْ: ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ عَنِ الْقِتَالِ فَأَمْسَكُوا عَنْهُ، وَالْحَصْرُ: الضِّيقُ وَالِانْقِبَاضُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ أَيْ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، حَالٌ مِنَ الْمُضْمَرِ الْمَرْفُوعِ فِي جَاءُوكُمْ كَمَا تَقُولُ: جَاءَ فُلَانٌ ذَهَبَ عَقْلُهُ، أَيْ: قَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، أَيْ: جَاءُوكُمْ، ثُمَّ أَخْبَرَ فَقَالَ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ فَعَلَى هَذَا: يَكُونُ حَصِرَتْ: بَدَلًا مِنْ جَاءُوكُمْ وَقِيلَ: حَصِرَتْ فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى النَّعْتِ لقوم وقيل: التقدير: أو جاءوكم أَوْ قَوْمٌ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ

[Ayetin] Hilâl b. Uveymir, Sürâka b. Cû‘şum ve Huzeyme b. Âmir b. Abdimenâf hakkında indiği söylenmiştir; zira onlarla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir antlaşma vardı. [Bunların] Huzâa [kabilesi] olduğu da söylenmiştir; Benû Bekr b. Zeyd olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } “Yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler” kavli, { يَصِلُونَ } “bağlananlar” ifadesine matuftur ve istisna hükmüne dâhildir; yani: “[Hem bir kavme] bağlananlar hem de size gelenler müstesnadır” demektir. Bir kavmin sıfatına matuf olması da caizdir; yani: “Aralarında sizinle antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar ile göğüsleri daralmış olarak size gelen bir kavme sığınanlar [müstesnadır]” takdirindedir. Yani savaştan göğüsleri daralmış, bu sebeple savaştan el çekmişlerdir. el-Hasr (الْحَصْرُ); darlık ve sıkışıklık demektir. el-Ferrâ şöyle demiştir: “{ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } ifadesi, { جَاءُوكُمْ } kelimesindeki merfû zamirden (özne olan fâilden) hâldir; tıpkı senin: ‘Filanca aklı gitmiş olarak geldi’ yani ‘aklı gitmiş bir halde’ demen gibidir.” ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: “Bu, haberden sonra gelen bir haberdir; yani ‘size geldiler’, sonra haber verip ‘göğüsleri daraldı’ buyurmuştur. Buna göre { حَصِرَتْ }, { جَاءُوكُمْ } ifadesinden bedel olur.” { حَصِرَتْ } fiilinin ‘kavm’ kelimesine sıfat olarak cer mahallinde olduğu da söylenmiştir. Takdirin: “Size gelenler veya göğüsleri daralmış bir kavim [müstesnadır]” şeklinde olduğu da söylenmiştir. el-Hasen ise: { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } şeklinde okumuştur.

نَصْبًا عَلَى الْحَالِ. وَقُرِئَ: حَصِرَاتٍ وَحَاصِرَاتٍ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ: هُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِمْ، كَمَا تَقُولُ: لَعَنَ اللَّهُ الْكَافِرَ، وَضَعَّفَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَقِيلَ: أَوْ: بِمَعْنَى الْوَاوِ.

Hal olarak nasb ile okumuştur. { حَصِرَاتٍ } ve { حَاصِرَاتٍ } şeklinde de okunmuştur. Muhammed b. Yezîd el-Müberred şöyle demiştir: { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } ifadesi, senin: 'Allah kâfire lanet etsin' demen gibi onlara yönelik bir bedduadır; fakat bazı müfessirler bu görüşü zayıf bulmuştur. { أَوْ } edatının «vâv» (ve) anlamında olduğu da söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ: أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَيْ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ وَالْقِتَالِ مَعَكُمْ لِقَوْمِهِمْ، فَضَاقَتْ صُدُورُهُمْ عَنْ قِتَالِ الطَّائِفَتَيْنِ، وَكَرِهُوا ذَلِكَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ ابْتِلَاءً مِنْهُ لَكُمْ، وَاخْتِبَارًا، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ . أَوْ تَمْحِيصًا لَكُمْ، أَوْ عُقُوبَةً بِذُنُوبِكُمْ، وَلَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: فَلَقاتَلُوكُمْ جَوَابُ لَوْ، عَلَى تَكْرِيرِ الْجَوَابِ، أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ وَلَقَاتَلُوكُمْ، وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ وَلَمْ يَتَعَرَّضُوا لِقِتَالِكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ أَيِ: اسْتَسْلَمُوا لَكُمْ وَانْقَادُوا فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا أَيْ: طَرِيقًا، فَلَا يَحِلُّ لَكُمْ قَتْلُهُمْ، وَلَا أَسْرُهُمْ، وَلَا نَهْبُ أَمْوَالِهِمْ، فَهَذَا الِاسْتِسْلَامُ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ وَيُحَرِّمُهُ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ فَيُظْهِرُونَ لَكُمُ الْإِسْلَامَ، وَيُظْهِرُونَ لِقَوْمِهِمُ الْكُفْرَ، لِيَأْمَنُوا مِنْ كِلَا الطَّائِفَتَيْنِ، وَهُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ، طَلَبُوا الْأَمَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لِيَأْمَنُوا عِنْدَهُ وَعِنْدَ قَوْمِهِمْ، وَقِيلَ: هِيَ فِي قَوْمٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَقِيلَ: فِي نُعَيْمِ بْنِ مَسْعُودٍ فَإِنَّهُ كَانَ يَأْمَنُ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ: وَقِيلَ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَقِيلَ: فِي أَسَدٍ وَغَطَفَانَ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أَيْ: دَعَاهُمْ قَوْمُهُمْ إِلَيْهَا وَطَلَبُوا مِنْهُمْ قِتَالَ الْمُسْلِمِينَ أُرْكِسُوا فِيها أَيْ: قُلِبُوا فِيهَا، فَرَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ، وَقَاتَلُوا الْمُسْلِمِينَ، وَمَعْنَى الِارْتِكَاسِ: الِانْتِكَاسُ فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ أَيْ: يَسْتَسْلِمُونَ لَكُمْ وَيَدْخُلُونَ فِي عَهْدِكُمْ وَصُلْحِكُمْ وَيَنْسَلِخُونَ عَنْ قَوْمِهِمْ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ أَيْ: حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَتَمَكَّنْتُمْ مِنْهُمْ وَأُولئِكُمْ الْمَوْصُوفُونَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً أَيْ: حُجَّةً وَاضِحَةً، تَتَسَلَّطُونَ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَتَقْهَرُونَهُمْ بِهَا، بِسَبَبِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْمَرَضِ، وَمَا فِي صُدُورِهِمْ مِنَ الدَّغَلِ، وَارْتِكَاسِهِمْ فِي الْفِتْنَةِ بِأَيْسَرِ عَمَلٍ وَأَقَلِّ سَعْيٍ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ } kavli, { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } ifadesine bağlıdır; yani: Sizinle savaşmaktan ve kavimlerine karşı sizinle beraber savaşmaktan göğüsleri daraldı; böylece iki tarafla da savaşmaktan içleri sıkıldı ve bundan hoşlanmadılar. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ } yani sizi sınamak ve imtihan etmek için [onları size musallat ederdi]; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } . Yahut sizi arındırmak veya günahlarınıza bir ceza olmak üzere [bunu yapardı]; fakat O Sübhânehu bunu dilemedi. { فَلَقاتَلُوكُمْ } kavlindeki «lâm» harfi, cevabın tekrarı kabilinden «lev»in cevabıdır; yani: 'Allah dileseydi onları musallat ederdi ve sizinle savaşırlardı' demektir. «Fâ» harfi ise takip/netice bildirir. { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } yani sizden uzak durur ve sizinle savaşmaya kalkışmazlarsa; { وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } yani size teslim olup boyun eğerlerse; { فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } yani [saldırmanız için] bir yol kılmamıştır; dolayısıyla onları öldürmeniz, esir almanız veya mallarını yağmalamanız size helal olmaz; zira bu teslimiyet buna engel olur ve bunu haram kılar. { سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ } Size Müslüman olduklarını, kendi kavimlerine de kâfir olduklarını gösterirler ki her iki gruptan da emin olsunlar. Bunlar Tihâme halkından bir topluluk olup, hem Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında hem de kendi kavimlerinin yanında güvende olmak için Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem eman istemişlerdi. Bunların Mekke halkından bir topluluk olduğu da söylenmiştir; Nuaym b. Mes'ûd hakkında olduğu da söylenmiştir; zira o hem Müslümanlardan hem de müşriklerden emin olurdu. Münafıklardan bir topluluk hakkında olduğu da söylenmiştir; Esed ve Gatafân hakkında olduğu da söylenmiştir. { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ } yani kavimleri onları fitneye çağırıp Müslümanlarla savaşmalarını istediği her seferinde; { أُرْكِسُوا فِيها } yani içine baş aşağı fırlatıldılar; böylece kavimlerine geri dönüp Müslümanlarla savaştılar. İrtikâsın anlamı: İntikâstır (baş aşağı ters dönmektir). { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ } yani hem sizden hem de kavimlerinden emin olmak isteyen bu kimseler sizden uzak durmazlarsa; { وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } yani size teslim olmaz, ahdinize ve barışınıza girmez, kavimlerinden ayrılmazlarsa; { وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ } sizinle savaşmaktan ellerini çekmezlerse; { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } yani onları nerede bulursanız ve nerede ele geçirirseniz yakalayıp öldürün. { وَأُولئِكُمْ } bu niteliklerle vasfedilen kimseler var ya; { جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } kalplerindeki hastalık, sinelerindeki fesat ve en ufak bir işte ve en az bir çabayla fitneye baş aşağı dalmaları sebebiyle, üzerlerine hâkim olacağınız ve kendilerini hezimete uğratacağınız apaçık bir hüccet ve delil kıldık.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ إِلَى أُحُدٍ، فَرَجَعَ نَاسٌ خَرَجُوا مَعَهُ، فَكَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ، فِرْقَةٌ تَقُولُ: نَقْتُلُهُمْ، وَفِرْقَةٌ تَقُولُ:

Buhârî, Müslim ve diğerleri, Zeyd b. Sâbit'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Uhud'a çıktı. Onunla beraber çıkan insanlardan bir kısmı geri döndü. Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı onlar hakkında iki fırkaya ayrıldı; bir fırka: 'Onları öldürelim' diyor, diğer fırka ise:

لَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ الْآيَةَ كُلَّهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّهَا طَيِّبَةٌ، وَإِنَّهَا تَنْفِي الْخَبَثَ كَمَا تَنْفِي النَّارُ خَبَثَ الْفِضَّةِ» . هَذَا أَصَحُّ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَقَدْ رُوِيَتْ أَسْبَابٌ غَيْرُ ذَلِكَ.

'Hayır' diyordu. Bunun üzerine Allah: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } ayetinin tamamını indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz o [Medine] hoştur ve ateşin gümüşün kirini/pasını giderdiği gibi o da içindeki kötülükleri söküp atar.» Bu ayetin iniş sebebi hakkında rivayet edilenlerin en sahihi budur; bunun dışında da nüzul sebepleri rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ يَقُولُ: أَوْقَعَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: رَدَّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ قَالَ: نَزَلَتْ فِي هِلَالِ بْنِ عُوَيْمِرٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيِّ، وَفِي خُزَيْمَةَ بْنِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ الْآيَةَ، قَالَ: نسختها براءة فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } “Allah onları tepe taklak etmiştir” ayeti hakkında: “Onları [küfre] düşürdü” demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: “Onları [küfre] geri döndürdü” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Ancak kendileriyle aranızda anlaşma bulunan bir topluluğa sığınanlar müstesnadır” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu ayet Hilâl b. Uveymir, Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî ve Huzeyme b. Âmir b. Abdimenâf hakkında inmiştir.” Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nehhâs ve es-Sünen'inde Beyhakî'nin ondan rivayet ettiğine göre o, { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onu Berâe [Tevbe suresindeki]: { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ } “Artık haram aylar çıktığı zaman...” [ayeti] neshetmiştir.”

الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ:

{ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Haram aylar çıkınca artık müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün.” .' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den rivayet etmişlerdir:

حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ يَقُولُ: ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ:

{ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } kavli hakkında: 'Göğüsleri daraldı' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Rebî'den:

وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ قَالَ: الصُّلْحَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ الْآيَةَ، قَالَ: نَسَخَتْهَا فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ وَعِكْرِمَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: نَسَخَتْهَا بَرَاءَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: سَتَجِدُونَ آخَرِينَ الْآيَةَ، قَالَ: نَاسٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَانُوا يَأْتُونَ النَّبِيَّ ﷺ فَيُسَلِّمُونَ رِيَاءً، ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى قَوْمِهِمْ فَيَرْتَكِسُونَ فِي الْأَوْثَانِ، يَبْتَغُونَ بِذَلِكَ أَنْ يَأْمَنُوا هَاهُنَا وَهَاهُنَا، فَأُمِرَ بِقِتَالِهِمْ إِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوا وَيُصَالِحُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُمْ نَاسٌ كَانُوا بِتِهَامَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ: أَنَّهَا نَزَلَتْ في نعيم بن مسعود.

{ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } kavli hakkında: 'Sulhu [teklif ettiler]' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den O'nun: { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } ayeti hakkında: 'Bunu: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } ayeti neshetti' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Hasan ve İkrime'den bu ayet hakkında: 'Bunu Berâe Suresi neshetti' dediklerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { سَتَجِدُونَ آخَرِينَ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Mekke halkından birtakım kimseler Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelir, gösteriş için Müslüman olurlar, sonra kendi kavimlerine dönüp putlara tapmaya geri dönerlerdi; bununla hem burada hem orada güvende olmayı isterlerdi. Eğer uzak durmaz ve sulh yapmazlarsa onlarla savaşılması emredildi.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: 'Onların Tihâme'de bulunan kimseler olduğunu' rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den: 'Ayetin Nuaym b. Mes'ûd hakkında indiğini' rivayet etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 92-93]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣) } “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hata sonucu olması müstesna, asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; ancak onların bağışlaması müstesnadır. Eğer [öldürülen] mümin olduğu halde size düşman bir kavimden ise, o zaman mümin bir köle azat etmek gerekir. Eğer sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim de [bunu] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92) Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”

قَوْلُهُ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ هَذَا النَّفْيُ هُوَ بِمَعْنَى النَّهْيِ الْمُقْتَضِي لِلتَّحْرِيمِ، كَقَوْلِهِ: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَوْ كَانَ هَذَا النَّفْيُ عَلَى مَعْنَاهُ لَكَانَ خَبَرًا، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ صِدْقَهُ، فَلَا يُوجَدُ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا قَطُّ وَقِيلَ: الْمَعْنَى مَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ فِي عَهْدِ اللَّهِ، وَقِيلَ: مَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ فِيمَا سَلَفَ، كَمَا لَيْسَ لَهُ الْآنَ ذَلِكَ بِوَجْهٍ، ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْهُ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا فَقَالَ: إِلَّا خَطَأً، أَيْ: مَا كَانَ لَهُ أَنْ يَقْتُلَهُ أَلْبَتَّةَ، لَكِنْ إِنْ قَتَلَهُ خَطَأً فَعَلَيْهِ كَذَا، هَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ وَالزَّجَّاجِ وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ وَالْمَعْنَى: وَمَا تبت، وَلَا وُجِدَ، وَلَا سَاغَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً إِذْ هُوَ مَغْلُوبٌ حِينَئِذٍ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَا خَطَأً. قَالَ النَّحَّاسُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } kavli; bu nefy (olumsuzluk), tıpkı: { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } kavlinde olduğu gibi haramlığı gerektiren bir nehiy (yasaklama) anlamındadır. Şayet bu nefy kendi [zahiri haber] manasında olsaydı bir haber olurdu ve doğruluğu zorunlu kılardı; o zaman da hiçbir müminin bir mümini öldürmesi asla vuku bulmazdı. Bir görüşe göre anlam: 'Allah'ın ahdinde müminin böyle bir hakkı olmamıştır' demektir. Bir diğer görüşe göre de: 'Şimdi hiçbir surette buna hakkı olmadığı gibi geçmişte de hakkı olmamıştı' demektir. Sonra bundan munkatı bir istisna yaparak: { إِلَّا خَطَأً } buyurmuştur; yani: 'Onu asla öldürme hakkı yoktur; ancak şayet onu yanlışlıkla öldürürse üzerine şu gerekir' demektir; bu Sîbeveyh ve Zeccâc'ın görüşüdür. Bir görüşe göre ise muttasıl bir istisnadır; manası da şudur: 'Müminin bir mümini öldürmesi ne sabit olmuş ne bulunmuş ne de caiz kılınmıştır; ancak bu esnada iradesine mağlup düştüğü hata hali müstesnadır.' Anlamın: 'Hataen de olsa [öldüremez]' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Nehhas şöyle demiştir:

وَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَلَا يَصِحُّ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّ الْخَطَأَ لَا يُحْظَرُ وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: مَا يَنْبَغِي أَنْ يَقْتُلَهُ لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ إِلَّا لِلْخَطَأِ وَحْدَهُ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: خَطَأً، مُنْتَصِبًا بِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ. وَيَجُوزُ أَنْ ينتصب على الحال، والتقدير: لا يقتله فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ الخطأ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِلَّا قَتْلًا خَطَأً، وَوُجُوهُ الْخَطَأِ كَثِيرَةٌ، وَيَضْبُطُهَا عدم القصد، والخطأ: الاسم من أخطأ خطأ: إِذَا لَمْ يُتَعَمَّدْ. قَوْلُهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ أَيْ: فَعَلَيْهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ يُعْتِقُهَا كَفَّارَةً عَنْ قَتْلِ الْخَطَأِ، وَعَبَّرَ بِالرَّقَبَةِ عَنْ جَمِيعِ الذات.

Arap kelamında böyle bir kullanım bilinmediği gibi mana bakımından da sahih değildir; çünkü hata [zaten irade dışı olduğundan] yasaklanamaz. Bir diğer görüşe göre cümlenin anlamı şudur: 'Hiçbir gerekçeyle onu öldürmesi uygun olmaz, sadece hata hali müstesnadır.' Bu takdirde ayetteki: { خَطَأً } lafzı mef'ûlün leh (gerekçe bildiren tümleç) olduğu için mensûb olur. Hâl (durum bildiren öge) olarak mensûb olması da caizdir; bu durumda takdiri: 'Hata hali dışında hiçbir hal ve şartta onu öldüremez' şeklinde olur. Mahzuf (hazfedilmiş) bir masdarın sıfatı olması da caizdir; yani: 'Hataen bir öldürme müstesna' demektir. Hatanın çeşitleri pek çoktur; bunları toparlayan temel ölçü ise kastın bulunmayışıdır. Hata (الْخَطَأ); kastolunmaksızın yapıldığında kullanılan 'ahta'e hataen' (أخطأ خطأ) fiilinin ismidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köleyi azat etmesi gerekir” kavli; yani hataen öldürmenin kefareti olarak hürriyetine kavuşturacağı mümin bir köleyi azat etmesi gerekir demektir. Burada boyun (rakabe) kelimesiyle kişinin bütün şahsı / zatı ifade edilmiştir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَفْسِيرِ الرَّقَبَةِ الْمُؤْمِنَةِ، فَقِيلَ: هِيَ الَّتِي صَلَّتْ وَعَقَلَتِ الْإِيمَانَ، فَلَا تُجْزِئُ الصَّغِيرَةُ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رباح: إنها تجزئ الصغيرة المولودة بين مسلمين. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: يُجْزِئُ كُلُّ مَنْ حُكِمَ لَهُ بِوُجُوبِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ إِنْ مَاتَ، وَلَا يُجْزِئُ فِي قَوْلِ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ أَعْمَى، وَلَا مُقْعَدٌ، وَلَا أَشَلُّ، وَيُجْزِئُ عِنْدَ الْأَكْثَرِ الْأَعْرَجُ وَالْأَعْوَرُ. قَالَ مَالِكٌ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ عَرَجًا شَدِيدًا. وَلَا يُجْزِئُ عِنْدَ أَكْثَرِهِمُ الْمَجْنُونُ، وَفِي الْمَقَامِ تَفَاصِيلُ طَوِيلَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي عِلْمِ الْفُرُوعِ. قَوْلُهُ: وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ الدِّيَةُ: مَا تُعْطَى عِوَضًا عَنْ دَمِ الْمَقْتُولِ إِلَى وَرَثَتِهِ، وَالْمُسَلَّمَةُ: الْمَدْفُوعَةُ الْمُؤَدَّاةُ، وَالْأَهْلُ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْوَرَثَةُ. وَأَجْنَاسُ الدِّيَةِ وَتَفَاصِيلُهَا قَدْ بَيَّنَتْهَا السُّنَّةُ الْمُطَهَّرَةُ.

Âlimler mümin kölenin niteliğinde ihtilaf etmişlerdir: Namaz kılan ve imanı akleden kimse olduğu, dolayısıyla küçük çocuğun yeterli olmayacağı söylenmiştir; İbn Abbâs, Hasan, Şa'bî, Nehaî, Katâde ve başkaları bu görüştedir. Atâ b. Ebî Rebâh: 'Müslüman ana babadan doğan küçük çocuk da yeterlidir' demiştir. İçlerinde Mâlik ve Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup ise: 'Öldüğünde üzerine cenaze namazı kılınması gerektiğine hükmedilen herkes yeterlidir' demişlerdir. Cumhur ulemanın kavline göre âmâ, kötürüm ve çolak olan köle keffaret için yeterli olmaz; çoğunluğa göre ise topal ve tek gözlü köle yeterlidir. Mâlik: 'Topallığı şiddetli olmamak kaydıyla' demiştir. Çoğunluğa göre deli köle de yeterli olmaz. Bu konuda füru fıkıh ilminde zikredilen uzun tafsilatlar bulunmaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } kavli; diyet, maktulün kanı karşılığında vârislerine verilen bedeldir. Müselleme: Ödenen, teslim edilen demektir. Ehlinden kasıt ise vârisleridir. Diyetin cinsleri ve tafsilatları Sünnet-i Mutahhara tarafından açıklanmıştır.

قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا أَيْ: إِلَّا أَنْ يَتَصَدَّقَ أَهْلُ الْمَقْتُولِ عَلَى الْقَاتِلِ بِالدِّيَةِ، سُمِّيَ الْعَفْوُ عَنْهَا: صَدَقَةً، تَرْغِيبًا فِيهِ. وقرأ أبيّ: إلّا أن يَتَصَدَّقُوا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الْمُسْتَثْنَاةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ: فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ أَيْ: فَعَلَيْهِ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَّا أَنْ يَقَعَ الْعَفْوُ مِنَ الْوَرَثَةِ عَنْهَا. قَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ أَيْ: فَإِنْ كَانَ الْمَقْتُولُ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ، وَهُمُ الْكُفَّارُ الْحَرْبِيُّونَ، وَهَذِهِ مَسْأَلَةُ الْمُؤْمِنِ الَّذِي يَقْتُلُهُ الْمُسْلِمُونَ فِي بِلَادِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَانَ مِنْهُمْ، ثُمَّ أَسْلَمَ وَلَمْ يُهَاجِرْ، وَهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّهُ لَمْ يُسْلِمْ، وَأَنَّهُ بَاقٍ عَلَى دِينِ قَوْمِهِ، فَلَا دِيَةَ عَلَى قَاتِلِهِ بَلْ عَلَيْهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ سُقُوطِ الدِّيَةِ، فَقِيلَ: وَجْهُهُ: أَنَّ أَوْلِيَاءَ الْقَتِيلِ كُفَّارٌ لَا حَقَّ لَهُمْ فِي الدِّيَةِ وَقِيلَ: وَجْهُهُ: أَنَّ هَذَا الَّذِي آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ حُرْمَتُهُ قَلِيلَةٌ، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ دِيَتَهُ وَاجِبَةٌ لِبَيْتِ الْمَالِ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَيْ: مُؤَقَّتٌ أَوْ مُؤَبَّدٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ فِدْيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ أَيْ: فَعَلَى قَاتِلِهِ دِيَةٌ مُؤَدَّاةٌ إِلَى أَهْلِهِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَهُمْ وَرَثَتُهُ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ أَيِ: الرَّقَبَةَ، وَلَا اتَّسَعَ مَالُهُ لِشِرَائِهَا فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ أَيْ: فَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ، لَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ يَوْمَيْنِ مِنْ أَيَّامِ صَوْمِهِمَا إِفْطَارٌ فِي نَهَارٍ، فَلَوْ أَفْطَرَ اسْتَأْنَفَ، هَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَأَمَّا الْإِفْطَارُ لِعُذْرٍ شَرْعِيٍّ كَالْحَيْضِ وَنَحْوِهِ فَلَا يُوجِبُ الِاسْتِئْنَافَ. وَاخْتُلِفَ فِي الْإِفْطَارِ لِعَرَضِ الْمَرَضِ. قَوْلُهُ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، أَيْ: شَرَعَ ذَلِكَ لَكُمْ تَوْبَةً، أَيْ: قَبُولًا لِتَوْبَتِكُمْ، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: تَابَ عَلَيْكُمْ تَوْبَةً، وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِ ذَا تَوْبَةٍ كَائِنَةٍ مِنَ اللَّهِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } kavli; yani maktulün ailesinin diyeti katile bağışlaması müstesnadır. Ondan vazgeçip affetmek, teşvik etmek amacıyla 'sadaka' olarak isimlendirilmiştir. Übeyy: (إلّا أن يَتَصَدَّقُوا) şeklinde okumuştur. Bu istisna cümlesi: { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ } kavline bağlıdır; yani: Vârisler tarafından bağışlanma durumu hariç, ödenmesi gereken bir diyet vardır demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } kavli; yani şayet maktul size düşman olan bir kavimden ise —ki onlar harbî kâfirlerdir—. Bu mesele, Müslümanların kâfirler diyarında, kendisi de o kavimden olup sonradan Müslüman olan fakat hicret etmeyen, Müslümanların da onun Müslüman olmadığını ve kavminin dininde kaldığını zannettikleri mümin bir kimseyi öldürmeleri meselesidir. Bu durumda katile diyet gerekmez; ancak mümin bir köle azat etmesi gerekir. Diyetin düşme gerekçesinde ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre gerekçesi; maktulün velilerinin kâfir olması ve diyette haklarının bulunmamasıdır. Bir diğer görüşe göre ise; iman edip de hicret etmeyen bu kimsenin dokunulmazlığının zayıf olmasıdır; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «İman edip de hicret etmeyenlere gelince, hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur.» İlim ehlinden bazıları ise: 'Onun diyeti beytülmâle ödenmek üzere vaciptir' demişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } kavli; yani ister süreli ister süresiz [bir antlaşma olsun]. Hasan [el-Basrî]: (وَهُوَ مُؤْمِنٌ فِدْيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَى أَهْلِهِ) şeklinde okumuştur; yani katilin, onun İslâm ehlinden olan ailesine —ki onlar vârisleridir— teslim edeceği bir diyet ve daha önce geçtiği üzere mümin bir köle azat etmesi gerekir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } yani köle bulamayan yahut onu satın alacak malî imkânı bulunmayan kimseye gelince; { فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } yani iki ayın günleri arasında gündüzleyin hiçbir iftarla kesinti yapmaksızın peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Şayet [özürsüz] iftar ederse baştan başlar; cumhurun görüşü budur. Hayız ve benzeri şer'î bir mazeretten ötürü iftar etmek ise baştan başlamayı gerektirmez. Hastalık arızası sebebiyle iftar etme hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } kavli mef'ûlün leh olarak mansubdur; yani: Tövbe olarak, yani tövbenizi kabul etmek üzere bunu sizin için meşru kıldı demektir. Yahut mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; yani: Size tam bir tövbe nasip etti demektir. Hal olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani: Allah'tan gelen bir tövbe olarak.

قَوْلُهُ: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ حُكْمَ الْقَاتِلِ خَطَأً بَيَّنَ حُكْمَ الْقَاتِلِ عَمْدًا.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } kavline gelince; Sübhânehu hataen öldürenin hükmünü açıkladıktan sonra kasten öldürenin hükmünü beyan etmiştir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى الْعَمْدِ فَقَالَ عَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ وَغَيْرُهُمَا: هُوَ الْقَتْلُ بِحَدِيدَةٍ، كَالسَّيْفِ، وَالْخِنْجَرِ، وَسِنَانِ الرُّمْحِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمُحَدَّدِ، أَوْ بِمَا يُعْلَمُ أَنَّ فِيهِ الْمَوْتَ، مِنْ ثقال الحجارة ونحوهما. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّهُ كُلُّ قَتْلٍ مِنْ قَاتِلٍ قاصد للفعل، بحديدة، أو بحجر، أو بعصا، أَوْ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَقَيَّدَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِأَنْ يَكُونَ بِمَا يَقْتُلُ مِثْلُهُ فِي الْعَادَةِ. وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّ الْقَتْلَ يَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Âlimler kasıtlı öldürmenin (amdin) anlamında ihtilaf etmişlerdir: Atâ, Nehaî ve başkaları şöyle demiştir: Kasıtlı öldürme; kılıç, hançer, mızrak ucu gibi demirden kesici/delici bir aletle veya ağır taşlar gibi öldürücü olduğu bilinen şeylerle öldürmektir. Cumhur ise şöyle demiştir: Kasıt; katilin bu fiili kastetmiş olması şartıyla demirle, taşla, sopayla veya başka bir şeyle gerçekleştirdiği her öldürmedir. İlim ehlinden bazısı ise bunu örfte benzeriyle öldürülen bir aletle olması şartına bağlamıştır. İlim ehlinden bazıları cinayetin/öldürmenin üç kısma ayrıldığı görüşüne varmışlardır:

عَمْدٌ، وَشِبْهُ عَمْدٍ، وَخَطَأٌ. وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِأَدِلَّةٍ لَيْسَ هَذَا مَقَامُ بَسْطِهَا. وَذَهَبَ آخَرُونَ: إِلَى أَنَّهُ يَنْقَسِمُ إِلَى قِسْمَيْنِ: عَمْدٌ وَخَطَأٌ وَلَا ثَالِثَ لَهُمَا. وَاسْتَدَلُّوا بِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا الْقِسْمَانِ. وَيُجَابُ عَنْ ذَلِكَ:

Kasıt (teamümden), kasta benzer (şibh-i amd) ve hata. Buna dair burası genişçe açıklama makamı olmayan delillerle istidlal etmişlerdir. Diğerleri ise iki kısma ayrıldığı görüşüne varmışlardır: Kasıt ve hata; bunların üçüncüsü yoktur. Kur'an'da sadece bu iki kısmın zikredilmiş olmasını delil getirmişlerdir. Buna şöyle cevap verilir:

بِأَنَّ اقْتِصَارَ الْقُرْآنِ عَلَى الْقِسْمَيْنِ لَا يَنْفِي ثُبُوتَ قِسْمٍ ثَالِثٍ بِالسُّنَّةِ وَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ فِي السُّنَّةِ. وَقَدْ جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِتَغْلِيظِ عُقُوبَةِ الْقَاتِلِ عَمْدًا، فَجَمَعَ اللَّهُ لَهُ فِيهَا بَيْنَ كَوْنِ جَهَنَّمَ جَزَاءً لَهُ، أَيْ: يَسْتَحِقُّهَا بِسَبَبِ هَذَا الذَّنْبِ، وَبَيْنَ كَوْنِهِ خَالِدًا فِيهَا، وَبَيْنَ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَلَعْنَتِهِ لَهُ، وَإِعْدَادِهِ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا. وَلَيْسَ وَرَاءَ هَذَا التَّشْدِيدِ تَشْدِيدٌ، وَلَا مِثْلَ هَذَا الْوَعِيدِ وَعِيدٌ. وَانْتِصَابُ خَالِدًا: عَلَى الْحَالِ. وَقَوْلُهُ: وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ، يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ: جَعَلَ جَزَاءَهُ جَهَنَّمَ، أَوْ حَكَمَ عَلَيْهِ، أَوْ جَازَاهُ، وَغَضِبَ عَلَيْهِ، وَأَعَدَّ لَهُ.

Kur'an'ın iki kısımla yetinmiş olması, sünnetle üçüncü bir kısmın sabit olmasına engel değildir; nitekim bu durum sünnette sabit olmuştur. Bu ayet, kasten öldüren kimsenin cezasının ağırlığını bildirmek üzere gelmiştir. Allah onda, bu günah sebebiyle cehennemi hak etmesi anlamındaki cehennemin onun cezası olması, orada ebedî kalması, Allah'ın ona gazap etmesi, onu lanetlemesi ve ona büyük bir azap hazırlamış olması hususlarını bir arada zikretmiştir. Bu şiddetlendirmenin ötesinde bir şiddetlendirme ve bu tehdidin benzeri bir tehdit yoktur. { خَالِدًا } kelimesinin mansub oluşu hal olmasından dolayıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ } kavli ise siyâkın delalet ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani: Allah onun cezasını cehennem kıldı -veya ona hükmetti yahut onu cezalandırdı-, ona gazap etti ve [azap] hazırladı demektir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ هَلْ لِقَاتِلِ الْعَمْدِ مِنْ تَوْبَةٍ أَمْ لَا تَوْبَةَ لَهُ؟ فَرَوَى الْبُخَارِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ:

Âlimler, kasten öldüren kimsenin tövbesi olup olmadığı, yoksa tövbesinin bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Buhârî, Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir:

اخْتَلَفَ فِيهَا عُلَمَاءُ أَهْلِ الْكُوفَةِ، فَرَحَلْتُ فِيهَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا فَقَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً وَهِيَ آخِرُ مَا نَزَلَ وَمَا نسخها شَيْءٌ، وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ عَنْهُ نَحْوَ هَذَا. وَرَوَى النَّسَائِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوَهُ، وَمِمَّنْ ذَهَبَ: إِلَى أَنَّهُ لَا تَوْبَةَ لَهُ مِنَ السَّلَفِ أَبُو هُرَيْرَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، وَأَبُو سَلَمَةَ، وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ، نَقَلَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُمْ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ التَّوْبَةَ مِنْهُ مَقْبُولَةٌ، وَاسْتَدَلُّوا بِمِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ وَقَوْلِهِ:

Kûfe ehlinin âlimleri bu hususta ihtilaf ettiler. Bunun üzerine bu mesele için İbn Abbâs'a yolculuk yapıp ona sordum. Şöyle dedi: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayeti indi; o inen en son ayetlerdendir ve onu hiçbir şey neshetmemiştir. Nesâî de ondan bunun benzerini rivayet etmiştir. Nesâî, Zeyd b. Sâbit'ten de benzerini rivayet etmiştir. Selef-i sâlihînden onun tövbesinin olmadığı görüşüne varanlar arasında Ebû Hüreyre, Abdullah b. Amr, Ebû Seleme, Ubeyd b. Umeyr, Hasan[-ı Basrî], Katâde ve Dahhâk b. Müzâhim yer almaktadır; İbn Ebî Hâtim bunu onlardan nakletmiştir. Cumhur ise ondan tövbenin kabul edileceği görüşüne varmış ve Yüce Allah'ın şu kavli gibilerini delil getirmişlerdir: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” ve şu kavli:

وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ . وَقَوْلِهِ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ، قَالُوا أَيْضًا: وَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ بَيْنَ آيَةِ النِّسَاءِ هَذِهِ وَآيَةِ الْفُرْقَانِ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُمَا: فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ إلّا من تاب، لا سيما وَقَدِ اتَّحَدَ السَّبَبُ- وَهُوَ الْقَتْلُ- وَالْمُوجَبُ، وَهُوَ التَّوَعُّدُ بِالْعِقَابِ. وَاسْتَدَلُّوا أَيْضًا: بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «بَايِعُونِي عَلَى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلَا تَزْنُوا، وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إلى الله إن شاء عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ» وَبِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الَّذِي أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ وَغَيْرُهُ: فِي الَّذِي قَتَلَ مِائَةَ نَفْسٍ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَالشَّافِعِيُّ: إِلَى أَنَّ الْقَاتِلَ عَمْدًا دَاخِلٌ تَحْتَ الْمَشِيئَةِ تَابَ أَوْ لَمْ يَتُبْ.

{ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” ve şu kavli: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar”. Ayrıca şöyle demişlerdir: Bu Nisâ suresindeki ayet ile Furkân suresindeki ayeti bağdaştırmak mümkündür; buna göre ikisinin manası: Tövbe eden müstesna, cezası cehennemdir şeklinde olur. Bilhassa sebep -ki o öldürmedir- ve gerekçe -ki o da azapla tehdittir- birleştiğinde böyledir. Yine Sahîhayn'da Ubâde b. Sâmit'ten zikredilen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu hadisi delil getirmişlerdir: «Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, zina etmemek, Allah'ın haram kıldığı canı haklı bir gerekçe olmaksızın öldürmemek üzere bana biat ediniz. Sonra şöyle buyurdu: Kim bunlardan birini işler de Allah onu örterse, onun durumu Allah'a kalmıştır; dilerse onu affeder, dilerse ona azap eder.» Yine Müslim'in Sahih'inde ve başkalarında tahric ettiği Ebû Hüreyre'nin yüz kişiyi öldüren adam hakkındaki hadisini de delil getirmişlerdir. Aralarında Ebû Hanîfe, ashabı ve Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup ise kasten öldüren kimsenin tövbe etsin ya da etmesin Allah'ın meşîeti (dilemesi) altında olduğu görüşüne varmışlardır.

وَقَدْ أَوْضَحْتُ فِي شَرْحِي عَلَى الْمُنْتَقَى مُتَمَسَّكَ كُلِّ فَرِيقٍ.

el-Müntekâ üzerine yazdığım şerhimde her fırkanın dayanağını açıklamış bulunmaktayım.

وَالْحَقُّ: أَنَّ بَابَ التَّوْبَةِ لَمْ يُغْلَقْ دُونَ كُلِّ عَاصٍ، بَلْ هُوَ مَفْتُوحٌ لِكُلِّ مَنْ قَصَدَهُ وَرَامَ الدُّخُولَ مِنْهُ، وَإِذَا كَانَ الشِّرْكُ وَهُوَ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ وَأَشَدُّهَا تَمْحُوهُ التَّوْبَةُ إِلَى اللَّهِ، وَيُقْبَلُ مَنْ صَاحِبِهِ الْخُرُوجُ مِنْهُ، وَالدُّخُولُ فِي بَابِ التَّوْبَةِ، فَكَيْفَ بِمَا دُونَهُ مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْقَتْلُ عَمْدًا؟ لَكِنْ لَا بُدَّ فِي تَوْبَةِ قَاتِلِ الْعَمْدِ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِالْقَتْلِ، وَتَسْلِيمِ نَفْسِهِ لِلْقِصَاصِ إِنْ كَانَ وَاجِبًا، أَوْ تَسْلِيمِ الدِّيَةِ إِنْ لَمْ يَكُنِ الْقِصَاصُ وَاجِبًا، وَكَانَ الْقَاتِلُ غَنِيًّا مُتَمَكِّنًا مِنْ تَسْلِيمِهَا أَوْ بَعْضِهَا، وَأَمَّا مُجَرَّدُ التَّوْبَةِ مِنَ الْقَاتِلِ عَمْدًا، وَعَزْمُهُ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ إِلَى قَتْلِ أَحَدٍ، مِنْ دُونِ اعْتِرَافٍ، وَلَا تَسْلِيمِ نَفْسٍ، فَنَحْنُ لَا نَقْطَعُ بِقَبُولِهَا، وَاللَّهُ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ، هُوَ الَّذِي يَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يختلفون.

Hak olan şudur ki: Tövbe kapısı hiçbir günahkârın yüzüne kapatılmamıştır; bilakis ona yönelen ve oradan girmek isteyen herkese açıktır. En büyük ve en şiddetli günah olan şirk dahi Allah'a tövbe ile siliniyor, o kimsenin şirkten çıkışı ve tövbe kapısına girişi kabul ediliyorsa, şirkin altındaki diğer günahlar -ki kasten adam öldürmek de bunlardandır- nasıl kabul edilmesin? Fakat kasten adam öldüren kimsenin tövbesinde; cinayeti itiraf etmesi, şayet vacip ise kısas için kendini teslim etmesi veya kısas vacip değilse ve katil zengin olup tamamını ya da bir kısmını ödemeye güç yetirebiliyorsa diyeti teslim etmesi mutlaka şarttır. Kasten adam öldüren kimsenin herhangi bir itirafta bulunmaksızın ve kendini teslim etmeksizin yalnızca tövbe etmesi ve bir daha kimseyi öldürmemeye azmetmesine gelince; biz bunun [kesinlikle] kabul edileceğine hükmedemeyiz. Allah merhametlilerin en merhametlisidir; kulları arasında ihtilaf edegeldikleri hususlarda hüküm verecek olan O'dur.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً يَقُولُ: مَا كَانَ لَهُ ذَلِكَ فِيمَا أَتَاهُ مِنْ رَبِّهِ مِنْ عَهْدِ اللَّهِ الَّذِي عَهِدَ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ الْآيَةَ، قَالَ: إن عياش ابن أَبِي رَبِيعَةَ قَتَلَ رَجُلًا مُؤْمِنًا كَانَ يُعَذِّبُهُ هُوَ وَأَبُو جَهْلٍ- وَهُوَ أَخُوهُ لِأُمِّهِ- فِي اتباع النبي ﷺ وَعَيَّاشٌ يَحْسَبُ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ كَافِرٌ. وَأَوْضَحُ مِنْ هَذَا السِّيَاقِ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ جرير عن عكرمة قال: كان الحارث ابن يَزِيدَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ يُعَذِّبُ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ مَعَ أَبِي جَهْلٍ، ثُمَّ خَرَجَ مُهَاجِرًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، يَعْنِي: الْحَارِثَ، فَلَقِيَهُ عَيَّاشٌ بِالْحَرَّةِ فَعَلَاهُ بِالسَّيْفِ وَهُوَ يَحْسَبُ أَنَّهُ كَافِرٌ، ثُمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَنَزَلَتْ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً الْآيَةَ، فَقَرَأَهَا النَّبِيُّ ﷺ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: قُمْ فَحَرِّرْ.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Yanlışlıkla olması müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi olacak şey değildir” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Rabbinden kendisine ulaşan ve O'nun kendisinden aldığı ahid gereğince böyle bir şey yapması ona asla yakışmaz, helal olmaz. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Mücâhid'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ } ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Ayyâş b. Ebî Rebîa, kendisi kâfir sanırken, vaktiyle anne bir kardeşi olan Ebû Cehil ile birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olduğu için kendisine işkence eden mümin bir adamı öldürmüştü. Bu bağlamdan daha açık olanı İbn Cerîr'in İkrime'den tahric ettiği şu rivayettir: Âmir b. Lüey oğullarından el-Hâris b. Yezîd, Ebû Cehil ile birlikte Ayyâş b. Ebî Rebîa'ya işkence ediyordu. Sonra el-Hâris, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etmek üzere yola çıktı. Ayyâş ona Harre mevkiinde rastladı ve onu kâfir zannederek kılıçla vurup öldürdü. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdi. Bunun üzerine: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } ayeti indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti ona okudu, sonra ona: «Kalk ve bir köle azat et!» buyurdu.

وأخرجه ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ بِأَطْوَلَ مِنْ هَذَا. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طُرُقٍ غَيْرِ هَذِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ قَتَلَهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ، فَعَدَلَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِلَى شِعْبٍ يُرِيدُ حَاجَةً لَهُ، فَوَجَدَ رَجُلًا مِنَ الْقَوْمِ فِي غَنَمٍ فَحَمَلَ عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَضَرَبَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَنْدَهْ، وَأَبُو نُعَيْمٍ نَحْوَ ذَلِكَ، وَلَكِنْ فِيهِ: أَنَّ الَّذِي قَتَلَ الْمُتَعَوِّذَ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ هُوَ بَكْرُ بْنُ حَارِثَةَ الْجُهَنِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ قَالَ: يَعْنِي بِالْمُؤْمِنَةِ:

Bunu İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Süddî'den bundan daha uzun bir şekilde tahric etmişlerdir. Bu olay bundan başka yollarla da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den şöyle dediğini tahric etmiştir: [Ayet] bir seriyyede bulunan Ebû'd-Derdâ'nın öldürdüğü bir adam hakkında indi: Ebû'd-Derdâ bir ihtiyacını gidermek üzere bir dağ yoluna saptı; orada o kavimden koyunlar içinde bir adam buldu ve ona kılıçla hücum etti. Adam: «Lâ ilâhe illallâh» dedi, fakat o adama vurdu. İbn Mende ve Ebû Nuaym da buna benzer bir rivayet tahric etmişlerdir; ancak orada kelime-i şehadet ile sığınan kişiyi öldürenin Bekr b. Hârise el-Cühenî olduğu yer almaktadır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “...mümin bir köle azat etmesi gerekir” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Mümineden kasıt:

مَنْ قَدْ عَقَلَ الْإِيمَانَ وَصَلَّى، وَكُلُّ رَقَبَةٍ فِي الْقُرْآنِ لَمْ تُسَمَّ مُؤْمِنَةٌ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ الْمَوْلُودُ فَمَا فَوْقَهُ مِمَّنْ لَيْسَ بِهِ زَمَانَةٌ، وَفِي قَوْلِهِ: وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا قَالَ: عَلَيْهِ الدِّيَةُ مُسَلَّمَةً إِلَّا أَنْ يُتَصَدَّقَ بِهَا عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فِي حَرْفِ أُبَيٍّ «فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَا يُجْزِئُ فِيهَا صَبِيٌّ» .

İmanı kavramış ve namaz kılmış kimsedir. Kur'an'da mümin olduğu belirtilmeyen her kölede ise kötürüm olmayan yeni doğmuş çocuk ve üzeri caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “...ve ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi gerekir], meğerki onlar bağışlasınlar” kavli hakkında ise şöyle demiştir: Kendisine bağışlamadıkları müddetçe ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Übeyy'in kıraatinde { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَا يُجْزِئُ فِيهَا صَبِيٌّ } «Mümin bir köle azat etmek gerekir, bunda çocuk yeterli olmaz» şeklindedir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: «أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِجَارِيَةٍ سَوْدَاءَ فَقَالَ:

Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd ve Beyhakî, Ebû Hüreyre'den şunu tahric etmişlerdir: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e siyah bir cariye getirip şöyle dedi:

يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ عَلَيَّ عِتْقَ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، فَقَالَ لَهَا: أَيْنَ اللَّهُ؟ فَأَشَارَتْ إِلَى السَّمَاءِ بِأُصْبُعِهَا، فَقَالَ لَهَا:

Ey Allah'ın Resûlü! Benim üzerime mümin bir köle azat etme borcu vardır. Bunun üzerine Peygamber cariyeye: 'Allah nerede?' diye sordu. Cariye parmağıyla göğe işaret etti. Ona:

فَمَنْ أَنَا؟ فَأَشَارَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَإِلَى السَّمَاءِ. أَيْ: أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ: أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ» . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طُرُقٍ، وَهُوَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ بْنِ الْحَكَمِ السُّلَمِيِّ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ فِي تَقْدِيرِ الدِّيَةِ، وَفِي الْفَرْقِ بَيْنَ دِيَةِ الْخَطَأِ وِدِيَةِ شِبْهِ الْعَمْدِ، وَدِيَةِ الْمُسْلِمِ وَدِيَةِ الْكَافِرِ، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ، فَلَا حَاجَةَ لَنَا فِي ذِكْرِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ قَالَ: هَذَا الْمُسْلِمُ الَّذِي وَرَثَتُهُ مُسْلِمُونَ فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ قَالَ: هَذَا الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ وَقَوْمُهُ مُشْرِكُونَ، وَلَيْسَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَقْدٌ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ قال: هذا الرجل المسلم وقومه المشركون، وَبَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَقْدٌ، فَيُقْتَلُ، فَيَكُونُ مِيرَاثُهُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَتَكُونُ دِيَتُهُ لِقَوْمِهِ، لِأَنَّهُمْ يَعْقِلُونَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ يَقُولُ: فَإِنْ كَانَ فِي أَهْلِ الْحَرْبِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَقَتَلَهُ خَطَأً، فَعَلَى قَاتِلِهِ أَنْ يُكَفِّرَ بِتَحْرِيرِ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ، أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ وَلَا دِيَةَ عَلَيْهِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ يَقُولُ: إِذَا كَانَ كَافِرًا فِي ذِمَّتِكُمْ فَقُتِلَ،

'Ben kimim?' dedi. Cariye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve göğe işaret etti; yani: Sen Allah'ın Resûlüsün [demek istedi]. Bunun üzerine: 'Onu azat et, çünkü o mümindir' buyurdu.» Bu hadis çeşitli yollarla rivayet edilmiştir ve Muâviye b. Hakem es-Sülemî hadisinden Sahîh-i Müslim'de de yer almaktadır. Diyetin miktarı, hataen öldürme diyeti ile kasta benzer öldürme diyeti arasındaki fark, müminin diyeti ile kâfirin diyeti hususunda hadisler varid olmuştur; bunlar bilinmektedir, dolayısıyla bu makamda onları zikretmemize gerek yoktur. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; İbrâhim en-Nehaî'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “...ve ailesine teslim edilecek bir diyet” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Bu, vârisleri müslüman olan müslümandır. { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Eğer o, size düşman bir topluluktan olup kendisi mümin ise...” kavli hakkında: Bu, kavmi müşrik olan ve kendileriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir anlaşma bulunmayan müslüman adamdır. { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer kendileriyle aranızda anlaşma bulunan bir topluluktan ise...” kavli hakkında ise şöyle demiştir: Bu, kavmi müşrik olup kendileriyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında anlaşma bulunan müslüman adamdır; öldürülürse mirası müslümanlara ait olur, diyeti ise onun adına diyet ödedikleri (âkilesi oldukları) için kavmine verilir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; İbn Abbâs'tan Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Şayet harp ehlinden olup kendisi mümin ise ve onu hataen öldürmüşse, katilin mümin bir köle azat ederek veya peş peşe iki ay oruç tutarak kefaret ödemesi gerekir; ona diyet yoktur. { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } kavli hakkında ise şöyle demiştir: Eğer sizin zimmetinizde bulunan bir kâfir olup öldürülmüşse,

فَعَلَى قَاتِلِهِ الدِّيَةُ مُسَلَّمَةً إِلَى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءِ ابن السائب عن أبي عياض قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَجِيءُ فَيُسْلِمُ، ثُمَّ يَأْتِي قومه وهم مشركون فيقيم فيهم، فتغزوهم جيوش النبيّ ﷺ، فَيُقْتَلُ الرَّجُلُ فِيمَنْ يُقْتَلُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وليست لَهُ دِيَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ يَعْنِي: تَجَاوُزًا مِنَ اللَّهِ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، حَيْثُ جَعَلَ فِي قَتْلِ الْخَطَّأِ الْكَفَّارَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّ رَجُلًا من الأنصار قتل أخا مقيس ابن صبابة، فأعطاه النبي ﷺ الدِّيَةَ، فَقَبِلَهَا، ثُمَّ وَثَبَ عَلَى قَاتِلِ أَخِيهِ، وَفِيهِ نَزَلَتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ، وَفِيهِ: أَنَّ مِقْيَسَ بْنَ صُبَابَةَ لَحِقَ بِمَكَّةَ بَعْدَ ذَلِكَ وَارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً بَعْدَ الَّتِي فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ بِثَمَانِ سِنِينَ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِلَى قَوْلِهِ: غَفُوراً رَحِيماً . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً نَزَلَتْ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي فِي النِّسَاءِ بَعْدَ قَوْلِهِ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، وَالْآثَارُ عَنِ الصَّحَابَةِ فِي هَذَا كثيرة جدّا، والحق ما عرّفناك.

katilin ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi ve bir köle azat etmesi gerekir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr [tekrarıyla] ve İbnü'l-Münzir; Atâ b. es-Sâib yoluyla Ebû İyâd'dan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Adam gelip müslüman olur, sonra müşrik olan kavmine dönüp aralarında ikamet ederdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in orduları onlara gazve düzenlediğinde, o adam da öldürülenler arasında öldürülürdü. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Eğer o, size düşman bir topluluktan olup kendisi mümin ise mümin bir köle azat etmek gerekir”; ona diyet yoktur. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Sünen'inde Beyhakî; Atâ b. es-Sâib yoluyla Ebû Yahyâ'dan, o da İbn Abbâs'tan bunun benzerini tahric etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından bir tövbe olarak” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: Yani hataen öldürmede kefaret koymak suretiyle Allah'ın bu ümmete olan bir affı ve kolaylığıdır. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den şunu tahric etmişlerdir: Ensardan bir adam Mikyes b. Subâbe'nin kardeşini öldürmüştü; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona diyeti verdi, o da kabul etti. Sonra kardeşinin katiline saldırıp öldürdü; ayet onun hakkında indi. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den benzerini tahric etmiştir; orada Mikyes b. Subâbe'nin bundan sonra Mekke'ye kaçtığı ve İslam'dan irtidat ettiği yer almaktadır. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmiştir: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse...” ayeti, Furkân suresinde geçen { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetinden { غَفُوراً رَحِيماً } “...çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” kavline kadar olan ayetten sekiz yıl sonra indi. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî; Zeyd b. Sâbit'ten { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } kavlinin, { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } kavlinden altı ay sonra indiğini tahric etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini tahric etmiştir: Nisâ suresindeki bu ayet, { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” kavlinden dört ay sonra indi. Bu hususta sahabeden gelen rivayetler pek çoktur; hak olan ise sana bildirdiğimizdir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٤]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 94]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın. Size selam verene (veya teslimiyet gösterene), dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak 'Sen mümin değilsin' demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

هَذَا مُتَّصِلٌ بِذِكْرِ الْجِهَادِ وَالْقِتَالِ، وَالضَّرْبُ: السَّيْرُ فِي الْأَرْضِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: ضَرَبْتُ فِي الْأَرْضِ:

Bu [ayet], cihad ve savaşın zikriyle irtibatlıdır. ed-Darb (الضَّرْبُ); yeryüzünde yürümek/yolculuk etmektir. Araplar şöyle der: { ضَرَبْتُ فِي الْأَرْضِ }:

إِذَا سِرْتَ لِتِجَارَةٍ أَوْ غَزْوٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، وَتَقُولُ: ضَرَبْتُ الْأَرْضَ، بِدُونِ فِي: إِذَا قَصَدْتَ قَضَاءَ حَاجَةِ الإنسان، ومنه قوله ﷺ: «لَا يَخْرُجُ رَجُلَانِ يَضْرِبَانِ الْغَائِطَ» . قَوْلُهُ: فَتَبَيَّنُوا مِنَ التَّبَيُّنِ، وَهُوَ التَّأَمُّلُ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الجماعة إلّا حمزة، فإنه قرأ: «فثبتوا» مِنَ التَّثَبُّتِ. وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدَةَ، وَأَبُو حَاتِمٍ قَالَا:

Ticaret, gazve veya başka bir maksatla yürüdüğün zaman kullanılır. { فِي } edatı olmaksızın { ضَرَبْتُ الْأَرْضَ } dediğinde ise: İnsanın tuvalet ihtiyacını gidermeyi kastettiği durum ifade edilir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi bundandır: «İki adam tuvalet ihtiyacını gidermek için [birlikte] çıkmasın.» Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَبَيَّنُوا } kavli tebeyyün (iyice araştırıp anlamak) kökünden olup etraflıca düşünmek/tedkik etmektir. Hamza dışındaki cumhurun kıraati böyledir; Hamza ise tesebbüt (iyice tahkik etmek) kökünden { فثبتوا } şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim birinci kıraati tercih etmiş ve şöyle demişlerdir:

لِأَنَّ مَنْ أُمِرَ بِالتَّبَيُّنِ فَقَدْ أُمِرَ بِالتَّثَبُّتِ، وَإِنَّمَا خَصَّ السَّفَرَ بِالْأَمْرِ بِالتَّبَيُّنِ، مَعَ أَنَّ التَّبَيُّنَ وَالتَّثَبُّتَ فِي أَمْرِ الْقَتْلِ وَاجِبَانِ حَضَرًا وَسَفَرًا بِلَا خِلَافٍ، لِأَنَّ الْحَادِثَةَ الَّتِي هِيَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ كَانَتْ فِي السَّفَرِ كَمَا سَيَأْتِي. قَوْلُهُ: وَلَا تَقُولُوا لمن ألقى إليكم السّلم وقريء السَّلامَ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ السَّلَامَ. وَخَالَفَهُ أَهْلُ النَّظَرِ فَقَالُوا: السَّلَمُ هُنَا أَشْبَهُ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الِانْقِيَادِ وَالتَّسْلِيمِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى بِيَدِهِ إِلَيْكُمْ وَاسْتَسْلَمَ:

Çünkü tebeyyün (araştırma) emredilen kimseye tesebbüt (tahkik) de emredilmiş olur. Öldürme konusunda araştırma ve tahkik yapmak hem mukimlikte hem de seferde ittifakla vacip olduğu halde, araştırmayı sadece sefere has kılmasının sebebi; birazdan geleceği üzere ayetin iniş sebebi olan olayın seferde gerçekleşmiş olmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَا تَقُولُوا لمن ألقى إليكم السّلم } kavli, { السَّلامَ } şeklinde de okunmuştur; ikisinin manası birdir. Ebû Ubeyde { السَّلَامَ } kıraatini tercih etmiştir. Nazar ehli (dil ve usul âlimleri) ise ona muhalefet edip şöyle demişlerdir: Buradaki { السَّلَمَ } lafzı daha uygundur, çünkü o boyun eğme ve teslimiyet manasındadır. Buradaki maksat: Size elini uzatan ve teslim olan kimseye:

لَسْتَ مُؤْمِنًا، فَالسَّلَمُ وَالسَّلَامُ كِلَاهُمَا بِمَعْنَى الِاسْتِسْلَامِ وَقِيلَ: هُمَا بِمَعْنَى الْإِسْلَامِ، أَيْ: لَا تَقُولُوا لِمَنْ ألقى إليكم السلام- أَيْ: كِلَمَتَهُ، وَهِيَ الشَّهَادَةُ-: لَسْتَ مُؤْمِنًا وَقِيلَ: هما بمعنى التسليم، الذي هو تحية

{ لَسْتَ مُؤْمِنًا } “sen mümin değilsin [demeyin]”. es-Selem (السَّلَم) ve es-Selâm (السَّلَام) kelimelerinin her ikisi de istislâm (boyun eğme/teslim olma) manasındadır. Bir görüşe göre her ikisi de İslâm anlamındadır; yani: Size selâmı -yani onun kelimesi olan kelime-i şehâdeti- getiren kimseye: «Sen mümin değilsin» demeyin, demektir. Diğer bir görüşe göre de her ikisi; selâm verme (et-teslîm) manasındadır ki bu da...

أَهْلِ الْإِسْلَامِ، أَيْ: لَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ التَّسْلِيمَ- فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ-: لَسْتَ مُؤْمِنًا. وَالْمُرَادُ:

yani: Size selâm verip: «es-Selâmu aleyküm» diyene ‘Sen mümin değilsin’ demeyin. Kastedilen şudur:

نَهْيُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ أَنْ يُهْمِلُوا مَا جَاءَ بِهِ الْكَافِرُ مِمَّا يَسْتَدِلُّ بِهِ عَلَى إِسْلَامِهِ، وَيَقُولُوا: إِنَّهُ إِنَّمَا جَاءَ بِذَلِكَ تَعَوُّذًا وَتَقِيَّةً، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: لَسْتَ مُؤْمِناً مِنْ آمنته: إِذَا أَجَرْتَهُ فَهُوَ مُؤَمَّنٌ.

Kâfirin müslüman olduğuna delalet eden getirdiği alametleri müslümanların göz ardı etmelerini ve ‘O bunu sadece canını kurtarmak ve takiyye yapmak maksadıyla ortaya koydu’ demelerini yasaklamaktır. Ebû Ca'fer { لَسْتَ مُؤْمِناً } kelimesini [ism-i mef'ûl olarak 'güvence verilmiş' manasında] okumuştur; bu da 'ona eman verdiğinde o eman verilmiş kimsedir' manasındaki { آمنته } ifadesindendir.

وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ: عَلَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ كَافِرًا بَعْدَ أَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قُتِلَ بِهِ، لِأَنَّهُ قَدْ عَصَمَ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ دَمَهُ وَمَالَهُ وَأَهْلَهُ، وَإِنَّمَا سَقَطَ الْقَتْلُ عَمَّنْ وَقَعَ مِنْهُ ذَلِكَ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُمْ تَأَوَّلُوا، وَظَنُّوا أَنَّ مَنْ قَالَهَا خَوْفًا مِنَ السِّلَاحِ لَا يَكُونُ مُسْلِمًا، وَلَا يَصِيرُ بِهَا دَمُهُ مَعْصُومًا، وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ وَهُوَ مُطَمْئِنٌ غَيْرُ خَائِفٍ، وَفِي حُكْمِ التَّكَلُّمِ بِكَلِمَةِ الْإِسْلَامِ: إِظْهَارُ الِانْقِيَادِ، بِأَنْ يَقُولَ: أَنَا مُسْلِمٌ، أَوْ:

Bu ayetle; bir kâfiri ‘Lâ ilâhe illallâh’ dedikten sonra öldüren kimsenin onun karşılığında kısasen öldürüleceğine delil getirilmiştir; çünkü o bu kelime ile kanını, malını ve ailesini koruma altına almıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bundan bir fiil sadır olan kimseden kısasın düşmesi ise tevil yapmış olmalarından ve silah korkusundan bunu söyleyen kimsenin müslüman olmayacağını, bu kelime ile kanının masum hale gelmeyeceğini ve bu kelimeyi korkusuz, gönlü rahat bir halde söylemesinin şart olduğunu zannetmelerindendir. İslâm kelimesini telaffuz etme hükmünde olan bir diğer husus da: ‘Ben müslümanım’ yahut:

أَنَا عَلَى دِينِكُمْ، لِمَا عَرَفْتَ مِنْ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: الِاسْتِسْلَامُ وَالِانْقِيَادُ، وَهُوَ يَحْصُلُ بِكُلِّ مَا يُشْعِرُ بِالْإِسْلَامِ، مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ: كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ، وَكَلِمَةُ التَّسْلِيمِ، فَالْقَوْلَانِ الْآخَرَانِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ دَاخِلَانِ تَحْتَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ. قَوْلُهُ: تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: لَا تَقُولُوا تِلْكَ الْمَقَالَةَ طَالِبِينَ الْغَنِيمَةَ، عَلَى أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ رَاجِعًا إِلَى الْقَيْدِ وَالْمُقَيَّدِ، لَا إِلَى الْقَيْدِ فَقَطْ، وَسُمِّيَ مَتَاعُ الدُّنْيَا عَرَضًا: لِأَنَّهُ عَارِضٌ زَائِلٌ غَيْرُ ثَابِتٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ جَمِيعُ مَتَاعِ الدُّنْيَا: عَرَضٌ، بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَأَمَّا الْعَرْضُ بِسُكُونِ الرَّاءِ: فَهُوَ مَا سِوَى الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ، فَكُلُّ عَرْضٍ بِالسُّكُونِ عَرَضٌ بِالْفَتْحِ، وَلَيْسَ كُلُّ عَرَضٍ بِالْفَتْحِ عَرْضًا بِالسُّكُونِ. وَفِي كِتَابِ الْعَيْنِ: الْعَرَضُ مَا نِيلَ مِنَ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا وَجَمْعُهُ عُرُوضٌ. وَفِي الْمُجْمَلِ لِابْنِ فَارِسٍ: وَالْعَرَضُ: مَا يُعْتَرَضُ لِلْإِنْسَانِ مِنْ مَرَضٍ وَنَحْوِهِ، وَعَرَضُ الدُّنْيَا: مَا كَانَ فِيهَا مِنْ مَالٍ قَلَّ أو كثر، وَالْعَرْضُ مِنَ الْأَثَاثِ: مَا كَانَ غَيْرَ نَقْدٍ. قَوْلُهُ: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ هُوَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، أَيْ: عِنْدَ اللَّهِ مِمَّا هُوَ حَلَالٌ لَكُمْ مِنْ دُونِ ارْتِكَابِ مَحْظُورٍ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ تَغْتَنِمُونَهَا، وَتَسْتَغْنُونَ بِهَا عَنْ قَتْلِ مَنْ قَدِ اسْتَسْلَمَ وَانْقَادَ، وَاغْتِنَامِ مَالِهِ. كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ أَيْ: كُنْتُمْ كُفَّارًا، فَحُقِنَتْ دِمَاؤُكُمْ لَمَّا تَكَلَّمْتُمْ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ، أَوْ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ، تُخْفُونَ إِيمَانَكُمْ عَنْ قَوْمِكُمْ خَوْفًا عَلَى أَنْفُسِكُمْ حَتَّى مَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بِإِعْزَازِ دِينِهِ فَأَظْهَرْتُمُ الْإِيمَانَ وَأَعْلَنْتُمْ بِهِ، وَكَرَّرَ الْأَمْرَ بِالتَّبَيُّنِ للتأكيد عَلَيْهِمْ، لِكَوْنِهِ وَاجِبًا لَا فُسْحَةَ فِيهِ وَلَا رُخْصَةَ.

‘Ben sizin dininizdenim’ diyerek inkıyat (boyun eğme) göstermesidir; zira ayetin manasının teslimiyet ve boyun eğme olduğunu öğrenmiştin. Bu ise söz veya fiilden İslâm'ı hissettiren her şeyle hâsıl olur; kelime-i şehadet ve selâm kelimesi de bunların cümlesindendir. Dolayısıyla ayetin manasına dair zikredilen diğer iki görüş birinci görüşün kapsamına dahildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } kavlindeki cümle hal olarak mahallen mansubdur; yani nehiy sadece kayda değil hem kayda hem de kayıtlanana raci olmak üzere: Ganimet peşine düşerek bu sözü söylemeyin demektir. Dünya metaına araz (geçici menfaat) adı verilmiştir; çünkü o arızîdir, yok olucudur, kalıcı değildir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Dünya metaının tamamına râ harfinin fethasıyla { عَرَضٌ } (arad) denir; râ harfinin sükûnuyla olan { الْعَرْضُ } (ard) ise altın ve gümüşün dışındaki eşyalardır. Dolayısıyla sükûn ile olan her ard, fetha ile araddır; fakat fetha ile olan her arad, sükûn ile ard değildir. Kitâbü'l-Ayn'da şöyle denir: Arad, dünyadan elde edilen şeylerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” kavli bundandır; çoğulu urûzdur. İbn Fâris'in el-Mücmel'inde ise: el-Arad; hastalık ve benzeri insana arız olan şeylerdir. Dünya aradı ise az olsun çok olsun oradaki maldır. Eşyadan olan el-ard ise nakit olmayan meta/mallardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } kavli bu nehyin illetidir (gerekçesidir); yani: Yasak bir şeyi irtikâp etmeksizin sizin için helal olan, elde edeceğiniz ve teslim olup boyun eğen kimseyi öldürmekten ve malını ganimet almaktan sizi müstağni kılacak pek çok ganimetler Allah katındadır. { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } yani: Siz de kâfirdiniz; kelime-i şehadeti telaffuz ettiğinizde kanlarınız koruma altına alındı; yahut: Siz de önceden böyleydiniz, canlarınızdan korkarak imanınızı kavminizden gizliyordunuz, ta ki Allah dinini aziz kılmakla size lütufta bulundu da imanı açığa vurup ilan ettiniz demektir. Araştırma emrinin tekrarlanması, hakkında hiçbir genişlik ve ruhsat bulunmayan bir vacip olması sebebiyle onlar üzerindeki tekit içindir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَحِقَ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ رَجُلًا مَعَهُ غَنِيمَةٌ لَهُ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلُوهُ وأخذوا غنيمته، فنزلت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا الْآيَةَ.

Buhârî ve başkaları, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Müslümanlardan bir grup, yanında küçük bir koyun sürüsü bulunan bir adama yetiştiler. Adam: «es-Selâmu aleyküm» dedi. Fakat onu öldürüp koyunlarını aldılar. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } ayeti indi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ بِنَفَرٍ مِنْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ يَسُوقُ غَنَمًا لَهُ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: مَا سَلَّمَ عَلَيْنَا إِلَّا لِيَتَعَوَّذَ مِنَّا، فعمدوا إِلَيْهِ، فَقَتَلُوهُ، وَأَتَوْا بِغَنَمِهِ إِلَى النَّبِيُّ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابن أَبِي حَدْرَدٍ الْأَسْلَمِيِّ قَالَ: بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى إِضَمَ، فَخَرَجْتُ فِي نَفَرٍ مِنَ المسلمين فيهم أبو قتادة

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Sünen'inde Beyhakî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Süleym oğullarından bir adam, koyunlarını güderken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir müfrezenin yanından geçti ve onlara selâm verdi. Onlar: «Bize ancak bizden korunmak/sığınmak için selâm verdi» dediler. Hemen ona yönelip onu öldürdüler ve koyunlarını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Bunun üzerine şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman...”. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû Nuaym ve Beyhakî; Abdullah b. Ebî Hadred el-Eslemî'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi İdam vadisine gönderdi. Aralarında Ebû Katâde

الحارث بْنُ رِبْعِيٍّ، وَمُحَلَّمُ بْنُ جَثَّامَةَ بْنِ قَيْسٍ اللَّيْثِيُّ، فَخَرَجْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِبَطْنِ إِضَمَ، مَرَّ بِنَا عَامِرُ بْنُ الْأَضْبَطِ الْأَشْجَعِيُّ عَلَى قَعُودٍ لَهُ، مَعَهُ مُتَيْعٌ وَوَطْبٌ مِنْ لَبَنٍ ، فَلَمَّا مَرَّ بِنَا سَلَّمَ عَلَيْنَا بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ، فَأَمْسَكْنَا عَنْهُ، وَحَمَلَ عَلَيْهِ مُحَلَّمُ بْنُ جَثَّامَةَ لِشَيْءٍ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ، فَقَتَلَهُ، وَأَخَذَ بَعِيرَهُ وَمُتَيْعَهُ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وأخبرناه الخبر، نزل فينا القرآن: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا الْآيَةَ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ ابْنِ إِسْحَاقَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَدْرَدٍ هَذَا:

el-Hâris b. Rıb'î ve Muhallim b. Cessâme b. Kays el-Leysî'nin de bulunduğu müslümanlardan bir grup içinde çıktım. Nihayet İdam vadisinin iç kısmına vardığımızda, Âmir b. el-Adbat el-Eşcaî bindiği genç bir deve üzerinde, yanında azıcık bir eşya ve bir süt kırbası olduğu halde yanımızdan geçti. Yanımızdan geçerken bize İslâm selamı ile selâm verdi. Biz ona dokunmadık; fakat Muhallim b. Cessâme, aralarında geçmişten kalan bir meseleden ötürü ona hücum edip onu öldürdü, devesini ve eşyasını aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna varıp haberi verdiğimizde hakkımızda şu Kur'an indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } ayeti. İbn İshâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bu Ebû Hadred hadisinden yaptıkları bir lafızda ise şöyledir:

أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لمحلم: أقتلته بعد ما قَالَ آمَنْتُ بِاللَّهِ؟ فَنَزَلَ الْقُرْآنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muhallim'e: «'Allah'a iman ettim' dedikten sonra mı onu öldürdün?» buyurdu ve Kur'an indi. İbn Cerîr, İbn Ömer hadisinden şunu tahric etmiştir:

أَنَّ مُحَلَّمًا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ ﷺ لِيَسْتَغْفِرَ لَهُ، فَقَالَ: لَا غَفَرَ اللَّهُ لَكَ، فَقَامَ وَهُوَ يَتَلَقَّى دُمُوعَهُ بِبُرْدَيْهِ، فَمَا مَضَتْ بِهِ سَاعَةٌ حَتَّى مَاتَ وَدَفَنُوهُ فَلَفَظَتْهُ الأرض، فجاؤوا إلى النبي ﷺ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: إِنَّ الْأَرْضَ تَقْبَلُ مَنْ هُوَ شَرٌّ مِنْ صَاحِبِكُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَرَادَ أَنْ يَعِظَكُمْ، ثُمَّ طَرَحُوهُ فِي جبل وألقوا عليه الحجارة، فنزلت: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ قَتَلَ رَجُلًا بَعْدَ مَا قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَفِي سَبَبِ النُّزُولِ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَحْسَنُهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ قَالَ: تَسْتَخْفُونَ بِإِيمَانِكُمْ كَمَا اسْتَخْفَى هَذَا الرَّاعِي بِإِيمَانِهِ، يعني: الذي قَتَلُوهُ بَعْدَ أَنْ أَلْقَى إِلَيْهِمُ السَّلَامَ. وَفِي لَفْظٍ: تَكْتُمُونَ إِيمَانَكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَظْهَرَ الْإِسْلَامَ فَأَعْلَنْتُمْ إِيمَانَكُمْ فَتَبَيَّنُوا قَالَ: وَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ ثَانٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ قَالَ: كُنْتُمْ كُفَّارًا حَتَّى مَنَّ الله عليكم بالإسلام وهداكم له.

Muhallim, kendisi için bağışlanma dilemesi amacıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önüne oturdu. Peygamber: «Allah seni bağışlamasın!» buyurdu. Muhallim gözyaşlarını cübbesiyle silerek kalktı. Aradan bir saat bile geçmeden öldü ve onu gömdüler; fakat yer onu dışarı attı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu anlattılar. Şöyle buyurdu: «Şüphesiz yer, arkadaşınızdan daha şerli olan kimseleri bile kabul eder; lakin Allah size ibret vermek istedi.» Sonra onu bir dağa götürüp üzerine taşlar yığdılar. Bunun üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ } ayeti indi. Bezzâr, el-Efrâd'da Dârekutnî, Taberânî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî; İbn Abbâs'tan ayetin iniş sebebinin: Mikdâd b. el-Esved'in bir adamı 'Lâ ilâhe illallâh' dedikten sonra öldürmesi olduğunu tahric etmişlerdir. Nüzul sebebi hakkında pek çok rivayet vardır ve zikrettiğimiz rivayet bunların en güzelidir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Saîd b. Cübeyr'den Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Tıpkı bu çobanın imanını gizlediği gibi -yani kendilerine selâm verdikten sonra öldürdükleri adamı kastediyor- siz de imanınızı gizliyordunuz. Bir lafızda ise: Müşriklerden imanınızı gizliyordunuz; Allah size lütufta bulundu, İslâm'ı galip kıldı da siz de imanınızı ilan ettiniz, öyleyse { فَتَبَيَّنُوا } iyice araştırın, dedi ve: Bu, Allah'tan gelen ikinci bir tehdittir, diye ekledi. Abd b. Humeyd, Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: Allah size İslâm ile lütufta bulunup sizi ona hidayet edinceye kadar siz de kâfirdiniz.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 95-96]

لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)

{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla birlikte Allah hepsine en güzel olanı (cenneti) vaad etmiştir. Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır; (95) Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet ile... Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir. (96)”

التَّفَاوُتُ بَيْنَ دَرَجَاتِ مَنْ قَعَدَ عَنِ الْجِهَادِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ، وَدَرَجَاتِ مَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِمَالِهِ وَنَفْسِهِ وَإِنْ كَانَ مَعْلُومًا، لَكِنْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ بِهَذَا الْإِخْبَارِ: تَنْشِيطَ الْمُجَاهِدِينَ لِيَرْغَبُوا، وَتَبْكِيتَ الْقَاعِدِينَ لِيَأْنَفُوا.

Özürsüz olarak cihaddan geri kalan kimsenin dereceleri ile malı ve canıyla Allah yolunda cihad edenin dereceleri arasındaki fark malum olmakla birlikte, Sübhânehu bu haberle; rağbet etsinler diye mücahidleri şevklendirmeyi, geri kalmaktan utansınlar/sakınsınlar diye de oturanları kınamayı murad etmiştir.

قَوْلُهُ: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ، وَأَبُو عَمْرٍو: بِالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِلْقَاعِدِينَ كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ، لِأَنَّهُمْ لَا يُقْصَدُ بِهِمْ قَوْمٌ بِأَعْيَانِهِمْ، فَصَارُوا كَالنَّكِرَةِ، فَجَازَ وَصْفُهُمْ بِغَيْرٍ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ: بِكَسْرِ الرَّاءِ، عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ: بِفَتْحِ الرَّاءِ، عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْقَاعِدِينَ، أو من المؤمنين،

Cenâb-ı Hakk'ın: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olmayanlar” buyruğunu; Kûfe ehli ve Ebû Amr, Ahfeş'in de belirttiği üzere { الْقَاعِدُونَ } “oturanlar” lafzının sıfatı olarak [râ harfinin] ref'iyle (ğayru / غَيْرُ) okumuştur. Zira bununla belirli bir topluluk kastedilmemiştir; böylece nekre (belirsiz) gibi olmuş ve kendilerinin "ğayr" lafzıyla nitelenmesi caiz hale gelmiştir. Ebû Hayve, { الْمُؤْمِنِينَ } “müminler” lafzının sıfatı olarak râ harfinin kesresiyle (ğayri / غَيْرِ) okumuştur. Haremeyn ehli ise { الْقَاعِدِينَ } “oturanlar” yahut { الْمُؤْمِنِينَ } “müminler” lafzından istisna olmak üzere [râ harfinin] fethasıyla (ğayra / غَيْرَ) okumuştur,

أَيْ: إِلَّا أُولِي الضَّرَرِ، فَإِنَّهُمْ يَسْتَوُونَ مَعَ الْمُجَاهِدِينَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ: مُنْتَصِبًا، عَلَى الْحَالِ مِنَ الْقَاعِدِينَ، أَيْ: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الْأَصِحَّاءُ فِي حَالِ صِحَّتِهِمْ، وَجَازَتِ الْحَالُ مِنْهُمْ: لَأَنَّ لَفْظَهُمْ لَفْظُ الْمَعْرِفَةِ. قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَهْلُ الضَّرَرِ: هُمْ أَهْلُ الْأَعْذَارِ، لِأَنَّهَا أَضَرَّتْ بِهِمْ حَتَّى مَنَعَتْهُمْ عَنِ الْجِهَادِ، وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ:

yani: Özür sahipleri müstesnadır, çünkü onlar mücahidlerle bir olurlar demektir. { الْقاعِدِينَ } lafzından hal olarak mansub olması da caizdir; yani: Sıhhatli olanlar sıhhat durumlarında [mücahidlerle] bir olmazlar. Lafızları marife olduğu için onlardan hal getirilmesi caiz olmuştur. Âlimler şöyle demiştir: Zarar ehli, kendilerine zarar verip cihaddan alıkoyan özür sahipleridir. Kur'an nazmının zahiri:

أَنَّ صَاحِبَ الْعُذْرِ يُعْطَى مِثْلَ أَجْرِ الْمُجَاهِدِ- وَقِيلَ: يُعْطَى أَجْرَهُ مِنْ غَيْرِ تَضْعِيفٍ، فَيَفْضُلُهُ الْمُجَاهِدُ بِالتَّضْعِيفِ لِأَجْلِ الْمُبَاشَرَةِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِلْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي ذَلِكَ: «إِنَّ بِالْمَدِينَةِ رِجَالًا مَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا وَلَا سِرْتُمْ مَسِيرًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ أُولَئِكَ قَوْمٌ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ» . قَالَ: وَفِي هَذَا الْمَعْنَى مَا وَرَدَ فِي الْخَبَرِ: «إِذَا مَرِضَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى اكْتُبُوا لِعَبْدِي مَا كَانَ يَعْمَلُهُ فِي الصِّحَّةِ إِلَى أَنْ يَبْرَأَ أَوْ أَقْبِضَهُ إِلَيَّ» .

Özür sahibine mücahidin ecri gibi ecir verildiğini gösterir. Katlanmaksızın sadece kendi ecri verilir, mücahid ise fiilen bizzat yapmasından ötürü katlanma suretiyle ona üstün olur da denmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Bu husustaki sahih hadis sebebiyle -inşâallâh- birinci görüş daha sahihtir: «Şüphesiz Medine'de öyle adamlar vardır ki, siz hangi vadiden geçtiyseniz veya hangi yolda yürüdüyseniz onlar mutlaka sizinle beraberdiler; onları mazeret alıkoymuştur.» Kurtubî şöyle devam etmiştir: Bu manada şu hadis de varid olmuştur: «Kul hastalandığı zaman Allah Teâlâ: 'Kulum için, iyileşinceye veya onu katıma alıncaya kadar sıhhatli iken işlemekte olduğu amelleri yazın' buyurur.»

قَوْلُهُ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً هَذَا بَيَانٌ لِمَا بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ التَّفَاضُلِ الْمَفْهُومِ مِنْ ذِكْرِ عَدَمِ الِاسْتِوَاءِ إِجْمَالًا، وَالْمُرَادُ هُنَا: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ، حَمْلًا لِلْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَقَالَ هُنَا:

Cenâb-ı Hakk'ın: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً } kavli; mutlakın mukayyede hamledilmesi esasıyla burada özürsüz oturanlar kastedilmek üzere, iki zümre arasında eşitliğin bulunmayışının icmalî olarak zikrinden anlaşılan üstünlüğün açıklamasıdır. Burada:

دَرَجَةً، وَقَالَ فِيمَا بَعْدُ: دَرَجاتٍ فَقَالَ قَوْمٌ: التَّفْضِيلُ بِالدَّرَجَةِ ثُمَّ بِالدَّرَجَاتِ إِنَّمَا هُوَ مُبَالَغَةٌ وَبَيَانٌ وَتَأْكِيدٌ. وَقَالَ آخَرُونَ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنْ أُولِي الضَّرَرِ بِدَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ مِنْ غَيْرِ أُولِي الضَّرَرِ بِدَرَجَاتٍ، قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَغَيْرُهُمَا وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى دَرَجَةً:

{ دَرَجَةً } (bir derece) buyurmuş, sonrasında ise { دَرَجاتٍ } (dereceler) buyurmuştur. Bir topluluk şöyle demiştir: Önce bir derece ile, sonra da dereceler ile üstün kılınması mübalağa, açıklama ve tekitten ibarettir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah, mücahidleri özür sahibi olarak oturanlara bir dereceyle üstün kılmış; mücahidleri özürsüz oturanlara ise derecelerle üstün kılmıştır. Bunu İbn Cüreyc, Süddî ve başkaları söylemiştir. { دَرَجَةً } lafzının manasının:

عُلُوًّا، أَيْ: أَعْلَى ذكرهم، ورفعهم بالثناء والمدح. ودرجة: مُنْتَصِبَةٌ عَلَى التَّمْيِيزِ أَوِ الْمَصْدَرِيَّةِ، لِوُقُوعِهَا مَوْقِعَ الْمَرَّةِ مِنَ التَّفْضِيلِ، أَيْ: فَضَّلَ اللَّهُ تَفْضِيلَهُ، أَوْ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، أَوْ عَلَى الْحَالِيَّةِ من المجاهدين، أي: ذوي درجة. قوله: وَكُلًّا مَفْعُولٌ أَوَّلُ لِقَوْلِهِ: وَعَدَ اللَّهُ قُدِّمَ عَلَيْهِ لِإِفَادَتِهِ الْقَصْرَ، أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُجَاهِدِينَ وَالْقَاعِدِينَ وَعَدَهُ اللَّهُ الْحُسْنَى، أَيْ: الْمَثُوبَةَ، وَهِيَ الْجَنَّةُ. قَوْلُهُ: أَجْراً هُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، لِأَنَّ فَضَّلَ، بِمَعْنَى: آجَرَ، فالتقدير: آجرهم أجرا وقيل: مفعول ثان لفضل، لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى الْإِعْطَاءِ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ وَقِيلَ: عَلَى الْحَالِ مِنْ دَرَجَاتٍ مُقَدَّمٌ عَلَيْهَا، وَأَمَّا انْتِصَابُ دَرَجَاتٍ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً: فَهِيَ بَدَلٌ مِنْ أَجْرًا وَقِيلَ: إِنَّ مَغْفِرَةً وَرَحْمَةً نَاصِبُهُمَا أَفْعَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أَيْ: غَفَرَ لَهُمْ مَغْفِرَةً، وَرَحِمَهُمْ رَحْمَةً.

Yücelik olduğu da söylenmiştir; yani onların şanını yüceltmiş, onları övgü ve senâ ile yükseltmiştir. { دَرَجَةً } kelimesi temyiz veya üstün kılmanın bir defalığını bildirmesi makamında yer alması sebebiyle mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; yani: Allah tam bir üstün kılmayla üstün kıldı demektir; yahut harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) veya mücahidlerden hal olarak 'derece sahipleri olarak' manasında mansubdur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكُلًّا } kavli, hasr (vurgu) ifade etmesi için öne alınmış olarak { وَعَدَ اللَّهُ } kavlinin birinci mef'ûlüdür; yani: Mücahidlerin ve oturanların her birine Allah en güzel mükâfatı -ki o cennettir- vaad etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَجْراً } kavli temyiz olarak mansubdur. Mef'ûl-i mutlak olarak mansub olduğu da söylenmiştir; zira { فَضَّلَ }, mükâfatlandırdı manasındadır, dolayısıyla takdiri: Onları büyük bir mükâfatla mükâfatlandırdı şeklindedir. İhsan etme manasını tazammun ettiği için { فَضَّلَ } fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu da söylenmiştir. Harf-i cerrin hazfiyle mansub olduğu da söylenmiştir. { دَرَجَاتٍ } kelimesinden öne geçmiş bir hal olduğu da söylenmiştir. { دَرَجاتٍ } ile { وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } kelimelerinin mansub oluşuna gelince; bunlar { أَجْراً } kelimesinden bedeldir. { مَغْفِرَةً } ve { رَحْمَةً } kelimelerinin takdirî fiillerle mansub olduğu da söylenmiştir; yani: Onları tam bir bağışlanma ile bağışladı ve tam bir rahmetle merhamet etti demektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمْلَى عَلَيْهِ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمْلِيهَا عَلَيَّ فَقَالَ: يَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ! لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ، وَكَانَ أَعْمَى، فَأَنْزَلَ الله على رسوله ﷺ وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ. وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْمَعْنَى عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْبَرَاءِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ أَيْضًا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ كَانَتْ تشغلهم

Buhârî, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve başkaları Zeyd b. Sâbit'ten şunu tahric etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Müminlerden oturanlar ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz” ayetini yazdırdı. O bunu bana yazdırırken İbn Ümmi Mektûm geldi ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Şayet cihada güç yetirebilseydim mutlaka cihad ederdim» dedi; kendisi âmâ idi. Bunun üzerine Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyluğu benim uyluğum üzerindeyken: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “...özür sahibi olanlar dışında...” kısmını indirdi. Bu manayı Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; Berâ hadisinden tahric etmişlerdir. Bunu yine Saîd b. Mansûr, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Hârice b. Zeyd b. Sâbit'in babasından rivayetiyle tahric etmişlerdir. Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- oturanlar...” ifadesi Bedir'den geri kalanlar, diğeri ise Bedir'e çıkanlar hakkındadır. Bunu ondan Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Taberânî ve Beyhakî ondan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Ayet, kendilerini meşgul eden

أَمْرَاضٌ وَأَوْجَاعٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عُذْرَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي بَعْضِ مَشَاهِدِ الْمُسْلِمِينَ مَعَهُ اللِّوَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً قَالَ: عَلَى أَهْلِ الضَّرَرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى قَالَ: الْجَنَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: كَانَ يُقَالُ: الْإِسْلَامُ دَرَجَةٌ، وَالْهِجْرَةُ دَرَجَةٌ فِي الْإِسْلَامِ، وَالْجِهَادُ فِي الْهِجْرَةِ دَرَجَةٌ، وَالْقَتْلُ فِي الْجِهَادِ دَرَجَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ فِي قَوْلِهِ: دَرَجاتٍ قَالَ: الدَّرَجَاتُ سَبْعُونَ دَرَجَةً، مَا بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ عَدْوُ الْفَرَسِ الْجَوَادِ الْمُضَمَّرِ سَبْعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ فِي الْجَنَّةِ مِائَةَ دَرَجَةٍ أَعَدَّهَا اللَّهُ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، مَا بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَسَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ، فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أنهار الجنة» .

hastalıklar ve ağrılar bulunan bir topluluk hakkında indi; böylece Allah onların mazeretini semadan indirdi. Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Enes b. Mâlik'ten şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Bu ayet İbn Ümmi Mektûm hakkında indi; andolsun ki ben onu müslümanların bazı savaşlarında sancak elinde olduğu halde gördüm. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den Cenâb-ı Hakk'ın: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً } kavli hakkında: Özür sahiplerine üstün kılmıştır, dediğini tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir; Katâde'den Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } kavli hakkında: Cennettir, dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini tahric etmiştir: Şöyle denilirdi: İslâm bir derecedir, hicret İslâm içinde bir derecedir, hicret içinde cihad bir derecedir ve cihad içinde öldürülmek (şehadet) bir derecedir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; İbn Muhayrîz'den Cenâb-ı Hakk'ın: { دَرَجاتٍ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Dereceler yetmiş derecedir; iki derece arası, antrenmanlı soylu atın yetmiş yıllık koşu mesafesi kadardır. Bunun benzerini Abdürrezzâk el-Musannef'te Ebû Miclez'den tahric etmiştir. Buhârî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî; Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Şüphesiz cennette, Allah'ın kendi yolunda cihad edenler için hazırladığı yüz derece vardır; iki derece arası gök ile yer arası kadardır. Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyiniz; zira o, cennetin en ortası ve cennetin en yücesidir. Onun üzerinde Rahmân'ın arşı vardır ve cennet ırmakları oradan fışkırır.»

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٧ الى ١٠٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 97-100]

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) } “Meleklerin, kendilerine zulmetmektelerken canlarını aldıkları kimselere gelince; melekler: 'Ne haldeydiniz?' derler. Onlar: 'Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik' derler. Melekler: 'Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?' derler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! (97) Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayan çaresizler müstesnadır. (98) İşte onları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99) Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir. (100)”

قَوْلُهُ: تَوَفَّاهُمُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا مَاضِيًا وَحُذِفَتْ مِنْهُ عَلَامَةُ التَّأْنِيثِ، لِأَنَّ تَأْنِيثَ الْمَلَائِكَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مُسْتَقْبَلًا، وَالْأَصْلُ تَتَوَفَّاهُمُ، فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ. وَحَكَى ابْنُ فُورَكٍ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ الْمَعْنَى: تَحْشُرُهُمْ إِلَى النَّارِ، وَقِيلَ: تَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ. وَالْمُرَادُ بِالْمَلَائِكَةِ: مَلَائِكَةُ الْمَوْتِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ . وَقَوْلُهُ: ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ حَالٌ، أَيْ: فِي حَالِ ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، وَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ: فِيمَ كُنْتُمْ سُؤَالُ توبيخ، أي: في أيّ شَيْءٍ كُنْتُمْ مِنْ أُمُورِ دِينِكُمْ؟ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَكُنْتُمْ فِي أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَمْ كُنْتُمْ مُشْرِكِينَ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى السُّؤَالِ: التَّقْرِيعُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا فِي شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ. وَقَوْلُهُمْ: كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ يَعْنِي مَكَّةَ، لِأَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ: مَنْ أَسْلَمَ بِهَا وَلَمْ يُهَاجِرْ، كَمَا سَيَأْتِي، ثُمَّ أَوْقَفَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى دِينِهِمْ، وَأَلْزَمَتْهُمُ الْحُجَّةَ، وَقَطَعَتْ مَعْذِرَتَهُمْ، فَقَالُوا: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْأَرْضِ: الْمَدِينَةُ، وَالْأَوْلَى: الْعُمُومُ اعْتِبَارًا بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، كَمَا هُوَ الْحَقُّ، فَيُرَادُ بِالْأَرْضِ: كُلُّ بقعة من بقاع الأرض تصلح للهجرة إِلَيْهَا، وَيُرَادُ بِالْأَرْضِ الْأُولَى: كُلُّ أَرْضٍ يَنْبَغِي الْهِجْرَةُ مِنْهَا. قَوْلُهُ: مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ خَبَرٌ لِأُولَئِكَ، وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ إِنَّ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ وَدُخُولُ الْفَاءِ لِتَضَمُّنِ

Cenâb-ı Hakk'ın: { تَوَفَّاهُمُ } kavlinin mazi fiil olması muhtemeldir; meleklerin müennesliği hakiki müenneslik olmadığı için fiilden müenneslik alameti hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Muzari (geniş/şimdiki zaman) olması da muhtemeldir; bu durumda aslı { تَتَوَفَّاهُمُ } olup iki te'den biri hazfedilmiştir. İbn Fûrek, Hasan [el-Basrî]'den mananın: "Onları ateşe sevk eder" şeklinde olduğunu nakletmiştir. "Ruhlarını kabzeder" manasında olduğu da söylenmiştir ki daha kuvvetli olan görüş budur. Meleklerden kasıt ise ölüm melekleridir; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacaktır.” Cenâb-ı Hakk'ın: { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } kavli haldir; yani kendi nefislerine zulmettikleri halde [canlarını alırlar]. Meleklerin: { فِيمَ كُنْتُمْ } sözü bir kınama sorusudur; yani "Dininizin hangi işi üzereydiniz?" demektir. Mananın: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı arasında mıydınız, yoksa müşriklerden miydiniz?" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu sorunun manasının, onların din namına hiçbir şey üzere bulunmadıklarını yüzlerine vurarak onları paylamak olduğu da belirtilmiştir. Onların: { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } sözleriyle kastedilen yer Mekke'dir. Zira nüzul sebebi, ileride geleceği üzere, orada Müslüman olup da hicret etmeyen kimselerdir. Sonra melekler onları dinleri konusunda sorguya çekmiş, aleyhlerine kesin delil getirmiş ve mazeretlerini ortadan kaldırmıştır; nitekim şöyle demişlerdir: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” Bu arz ile Medine'nin kastedildiği söylenmiştir. Ancak hak olan kural gereğince, sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edilerek umumi kabul edilmesi daha evladır. Buna göre [ikinci] arz ile yeryüzünün hicret etmeye elverişli olan her bir parçası; birinci arz ile de hicret edilmesi gereken her bir memleket kastedilmektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } kavli, { أُولَئِكَ } kelimesinin haberidir; bu cümlenin tamamı ise { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } kavlindeki { إِنَّ } edatının haberidir. Başına fâ harfinin gelmesi ise,

اسم إن معنى الشرط وَساءَتْ أَيْ: جَهَنَّمَ مَصِيراً أَيْ: مَكَانًا يَصِيرُونَ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مَأْوَاهُمْ، وَقِيلَ: اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، لِعَدَمِ دُخُولِ الْمُسْتَضْعَفِينَ فِي الْمَوْصُولِ وَضَمِيرِهِ. وَقَوْلُهُ: مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: كَائِنِينَ مِنْهُمْ، وَالْمُرَادُ بِالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ: الزَّمْنَى وَنَحْوُهُمْ، وَالْوِلْدَانُ: كَعَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ هِشَامٍ وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْوِلْدَانَ مَعَ عَدَمِ التَّكْلِيفِ لَهُمْ لِقَصْدِ الْمُبَالِغَةِ فِي أَمْرِ الْهِجْرَةِ، وَإِيهَامِ أَنَّهَا تَجِبُ لَوِ اسْتَطَاعَهَا غَيْرُ الْمُكَلَّفِ، فَكَيْفَ مَنْ كَانَ مُكَلَّفًا وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْوِلْدَانِ: الْمُرَاهِقِينَ وَالْمَمَالِيكَ. قَوْلُهُ: لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً صِفَةٌ لِلْمُسْتَضْعَفِينَ، أَوْ: لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ، أَوْ: حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَقِيلَ: الْحِيلَةُ: لَفْظٌ عَامٌّ لِأَنْوَاعِ أَسْبَابِ التَّخَلُّصِ، أَيْ: لَا يَجِدُونَ حِيلَةً وَلَا طَرِيقًا إِلَى ذَلِكَ، وَقِيلَ: السَّبِيلُ: سَبِيلُ الْمَدِينَةِ فَأُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْمُسْتَضْعَفِينَ الْمَوْصُوفِينَ بِمَا ذَكَرَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَجِيءَ بِكَلِمَةِ الْإِطْمَاعِ لِتَأْكِيدِ أَمْرِ الْهِجْرَةِ، حَتَّى يَظُنَّ أَنَّ تَرْكَهَا مِمَّنْ لَا تَجِبُ عَلَيْهِ يَكُونُ ذَنْبًا يَجِبُ طَلَبُ الْعَفْوِ عَنْهُ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِلتَّرْغِيبِ فِي الْهِجْرَةِ وَالتَّنْشِيطِ إِلَيْهَا. وَقَوْلُهُ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ الْهِجْرَةَ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ بِقَصْدٍ صَحِيحٍ، وَنِيَّةٍ خَالِصَةٍ غَيْرَ مَشُوبَةٍ بِشَيْءٍ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ: «فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ» .

{ إِنَّ }'nin isminin şart manasını tazammun etmesinden ötürüdür. { وَساءَتْ } yani cehennem, { مَصِيراً } yani varacakları yer bakımından ne kötüdür! Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ } kavli, { مَأْوَاهُمْ } ifadesindeki zamirden yapılan bir istisnadır; müstadafların mevsûle ve onun zamirine dahil olmaması sebebiyle munkatı bir istisna olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } kavli mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani onlardan olanlar demektir. Müstadaf erkeklerden maksat kötürümler ve benzerleridir. Çocuklar ise Ayyâş b. Ebî Rebîa ve Seleme b. Hişâm gibileridir. Mükellef olmadıkları halde çocukların zikredilmesi, hicret meselesinde mübalağa yapmak ve mükellef olmayan kimse bile güç yetirseydi ona hicretin vacip olacağı intibaını vermek içindir; nitekim mükellef olan için nasıl vacip olmasın! Çocuklar ile bülûğa yaklaşanlar ve kölelerin kastedildiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } kavli; müstadafların yahut erkeklerin, kadınların ve çocukların sıfatıdır veya müstadaflardaki zamirden haldir. el-Hîle lafzının kurtuluş sebeplerinin türleri için umumi bir lafız olduğu söylenmiştir; yani buna hiçbir çare ve yol bulamazlar demektir. es-Sebîl'in Medine yolu olduğu da söylenmiştir. { فَأُولئِكَ } ifadesi zikredilen niteliklere sahip müstadaflara işarettir. { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte onları Allah'ın affetmesi umulur”. Ümitlendirme kelimesinin getirilmesi, kendisine vacip olmayan kimsenin bile hicreti terk etmesinin af dilenmesi gereken bir günah olabileceği zannedilsin diye hicret emrini tekit etmek içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً } kavli hicrete teşvik ve ona şevklendirmeyi içermektedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } kavlinde; hicretin mutlaka sahih bir maksatla ve dünya işlerinden hiçbir şeyin karışmadığı ihlaslı bir niyetle olması gerektiğine delil vardır. Nitekim sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimin hicreti Allah'a ve Resûlü'ne ise onun hicreti Allah'a ve Resûlü'nedir; kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalık veya evleneceği bir kadın için ise onun hicreti hicret ettiği şeyedir.»

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، وَمَنْ بعدهم: المراغم: التحوّل وَالْمَذْهَبُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُرَاغَمُ: الْمُتَزَحْزَحُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْمُرَاغَمُ الْمُهَاجَرُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مُتَّفِقَةُ الْمَعَانِي، فَالْمُرَاغَمُ: الْمَذْهَبُ وَالْمُتَحَوَّلُ، وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُرَاغَمُ فِيهِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الرَّغَامِ وَهُوَ التُّرَابُ، وَرَغِمَ أَنْفُ فُلَانٍ، أَيْ: لَصِقَ بِالتُّرَابِ، وَرَاغَمْتُ فُلَانًا: هَجَرْتُهُ وَعَادَيْتُهُ وَلَمْ أُبَالِ أَنَّ رَغِمَ أَنْفُهُ، وَقِيلَ: إِنَّمَا سُمِّيَ مُهَاجِرًا وَمُرَاغِمًا: لِأَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا أَسْلَمَ عَادَى قَوْمَهُ وَهَجَرَهُمْ، فَسُمِّيَ خُرُوجُهُ مُرَاغِمًا، وَسُمِّي مَسِيرُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ هِجْرَةً. وَالْحَاصِلُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الْمُهَاجِرَ يَجِدُ فِي الْأَرْضِ مَكَانًا يَسْكُنُ فِيهِ على رغم أنف قومه الذين جاورهم، أَيْ: عَلَى ذُلِّهِمْ وَهَوَانِهِمْ. قَوْلُهُ: وَسَعَةً أَيْ: فِي الْبِلَادِ وَقِيلَ: فِي الرِّزْقِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ السَّعَةِ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ قُرِئَ: يُدْرِكْهُ بِالْجَزْمِ، عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى فِعْلِ الشَّرْطِ، وَبِالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَبِالنَّصْبِ عَلَى إِضْمَارِ أَنْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ أَدْرَكَهُ الْمَوْتُ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَى مَطْلُوبِهِ، وَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي قَصَدَ الْهِجْرَةَ إِلَيْهِ، أَوِ الْأَمْرُ الَّذِي قَصَدَ الْهِجْرَةَ لَهُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ أَيْ: ثَبَتَ ذَلِكَ عِنْدَهُ ثُبُوتًا لَا يَتَخَلَّفُ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً أَيْ: كَثِيرَ الْمَغْفِرَةِ رَحِيماً أَيْ: كَثِيرَ الرَّحْمَةِ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ: عَلَى أَنَّ الْهِجْرَةَ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مَنْ كَانَ بِدَارِ الشِّرْكِ، أَوْ بِدَارٍ يُعْمَلُ فِيهَا بِمَعَاصِي اللَّهِ جِهَارًا، إِذَا كَانَ قَادِرًا عَلَى الْهِجْرَةِ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، لِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَ الْعُمُومِ، وَإِنْ كَانَ السَّبَبُ خَاصًّا كَمَا تَقَدَّمَ. وَظَاهِرُهَا: عدم الفرق

Sübhânehu'nun: { يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً } kavlinin manasında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs, tabiînden bir grup ve sonrakiler şöyle demişlerdir: Murâgam; göç edilecek ve gidilecek yerdir. Mücâhid: Murâgam, uzaklaşılacak/ayrılınacak yerdir, demiştir. İbn Zeyd: Murâgam, hicret edilen yerdir, demiş olup Ebû Ubeyde de bu görüştedir. Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüşler mana bakımından birbirine uygundur; zira murâgam gidilecek ve göç edilecek yerdir, o da içinde düşmanın burnunun sürtüldüğü yerdir. Bu kelime toprak manasındaki ragām (الرَّغَامُ) kelimesinden türemiştir; falanın burnu yere sürtüldü dendiğinde toprağa yapıştı demektir. Falana murâgame ettim dediğimde ise; onun burnunun sürtülmesine aldırmaksızın onu terk ettim ve ona düşmanlık ettim demektir. Şöyle de denilmiştir: Kişi müslüman olduğu vakit kavmine düşmanlık edip onları terk ettiği için onun çıkışına murâgam, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidişine de hicret denilmiştir. Ayetin manasından hâsıl olan şudur: Hicret eden kimse yeryüzünde, komşuluk yaptığı kavminin burnunu sürtecek şekilde -yani onların zillet ve hezimetine rağmen- yerleşeceği bir mekân bulur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَسَعَةً } kavli beldelerde genişlik demektir; rızıkta genişlik olduğu da söylenmiştir; genişliğin bunlardan daha umumi bir manaya hamledilmesine de bir engel yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } kavlinde { يُدْرِكْهُ } kelimesi; şart fiiline matuf olarak cezm ile, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile ve gizli bir en edatıyla nasb ile okunmuştur. Manası şudur: Kim hicret etmeyi kastettiği mekân olan hedefine veya kendisi için hicret ettiği gayesine ulaşmadan önce vefat ederse, { فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } yani onun mükâfatı Allah katında asla zayi olmayacak kesin bir şekilde sabit olmuştur. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } yani mağfireti çok olandır, { رَحِيماً } yani rahmeti bol olandır. Bu ayetle; daha önce geçtiği üzere nüzul sebebi özel olsa da bu yüce ayetteki umumilik sebebiyle, şirk diyarında yahut Allah'a isyanların alenen işlendiği bir diyarda bulunan ve hicrete güç yetirip de müstadaflardan olmayan herkese hicretin vacip olduğuna delil getirilmiştir. Ayetin zahiri ise mekânlar

بَيْنَ مَكَانٍ وَمَكَانٍ وَزَمَانٍ وَزَمَانٍ. وَقَدْ وَرَدَ فِي الْهِجْرَةِ أَحَادِيثُ، وَوَرَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ.

ve zamanlar arasında bir farkın bulunmadığını gösterir. Hicret hakkında hadisler varid olmuştur; fetih sonrasında hicretin olmadığına delalet eden rivayetler de gelmiştir.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَا هُوَ الْحَقُّ فِي شَرْحِنَا عَلَى الْمُنْتَقَى فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ.

Hak olan görüşü el-Müntekâ üzerine yazdığımız şerhimizde açıklamış bulunmaktayız, oraya müracaat edilsin.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî; İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

كَانَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَسْلَمُوا وَكَانُوا يَسْتَخْفُونَ بِالْإِسْلَامِ، فَأَخْرَجَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مَعَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَأُصِيبَ بَعْضُهُمْ وَقُتِلَ الْبَعْضُ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: قَدْ كَانَ أَصْحَابُنَا هَؤُلَاءِ مُسْلِمِينَ وَأُكْرِهُوا فَاسْتَغْفِرُوا لَهُمْ، فَنَزَلَتْ بِهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالَ: فَكُتِبَ إِلَى مَنْ بَقِيَ بِمَكَّةَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُمْ، فَخَرَجُوا، فَلَحِقَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَأَعْطَوْهُمُ الْفِتْنَةَ ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةِ:

Mekke ehlinden bir grup müslüman olmuştu ve İslâm'ı gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları kendileriyle beraber [savaşa] çıkardılar; böylece onlardan bir kısmı yaralandı, bir kısmı da öldürüldü. Bunun üzerine müslümanlar: «Bu arkadaşlarımız müslümandılar ve zorla çıkarıldılar, onlar için bağışlanma dileyin» dediler. Bunun üzerine onlar hakkında şu ayet indi: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “Meleklerin, kendilerine zulmetmektelerken canlarını aldıkları kimselere gelince...”. İbn Abbâs dedi ki: Mekke'de kalan müslümanlara bu ayet ve onlar için hiçbir mazeret bulunmadığı yazılıp bildirildi. Bunun üzerine yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişti ve onları fitneye düşürdüler (işkenceyle dinlerinden döndürdüler). Bunun üzerine onlar hakkında şu ayet indi:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَكَتَبَ الْمُسْلِمُونَ إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ فَحَزِنُوا وَأَيِسُوا مِنْ كُلِّ خَيْرٍ، فَنَزَلَتْ فِيهِمْ: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ فَكَتَبُوا إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ: أَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَ لَكُمْ مَخْرَجًا فَاخْرُجُوا، فَخَرَجُوا، فَأَدْرَكَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَقَاتَلُوهُمْ حَتَّى نَجَا مَنْ نَجَا، وَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْهُ مُقْتَصِرًا عَلَى أَوَّلِهِ.

{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda eziyete uğratıldığı zaman...” ayetin sonuna kadar. Müslümanlar bunu da onlara yazıp bildirdiler; onlar da üzüldüler ve her türlü hayırdan ümitlerini kestiler. Bunun üzerine onlar hakkında şu ayet indi: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabreden kimselerin yanındadır; muhakkak ki Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Bunun üzerine onlara: «Allah size bir çıkış yolu kılmıştır, hemen çıkın!» diye yazdılar. Onlar da çıktılar; müşrikler onlara yetişip savaştılar, nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü. Buhârî ve başkaları bunu İbn Abbâs'tan sadece ilk kısmıyla yetinerek tahric etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ إِلَى قَوْلِهِ: وَساءَتْ مَصِيراً قَالَ: نَزَلَتْ فِي قَيْسِ بْنِ الْفَاكِهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَالْحَارِثِ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْأَسْوَدِ، وَقَيْسِ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَأَبِي الْعَاصِ بْنِ مُنَبِّهِ بْنِ الْحَجَّاجِ، وَعَلِيِّ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، قَالَ: لَمَّا خَرَجَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ قُرَيْشٍ وَأَتْبَاعُهُمْ لِمَنْعِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ وَعِيرِ قُرَيْشٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، وَأَنْ يَطْلُبُوا مَا نِيلَ مِنْهُمْ يَوْمَ نَخْلَةَ، خَرَجُوا مَعَهُمْ بِشَبَابٍ كَارِهِينَ، كَانُوا قَدْ أَسْلَمُوا، وَاجْتَمَعُوا بِبَدْرٍ عَلَى غَيْرِ مَوْعِدٍ، فَقُتِلُوا بِبَدْرٍ كُفَّارًا، وَرَجَعُوا عَنِ الْإِسْلَامِ، وَهُمْ هؤلاء الذين سميناهم. وقد أخرج نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أنه تلا هذا الْآيَةَ: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ فَقَالَ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، أَنَا مِنَ الْوِلْدَانِ وَأُمِّي مِنَ النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً قَالَ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; İkrime'den Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } kavlinden { وَساءَتْ مَصِيراً } kavline kadar olan ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Kays b. Fâkih b. el-Mugîre, el-Hâris b. Rebîa b. el-Esved, Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ebu'l-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc ve Ali b. Ümeyye b. Halef hakkında indi. Dedi ki: Kureyş müşrikleri ve onlara tabi olanlar, Ebû Süfyân b. Harb'i ve Kureyş kervanını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabından korumak ve Nahle günü kendilerinden alınanların intikamını istemek için çıktıklarında; müslüman olmuş gençleri istemedikleri halde yanlarında çıkardılar. Bedir'de sözleşmeksizin bir araya geldiler ve Bedir'de kâfir olarak öldürüldüler, İslâm'dan dönmüş oldular; işte bunlar bu adlarını saydığımız kimselerdir. Bunun benzerini Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim; İbn İshâk'tan tahric etmişlerdir. Bunun benzeri başka yollarla da rivayet edilmiştir. Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan onun şu ayeti okuduğunu tahric etmişlerdir: { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan çaresizler müstesnadır” ve şöyle demiştir: Ben ve annem müstadaflardandık; ben çocuklardan, annem ise kadınlardandı. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den Cenâb-ı Hakk'ın: { لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: