أَنَّ غِلَظَ جِلْدِ الْكَافِرِ اثْنَانِ وَأَرْبَعُونَ ذِرَاعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: ظِلًّا ظَلِيلًا قَالَ: هُوَ ظِلُّ العرش الذي لا يزول.
[Muâz şöyle dedi: Bunun tefsiri bendedir: ...] kâfirin derisinin kalınlığının kırk iki arşın (zira) olduğuna [dairdir]. İbn Ebî Hâtim, er-Rebî‘ b. Enes'ten O'nun: { ظِلًّا ظَلِيلًا } “koyu bir gölgeye” kavli hakkında: «O, zeval bulmayan Arş'ın gölgesidir» dediğini rivayet etmiştir.
[سورة النساء (٤) : آية ٥٨]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 58]
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨)
{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أُمَّهَاتِ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَحْكَامِ الشَّرْعِ، لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْخِطَابَ يَشْمَلُ جَمِيعَ النَّاسِ فِي جَمِيعِ الْأَمَانَاتِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، وَشَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ: أَنَّهَا خِطَابٌ لِوُلَاةِ الْمُسْلِمِينَ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَوُرُودُهَا عَلَى سَبَبٍ كَمَا سَيَأْتِي لَا يُنَافِي مَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ، فَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَتَدْخُلُ الْوُلَاةُ فِي هَذَا الْخِطَابِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، فَيَجِبُ عَلَيْهِمْ تَأْدِيَةُ مَا لَدَيْهِمْ مِنَ الْأَمَانَاتِ، وَرَدُّ الظُّلَامَاتِ، وَتَحَرِّي الْعَدْلِ فِي أَحْكَامِهِمْ، وَيَدْخُلُ غَيْرُهُمْ مِنَ النَّاسِ فِي الْخِطَابِ، فَيَجِبُ عَلَيْهِمْ رَدٌّ مَا لَدَيْهِمْ مِنَ الْأَمَانَاتِ، وَالتَّحَرِّي فِي الشَّهَادَاتِ وَالْأَخْبَارِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِعُمُومِ هَذَا الْخِطَابِ:
Bu ayet, şeriatın birçok hükmünü kapsayan temel ayetlerdendir. Çünkü zahir olan, hitabın bütün emanetler konusunda bütün insanları kapsamasıdır. Ali, Zeyd b. Eslem ve Şehr b. Havşeb'den bunun Müslümanların yöneticilerine yönelik bir hitap olduğu rivayet edilmiştir; ancak birinci görüş daha açıktır. Geleceği üzere ayetin özel bir sebep üzerine inmiş olması, onda bulunan umumiliği ortadan kaldırmaz. Zira fıkıh usulünde kararlaştırıldığı üzere «İtibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir». Yöneticiler bu hitaba öncelikli olarak girerler; dolayısıyla yanlarındaki emanetleri eda etmeleri, haksızlıkları [sahiplerine] geri vermeleri ve hükümlerinde adaleti gözetmeleri kendilerine vaciptir. İnsanlardan onların dışındakiler de hitaba girer; böylece yanlarındaki emanetleri geri vermeleri, şahitliklerde ve haberlerde titiz ve dürüst davranmaları kendilerine vacip olur. Bu hitabın umumi olduğunu söyleyenler arasında şunlar da vardır:
الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَاخْتَارَهُ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، وَمِنْهُمُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَجْمَعُوا: عَلَى أَنَّ الْأَمَانَاتِ مَرْدُودَةٌ إِلَى أَرْبَابِهَا: الْأَبْرَارُ مِنْهُمْ وَالْفُجَّارُ، كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ. وَالْأَمَانَاتُ: جَمْعُ أَمَانَةٍ، وَهِيَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ. قَوْلُهُ: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ أَيْ: وَإِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ إِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ. وَالْعَدْلُ: هُوَ فَصْلُ الْحُكُومَةِ عَلَى مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، لَا الْحُكْمُ بِالرَّأْيِ الْمُجَرَّدِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنَ الْحَقِّ فِي شَيْءٍ، إِلَّا إِذَا لَمْ يُوجَدْ دَلِيلُ تِلْكَ الْحُكُومَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا فِي سُنَّةِ رَسُولِهِ، فَلَا بَأْسَ بِاجْتِهَادِ الرَّأْيِ مِنَ الْحَاكِمِ الَّذِي يَعْلَمُ بِحُكْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَبِمَا هُوَ أَقْرَبُ إِلَى الْحَقِّ عِنْدَ عَدَمِ وُجُودِ النَّصِّ، وَأَمَّا الْحَاكِمُ الَّذِي لَا يَدْرِي بِحُكْمِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَلَا بِمَا هُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهِمَا، فَهُوَ لَا يَدْرِي مَا هُوَ الْعَدْلُ، لِأَنَّهُ لَا يَعْقِلُ الْحُجَّةَ إِذَا جَاءَتْهُ، فَضْلًا عَنْ أَنْ يَحْكُمَ بِهَا بَيْنَ عِبَادِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: نِعِمَّا مَا مَوْصُوفَةٌ أَوْ مَوْصُولَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْبَحْثَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ.
el-Berâ b. Âzib, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve Übey b. Ka'b. Müfessirlerin cumhuru da bunu tercih etmiştir; İbn Cerîr de bunlardandır. İbnü'l-Münzir'in belirttiği gibi, emanetlerin iyi olsun kötü olsun [bütün] sahiplerine geri verileceği hususunda icma etmişlerdir. Emânât (الْأَمَانَاتُ), emânet (أَمَانَة) kelimesinin çoğuludur ve mef'ûl (ismi mef'ul) anlamında bir masdardır. O'nun: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “Ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” kavli; yani şüphesiz Allah insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Adalet ise: Hükmü sırf şahsi görüşle değil, Allah Sübhânehu'nun Kitabı'nda ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde bulunan esaslara göre vermektir. Zira [şahsi görüşle hüküm vermek] hak namına hiçbir şey ifade etmez; meğerki o hükmün delili ne Allah'ın Kitabı'nda ne de Resûlü'nün sünnetinde bulunmasın. Bu takdirde, nassın bulunmadığı yerde Allah Sübhânehu'nun hükmünü ve hakka en yakın olanı bilen bir hâkimin re'y ile ictihad yapmasında bir beis yoktur. Allah'ın ve Resûlü'nün hükmünü ve her ikisine en yakın olanı bilmeyen hâkime gelince; o, adaletin ne olduğunu bilmez. Çünkü o, delil kendisine geldiğinde onu kavrayamaz, nerede kaldı ki onunla Allah'ın kulları arasında hükmetsin! O'nun: { نِعِمَّا } kavlinde geçen «mâ» sıfatlanan (mevsûfe) veya ismi mevsûldür; benzeri meselelerdeki incelemeyi daha önce zikretmiştik.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا فتح مكة، وقبض مفتاح الكعبة من عثمان بن طلحة، نزل جِبْرِيلُ ﵇ بِرَدِّ الْمِفْتَاحِ، فَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ عُثْمَانَ بْنَ طَلْحَةَ وَرَدَّهُ إِلَيْهِ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ.
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde ve Kâbe'nin anahtarını Osman b. Talha'dan teslim aldığında, Cibrîl aleyhisselâm anahtarın geri verilmesi emriyle indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Osman b. Talha'yı çağırıp anahtarı ona geri verdi ve bu ayeti okudu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ لَمَّا قبض منه ﷺ مِفْتَاحَ الْكَعْبَةِ فَدَعَاهُ وَدَفَعَهُ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: حَقٌّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَأَنْ يُؤَدِّيَ الْأَمَانَةَ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَحَقٌّ عَلَى النَّاسِ أَنْ يَسْمَعُوا لَهُ، وَأَنْ يُطِيعُوا، وَأَنْ يُجِيبُوا إِذَا دُعُوا. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَدِّ الْأَمَانَةَ لِمَنِ ائْتَمَنَكَ، وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ مَنْ خَانَ إِذَا اؤْتُمِنَ فَفِيهِ خَصْلَةٌ من خصال النفاق.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir, İbn Cüreyc'den [şöyle] rivayet etmişlerdir: Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin anahtarını ondan alıp sonra kendisini çağırarak ona teslim ettiğinde Osman b. Talha hakkında inmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Ebî Şeybe, Ali'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Allah'ın indirdiği ile hükmetmek ve emaneti eda etmek imama düşen bir haktır (görevdir). O bunu yaptığı takdirde, onu dinlemek, itaat etmek ve çağrıldıklarında icabet etmek de insanlara düşen bir haktır.» Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, el-Hâkim ve el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sana güvenene emanetini ver, sana hıyanet edene sen hıyanet etme.» Sahîh'te sabit olmuştur ki: Kendisine güvenildiğinde hıyanet eden kimsede nifak hasletlerinden bir haslet bulunur.
[سورة النساء (٤) : آية ٥٩]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 59]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩) } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz —Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız— onu Allah'a ve Peygamber'e götürün. Bu, daha hayırlı ve netice bakımından daha güzeldir.”
لَمَّا أَمَرَ سُبْحَانَهُ الْقُضَاةَ وَالْوُلَاةَ إِذَا حَكَمُوا بَيْنَ النَّاسِ أَنْ يَحْكُمُوا بِالْحَقِّ، أَمْرَ النَّاسَ بِطَاعَتِهِمْ هَاهُنَا، وَطَاعَةُ اللَّهِ ﷿ هِيَ: امْتِثَالُ أَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ، وَطَاعَةُ رَسُولِهِ ﷺ هِيَ: فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ. وَأُولِي الْأَمْرِ:
Sübhânehu, hâkimlere ve yöneticilere insanlar arasında hükmettiklerinde hak ile hükmetmelerini emredince, burada da insanlara onlara itaat etmelerini emretmiştir. Allah azze ve celle'ye itaat: O'nun emir ve yasaklarına uymaktır; Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaat ise: Emrettiği ve yasakladığı şeylerde [ona uymaktır]. Emir sahipleri (أُولِي الْأَمْرِ) ise:
هُمُ الْأَئِمَّةُ، وَالسَّلَاطِينُ، وَالْقُضَاةُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَتْ لَهُ وِلَايَةٌ شَرْعِيَّةٌ لَا وِلَايَةٌ طَاغُوتِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ طَاعَتُهُمْ فِيمَا يَأْمُرُونَ بِهِ وَيَنْهَوْنَ عَنْهُ مَا لَمْ تَكُنْ مَعْصِيَةً، فَلَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ، كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Onlar; imamlar (devlet başkanları), sultanlar, kadılar ve tağuti bir velayeti değil, şer'î bir velayeti bulunan herkestir. Kastedilen, masiyet olmadığı sürece emrettikleri ve nehyettikleri hususlarda onlara itaat etmektir. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğu üzere Allah'a isyan hususunda mahlûka itaat yoktur.
وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّ أُولِي الْأَمْرِ: هُمْ أَهْلُ الْقُرْآنِ وَالْعِلْمِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالضَّحَّاكُ، وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهُمْ أصحاب محمد ﷺ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: هُمْ أَهْلُ الْعَقْلِ وَالرَّأْيِ، وَالرَّاجِحُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ.
Câbir b. Abdillâh ve Mücâhid: «Emir sahipleri, Kur'an ve ilim ehlidir» demişlerdir; Mâlik ve ed-Dahhâk da bu görüşü benimsemiştir. Mücâhid'den onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı olduğu da rivayet edilmiştir. İbn Keysân ise: «Onlar akıl ve rey ehlidir» demiştir. Tercihe şayan olan ise birinci görüştür.
قَوْلُهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ الْمُنَازَعَةُ: الْمُجَاذَبَةُ، وَالنَّزْعُ: الْجَذْبُ، كَأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ يَنْتَزِعُ حُجَّةَ الْآخَرِ وَيَجْذِبُهَا، وَالْمُرَادُ: الِاخْتِلَافُ وَالْمُجَادَلَةُ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: فِي شَيْءٍ يَتَنَاوَلُ أُمُورَ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَلَكِنَّهُ لَمَّا قَالَ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ تَبَيَّنَ بِهِ أَنَّ الشَّيْءَ الْمُتَنَازَعَ فِيهِ يَخْتَصُّ بِأُمُورِ الدِّينِ دُونَ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَالرَّدُّ إِلَى اللَّهِ: هُوَ الرَّدُّ إِلَى كِتَابِهِ الْعَزِيزِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ: هُوَ الرَّدُّ إِلَى سُنَّتِهِ الْمُطَهَّرَةِ بَعْدَ مَوْتِهِ، وَأَمَّا فِي حَيَاتِهِ فَالرَّدُّ إِلَيْهِ: سُؤَالُهُ، هَذَا مَعْنَى الرَّدِّ إِلَيْهِمَا وَقِيلَ: مَعْنَى الرَّدِّ: أَنْ يَقُولُوا: اللَّهُ أَعْلَمُ، وَهُوَ قَوْلٌ سَاقِطٌ، وَتَفْسِيرٌ بَارِدٌ، وَلَيْسَ الرَّدُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا الرَّدَّ الْمَذْكُورَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ قَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فِيهِ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّ هَذَا الرَّدَّ مُتَحَتِّمٌ عَلَى الْمُتَنَازِعِينَ، وَإِنَّهُ شَأْنُ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün” kavli; Münâzea (الْمُنَازَعَةُ): Çekişmek demektir. Nez' (النَّزْعُ) ise çekip koparmaktır; sanki her biri diğerinin hüccetini çekip koparmaya çalışmaktadır. Kastedilen: İhtilaf etmek ve münakaşa etmektir. O'nun: { فِي شَيْءٍ } “bir şeyde” kavlinin zahiri, din ve dünya işlerini kapsar; ancak: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “onu Allah'a ve Peygamber'e götürün” buyurunca, anlaşmazlığa düşülen şeyin dünya işlerine değil, din işlerine mahsus olduğu açıklık kazanmıştır. Allah'a döndürmek/götürmek: O'nun Aziz Kitabı'na götürmektir. Resûl'e götürmek ise: Vefatından sonra onun tertemiz sünnetine götürmektir; hayatta iken ise ona götürmek, ona sormaktır. İkisine götürmenin manası budur. Denildi ki döndürmenin manası: «Allahu a'lem (Allah en iyi bilendir)» demeleridir; bu ise temelsiz bir söz ve yersiz bir tefsirdir. Bu ayetteki döndürme/götürme, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Peygamber'e ve kendilerinden olan emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirlerdi” kavlinde zikredilen döndürmeden başkası değildir. O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” kavlinde, bu döndürmenin anlaşmazlığa düşenlere kesin bir vecibe olduğuna ve bunun Allah'a ve ahiret gününe iman edenin şiarı bulunduğuna delil vardır. O'nun:
ذلِكَ إِلَى الرَّدِّ الْمَأْمُورِ بِهِ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا أَيْ: مرجعا، من الأوّل: آل، يؤول إِلَى كَذَا، أَيْ: صَارَ إِلَيْهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ الرَّدَّ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَحْسَنُ مَرْجِعًا تَرْجِعُونَ إِلَيْهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنَّ الرَّدَّ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا مِنْ تَأْوِيلِكُمُ الَّذِي صِرْتُمْ إِلَيْهِ عِنْدَ التَّنَازُعِ.
{ ذلِكَ } “Bu” kavli ile emredilen döndürmeye işaret edilmektedir. [Yani] sizin için daha hayırlıdır. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Ve netice bakımından daha güzeldir”; yani merci (varılacak yer) bakımındandır; bu kelime «evl» kökünden gelir ki «âle yeûlu ilâ kezâ» denir, yani şuraya vardı demektir. Mana şudur: Bu döndürme sizin için daha hayırlıdır ve varacağınız merci bakımından daha güzeldir. Mananın şöyle olması da caizdir: Bu döndürme, anlaşmazlık anında sizin vardığınız yorumdan (tevilinizden) daha güzel bir tevildir.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ، إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي سَرِيَّةٍ، وَقِصَّتُهُ مَعْرُوفَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: طَاعَةُ اللَّهِ وَالرَّسُولِ:
el-Buhârî, Müslim ve diğerleri, İbn Abbâs'tan O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu bir müfrezede (seriyyede) komutan olarak gönderdiğinde Abdullah b. Huzâfe b. Kays b. Adiyy hakkında inmiştir; onun kıssası meşhurdur.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'a ve Resûl'e itaat:
اتِّبَاعُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَأُولِي الْأَمْرِ قَالَ: أُولِي الْفِقْهِ وَالْعِلْمِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ. قَالَ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ هُمُ الْأُمَرَاءُ، وَفِي لَفْظٍ: هُمْ أُمَرَاءُ السَّرَايَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ قَالَ: أَهْلُ الْعِلْمِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ قَالَ: إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ. ثُمَّ قَرَأَ: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ مَيْمُونِ بن مهران في الآية قال: الردّ
[Bu,] Kitap ve Sünnet'e ve emir sahiplerine tâbi olmaktır. [Atâ emir sahipleri hakkında] şöyle demiştir: «Fıkıh ve ilim sahipleridir.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'den [şöyle] dediğini rivayet etmişlerdir: «{ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Sizden olan emir sahiplerine”, onlar idarecilerdir (emîrlerdir).» Bir lafızda da: «Onlar seriyye komutanlarıdır» [şeklindedir]. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, el-Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, Câbir b. Abdillâh'tan O'nun: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Sizden olan emir sahiplerine” kavli hakkında: «İlim ehlidir» dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Ebü'l-Âliye'den de yine benzerini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a ve Resûl'e döndürün” kavli hakkında: «Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sünnetine» dediğini rivayet etmişlerdir. Sonra: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Peygamber'e ve kendilerinden olan emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirlerdi” [ayetini] okudu. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Meymûn b. Mihrân'dan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Döndürme...»
إِلَى اللَّهِ: الرَّدُّ إِلَى كِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى رَسُولِهِ مَا دَامَ حَيًّا، فَإِذَا قُبِضَ فَإِلَى سُنَّتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا يَقُولُ:
Allah'a: O'nun Kitabı'na götürmektir; Resûlü'ne: Hayatta olduğu müddetçe [ona], vefat ettiğinde ise onun sünnetine götürmektir.» İbn Cerîr, Katâde ve es-Süddî'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Bu, daha hayırlı ve netice bakımından daha güzeldir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
ذَلِكَ أَحْسَنُ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عَاقِبَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا قَالَ: وَأَحْسَنُ جَزَاءً. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي طَاعَةِ الْأُمَرَاءِ، ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، مُقَيَّدَةٌ بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ فِي الْمَعْرُوفِ، وَأَنَّهُ لَا طَاعَةَ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ.
«Bu, sevap bakımından daha güzel ve akıbet bakımından daha hayırlıdır.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } kavli hakkında: «Ve mükâfat bakımından daha güzeldir» dediğini rivayet etmişlerdir. Yöneticilere itaat hususunda Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sabit olmuş birçok hadis gelmiştir; bunlar itaatin ma'rûf (meşru) olan hususlarda olması ve Allah'a isyanda itaat bulunmaması şartıyla kayıtlıdır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٠ الى ٦٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 60-65]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Oysa kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun önünde muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak istiyor. Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. Peki, elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik» diye Allah'a yemin ettikleri vakit durumları nasıl olacak? Onlar öyle kimselerdir ki Allah kalplerindekini bilmektedir. Artık onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli bir söz söyle! Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı.”
فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)
{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) } “Hayır, Rabbine andolsun ki aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp, sonra verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar.”
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ فِيهِ تَعْجِيبٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ حَالِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ادَّعَوْا لِأَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ قَدْ جَمَعُوا بَيْنَ الْإِيمَانِ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ- وَهُوَ الْقُرْآنُ- وَمَا أُنْزِلَ عَلَى مَنْ قبله من الأنبياء، فجاؤوا بِمَا يَنْقُضُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الدَّعْوَى، وَيُبْطِلُهَا مِنْ أَصْلِهَا، وَيُوَضِّحُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَصْلًا، وَهُوَ إِرَادَتُهُمُ التَّحَاكُمُ إِلَى الطَّاغُوتِ، وَقَدْ أُمِرُوا فِيمَا أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَعَلَى مَنْ قَبْلَهُ، أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَتَّضِحُ مَعْنَاهَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الطَّاغُوتِ، وَالِاخْتِلَافُ فِي مَعْنَاهُ. قَوْلُهُ: وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ وَالْجُمْلَتَانِ مَسُوقَتَانِ لِبَيَانِ مَحَلِّ التَّعَجُّبِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا يَفْعَلُونَ؟ فَقِيلَ: يُرِيدُونَ كَذَا، وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ كذا. وقوله: ضَلالًا مصدر لفعل الْمَذْكُورِ بِحَذْفِ الزَّوَائِدِ كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً أَوْ مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْفِعْلُ الْمَذْكُورُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يضلهم فيضلون ضلالا. وَالصُّدُودُ: اسْمٌ لِلْمَصْدَرِ، وَهُوَ الصَّدُّ عِنْدَ الْخَلِيلِ، وَعِنْدَ الْكُوفِيِّينَ: أَنَّهُمَا مَصْدَرَانِ، أَيْ: يُعْرِضُونَ عَنْكَ إِعْرَاضًا. قَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بَيَانٌ لِعَاقِبَةِ أَمْرِهِمْ وَمَا صَارَ إِلَيْهِ حَالُهُمْ، أَيْ: كَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ؟
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } “İddia edenleri görmedin mi?” kavlinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Resûlullah'a indirilen Kur'an ile ondan önceki peygamberlere indirilenlere inanmayı kendilerinde bir araya getirdiklerini iddia eden, sonra da bu iddialarını bozan, temelinden geçersiz kılan ve onların bu [inançtan] hiçbir şey üzerinde bulunmadıklarını açıklayan bir davranış sergileyen şu kimselerin halini hayretle bildirme vardır. Bu davranışları da tağuta muhakeme olunmak istemeleridir; hâlbuki Resûlullah'a ve ondan öncekilere indirilenlerde onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı. Ayetin iniş sebebi ileride gelecektir ve manası onunla vuzuha kavuşacaktır. Tağutun tefsiri ve manasındaki ihtilaf daha önce geçmişti. O'nun: { وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ } “Şeytan da istiyor” kavli, { يُرِيدُونَ } “istiyorlar” kavline matuftur; her iki cümle de hayret edilen hususu beyan etmek üzere sevk edilmiştir; sanki: «Ne yapıyorlar?» denilmiş de «Şöyle istiyorlar, şeytan da böyle istiyor» denilmiştir. O'nun: { ضَلالًا } kavli, O'nun: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki gibi bitirdi” kavlinde olduğu gibi zait harfleri hazfedilmiş olarak zikredilen fiilin masdarıdır veya zikredilen fiilin delalet ettiği mahzuf bir fiilin masdarıdır. Takdiri şöyledir: «Ve şeytan onları saptırmak ister, onlar da tam bir sapıklıkla saparlar.» Sudûd (الصُّدُودُ) ismi masdardır; Halîl'e göre «sadd» masdarı ile aynıdır, Kûfelilere göre ise ikisi ayrı masdardır; yani senden büsbütün yüz çevirirler. O'nun: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Peki, elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde durumları nasıl olacak?” kavli, onların işlerinin akıbetini ve durumlarının neye vardığını beyandır; yani başlarına bir musibet geldiğinde halleri nice olur?
أَيْ: وَقْتَ إِصَابَتِهِمْ، فَإِنَّهُمْ يَعْجِزُونَ عِنْدَ ذَلِكَ، وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى الدَّفْعِ. وَالْمُرَادُ: بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ مَا فَعَلُوهُ مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا: التَّحَاكُمُ إِلَى الطَّاغُوتِ، ثُمَّ جاؤُكَ يَعْتَذِرُونَ عَنْ فِعْلِهِمْ، وَهُوَ عَطْفٌ عَلَى أَصابَتْهُمْ وَقَوْلُهُ: يَحْلِفُونَ حَالٌ: أَيْ: جَاءُوكَ حَالَ كَوْنِهِمْ حالفين إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً
Yani: Kendilerine [o musibet] isabet ettiği vakit. Çünkü onlar o esnada aciz kalırlar ve [bunu] savmaya güç yetiremezler. { بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle” ifadesinden kasıt ise; aralarında tağuta muhakeme olmanın da bulunduğu işlemiş oldukları günahlardır. { ثُمَّ جَاءُوكَ } “Sonra sana gelirler” [ifadesi], yaptıklarından ötürü özür dilerler [demektir] ve bu, { أَصَابَتْهُمْ } “kendilerine isabet etti[ğinde]” fiiline matuftur. O'nun: { يَحْلِفُونَ } “yemin ederek” kavli hâldir; yani: { إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا } “Biz sadece iyilik ve uzlaşma istedik” diye yemin eder bir hâlde sana geldiler.
أَيْ: مَا أَرَدْنَا بِتَحَاكُمِنَا إِلَى غَيْرِكَ إِلَّا الْإِحْسَانَ لَا الْإِسَاءَةَ، وَالتَّوْفِيقَ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ لَا الْمُخَالَفَةَ لَكَ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: مَعْنَاهُ: مَا أَرَدْنَا إِلَّا عَدْلًا وَحَقًّا، مِثْلَ قَوْلِهِ: وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ النِّفَاقِ وَالْعَدَاوَةِ لِلْحَقِّ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Yani: «Senden başkasına muhakeme olmak istemekle biz kötülük değil sadece iyilik ve sana muhalefet değil sadece iki hasım arasını uzlaştırmayı istedik» [derler]. İbn Keysân: «Bunun manası: Tıpkı O'nun: { وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى } “Biz sadece iyilik istedik diye elbette yemin edecekler” kavlinde olduğu gibi, biz sadece adaleti ve hakkı istedik demektir» demiştir. Allah ise: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar öyle kimselerdir ki Allah kalplerindekini bilmektedir” kavliyle nifak ve hakka düşmanlık namına kalplerinde olanı bildiğini belirterek onları yalanlamıştır. ez-Zeccâc şöyle demiştir:
مَعْنَاهُ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ مُنَافِقُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أَيْ: عَنْ عِقَابِهِمْ، وَقِيلَ: عَنْ قَبُولِ اعْتِذَارِهِمْ وَعِظْهُمْ أَيْ: خَوِّفْهُمْ مِنَ النِّفَاقِ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أَيْ: فِي حَقِّ أَنْفُسِهِمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ:
Bunun manası: Allah onların münafık olduklarını muhakkak bilmiştir. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlara aldırma”; yani onları cezalandırmaktan vazgeç; denildi ki özürlerini kabul etmekten yüz çevir. { وَعِظْهُمْ } “kendilerine öğüt ver”; yani onları nifaktan sakındırarak korkut. { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ } “ve kendilerine içlerinde / haklarında söyle”; yani nefisleri hakkında [söyle]. Denildi ki bunun manası:
قُلْ لَهُمْ خَالِيًا بِهِمْ لَيْسَ مَعَهُمْ غَيْرُهُمْ قَوْلًا بَلِيغاً أَيْ: بَالِغًا فِي وَعْظِهِمْ إِلَى الْمَقْصُودِ، مُؤَثِّرًا فِيهِمْ، وَذَلِكَ بِأَنْ تَوَعَّدَهُمْ بِسَفْكِ دِمَائِهِمْ، وَسَبْيِ نِسَائِهِمْ، وَسَلْبِ أَمْوَالِهِمْ. وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ مِنْ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ إِلَّا لِيُطاعَ فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَنَهَى عَنْهُ بِإِذْنِ اللَّهِ بِعِلْمِهِ، وَقِيلَ: بِتَوْفِيقِهِ، وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِتَرْكِ طَاعَتِكَ والتحاكم إلى غيرك جاؤُكَ مُتَوَسِّلِينَ إِلَيْكَ، مُتَنَصِّلِينَ عَنْ جِنَايَاتِهِمْ وَمُخَالَفَتِهِمْ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ لِذُنُوبِهِمْ، وَتَضَرَّعُوا إِلَيْكَ حَتَّى قُمْتَ شَفِيعًا لَهُمْ فَاسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ، وَإِنَّمَا قَالَ:
Yanlarında başkası olmaksızın onlarla baş başa kalarak söyle demektir. { قَوْلًا بَلِيغاً } “tesirli bir söz”; yani onlara öğüt vermede maksada ulaşan, üzerlerinde tesir bırakan bir söz [söyle]. Bu da kanlarının dökülmesi, kadınlarının esir edilmesi ve mallarının ellerinden alınması ile onları tehdit etmendir. { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ } “Biz hiçbir peygamberi göndermedik”; buradaki «min» harfi tekit için zaittir; { إِلَّا لِيُطاعَ } “ancak itaat edilsin diye”; emrettiği ve nehyettiği şeylerde, { بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle”; O'nun ilmiyle; denildi ki O'nun muvaffak kılmasıyla [itaat edilsin diye]. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde”; sana itaati terk edip başkasına muhakeme olmak suretiyle [zulmettiklerinde], { جاؤُكَ } “sana gelselerdi”; sana tevessül ederek, cinayetlerinden ve muhalefetlerinden sıyrılarak gelselerdi, { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } “ve Allah'tan bağışlanma dileselerdi”; günahları için [istiğfar etselerdi] ve sana yalvarıp yakarsalar da sen de onlara şefaatçi olup onlar için bağışlanma dileseydin... Nitekim O:
وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، لِقَصْدِ التَّفْخِيمِ لِشَأْنِ الرسول ﷺ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً أَيْ: كَثِيرَ التَّوْبَةِ عَلَيْهِمْ، وَالرَّحْمَةِ لَهُمْ. قَوْلُهُ: فَلا وَرَبِّكَ قال ابن جرير: فَلا رَدٌّ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرَهُ، تَقْدِيرُهُ: فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْقَسَمَ بِقَوْلِهِ: وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَقِيلَ: إِنَّهُ قَدَّمَ «لَا» عَلَى الْقَسَمِ اهْتِمَامًا بِالنَّفْيِ، وَإِظْهَارًا لِقُوَّتِهِ، ثُمَّ كَرَّرَهُ بَعْدَ الْقَسَمِ تَأْكِيدًا وَقِيلَ: لَا: مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْقَسَمِ لَا لِتَأْكِيدِ مَعْنَى النَّفْيِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَوَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ أي: يجعلوك حَكَمًا بَيْنَهُمْ فِي جَمِيعِ أُمُورِهِمْ، لَا يُحَكِّمُونَ أَحَدًا غَيْرَكَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْكَ، وَلَا مُلْجِئَ لِذَلِكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ أَيِ: اخْتَلَفَ بَيْنَهُمْ وَاخْتَلَطَ، وَمِنْهُ: الشَّجَرُ لِاخْتِلَافِ أَغْصَانِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ طُرْفَةَ:
{ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } “ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi” ifadesini, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanını yüceltmek kastıyla iltifat üslubu üzere zikretmiştir. { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı”; yani onların tevbelerini çokça kabul edici ve onlara pek merhamet edici [olarak bulurlardı]. O'nun: { فَلا وَرَبِّكَ } “Hayır, Rabbine andolsun” kavli hakkında İbn Cerîr şöyle demiştir: «Fela» (فَلا) lafzı, daha önce zikredilen iddiaya bir reddiyedir; takdiri şöyledir: İş onların sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia ettikleri gibi değildir. Sonra O'nun: { وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Rabbine andolsun ki iman etmiş olmazlar” kavliyle yemine yeniden başlanmıştır. Denildi ki: Nefye (olumsuzluğa) ehemmiyet vermek ve onun gücünü ortaya koymak için «lâ» harfi yeminin önüne geçirilmiş, sonra da pekiştirmek için yeminden sonra tekrarlanmıştır. Denildi ki: «Lâ» nefiy manasını pekiştirmek için değil, yemin manasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır; takdiri tıpkı O'nun: { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim” kavlinde olduğu gibi «feve Rabbike lâ yü'minûn» (Rabbine andolsun ki iman etmezler) şeklindedir. { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ } “seni hakem kılıp”; yani bütün işlerinde aralarında seni hakem kılarak senden başkasını hakem tayin etmedikçe. Denildi ki manası: Sana muhakeme olmadıkça demektir; fakat bu tefsire mecbur eden bir sebep yoktur. { فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çekiştikleri şeylerde”; yani aralarında ihtilaf ve karmaşa çıkan [hususlarda]. Dalları birbirine karıştığı için ağaca «şecer» denilmesi de bu köktendir. Tarafe'nin şu beyti de bundandır:
وَهُمُ الْحُكَّامُ أَرْبَابُ الْهُدَى ... وَسُعَاةُ النَّاسِ فِي الْأَمْرِ الشَّجَرْ
«Onlar hidayet sahibi hâkimlerdir / Karmaşık ve ihtilaflı işlerde insanların arabulucularıdır.»
أَيِ: الْمُخْتَلِفِ، وَمِنْهُ: تَشَاجُرُ الرِّمَاحِ، أَيْ: اخْتِلَافُهَا ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَنْسَاقُ إِلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ: فَتَقْضِيَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا. وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ: وَقِيلَ:
Yani ihtilaflı [işlerde]. «Teşâcuru'r-rimâh» (mızrakların birbirine girmesi) ifadesi de bundandır, yani birbirine karışmasıdır. { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın”; denildi ki bu, kelamın akışının gerektirdiği takdiri bir ifadeye matuftur; yani: «Aralarında hüküm verirsin de sonra onlar [hiçbir sıkıntı] duymazlar.» Harac (الْحَرَجُ): Darlık/sıkıntı demektir. Denildi ki:
الشَّكُّ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ: حَرَجٌ، وَحَرِجَةٌ، وَجَمْعُهَا: حِرَاجٌ وَقِيلَ: الْحَرَجُ: الْإِثْمُ، أَيْ: لَا يَجِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ إِثْمًا بِإِنْكَارِهِمْ مَا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً أَيْ: يَنْقَادُوا لِأَمْرِكَ وَقَضَائِكَ انْقِيَادًا لَا يُخَالِفُونَهُ فِي شَيْءٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: تَسْلِيماً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ، أَيْ: وَيُسَلَّمُونَ لِحُكْمِكَ تَسْلِيمًا لَا يُدْخِلُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ شَكًّا وَلَا شُبْهَةً فِيهِ. وَالظَّاهِرُ: أَنَّ هَذَا شَامِلٌ لِكُلِّ فَرْدٍ من كُلِّ حُكْمٍ، كَمَا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ فلا يختص بالمقصودين بقوله: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وهذا في حياته ﷺ، وَأَمَّا بَعْدَ مَوْتِهِ: فَتَحْكِيمُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَتَحْكِيمُ الْحَاكِمِ بِمَا فِيهِمَا مِنَ الْأَئِمَّةِ وَالْقُضَاةِ إِذَا كَانَ لَا يَحْكُمُ بِالرَّأْيِ الْمُجَرَّدِ مَعَ وُجُودِ الدَّلِيلِ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، أَوْ فِي أَحَدِهِمَا، وَكَانَ يَعْقِلُ مَا يَرِدُ عَلَيْهِ مِنْ حُجَجِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، بِأَنْ يَكُونَ عَالِمًا بِاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وما يتعلق بها: من نحو، وتصريف،
[Harac,] şüphedir. Birbirine sarmaş dolaş olmuş sık ağaçlara «harec» (حَرَج) ve «harice» (حَرِجَة) denmesi de bundandır; çoğulu «hırâc» (حِرَاج) gelir. Bir diğer görüşe göre harac, günahtır; yani verdiğin hükmü inkâr etmekle içlerinde bir günah hissetmezler. { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “ve tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe” [ifadesi], yani hiçbir hususta ona muhalefet etmeksizin senin emrine ve hükmüne bütünüyle boyun eğerler demektir. Zeccâc şöyle demiştir: «Teslîmen» (تَسْلِيماً) tekit edici bir mastardır; yani senin hükmüne, içlerinde hiçbir şüphe ve tereddüde yer vermeksizin tam bir teslimiyetle teslim olurlar. Zahir olan şudur ki bu [hüküm], her bir ferdi ve her bir hükmü kapsamaktadır; nitekim O'nun { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz her peygamberi, ancak Allah'ın izniyle kendisine itaat edilsin diye gönderdik” buyruğu da bunu desteklemektedir. Dolayısıyla [bu durum], { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğûtun önünde muhakeme olmak isterler” buyruğunda kastedilen kimselere mahsus değildir. Bu [bizzat hakem kılma], onun sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta olduğu zamandaydı. Vefatından sonra ise [hakem kılmak], Kitap ve Sünnet'i hakem kılmaktır. İmamlar ve kadılardan bu ikisinde olanla hüküm veren hâkimi hakem kılmak ise; Kitap ve Sünnet'te yahut ikisinden birinde delil bulunurken sırf şahsî görüşüyle hükmetmediği, Arap dilini ve buna taalluk eden nahiv, sarf,
ومعاني، وَبَيَانٍ، عَارِفًا بِمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ عِلْمِ الْأُصُولِ، بَصِيرًا بِالسُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ، مُمَيِّزًا بَيْنَ الصَّحِيحِ وَمَا يَلْحَقُ بِهِ، وَالضَّعِيفِ وَمَا يَلْحَقُ بِهِ، مُنْصِفًا غَيْرَ مُتَعَصِّبٍ لِمَذْهَبٍ مِنَ الْمَذَاهِبِ وَلَا لِنِحْلَةٍ مِنَ النِّحَلِ. وَرِعًا لَا يَحِيفُ وَلَا يَمِيلُ فِي حُكْمِهِ، فَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ قَائِمٌ فِي مَقَامِ النُّبُوَّةِ، مُتَرْجَمٌ عَنْهَا، حَاكِمٌ بِأَحْكَامِهَا، وَفِي هَذَا الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ: مَا تَقْشَعِرُّ لَهُ الْجُلُودُ، وَتَرْجُفُ لَهُ الْأَفْئِدَةُ. فَإِنَّهُ أَوَّلًا أَقْسَمَ سُبْحَانَهُ بِنَفْسِهِ، مُؤَكِّدًا لِهَذَا الْقَسَمِ بِحَرْفِ النَّفْيِ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، فَنَفَى عَنْهُمُ الْإِيمَانَ الَّذِي هُوَ رَأْسُ مَالِ صَالِحِي عِبَادِ اللَّهِ، حَتَّى تَحْصُلَ لَهُمْ غَايَةٌ، هِيَ:
meânî ve beyân ilimlerini bilen, usul ilminden muhtaç olduğu şeylere vakıf, tertemiz Sünnet'i basiretle gören, sahih ve ona mülhak olan ile zayıf ve ona mülhak olanı ayırt edebilen, insaflı, mezheplerden hiçbir mezhebe ve fırkalardan hiçbir fırkaya mutaassıp olmayan, verâ sahibi olup hükmünde zulmetmeyen ve taraf tutmayan imamlar ve hâkimlerden her ikisiyle (Kitap ve Sünnet'le) hüküm veren hâkimi hakem kılmaktır. İşte kim bu vasıfta olursa o, nübüvvet makamında kaimdir, onu tercüman gibi aktarandır ve onun hükümleriyle hükmedendir. Bu şiddetli tehditte derileri ürperten, kalpleri titreten hususlar vardır. Zira Sübhânehu, önce nefisleri üzerine yemin etmiş, bu yemini nefiy harfiyle tekit ederek onların iman etmeyeceklerini bildirmiş; böylece onlar için şu gaye gerçekleşmedikçe Allah'ın salih kullarının sermayesi olan imanı onlardan nefyetmiştir ki o da:
تَحْكِيمُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ لَمْ يَكْتَفِ سُبْحَانَهُ بِذَلِكَ حَتَّى قَالَ: ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ فَضَمَّ إِلَى التَّحْكِيمِ أَمْرًا آخَرَ، هُوَ عَدَمُ وُجُودِ حَرَجٍ، أَيْ حَرَجٍ، فِي صُدُورِهِمْ، فَلَا يَكُونُ مُجَرَّدُ التَّحْكِيمِ وَالْإِذْعَانِ كَافِيًا حَتَّى يَكُونَ مِنْ صَمِيمِ الْقَلْبِ عَنْ رِضًا، وَاطْمِئْنَانٍ، وَانْثِلَاجِ قَلْبٍ، وَطِيبِ نَفْسٍ، ثُمَّ لَمْ يَكْتَفِ بِهَذَا كُلِّهِ، بَلْ ضَمَّ إِلَيْهِ قَوْلَهُ: وَيُسَلِّمُوا أَيْ: يُذْعِنُوا وَيَنْقَادُوا ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، ثُمَّ لَمْ يَكْتَفِ بِذَلِكَ، بَلْ ضَمَّ إِلَيْهِ الْمَصْدَرَ الْمُؤَكِّدَ فَقَالَ: تَسْلِيماً فَلَا يَثْبُتُ الْإِيمَانُ لِعَبْدٍ حَتَّى يَقَعَ مِنْهُ هَذَا التَّحْكِيمُ، وَلَا يَجِدَ الْحَرَجَ فِي صَدْرِهِ بِمَا قُضِيَ عَلَيْهِ، وَيُسَلِّمُ لِحُكْمِ اللَّهِ وَشَرْعِهِ، تَسْلِيمًا لَا يُخَالِطُهُ رَدٌّ وَلَا تَشُوبُهُ مُخَالَفَةٌ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kılmaktır. Sonra Sübhânehu bununla da yetinmeyip: { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra verdiğin hükümden ötürü içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” buyurmuş ve hakem kılmaya başka bir emri eklemiştir ki o da göğüslerinde herhangi bir sıkıntının bulunmamasıdır. Dolayısıyla sadece hakem kılmak ve boyun eğmek kafi gelmez; ta ki kalbin derinliklerinden, rıza, mutmainlik, gönül ferahlığı ve iç huzuru ile olsun. Sonra bütün bunlarla da yetinmeyip buna: { وَيُسَلِّمُوا } “ve teslim olmadıkça” kavlini eklemiştir; yani zahiren ve batınen boyun eğip teslim olmadıkça. Sonra bununla da yetinmeyip buna tekit masdarını ekleyerek: { تَسْلِيماً } “tam bir teslimiyetle” buyurmuştur. Şu halde bir kuldan bu hakem kılma gerçekleşmedikçe, aleyhine verilen hükümden dolayı göğsünde bir sıkıntı duymadıkça ve Allah'ın hükmüne ve şeriatına, içine hiçbir ret karışmayan ve hiçbir muhalefet bulaşmayan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman onun için sabit olmaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ بِسَنَدٍ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: صَحِيحٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قال: كان أبو بَرْزَةُ الْأَسْلَمِيُّ كَاهِنًا يَقْضِي بَيْنَ الْيَهُودِ فِيمَا يَتَنَافَرُونَ فِيهِ، فَتَنَافَرَ إِلَيْهِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ الْآيَةَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ الْجُلَاسُ بْنُ الصَّامِتِ قَبْلَ تَوْبَتِهِ، وَمُعَقِّبُ بْنُ قُشَيْرٍ، وَرَافِعُ بْنُ زَيْدٍ، كَانُوا يَدَّعُونَ الْإِسْلَامَ، فَدَعَاهُمْ رِجَالٌ مِنْ قَوْمِهِمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي خُصُومَةٍ كَانَتْ بَيْنَهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَدَعَوْهُمْ إِلَى الْكُهَّانِ، حُكَّامِ الْجَاهِلِيَّةِ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ قَالَ: الطَّاغُوتُ: رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ كَانَ يُقَالُ لَهُ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ، وَكَانُوا إِذَا مَا دُعُوا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ قَالُوا: بَلْ نُحَاكِمُكُمْ إِلَى كَعْبٍ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَأَهْلُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ: أَنَّ الزُّبَيْرَ خَاصَمَ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَدْ شَهِدَ بَدْرًا مع النبي ﷺ، إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي شِرَاجٍ مِنَ الْحَرَّةِ، وَكَانَا يَسْقِيَانِ بِهِ كِلَاهُمَا النَّخْلَ. فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ، فَأَبَى عَلَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اسْقِ يَا زُبَيْرُ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ، فَغَضِبَ الْأَنْصَارِيُّ وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ؟ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ قَالَ: اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ، ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ، وَاسْتَوْعَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ ذَلِكَ أَشَارَ عَلَى الزُّبَيْرِ بِرَأْيٍ أَرَادَ فِيهِ سَعَةً لَهُ وَلِلْأَنْصَارِيِّ، فَلَمَّا أَحْفَظَ رسول الله ﷺ، اسْتَوْعَى لِلزُّبَيْرِ حَقَّهُ فِي صَرِيحِ الْحُكْمِ، فَقَالَ الزُّبَيْرُ: مَا أَحْسَبُ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ إِلَّا فِي ذَلِكَ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حاتم، وابن
İbn Ebî Hâtim ve Süyûtî'nin sahih olduğunu belirttiği bir senetle Taberânî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Ebû Berze el-Eslemî, aralarında anlaşmazlığa düştükleri konularda Yahudiler arasında hüküm veren bir kâhindi. Müslümanlardan birtakım kimseler de [hüküm vermesi için] ona başvurdular. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ } “Görmedin mi o kimseleri ki iddia ediyorlar...” ayetini indirdi. İbn İshâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan (İbn Abbâs'tan) şöyle rivayet etmişlerdir: el-Cülâs b. Sâmit tövbe etmeden önce, Muakkib b. Kuşeyr ve Râfi' b. Zeyd Müslüman olduklarını iddia ediyorlardı. Kavimlerinden Müslüman olan bazı adamlar, aralarındaki bir husumet sebebiyle onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [başvurmaya] çağırdılar; onlar ise onları Câhiliye hâkimleri olan kâhinlere [başvurmaya] çağırdılar. Bunun üzerine zikredilen ayet indi. İbn Cerîr ve el-Avfî tarikiyle İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Tâğût'un huzurunda muhakeme olunmak istiyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Tâğût, Ka'b b. el-Eşref adında Yahudi bir adamdı. Aralarında hüküm vermesi için Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e çağrıldıklarında: «Hayır, sizinle Ka'b'ın huzurunda muhakeme oluruz» derlerdi. Bunun üzerine ayet indi. İbn Cerîr, Dahhâk'tan da bunun benzerini rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim, Sünen sahipleri ve başkaları Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet etmişlerdir: Zübeyr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılmış olan Ensâr'dan bir adamla, Harre'deki su arkları hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı. Her ikisi de hurmalıklarını onunla suluyorlardı. Ensârî: «Suyu salıver, aksın» dedi; Zübeyr ise buna yanaşmadı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Zübeyr! [Arazini] sula, sonra suyu komşuna salıver» buyurdu. Ensârî öfkelendi ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Halanın oğlu olduğu için mi [böyle hükmettin]?» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti, sonra şöyle buyurdu: «Ey Zübeyr! [Arazini] sula, sonra su duvarlara (setlere) ulaşıncaya kadar suyu tut, ardından suyu komşuna salıver.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem böylece Zübeyr için hakkını tastamam aldı. Oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan önce Zübeyr'e hem kendisi hem de Ensârî için kolaylık murat ettiği bir görüş tavsiye etmişti. [Ensârî] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öfkelendirince, açık ve kesin hükümle Zübeyr için hakkını tastamam aldı. Zübeyr şöyle demiştir: Şu ayetin ancak bu olay hakkında indiğini sanıyorum: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem kılıp... imân etmiş olmazlar.” İbn Ebî Hâtim ve İbn
مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنِ الْأَسْوَدِ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّهُ اخْتَصَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَجُلَانِ فَقَضَى بَيْنَهُمَا، فَقَالَ الْمَقْضِيُّ عَلَيْهِ: رُدَّنَا إِلَى عُمَرَ، فَرَدَّهُمَا، فَقَتَلَ عُمَرُ الَّذِي قَالَ رُدَّنَا، وَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَأَهْدَرَ النَّبِيُّ ﷺ دم المقتول. وأخرجه التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنْ مَكْحُولٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ، وَبَيَّنَ أَنَّ الَّذِي قَتَلَهُ عُمَرُ كَانَ مُنَافِقًا، وَهُمَا مُرْسَلَانِ، وَالْقِصَّةُ غَرِيبَةٌ، وَابْنُ لَهِيعَةَ فيه ضعف.
...Merdûye, İbn Lehîa tarikiyle el-Esved'den ayetin nüzul sebebinin şu olduğunu rivayet etmişlerdir: İki adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı ve o aralarında hüküm verdi. Aleyhine hüküm verilen adam: «Bizi Ömer'e gönder» dedi, o da ikisini gönderdi. Bunun üzerine Ömer: «Bizi gönder» diyen adamı öldürdü ve ayet indi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de öldürülenin kanını heder saydı (kısas ve diyet gerektirmediğine hükmetti). Bunu et-Tirmizî, Nevâdiru'l-Usûl'de Mekhûl'den benzer şekilde rivayet etmiş ve Ömer'in öldürdüğü kimsenin münafık olduğunu belirtmiştir. Bu iki rivayet mürseldir, kıssa gariptir ve İbn Lehîa'da zayıflık vardır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٦ الى ٧٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 66-70]
وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)
{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠) } “Eğer biz onlara: «Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın» diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. O takdirde kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik. Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse işte onlar, Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salih kimselerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter.”
لَوْ: حَرْفُ امْتِنَاعٍ، وَأَنْ: مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ تَفْسِيرِيَّةٌ، لَأَنَّ كَتَبْنا فِي مَعْنَى: أَمَرْنَا. وَالْمَعْنَى:
«Lev» (لَوْ), imtina (şartın gerçekleşmemesi sebebiyle cevabın da gerçekleşmediğini bildiren) harfidir. «En» (أَنْ) ise masdariyyedir veya tefsiriyyedir; zira { كَتَبْنا } «emrettik» manasındadır. Anlamı şudur:
أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَوْ كَتَبَ الْقَتْلَ وَالْخُرُوجَ مِنَ الدِّيَارِ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمَوْجُودِينَ مِنَ الْيَهُودِ مَا فَعَلَهُ إِلَّا الْقَلِيلُ مِنْهُمْ، أَوْ: لَوْ كَتَبَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مَا فَعَلَهُ إِلَّا الْقَلِيلُ مِنْهُمْ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَعَلُوهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَكْتُوبِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ كَتَبْنَا، أَوْ إِلَى الْقَتْلِ وَالْخُرُوجِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِمَا بِالْفِعْلَيْنِ، وَتَوْحِيدُ الضَّمِيرِ فِي مِثْلِ هَذَا قَدْ قَدَّمْنَا وَجْهَهُ. قَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلٌ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ: بِالرَّفْعِ عَلَى الْبَدَلِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ، وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ:
Allah Sübhânehu, [o dönemde] mevcut olan bu Yahudilere öldürmeyi ve yurtlarından çıkmayı farz kılmış olsaydı, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı; yahut bunu Müslümanlara farz kılmış olsaydı, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. O'nun: { فَعَلُوهُ } “bunu yapmazlardı” kavlindeki zamir, { كَتَبْنا } fiilinin delalet ettiği farz kılınan şeye (el-mektûb) racidir; yahut iki fiilin delalet ettiği öldürme ve [yurtlardan] çıkma fiillerine racidir. Bu gibi yerlerde zamirin tekil kılınmasının izahını daha önce zikretmiştik. O'nun: { إِلَّا قَلِيلٌ } kavlini cumhur, bedel olmak üzere merfû (ötreli) okumuştur. Abdullah b. Âmir ve Îsâ b. Ömer ise:
إِلَّا قَلِيلًا: بِالنَّصْبِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَكَذَا هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ الشَّامِ، وَالرَّفْعُ أَجْوَدُ عِنْدَ النُّحَاةِ. قَوْلُهُ:
İstisna üzere mansub (üstünlü) olarak «illâ kalîlen» şeklinde okumuşlardır; Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Nahivcilere göre merfû okunuş daha üstündür. O'nun:
وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ مِنِ اتِّبَاعِ الشَّرْعِ وَالِانْقِيَادِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَكانَ ذَلِكَ خَيْراً لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً لِأَقْدَامِهِمْ عَلَى الْحَقِّ فَلَا يضطربون في أمر دينهم وَإِذاً أَيْ:
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } “Eğer onlar şeriata uymak ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e boyun eğmek gibi kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi”, { لَكانَ } bu durum { خَيْراً لَهُمْ } dünyada ve ahirette kendileri için daha hayırlı { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } ve ayaklarının hak üzerinde daha sağlam durmasını sağlayıcı olurdu da dinleri hususunda bocalamazlardı. { وَإِذاً } “O takdirde”; yani:
وَقْتَ فِعْلِهِمْ لِمَا يُوعَظُونَ بِهِ لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً لَا عِوَجَ فِيهِ، لِيَصِلُوا إِلَى الْخَيْرِ الَّذِي يَنَالُهُ مَنِ امْتَثَلَ مَا أُمِرَ بِهِ، وَانْقَادَ لِمَنْ يَدْعُوهُ إِلَى الْحَقِّ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، لِبَيَانِ فَضْلِ طَاعَةِ اللَّهِ وَالرَّسُولِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ إِلَى الْمُطِيعِينَ، كَمَا تُفِيدُهُ مِنْ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ، وَالْوُصُولِ إِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ. وَالصِّدِّيقُ: الْمُبَالِغُ فِي الصِّدْقِ، كَمَا تُفِيدُهُ الصِّيغَةُ وَقِيلَ: هُمْ فُضَلَاءُ أَتْبَاعِ الْأَنْبِيَاءِ. وَالشُّهَدَاءِ: مَنْ ثَبَتَتْ لَهُمُ الشَّهَادَةُ، وَالصَّالِحِينَ: أَهْلِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. وَالرَّفِيقُ: مَأْخُوذٌ مِنَ الرِّفْقِ، وَهُوَ لِينُ الْجَانِبِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُصَاحِبُ، لِارْتِفَاقِكَ بِصُحْبَتِهِ، وَمِنْهُ: الرُّفْقَةُ، لِارْتِفَاقِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ أَوِ الْحَالِ، كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ.
Kendilerine verilen öğüdü yerine getirdikleri vakit, { لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } “kendilerine tarafımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik” ve emrolunduğu şeyi yerine getiren ve kendisini hakka çağıran kimseye boyun eğenin erişeceği hayra ulaşmaları için { وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “onları dosdoğru”, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan “bir yola iletirdik”. O'nun: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse” kavli, Allah'a ve Resûl'e itaatin faziletini beyan etmek üzere yeni bir söz başlangıcıdır (müste'neftir). O'nun: { فَأُولئِكَ } “işte onlar” kavlindeki işaret, «men» lafzının ifade ettiği üzere itaat edenleredir; { مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimselerle beraberdirler”; cennete girmek ve Allah'ın kendileri için hazırladıklarına kavuşmak suretiyle [nimet verdikleriyle beraberdirler]. Sıddîk (الصِّدِّيقُ): Kelime kalıbının da ifade ettiği üzere doğrulukta mübalağa eden (son derece sadık) kimsedir; denildi ki onlar peygamberlere uyanların en faziletlileridir. Şühedâ (الشُّهَدَاءِ): Kendileri için şehitlik sabit olan kimselerdir. Sâlihîn (الصَّالِحِينَ): Salih amel sahipleridir. Refîk (الرَّفِيقُ): Yumuşak huylu olmak demek olan «rıfk» kökünden türetilmiştir; arkadaşlığından faydalandığın için bununla arkadaş kastedilir. Yolcuların birbirleriyle yardımlaşmalarından ötürü yol arkadaşlarına «rufka» denilmesi de bundandır. el-Ahfeş'in belirttiği gibi bu kelime temyiz veya hal olarak mansubdur.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ هُمْ يَهُودُ، كَمَا أَمَرَ أَصْحَابَ مُوسَى أَنْ يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ سُفْيَانَ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ طُرُقٍ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ: لَوْ فَعَلَ رَبُّنَا لَفَعَلْنَا. أَخْرَجَهُ ابْنُ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Eğer biz onlara: «Kendinizi öldürün» diye farz kılmış olsaydık” kavli hakkında: «Mûsâ'nın kavmine birbirlerini öldürmelerini emrettiği gibi, onlar Yahudilerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Süfyân'dan ayetin Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Çeşitli tarîklerden rivayet edildiğine göre, sahabeden bir topluluk ayet indiğinde: «Rabbimiz böyle yapsaydı (emretseydi) biz de yapardık» demişlerdir. Bunu İbn...
الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ، وَحَسَّنَهُ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّكَ لَأَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ نَفْسِي، وَإِنَّكَ لَأَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ وَلَدِي، وَإِنِّي لَأَكُونُ فِي الْبَيْتِ فَأَذْكُرُكَ فَمَا أَصْبِرُ حَتَّى آتِيَ فَأَنْظُرَ إِلَيْكَ، وَإِذَا ذَكَرْتُ مَوْتِي وموتك عرفت أَنَّكَ إِذَا دَخَلْتَ الْجَنَّةَ رُفِعْتَ مَعَ النَّبِيِّينَ، وَإِنِّي إِذَا دَخَلْتُ الْجَنَّةَ خَشِيتُ أَنْ لَا أَرَاكَ، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى نَزَلَ جِبْرِيلُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نحوه.
...ü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim bunu Âmir b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den de rivayet etmiştir. Ayrıca bunu Şüreyh b. Ubeyd'den de rivayet etmiştir. et-Taberânî, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve Sıfatü'l-Cenne'de Ziyâ el-Makdisî (ve bunu hasen saymıştır), Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz sen bana canımdan daha sevgilisin, evladımdan daha sevgilisin! Ben evde iken seni hatırlıyor, gelip sana bakmadıkça sabredemiyorum. Kendi ölümümü ve senin ölümünü düşündüğümde anladım ki sen cennete girdiğinde peygamberlerle beraber yüceltileceksin; ben ise cennete girsem bile seni görememekten korkuyorum» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Cibrîl şu: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse işte onlar, Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimselerle beraberdirler...” ayetini indirinceye kadar ona cevap vermedi. et-Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmişlerdir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧١ الى ٧٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 71-76]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte toptan seferber olun. İçinizden öylesi vardır ki [savaşa gitmeyip] kesinlikle ağırdan alır. Başınıza bir musibet gelirse: «Doğrusu Allah bana lütufta bulundu da onlarla beraber hazır bulunmadım» der. Şayet Allah'tan size bir lütuf erişirse —sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi— mutlaka şöyle diyecektir: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!» O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. Size ne oluyor da Allah yolunda ve: «Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar, bize katından bir sahip gönder ve bize katından bir yardımcı kıl!» diyen ezilen erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz?”
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦)
{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tağut yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın hilesi pek zayıftır.”
قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَذَا خِطَابٌ لِخُلَّصِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمْرٌ لَهُمْ بِجِهَادِ الْكُفَّارِ، وَالْخُرُوجِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْحَذَرُ وَالْحِذْرُ لُغَتَانِ، كَالْمَثَلِ وَالْمِثْلِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَكْثَرُ الْكَلَامِ الْحِذْرُ، وَالْحَذَرُ مَسْمُوعٌ أَيْضًا.
O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” kavli, samimi müminlere yönelik bir hitaptır; kâfirlerle cihad etmelerini ve Allah yolunda sefere çıkmalarını onlara emretmektedir. el-Hazer (الْحَذَرُ) ve el-hizr (الْحِذْرُ), tıpkı «el-mesel» ve «el-misl» gibi iki ayrı lügattir (kullanımdır). el-Ferrâ: «Dilde yaygın olan "el-hizr"dır, "el-hazer" de işitilmiştir» demiştir.
يُقَالُ: خُذْ حَذَرَكَ، أَيِ: احْذَرْ وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: الْأَمْرُ لَهُمْ بِأَخْذِ السِّلَاحِ حِذْرًا، لِأَنَّ بِهِ الْحِذْرَ. قَوْلُهُ:
«Huz hazarake» denir, yani sakın, tedbirini al demektir. Denildi ki ayetin manası: Tedbir amacıyla silah kuşanmalarını onlara emretmektir; çünkü korunma onunla sağlanır. O'nun:
فَانْفِرُوا نَفَرَ، يَنْفِرُ، بِكَسْرِ الْفَاءِ، نَفِيرًا، وَنَفَرَتِ الدَّابَّةُ، تَنْفُرُ، بِضَمِّ الْفَاءِ، نُفُورًا. وَالْمَعْنَى: انْهَضُوا لِقِتَالِ الْعَدُوِّ. أَوِ النَّفِيرُ: اسْمٌ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ يَنْفِرُونَ، وَأَصْلُهُ: مِنَ النِّفَارِ وَالنُّفُورِ، وَهُوَ الْفَزَعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى:
{ فَانْفِرُوا } “seferber olun / savaşa çıkın” kavli; nefere-yenfiRu (نَفَرَ، يَنْفِرُ) -fe harfinin kesresiyle- nefîr (نَفِيرًا) şeklinde gelir. Hayvan ürküp kaçtığında ise neferat-tenfuRu (نَفَرَتْ، تَنْفُرُ) -fe harfinin zammesiyle- nufûr (نُفُورًا) denir. Mana: Düşmanla savaşmak için harekete geçin demektir. Yahut nefîr (النَّفِيرُ): Seferber olan topluluğun ismidir; aslı ise nifâr ve nufûrdan gelir ki bu da ürküp kaçmak/telaşla fırlamaktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır:
وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً أَيْ: نَافِرِينَ. قَوْلُهُ: ثُباتٍ جَمْعُ ثُبَةٍ: أَيْ جَمَاعَةٍ، وَالْمَعْنَى: انْفِرُوا جَمَاعَاتٍ مُتَفَرِّقَاتٍ. قَوْلُهُ: أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً أَيْ: مُجْتَمِعِينَ جَيْشًا وَاحِدًا. وَمَعْنَى الْآيَةِ: الْأَمْرُ لَهُمْ بِأَنْ يَنْفِرُوا عَلَى أَحَدِ الْوَصْفَيْنِ، لِيَكُونَ ذَلِكَ أَشَدَّ عَلَى عَدُوِّهِمْ، وَلِيَأْمَنُوا مِنْ أَنْ يَتَخَطَّفَهُمُ الْأَعْدَاءُ إِذَا نَفَرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَحْدَهُ، أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وبقوله: إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ وَالصَّحِيحُ: أَنَّ الْآيَتَيْنِ جَمِيعًا مُحْكَمَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى نُفُورِ الْجَمِيعِ، وَالْأُخْرَى: عِنْدَ الِاكْتِفَاءِ بِنُفُورِ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ. قَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ التَّبْطِئَةُ وَالْإِبْطَاءُ: التَّأَخُّرُ، وَالْمُرَادُ: الْمُنَافِقُونَ كَانُوا يَقْعُدُونَ عَنِ الْخُرُوجِ وَيُقْعِدُونَ غَيْرَهُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْ دُخَلَائِكُمْ وَجِنْسِكُمْ، وَمَنْ أَظْهَرَ إِيمَانَهُ لَكُمْ نِفَاقًا، مَنْ يُبَطِّئُ المؤمنين ويثبطهم. واللام في قوله: لَمَنْ
{ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً } “arkalarını dönüp kaçarlar” [ayeti de bu köktendir], yani ürküp kaçarak demektir. O'nun: { ثُبَاتٍ } “bölük bölük” kavli; sübe (ثُبَة) kelimesinin çoğuludur, yani cemaat/bölük demektir. Mana: Ayrı ayrı bölükler hâlinde sefere çıkın demektir. O'nun: { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “yahut hep birlikte sefere çıkın” kavli; yani tek bir ordu hâlinde toplanmış olarak [sefere çıkın] demektir. Ayetin manası: Düşmanlarına karşı daha çetin olsun ve her biri tek başına sefere çıktığında düşmanların onları kapıp yok etmesinden emin olsunlar diye -yahut buna benzer bir sebeple- bu iki nitelikten biri üzere sefere çıkmalarını onlara emretmektir. Denildi ki: Bu ayet, Yüce Allah'ın { انْفِرُوا خِفَافاً وَثِقَالاً } “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak savaşa çıkın” ve { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ } “Eğer savaşa çıkmazsanız [Allah] sizi azaplandırır” kavilleriyle neshedilmiştir. Sahih olan ise: Her iki ayetin de muhkem olduğudur; birincisi herkesin sefere çıkmasına ihtiyaç duyulan vakte aittir, diğeri ise bir kısmının sefere çıkmasının diğerlerinin yerine kâfi geldiği vakte aittir. O'nun: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alır” kavlinde tebtîe (التَّبْطِئَةُ) ve ibtâ (الْإِبْطَاءُ), geri kalmak/gecikmek demektir. Kastedilenler münafıklardır; sefere çıkmaktan geri durur ve başkalarını da alıkoyarlardı. Mana: İçinize karışıp aranızda yaşayanlardan ve münafıklık ederek size inandığını gösterenlerden öyleleri vardır ki müminleri ağırdan aldırır ve onları [cihaddan] alıkoyar. O'nun: { لَمَنْ } kavlindeki lâm ise
لَامُ تَوْكِيدٍ. وَفِي قَوْلِهِ: لَيُبَطِّئَنَّ لَامُ جَوَابِ القسم، و «من» فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، وَصِلَتُهَا: الْجُمْلَةُ.
tekit lâmıdır (لَامُ تَوْكِيدٍ). { لَيُبَطِّئَنَّ } kavlindeki [lâm] ise kasem cevabı lâmıdır (لَامُ جَوَابِ القسم). "Men" (مَنْ) kelimesi nasb mahallindedir; sılası ise [ardından gelen] cümledir.
وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْكَلْبِيُّ لَيُبَطِّئَنَّ بِالتَّخْفِيفِ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ مِنْ قَتْلٍ أَوْ هَزِيمَةٍ أَوْ ذَهَابِ مَالٍ. قَالَ هَذَا الْمُنَافِقُ: قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ حَتَّى يُصِيبَنِي مَا أصابهم وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ غَنِيمَةٌ أَوْ فَتْحٌ لَيَقُولَنَّ هَذَا الْمُنَافِقُ قَوْلَ نادم حاسد: يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً. قَوْلُهُ: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ لَيَقُولُنَّ وَبَيْنَ مَفْعُولِهِ، وَهُوَ: يَا لَيْتَنِي وَقِيلَ: إِنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا- وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ، أَيْ: كَأَنْ لَمْ يُعَاقِدْكُمْ عَلَى الْجِهَادِ وَقِيلَ: هُوَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ:
Mücâhid, Nehaî ve Kelbî { لَيُبَطِّئَنَّ } kelimesini hafifleterek (şeddesiz) okumuşlardır. { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } “Eğer başınıza bir musibet gelirse” öldürülme, hezimet veya mal kaybı gibi [bir musibet]. { قَالَ } “der ki” bu münafık: { قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ } “Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım” onların başına gelen benim başıma gelmedi [der]. { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } “Şayet Allah'tan size bir lütuf erişirse” ganimet veya bir fetih gibi, { لَيَقُولَنَّ } “kesinlikle diyecektir ki” bu münafık pişman ve haset eden birinin sözüyle: { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “'Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı elde etseydim!'”. O'nun: { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” kavli; fiil olan { لَيَقُولَنَّ } ile onun mefulü olan { يَا لَيْتَنِي } arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Kelamda takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre mana şöyledir: “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” yani sanki sizinle cihad üzerine sözleşmemiş gibi diyecektir. Hal mahallinde nasb olduğu da söylenmiştir. Hasan ise:
لَيَقُولَنَّ بِضَمِّ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى مَنْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ: بِالتَّاءِ، عَلَى لَفْظِ الْمَوَدَّةِ. قَوْلُهُ: فَأَفُوزَ بِالنَّصْبِ، عَلَى جَوَابِ التَّمَنِّي. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: فَأَفُوزَ بِالرَّفْعِ.
{ لَيَقُولُنَّ } şeklinde lâmın zammesiyle "men" (مَنْ) lafzının anlamına göre çoğul okumuştur. İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise meveddet (الْمَوَدَّةُ) lafzına binaen tâ harfiyle { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ } şeklinde okumuşlardır. O'nun: { فَأَفُوزَ } kavli, temenninin cevabı olduğu için nasb iledir. Hasan ise { فَأَفُوزُ } şeklinde ref ile okumuştur.
قَوْلُهُ: فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هَذَا أَمْرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَقَدَّمَ الظَّرْفَ عَلَى الْفَاعِلِ لِلِاهْتِمَامِ به، والَّذِينَ يَشْرُونَ مَعْنَاهُ: يَبِيعُونَ، وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْفَاءُ فِي قوله: فَلْيُقاتِلْ جواب الشرط مُقَدَّرٍ، أَيْ: إِنْ لَمْ يُقَاتِلْ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ سَابِقًا الْمَوْصُوفُونَ بِأَنَّ مِنْهُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ، فَلْيُقَاتِلِ الْمُخْلِصُونَ الْبَاذِلُونَ أَنْفُسَهُمُ، الْبَائِعُونَ لِلْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ. ثُمَّ وَعَدَ الْمُقَاتِلِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَنَّهُ سَيُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ:
O'nun: { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “O halde Allah yolunda savaşsınlar” kavli; müminlere yönelik bir emirdir. Kendisine önem verildiği için zarf (yer tamlayıcısı), failin (öznenin) önüne geçirilmiştir. { الَّذِينَ يَشْرُونَ } kavlinin manası: Satın alırlar/satarlar demektir ki onlar müminlerdir. { فَلْيُقاتِلْ } kavlindeki fâ harfi, takdir edilmiş bir şartın cevabıdır; yani: Daha önce zikredilen ve içlerinden ağırdan alan kimselerin bulunduğu vasfedilen kimseler savaşmazlarsa, canlarını feda eden ve dünya hayatını ahirete karşılık satan ihlaslı kimseler savaşsınlar. Ardından Allah yolunda savaşanlara miktarının büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede büyük bir mükafat vereceğini vaat etmiştir. Şöyle ki:
إِذَا قُتِلَ فَازَ بِالشَّهَادَةِ الَّتِي هِيَ أَعْلَى دَرَجَاتِ الْأُجُورِ، وَإِنْ غَلَبَ وَظَفِرَ كَانَ لَهُ أَجْرُ مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَعَ مَا قَدْ نَالَهُ مِنَ الْعُلُوِّ فِي الدُّنْيَا وَالْغَنِيمَةِ، وَظَاهِرُ هَذَا: يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ بَيْنَ مَنْ قُتِلَ شَهِيدًا أَوِ انْقَلَبَ غَانِمًا، وَرُبَّمَا يُقَالُ: إِنَّ التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُمَا إِنَّمَا هِيَ فِي إِيتَاءِ الْأَجْرِ الْعَظِيمِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ أَجْرُهُمَا مُسْتَوِيًا، فَإِنَّ كَوْنَ الشَّيْءِ عَظِيمًا هُوَ مِنَ الْأُمُورِ النِّسْبِيَّةِ الَّتِي يَكُونُ بَعْضُهَا عَظِيمًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا هُوَ دُونَهُ، وَحَقِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا هُوَ فَوْقَهُ. قَوْلُهُ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمَأْمُورِينَ بِالْقِتَالِ عَلَى طَرِيقِ الِالْتِفَاتِ.
Eğer öldürülürse, mükafatların en yüksek derecesi olan şehadeti elde eder. Galip gelip zafer kazanırsa, dünyadaki üstünlük ve ganimetten elde ettiğinin yanı sıra Allah yolunda savaşanın mükafatını alır. Bu ifadenin zahiri, şehit olarak öldürülen ile ganimetle dönen kimsenin [mükafatta] eşitliğini gerektirir. Şöyle de denilebilir: Onların arasındaki eşitlik sadece büyük bir mükafat verilmesindedir; ancak mükafatlarının tamamen eşit olması gerekmez. Zira bir şeyin büyük olması nisbî bir durumdur; altındakine göre büyük, üstündekine göre ise küçük olabilir. O'nun: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” kavli; iltifat yoluyla savaşmakla emrolunan müminlere yönelik bir hitaptır.
قَوْلُهُ: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مَجْرُورٌ عَطْفًا عَلَى الِاسْمِ الشَّرِيفِ، أَيْ: مَا لَكَمَ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَسَبِيلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ حَتَّى تُخَلِّصُوهُمْ مِنَ الْأَسْرِ، وَتُرِيحُوهُمْ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجَهْدِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أَيْ: وَأَخُصُّ الْمُسْتَضْعَفِينَ فَإِنَّهُمْ مِنْ أَعْظَمِ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ سَبِيلُ اللَّهِ، واختار الأوّل الزجاج والأزهري. قال مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ: أَخْتَارُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ، فَيَكُونَ عَطْفًا عَلَى السَّبِيلِ، وَالْمُرَادُ بِالْمُسْتَضْعَفِينَ هُنَا: مَنْ كَانَ بِمَكَّةَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ تَحْتَ إِذْلَالِ الْكُفَّارِ، وَهُمُ الَّذِينَ كَانَ يَدْعُو لهم النبي ﷺ فَيَقُولُ:
O'nun: { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve mustazaflar (çaresiz bırakılanlar) [uğrunda]” kavli; şerefli isme (lafzatullaha) atfedilerek mecrurdur. Yani: Size ne oluyor da Allah yolunda ve mustazafları esaretten kurtarmak, içinde bulundukları meşakkatten onları rahata kavuşturmak için mustazaflar yolunda savaşmıyorsunuz? İhtisas üzere mansub olması da caizdir; yani: "Özellikle de mustazaflar için savaşırsınız; çünkü onlar 'Allah yolu' ifadesinin en çok layık olduğu kimselerdendir." Zeccâc ve Ezherî birinci görüşü tercih etmiştir. Muhammed b. Yezîd: Mana: "Ve mustazaflar uğrunda" şeklinde olup "sebil" kelimesine atfedilmesini tercih ederim demiştir. Buradaki "mustazaflar" ile kastedilen: Mekke'de kâfirlerin zilleti altında kalan müminlerdir. Onlar, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in haklarında dua edip şöyle buyurduğu kimselerdir:
«اللَّهُمَّ أَنْجِ الْوَلِيدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَسَلَمَةَ بْنَ هِشَامٍ وَعَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» كَمَا فِي الصَّحِيحِ. وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ لَفْظَ الْآيَةِ أَوْسَعُ، وَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَوْلَا تَقْيِيدُهُ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها فَإِنَّهُ يُشْعِرُ: بِاخْتِصَاصِ ذَلِكَ بِالْمُسْتَضْعَفِينَ الْكَائِنِينَ فِي مَكَّةَ، لِأَنَّهُ قَدْ أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ: عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا: مَكَّةُ. وَقَوْلُهُ: مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ بَيَانٌ لِلْمُسْتَضْعَفِينَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ هَذَا تَرْغِيبٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَتَنْشِيطٌ لَهُمْ بِأَنَّ قِتَالَهُمْ لِهَذَا الْمَقْصِدِ لَا لِغَيْرِهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ أَيْ: سَبِيلِ الشَّيْطَانِ، أَوِ الْكُهَّانِ،
Sahih'te geçtiği üzere: «Allahım! Velîd b. Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve müminlerden mustazaf olanları kurtar». Ayetin lafzının daha genel olduğu ve { الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها } “'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar' diyenler” kavli ile sınırlandırılmamış olsaydı lafzın umumunun esas alınacağı söylenmesi de uzak bir ihtimal değildir. Zira bu kayıt, ifadenin Mekke'deki mustazaflara has olduğunu hissettirmektedir; çünkü müfessirler halkı zalim olan şehir ile kastedilenin Mekke olduğu hususunda icma etmişlerdir. O'nun: { مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } “Erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan” kavli; mustazafların beyanıdır (açıklamasıdır). O'nun: { الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar” kavli; savaşlarının başka bir amaçla değil yalnızca bu gaye doğrultusunda olduğunu belirterek müminleri teşvik ve motive etmektir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ } “İnkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar” yani: Şeytanın, kâhinlerin...
أَوِ الْأَصْنَامِ، وَتَفْسِيرُ الطَّاغُوتِ هُنَا بِالشَّيْطَانِ أَوْلَى، لِقَوْلِهِ: فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً أَيْ: مَكْرَهَ وَمَكْرَ مَنِ اتَّبَعَهُ مِنَ الْكُفَّارِ.
...veya putların yolunda [savaşırlar]. Tâğûtun burada şeytan olarak tefsir edilmesi; { فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır” kavlinden dolayı daha evladır. Yani: Şeytanın tuzağı ve ona tabi olan kâfirlerin hilesi [zayıftır].
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَانْفِرُوا ثُباتٍ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَانْفِرُوا ثُباتٍ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
عُصُبًا، يَعْنِي سَرَايَا مُتَفَرِّقِينَ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً يَعْنِي: كُلَّكُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ، قَالَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً نَسَخَتْهَا وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: ثُباتٍ أَيْ: فِرَقًا قَلِيلًا. وَأَخْرَجَ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً أَيْ: إِذَا نَفَرَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ نحوه. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ إِلَى قَوْلِهِ: فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً مَا بَيْنَ ذَلِكَ فِي الْمُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ ابن حَيَّانَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ فِيمَا بَلَغَنَا عبد الله بن أبي ابن سلول رأس الْمُنَافِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ ابْنِ جُبَيْرٍ: فَلْيُقاتِلْ يَعْنِي: يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ يَعْنِي: يَقْتُلْهُ الْعَدُوُّ أَوْ يَغْلِبْ يَعْنِي يَغْلِبُ الْعَدُوَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً يَعْنِي: جَزَاءً وَافِرًا فِي الْجَنَّةِ، فَجَعَلَ الْقَاتِلَ وَالْمَقْتُولَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي جِهَادِ الْمُشْرِكِينَ شَرِيكَيْنِ فِي الْأَجْرِ.
Bölükler halinde, yani ayrı ayrı seriyyeler olarak [çıkın]. { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } Yani: Hepiniz birden [çıkın] demektir. Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Sünen'inde ondan rivayet ettiğine göre Nisâ Suresi'ndeki: { خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “Tedbirinizi alın; bölük bölük veya hep birlikte seferber olun” ayetini, { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkması uygun değildir” ayeti neshetmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { ثُباتٍ } kavli hakkında: "Küçük fırkalar/gruplar halinde" dediğini rivayet etmişlerdir. Yine Abd b. Humeyd, Katâde'den { أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } kavli hakkında: "Yani Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında hiç kimsenin ondan geri kalma hakkı yoktur" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } kavlinden: { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } kavline kadar aradaki kısmın münafıklar hakkında olduğunu rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mukâtil b. Hayyân'dan bu ayet hakkında: "Bize ulaştığına göre o, münafıkların başı Abdullah b. Übey b. Selûl'dür" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den: { فَلْيُقاتِلْ } yani: Müşriklerle savaşsın; { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } yani: Allah'a taatte; { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ } yani: Düşman onu öldürürse; { أَوْ يَغْلِبْ } yani: Müşrik düşmana galip gelirse; { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } yani: Cennette bol bir mükafat veririz; böylece Allah, müşriklerle cihad eden Müslümanlardan öldüreni de öldürüleni de ecirde ortak kılmıştır, dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ قَالَ: وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ.
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } kavli hakkında: "Ve mustazaflar uğrunda" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: وَسَبِيلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ قَالَ: الْمُسْتَضْعَفُونَ: أُنَاسٌ مُسْلِمُونَ كَانُوا بِمَكَّةَ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ عَنْهُ قَالَ:
İbn Cerîr, Zührî'den: "Ve mustazafların yolu uğrunda" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Mustazaflar: Mekke'de bulunup oradan çıkmaya güç yetiremeyen Müslüman insanlardı." Buhârî de ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle dediğini rivayet etmiştir:
«أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الْقَرْيَةُ الظَّالِمُ أَهْلُهَا: مَكَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا رَأَيْتُمُ الشَّيْطَانَ فَلَا تَخَافُوهُ وَاحْمِلُوا عَلَيْهِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ الشَّيْطَانُ يَتَرَاءَى لِي فِي الصَّلَاةِ، فَكُنْتُ أَذْكُرُ قَوْلَ ابْنَ عَبَّاسٍ، فَأَحْمِلُ عليه، فيذهب عني.
«Ben ve annem mustazaflardandık.» İbn Cerîr ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Halkı zalim olan belde (el-Karye): Mekke'dir." İbn Ebî Hâtim, Âişe'den [radıyallâhu anhâ] de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Şeytanı gördüğünüzde ondan korkmayın ve üzerine yürüyün; zira { إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً } “Şüphesiz şeytanın tuzağı zayıftır.”" Mücâhid şöyle demiştir: "Namazda iken şeytan bana görünürdü; İbn Abbâs'ın sözünü hatırlar ve onun üzerine yürürdüm, o da yanımdan kaçıp giderdi."
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٧ الى ٨١]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 77-81]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً } (77) “Kendilerine: 'Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın, zekâtı verin' denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir fırka hemen Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla insanlardan korkmaya başladılar ve: 'Rabbimiz! Savaşı üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!' dediler. De ki: 'Dünya menfaati pek azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.'” { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } (78) “Nerede olursanız olun, sarp ve muhkem kalelerde bulunsanız bile ölüm size ulaşır. Onlara bir iyilik dokunsa: 'Bu Allah tarafındandır' derler. Onlara bir kötülük dokunsa: 'Bu senin yüzündendir' derler. De ki: 'Hepsi Allah tarafındandır.' Şu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar!” { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } (79) “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik; şahit olarak Allah yeter.” { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } (80) “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik.” { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } (81) “'İtaat [başüstüne]' derler; fakat yanından ayrıldıklarında, içlerinden bir grup senin söylediğinin aksini kurup tasarlar. Allah onların geceleyin kurduklarını yazmaktadır. Sen onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.”
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ الْآيَةَ، قِيلَ: هُمْ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ أُمِرُوا بِتَرْكِ الْقِتَالِ فِي مَكَّةَ بَعْدَ أَنْ تَسَرَّعُوا إِلَيْهِ. فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمْ بِالْمَدِينَةِ تَثَبَّطُوا عَنِ الْقِتَالِ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ فِي الدِّينِ، بَلْ خَوْفًا مِنَ الْمَوْتِ، وَفَرَقًا مِنْ هَوْلِ الْقَتْلِ وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَقِيلَ: فِي الْمُنَافِقِينَ، أَسْلَمُوا قَبْلَ فَرْضِ الْقِتَالِ، فَلَمَّا فُرِضَ كَرِهُوهُ، وَهَذَا أَشْبَهُ بِالسِّيَاقِ لِقَوْلِهِ: وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ الْآيَةَ، وَيَبْعُدُ صُدُورُ مِثْلِ هَذَا مِنَ الصَّحَابَةِ. قَوْلُهُ:
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } ayeti; denildi ki: Onlar, savaşa can attıktan sonra Mekke'de savaşı terk etmeleri emrolunan bir grup sahabedir. Medine'de üzerlerine savaş farz kılınınca dinde bir şüpheden dolayı değil, ölüm korkusundan ve öldürülmenin dehşetinden ürkerek savaştan geri durdular. Ayetin Yahudiler hakkında indiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre de savaş farz kılınmadan önce Müslüman olan, farz kılındığında ise bundan hoşlanmayan münafıklar hakkında inmiştir; bu görüş bağlama daha uygundur, zira: { وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } kavli ile: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } ayeti bunu göstermektedir ve sahabeden böyle bir şeyin sadır olması uzak bir ihtimaldir. O'nun:
كَخَشْيَةِ اللَّهِ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: خَشْيَةٌ كَخَشْيَةِ اللَّهِ، أَوْ حَالٌ، أَيْ: تَخْشَوْنَهُمْ مُشْبِهِينَ أَهْلَ خَشْيَةِ اللَّهِ، وَالْمَصْدَرُ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ: كَخَشْيَتِهِمُ اللَّهَ. وَقَوْلُهُ: أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً مَعْطُوفٌ عَلَى كَخَشْيَةِ اللَّهِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ جَمِيعًا، فَيَكُونُ: في محل الحال، كالمعطوف عليه، وأو: لِلتَّنْوِيعِ، عَلَى مَعْنَى: أَنَّ خَشْيَةَ بَعْضِهِمْ كَخَشْيَةِ اللَّهِ، وَخَشْيَةُ بَعْضِهِمْ أَشَدُّ مِنْهَا. قَوْلُهُ: وَقالُوا عَطْفٌ عَلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ أَيْ: فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ فَاجَأَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ خَشْيَةَ النَّاسِ وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا أَيْ: هَلَّا أَخَّرْتَنَا، يُرِيدُونَ الْمُهْلَةَ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ قَرِيبٍ مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ فِيهِ القتال، فَأَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ:
{ كَخَشْيَةِ اللَّهِ } kavli; mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani: "Allah korkusu gibi bir korkuyla" demektir. Yahut haldir, yani: "Allah'tan korkan kimselere benzer bir halde onlardan korkuyorsunuz" demektir. Masdar mefule muzaftır, yani: "Onların Allah'tan korkması gibi" manasındadır. O'nun: { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } kavli; cer mahallinde olarak { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } üzerine matuftur; yahut car ve mecrurun tamamına matuftur, bu durumda matufun aleyh gibi hal mahallinde olur. "Ev" (أَوْ) edatı ise çeşitlendirme (tenvî') içindir; manası şöyledir: Onların bazısının korkusu Allah korkusu gibi, bazısının korkusu ise ondan daha şiddetlidir. O'nun: { وَقالُوا } kavli; { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ } kavlinin delalet ettiği anlama matuftur; yani: Üzerlerine savaş farz kılınınca ansızın içlerinden bir grup insanlardan korktu ve: { رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا } yani: Bizi erteleseydin ya! dediler. Savaşın kendilerine farz kılındığı vakte yakın başka bir zamana kadar mühlet verilmesini istiyorlardı. Bunun üzerine Allah Sübhânehu ona cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünya menfaati pek azdır”:
سَرِيعُ الْفَنَاءِ لَا يَدُومُ لِصَاحِبِهِ، وَثَوَابُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنَ الْمَتَاعِ الْقَلِيلِ لِمَنِ اتَّقى مِنْكُمْ، وَرَغِبَ فِي الثَّوَابِ الدَّائِمِ وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا أَيْ: شَيْئًا حَقِيرًا يَسِيرًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْفَتِيلِ قَرِيبًا، وَإِذَا كُنْتُمْ تُوَفَّرُونَ أُجُورَكُمْ وَلَا تُنْقَصُونَ شَيْئًا مِنْهَا، فَكَيْفَ ترغبون عن ذلك وتشغلون بِمَتَاعِ الدُّنْيَا مَعَ قِلَّتِهِ وَانْقِطَاعِهِ؟
Çabucak yok olur, sahibine baki kalmaz. Ahiretin sevabı ise aranızdan sakınan ve ebedi sevaba rağbet eden kimse için bu azıcık menfaatten daha hayırlıdır. { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً } “ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez” yani: Değersiz ve pek az bir şey bile eksiltilmez. Fetîl kelimesinin tefsiri yakın bir yerde geçmişti. Mükafatlarınız eksiksiz verilecek ve ondan hiçbir şey kısılmayacak olduğuna göre, azlığı ve geçiciliğiyle beraber dünya menfaatiyle meşgul olup bundan nasıl yüz çevirirsiniz?
وَقَوْلُهُ: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، وَفِيهِ حَثٌّ لِمَنْ قَعَدَ عَنِ الْقِتَالِ خَشْيَةَ الْمَوْتِ. وَبَيَانٌ لفساد ما خالطه من الجبن، وَخَامَرَهُ مِنَ الْخَشْيَةِ، فَإِنَّ الْمَوْتَ إِذَا كَانَ كائنا لا محالة، وَالْبُرُوجُ: جَمْعُ بُرْجٍ:
O'nun: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır” kavli; yeni bir söz başıdır (mübtedâ kelamdır). İçinde, ölüm korkusuyla savaştan geri duran kimseye bir teşvik/uyarı, içine karışan korkaklığın ve sardığı korkunun bâtıl/boş olduğunun beyanı vardır. Zira ölüm kaçınılmaz olarak gerçekleşecekse... el-Burûc (الْبُرُوجُ): Bürc (بُرْج) kelimesinin çoğuludur:
وَهُوَ الْبِنَاءُ الْمُرْتَفِعُ، وَالْمُشَيَّدَةُ: الْمُرَفَّعَةُ، مِنْ شَادَ الْقَصْرَ: إِذَا رَفَعَهُ وَطَلَاهُ بِالشَّيْدِ وَهُوَ الْجِصُّ. وَجَوَابُ لَوْلَا:
O da yüksek yapıdır. el-Müşeyyede (الْمُشَيَّدَةُ): Yükseltilmiş demektir; "şâde'l-kasra" (شَادَ الْقَصْرَ) ifadesinden gelir ki sarayı yükseltti ve şîd (kireç/alçı) ile sıvadı demektir. Levlâ (لَوْلَا) edatının cevabı ise:
مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ:
öncesindeki ifadenin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir:
فمن لم يمت بالسّيف مات بغيره
"Kılıçla ölmeyen, başka bir şekilde ölür"
.......
.......
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الْبُرُوجِ مَا هِيَ؟ فَقِيلَ: الْحُصُونُ الَّتِي فِي الْأَرْضِ. وَقِيلَ: هِيَ القصور. قال الزجاج والقتبي: وَمَعْنَى مُشَيَّدَةٍ: مُطَوَّلَةٌ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: مَطْلِيَّةٌ بِالشَّيْدِ وَهُوَ الْجِصُّ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْبُرُوجِ: بُرُوجٌ فِي سَمَاءِ الدُّنْيَا مَبْنِيَّةٌ، حَكَاهُ مَكِّيٌّ عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَ: أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ: وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ
Bu burçların (el-burûc) ne olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre [bunlar], yeryüzündeki kalelerdir. Diğer bir görüşe göre ise köşklerdir. ez-Zeccâc ve el-Kutebî şöyle demiştir: Müşeyyede (مُشَيَّدَةٍ) kelimesinin anlamı, yükseltilmiş [muazzam yapılar] demektir. Bir diğer görüşe göre bunun anlamı, şîd (شَيْد) yani alçı ile sıvanmış demektir. Burçlardan kastın, dünya semasında inşa edilmiş burçlar olduğu da söylenmiştir; bunu Mekkî, Mâlik'ten nakletmiş ve [Mâlik] şöyle demiştir: O'nun: { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlarla dolu göğe andolsun” [ayetine] bakmaz mısın?
جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْبُرُوجِ الْمُشَيَّدَةِ هُنَا: قُصُورٌ مِنْ حَدِيدٍ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ: يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ: بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ الْفَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
{ جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar kılan...” ve: { وَلَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Andolsun biz gökte burçlar kıldık”. Burada muhkem burçlar (el-burûcü'l-müşeyyede) ile demirden yapılmış köşklerin kastedildiği de söylenmiştir. Talha b. Süleymân { يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } kısmını fâ harfinin takdiriyle ref olarak okumuştur; nitekim şu beyitte olduğu gibi:
وَقَالَ رَائِدُهُمْ أَرْسُوا نُزَاوِلُهَا قَوْلُهُ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ هَذَا وَمَا بَعْدَهُ مُخْتَصٌّ بِالْمُنَافِقِينَ، أَيْ: إِنْ تُصِبْهُمْ نِعْمَةٌ نَسَبُوهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ تُصِبْهُمْ بَلِيَّةٌ وَنِقْمَةٌ نَسَبُوهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَرَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَيْسَ كَمَا تَزْعُمُونَ، ثُمَّ نَسَبَهُمْ إِلَى الْجَهْلِ وَعَدَمِ الْفَهْمِ فَقَالَ: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً أَيْ: مَا بَالُهُمْ هَكَذَا. قَوْلُهُ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ هَذَا الْخِطَابُ إِمَّا لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ مِنَ النَّاسِ، أَوْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَعْرِيضًا لِأُمَّتِهِ، أَيْ: مَا أَصَابَكَ مِنْ خَصْبٍ وَرَخَاءٍ وَصِحَّةٍ وَسَلَامَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَمَا أَصَابَكَ مِنْ جَهْدٍ وَبَلَاءٍ وَشِدَّةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ، بِذَنْبٍ أَتَيْتَهُ فَعُوقِبْتَ عَلَيْهِ وَقِيلَ:
"Öncüleri dedi ki: Durun, onunla savaşalım." O'nun: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunsa” kavli; bu ve bundan sonrası münafıklara hastır. Yani kendilerine bir nimet isabet ederse onu Allah Teâlâ'ya nispet ederler; kendilerine bir bela ve ceza isabet ederse onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet ederler. Allah da { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah tarafındandır” buyurarak iddia ettiğiniz gibi değildir diye onların bu iddialarını reddetti. Ardından onları cehalet ve anlayışsızlıkla niteleyerek şöyle buyurdu: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Şu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar!” yani: Bunların hali nedir ki böyledirler? O'nun: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır” kavli; bu hitap ya insanlardan buna muhatap olmaya elverişli herkese ya da ümmetine ta'rizde bulunulmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Yani: Sana gelen bolluk, refah, sağlık ve esenlik Allah'ın bir lütfu ve rahmetiyledir. Sana gelen meşakkat, bela ve sıkıntı ise kendi nefsindendir; işlediğin bir günahtan ötürüdür ve onunla cezalandırılmışsındır. Denildi ki:
إِنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ الَّذِينَ لَا يَفْقَهُونَ حَدِيثًا، أَيْ: فَيَقُولُونَ مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ، وَقِيلَ: إِنَّ أَلْفَ الِاسْتِفْهَامِ مُضْمَرَةٌ، أَيْ: أَفَمِنْ نَفْسِكَ؟ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَ
Bu söz, söz anlamayanların lafındandır; yani onlar: Sana gelen her iyilik Allah'tandır, demektedirler. İstifham elifinin gizli (muzmer) olduğu da söylenmiştir; yani: "Yoksa kendi nefsinden midir?" demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَ }
والمعنى: أو تلك نِعْمَةٌ؟ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي أَيْ: أَهَذَا رَبِّي، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي خِرَاشٍ الْهُذَلِيِّ:
Mana: "O bir nimet midir [ki başıma kakıyorsun]?" demektir. O'nun şu kavli de böyledir: { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي } “Ayı doğarken görünce: 'Rabbim bu mu?' dedi” yani: Bu mu benim rabbim? Ebû Hırâş el-Hüzelî'nin şu beyti de bu kabildendir:
رَمَوْنِي وَقَالُوا يَا خُوَيْلِدُ لَمْ تُرَعْ ... فَقُلْتُ وَأَنْكَرْتُ الْوُجُوهَ هُمُ هُمُ
"Bana ok attılar ve 'Ey Huveylid, korkma!' dediler... / Ben ise yüzlerini tanıyamadığım halde: 'Onlar mı onlar?' dedim."
أَيْ: أَهُمُ أهم؟ وَهَذَا خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَقَدْ وَرَدَ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مَا يُفِيدُ مُفَادَ هَذِهِ الْآيَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yani: "Onlar onlar mı?" [demiştir]. Ancak bu görüş lafzın zahirine aykırıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de bu ayetin ifade ettiği manayı bildiren ayetler varid olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli gibi:
وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ . وَقَدْ يُظَنُّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ مُنَافٍ لِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلِقَوْلِهِ: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ ، وقوله: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَقَوْلِهِ: وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَالْجَمْعُ مُمْكِنٌ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي مَوَاطِنِهِ. قَوْلُهُ: وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا فِيهِ الْبَيَانُ لِعُمُومِ رِسَالَتِهِ ﷺ إِلَى الْجَمِيعِ، كَمَا يُفِيدُهُ التَّأْكِيدُ بِالْمَصْدَرِ، وَالْعُمُومِ فِي النَّاسِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ ، وقوله: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً عَلَى ذَلِكَ. قَوْلُهُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ فِيهِ: أَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ طَاعَةٌ لِلَّهِ، وَفِي هَذَا مِنَ النِّدَاءِ بِشَرَفِ رَسُولِ الله ﷺ وَعُلُوِّ شَانِهِ وَارْتِفَاعِ مَرْتَبَتِهِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، وَلَا يُبْلَغُ مَدَاهُ، وَوَجْهُهُ: أَنَّ الرَّسُولَ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَلَا يَنْهَى إِلَّا عَمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ. وَمَنْ تَوَلَّى أَيْ:
{ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizle işlediklerinizden ötürüdür; O çoğunu da affeder” ve şu kavli gibi: { أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “İki katını [düşmanınızın] başına getirdiğiniz bir musibet size dokununca: 'Bu nereden geldi?' dediniz öyle mi? De ki: 'O sizin kendi nefislerinizdendir.'” O'nun: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Başına gelen her kötülük ise kendi nefsindendir” kavlinin; { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah tarafındandır” kavline, { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” kavline, { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” kavline ve { وَإِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ } “Allah bir kavme kötülük diledi mi artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir; onlar için O'ndan başka bir koruyucu da yoktur” kavline aykırı olduğu zannedilebilir; fakat mesele öyle değildir, zira ilgili yerlerde kararlaştırıldığı üzere bunları uzlaştırmak mümkündür. O'nun: { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” kavlinde; masdar ile pekiştirmenin ve "en-nâs" (insanlar) kelimesindeki umumiliğin ifade ettiği üzere, onun sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin herkese yönelik genel olduğunu beyan vardır. O'nun şu kavli de böyledir: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik” ve şu kavli: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim”. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” buna şahit olarak. O'nun: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur” kavlinde; Peygamber'e itaatin Allah'a itaat olduğu bildirilmektedir. Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefinin, şanının yüceliğinin ve mertebesinin yüksekliğinin büyüklüğü takdir edilemez ve sınırına ulaşılamaz bir şekilde ilanı vardır. Bunun sebebi şudur: Resûlullah ancak Allah'ın emrettiğini emreder ve ancak Allah'ın yasakladığını yasaklar. { وَمَنْ تَوَلَّى } “Kim de yüz çevirirse” yani:
أَعْرَضَ فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً أَيْ: حَافِظًا لِأَعْمَالِهِمْ، إِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ، وَقَدْ نُسِخَ هَذَا بِآيَةِ السَّيْفِ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ بِالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّهَا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَمْرُنَا طَاعَةٌ، أَوْ شَأْنُنَا طَاعَةٌ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَالْجَحْدَرِيُّ، وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَصْدَرِ: أَيْ: نُطِيعُ طَاعَةً، وَهَذِهِ فِي الْمُنَافِقِينَ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، أَيْ: يَقُولُونَ إِذَا كَانُوا عِنْدَكَ طَاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ أي: خرجوا من عندك
{ أَعْرَضَ فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “[yüz çevirirse çevirsin], biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik”; yani onların amellerini gözetici [olarak göndermedik], sana düşen sadece tebliğdir. Bu [hüküm] kılıç ayetiyle neshedilmiştir. { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ } “«İtaat [başüstüne]» derler” [ifadesindeki { طاعَةٌ } kelimesi], mahzuf bir mübtedanın haberi (yüklemi) olmak üzere merfûdur; yani: “İşimiz itaattir” veya “Durumumuz itaattir” [demektir]. el-Hasan, el-Cahderî ve Nasr b. Âsım ise mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasb ile okumuşlardır; yani: “Biz [hakkıyla] itaat ederiz” [demektir]. Müfessirlerin çoğunluğunun görüşüne göre bu [ayet] münafıklar hakkındadır; yani onlar senin yanında bulunduklarında “İtaat [başüstüne]” derler. { فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ } “Fakat senin huzurundan ayrıldıklarında”; yani senin yanından çıktıklarında
بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَيْ: زَوَّرَتْ طَائِفَةٌ مِنْ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ لَهُمْ أَنْتَ وَتَأْمُرُهُمْ بِهِ، أَوْ: غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ لَكَ هِيَ مِنَ الطَّاعَةِ لَكَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: غَيَّرُوا وَبَدَّلُوا وَحَرَّفُوا قَوْلَكَ فِيمَا عَهِدْتَ إِلَيْهِمْ، وَالتَّبْيِيتُ:
{ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “içlerinden bir grup kurup tasarlar”; yani bu söyleyenlerden bir topluluk senin kendilerine söylediğin ve emrettiğin şeyden başkasını veya bizzat kendisinin sana söylediği itaatten başkasını hileyle gizlice kurar. Bir görüşe göre manası: Onlara emrettiğin hususta senin sözünü değiştirdiler, tahrif ettiler ve başkalaştırdılar demektir. Tebyît (التَّبْيِيتُ):
التَّبْدِيلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Değiştirmektir. Şairin şu sözü de bundandır:
أَتَوْنِي فَلَمْ أَرْضَ مَا بَيَّتُوا ... وَكَانُوا أَتَوْنِي بِأَمْرٍ نُكُرْ
"Bana geldiler, fakat geceleyin tasarlayıp kurdukları şeyden razı olmadım... / Ve onlar bana çirkin bir işle gelmişlerdi."
يُقَالُ: بيت الرجل الأمر: إذا دبره لَيْلًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ
Denilir ki: 'Beyyete'r-raculü'l-emra' (بَيَّتَ الرَّجُلُ الْأَمْرَ): Adam işi geceleyin gizlice planlayıp tasarladığı zaman kullanılır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kurup tasarladıkları vakit”.
وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ أَيْ: يُثْبِتُهُ فِي صَحَائِفِ أَعْمَالِهِمْ لِيُجَازِيَهُمْ عَلَيْهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: يُنْزِلُهُ عَلَيْكَ فِي الْكِتَابِ، قَوْلُهُ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أَيْ: دَعْهُمْ وَشَأْنَهُمْ، حَتَّى يُمْكِنَ الِانْتِقَامُ مِنْهُمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَا تُخْبِرْ بِأَسْمَائِهِمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لَا تُعَاقِبْهُمْ. ثُمَّ أَمَرَهُ بِالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِ، وَالثِّقَةِ بِهِ فِي النَّصْرِ عَلَى عَدُوِّهِ، قِيلَ: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ.
{ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah onların geceleyin kurduklarını yazmaktadır” yani: Onları cezalandırmak için amel defterlerine kaydetmektedir. Zeccâc: Mana, bunu sana Kitap'ta indirmektedir, dedi. O'nun: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Sen onlardan yüz çevir” kavli; yani kendilerinden intikam almak mümkün oluncaya kadar onları kendi hallerine bırak demektir. İsimlerini açığa vurma anlamına geldiği de söylenmiştir. Onları cezalandırma anlamına geldiği de söylenmiştir. Ardından düşmanına karşı zafer kazanma hususunda Kendisine tevekkül etmesini ve O'na güvenmesini emretti. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:
Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir:
أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَأَصْحَابًا لَهُ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ! كُنَّا فِي عِزَّةٍ وَنَحْنُ مُشْرِكُونَ فَلَمَّا آمَنَّا صِرْنَا أَذِلَّةً؟ فَقَالَ: إِنِّي أُمِرْتُ بِالْعَفْوِ فَلَا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ، فَلَمَّا حَوَّلَهُ اللَّهُ إِلَى الْمَدِينَةِ أَمَرَهُ بِالْقِتَالِ فَكَفُّوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر عن قَتَادَةَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:
Abdurrahman b. Avf ve arkadaşları Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Peygamberi! Biz müşrik iken izzet içindeydik; iman edince zelil mi olduk?" dediler. O da: «Bana affetmem emrolundu; bu kavimle savaşmayın» buyurdu. Allah onu Medine'ye hicret ettirince ona savaşmayı emretti, fakat onlar savaştan geri durdular. Bunun üzerine Allah: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Kendilerine: 'Ellerinizi çekin' denilenleri görmedin mi?” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den ayetin tefsirinde buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: Ayetin Yahudiler hakkında indiğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan O'nun şu kavli hakkında:
فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ الْآيَةَ، قَالَ: نَهَى اللَّهُ هَذِهِ الْأُمَّةَ أَنْ يَصْنَعُوا صَنِيعَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قَالَ: هُوَ الْمَوْتُ. وَأَخْرَجَا نَحْوَهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ: فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ قَالَ: فِي قُصُورٍ مُحَصَّنَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: هِيَ قُصُورٌ فِي السَّمَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سُفْيَانَ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُ: نِعْمَةٌ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ قَالَ: مُصِيبَةٌ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ قَالَ: النِّعَمُ وَالْمَصَائِبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ:
{ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ } ayetinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah bu ümmeti onların yaptığını yapmaktan nehyetti." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } kavli hakkında: "O ölümdür" dediğini rivayet etmişlerdir. Her ikisi İbn Cüreyc'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } kavli hakkında: "Sağlamlaştırılmış köşklerde/kalelerde" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den: "Bunlar gökteki köşklerdir" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Süfyân'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } kavli hakkında "Nimet", { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } kavli hakkında "Musibet", { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli hakkında da "Nimetler de musibetler de [Allah'tandır]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebü'l-Âliye'den O'nun:
وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ قَالَ: هَذِهِ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَفِي قَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ قَالَ: هَذِهِ فِي الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يَقُولُ: الْحَسَنَةُ وَالسَّيِّئَةُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، أَمَّا الْحَسَنَةُ: فَأَنْعَمَ بِهَا عَلَيْكَ، وَأَمَّا السَّيِّئَةُ: فَابْتَلَاكَ بِهَا، وَفِي قَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ قَالَ: مَا أَصَابَهُ يَوْمَ أُحُدٍ: أَنْ شُجَّ وَجْهُهُ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ.
{ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } kavli hakkında: "Bu, bolluk ve darlık hakkındadır"; { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } kavli hakkında da: "Bu, iyilikler ve kötülükler (günahlar) hakkındadır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İyilik de kötülük de Allah'tandır; iyiliğe gelince, onu sana nimet olarak lütfetmiştir; kötülüğe gelince, onunla seni imtihan etmiştir." O'nun: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ } kavli hakkında da: "Uhud günü onun başına gelen; yüzünün yaralanması ve ön dişinin kırılmasıdır" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ قَالَ: هَذَا يَوْمُ أُحُدٍ، يَقُولُ: مَا كَانَتْ مِنْ نَكْبَةٍ فَبِذَنْبِكَ، وَأَنَا قَدَّرْتُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَقْرَأُ: وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَنَا كَتَبْتُهَا عَلَيْكَ قَالَ مُجَاهِدٌ: وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ أبيّ وابن
İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla ondan [İbn Abbâs'tan] { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana dokunan her kötülük de kendi nefsindendir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, Uhud günüdür. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Başına gelen her felaket senin günahın sebebiyledir ve onu takdir eden de benim." İbnü'l-Münzir, Mücâhid yoluyla rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: { وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَنَا كَتَبْتُهَا عَلَيْكَ } şeklinde okurdu. Mücâhid şöyle dedi: "Ubeyy ve İbn
مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَ نَحْوَ قَوْلِ مُجَاهِدٍ هَذَا ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ طاعَةٌ قَالَ: هُمْ أُنَاسٌ كَانُوا يَقُولُونَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ:
...Mes'ûd'un kıraati de böyledir." Mücâhid'in bu sözünün benzerini İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onlar, canlarını ve mallarını güvenceye almak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında:
آمَنَّا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، لِيَأْمَنُوا عَلَى دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَقُولُ: خَالَفُوا إِلَى غَيْرِ مَا قَالُوا عِنْدَهُ فَعَابَهُمُ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: غَيَّرَ أُولَئِكَ مَا قَالَهُ النبي ﷺ.
'Allah'a ve Resulüne iman ettik' diyen kimselerdir. Resûlullah'ın yanından çıktıklarında ise içlerinden bir grup kurup tasarlayarak onun yanında söylediklerinin aksine muhalefet ederlerdi; Allah da onları ayıpladı." İbn Cerîr ondan: "Onlar, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği şeyi değiştirdiler" dediğini rivayet etmiştir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 82-83]
أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣)
{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } (82) “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde birbirini tutmayan birçok şey bulurlardı.” { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً } (83) “Kendilerine güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yetki sahiplerine götürselerdi, elbette içlerinden hüküm çıkarabilenler onu bilirdi. Eğer Allah'ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız.”
الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ: لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَيُعْرِضُونَ عَنِ الْقُرْآنِ فَلَا يَتَدَبَّرُونَهُ؟ يُقَالُ: تَدَبَّرْتُ الشَّيْءَ. تَفَكَّرْتُ فِي عَاقِبَتِهِ وَتَأَمَّلْتُهُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ تَأَمُّلٍ، وَالتَّدْبِيرُ: أَنْ يُدَبِّرَ الْإِنْسَانُ أَمْرَهُ، كَأَنَّهُ يَنْظُرُ إِلَى مَا تَصِيرُ إِلَيْهِ عَاقِبَتُهُ، وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها عَلَى وُجُوبِ التَّدَبُّرِ لِلْقُرْآنِ لِيُعْرَفَ مَعْنَاهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَوْ تَدَبَّرُوهُ حَقَّ تَدَبُّرِهِ لَوَجَدُوهُ مُؤْتَلِفًا غَيْرَ مُخْتَلِفٍ، صَحِيحَ الْمَعَانِي، قَوِيَّ الْمَبَانِي، بَالِغًا فِي الْبَلَاغَةِ إِلَى أَعْلَى دَرَجَاتِهَا وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً أَيْ: تَفَاوُتًا وَتَنَاقُضًا، وَلَا يَدْخُلُ فِي هَذَا اخْتِلَافُ مَقَادِيرِ الْآيَاتِ وَالسُّوَرِ، لِأَنَّ الْمُرَادَ: اخْتِلَافُ التَّنَاقُضِ، وَالتَّفَاوُتِ، وَعَدَمُ الْمُطَابَقَةِ لِلْوَاقِعِ، وَهَذَا شأن كلام البشر، لا سيما إِذَا طَالَ وَتَعَرَّضَ قَائِلُهُ لِلْإِخْبَارِ بِالْغَيْبِ، فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ مِنْهُ صَحِيحًا مُطَابِقًا لِلْوَاقِعِ إِلَّا القليل النادر.
O'nun: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ } kavlindeki hemze inkâr içindir; fâ ise takdir edilen bir ifadeye atıftır; yani: "Kur'an'dan yüz mü çeviriyorlar da onu derinlemesine düşünmüyorlar?" demektir. "Bir şeyi tedebbür ettim" (تَدَبَّرْتُ الشَّيْءَ) denilir ki; akıbetini düşündüm ve üzerinde kafa yordum demektir, sonradan her türlü etraflıca düşünme için kullanılmıştır. Tedbîr (التَّدْبِيرُ): İnsanın sanki işinin varacağı sonuca bakıyormuş gibi işini çekip çevirmesidir. Bu ayet ve Allah Teâlâ'nın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Kur'an'ı derinlemesine düşünmüyorlar mı, yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?” kavli, manasının bilinmesi için Kur'an'ı tedebbür etmenin (derinlemesine düşünmenin) farz olduğuna delalet etmiştir. Mana şöyledir: Eğer onlar Kur'an'ı hakkıyla tefekkür etselerdi, onun birbiriyle uyumlu olup çelişkisiz olduğunu, manalarının sahih, yapısının sağlam ve belagatte en yüksek derecelere ulaştığını görürlerdi. { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o Allah'tan başkası tarafından olsaydı, elbette içinde birbirini tutmayan birçok şey bulurlardı” yani: Tutarsızlık ve çelişki [bulurlardı]. Ayetlerin ve surelerin uzunluklarının farklı olması bu kapsama girmez; zira kastedilen: Çelişki, tutarsızlık ve gerçeğe uygunsuzluk ihtilafıdır. Bu ise insan sözünün tabiatında vardır; özellikle söz uzadığında ve söyleyen kimse gaybdan haber vermeye kalkıştığında, onun sözünden gerçeğe uygun doğru olanı pek az ve nadir bulunur.
قوله: أَذَاعَ الشَّيْءَ وَأَذَاعَ بِهِ: إِذَا أَفْشَاهُ وَأَظْهَرَهُ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ جَمَاعَةٌ مِنْ ضَعَفَةِ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا شَيْئًا مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ فِيهِ أَمْنٌ- نَحْوَ ظَفَرِ الْمُسْلِمِينَ وَقَتْلِ عَدُوِّهِمْ، أَوْ فِيهِ خَوْفٌ نَحْوَ هَزِيمَةِ الْمُسْلِمِينَ وَقَتْلِهِمْ- أَفْشَوْهُ، وَهُمْ يَظُنُّونَ: أَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ وَهُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ الَّذِينَ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ فِي أُمُورِهِمْ، أَوْ هُمُ الْوُلَاةُ عَلَيْهِمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ أي: يستخرجونه بتدبيرهم وَصِحَّةِ عُقُولِهِمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا الْإِذَاعَةَ لِلْأَخْبَارِ حَتَّى يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ هُوَ الَّذِي يُذِيعُهَا، أَوْ يَكُونَ أُولُو الْأَمْرِ مِنْهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ ذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَا يَنْبَغِي أَنْ يُفْشَى وَمَا يَنْبَغِي أَنْ يُكْتَمَ. وَالِاسْتِنْبَاطُ: مَأْخُوذٌ مِنِ اسْتَنْبَطْتُ الْمَاءَ: إِذَا اسْتَخْرَجْتَهُ. وَالنَّبَطُ: الْمَاءُ الْمُسْتَنْبَطُ أَوَّلَ مَا يَخْرُجُ مِنْ مَاءِ الْبِئْرِ عِنْدَ حَفْرِهَا وَقِيلَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الضَّعَفَةَ كَانُوا يَسْمَعُونَ إِرْجَافَاتِ الْمُنَافِقِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَيُذِيعُونَهَا فَتَحْصُلُ بِذَلِكَ الْمَفْسَدَةُ. قَوْلُهُ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: لَوْلَا مَا تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ إِرْسَالِ رَسُولِهِ، وَإِنْزَالِ كِتَابِهِ، لا تبعتم الشَّيْطَانَ فَبَقِيتُمْ عَلَى كُفْرِكُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ، أَوْ: إِلَّا أَتْبَاعًا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَذَاعُوا بِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، فَإِنَّهُ لَمْ يُذِعْ وَلَمْ يُفْشِ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ، وَالْأَخْفَشُ، وَالْفَرَّاءُ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ، وَأَبُو حَاتِمٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ، قاله الزجاج.
O'nun: “Bir şeyi yaydı” (أَذَاعَ الشَّيْءَ وَأَذَاعَ بِهِ) sözü; onu ifşa etti ve açığa çıkardı anlamındadır. Bunlar, Müslümanların zayıflarından bir grup idi. Müslümanların durumuna dair, Müslümanların zaferi ve düşmanlarının öldürülmesi gibi güven veren veya Müslümanların hezimeti ve öldürülmeleri gibi korku veren bir şey işittiklerinde, bunda kendilerine hiçbir vebal olmadığını zannederek onu yayarlardı. O'nun: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Resûl'e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletselerdi...” kavli: Bunlar, meselelerinde kendilerine müracaat ettikleri ilim ve selim akıl sahipleridir veya onların üzerindeki yöneticilerdir. { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “...içlerinden hüküm çıkarabilecek olanlar onu elbette bilirlerdi.” kavli ise; yani tedbirleri ve akıllarının sıhhatiyle onu [derinlemesine] çıkarırlardı, demektir. Anlam şudur: Onlar haberleri yaymayı bırakıp, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat yaymasını bekleselerdi yahut bu işi aralarındaki yetki sahipleri üstlenseydi [daha hayırlı olurdu]; zira onlar neyin yayılması gerektiğini ve neyin gizli tutulması gerektiğini bilirler. İstinbât (الِاسْتِنْبَاطُ): [Kuyudan] suyu çıkardığında söylenen “Suyu istinbat ettim / çıkardım” (اسْتَنْبَطْتُ الْمَاءَ) ifadesinden alınmıştır. Nebat (النَّبَطُ) ise kuyu kazıldığı sırada kuyu suyundan ilk çıkan, istinbat edilen sudur. Bir görüşe göre: Bu zayıf Müslümanlar, münafıkların Müslümanlar aleyhindeki asılsız dedikodularını ve tezviratlarını işitir ve bunları yayarlardı; böylece fesat meydana gelirdi. O'nun: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا } “Eğer Allah'ın size lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, muhakkak şeytana uyardınız.” kavli; yani: Allah'ın Resûlü'nü göndermek ve Kitabı'nı indirmek suretiyle size olan lütfu bulunmasaydı, pek azınız hariç küfrünüz üzere kalarak şeytana uyardınız yahut pek az bir tâbi oluş müstesna şeytana uyardınız, demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; “içlerinden pek azı müstesna onu yaydılar; zira o pek azı yaymadı ve ifşa etmedi” şeklindedir. Bunu el-Kisâî, el-Ahfeş, el-Ferrâ, Ebû Ubeyde, Ebû Hâtim ve İbn Cerîr söylemiştir. Bir diğer görüşe göre mana: “içlerinden pek azı müstesna onu hüküm çıkarabilecek olanlar bilirdi” şeklindedir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً يَقُولُ: إِنَّ قَوْلَ اللَّهِ لَا يَخْتَلِفُ، وَهُوَ حَقٌّ لَيْسَ فِيهِ بَاطِلٌ، وَإِنَّ قَوْلَ النَّاسِ يَخْتَلِفُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُسْلِمٌ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ ابن عباس عن عمر بن الخطاب قال:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah'ın sözünde ihtilaf ve çelişki bulunmaz; o haktır ve içinde bâtıl yoktur. İnsanların sözünde ise ihtilaf bulunur." Abd b. Humeyd, Müslim ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs yoluyla Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
لما اعتزل النبي ﷺ نِسَاءَهُ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ، فَوَجَدْتُ النَّاسَ يَنْكُتُونَ بالحصى وَيَقُولُونَ: طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ، فَقُمْتُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: لَمْ يُطَلِّقْ نِسَاءَهُ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ فَكُنْتُ أَنَا اسْتَنْبَطْتُ ذَلِكَ الْأَمْرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: هَذَا فِي الْإِخْبَارِ إِذَا غَزَتْ سَرِيَّةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَخْبَرَ النَّاسُ عَنْهَا، فَقَالُوا: أَصَابَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ عَدُوِّهِمْ كَذَا وَكَذَا، وَأَصَابَ الْعَدُوُّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَذَا وَكَذَا. فَأَفْشَوْهُ بَيْنَهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ هُوَ يُخْبِرُهُمْ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ: وَإِذا جاءَهُمْ قَالَ: هُمْ أَهْلُ النِّفَاقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي مُعَاذٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ قَالَ: فَانْقَطَعَ الْكَلَامُ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا فَهُوَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ يُخْبِرُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ. قَالَ: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وإِلَّا قَلِيلًا يعني بالقليل المؤمنين.
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından ayrılıp köşesine çekildiğinde mescide girdim; insanların çakıl taşlarıyla oynayıp: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşadı' dediklerini gördüm. Bunun üzerine mescidin kapısına dikilip sesimin çıktığı kadar: 'Hanımlarını boşamadı!' diye bağırdım ve şu ayet indi: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Kendilerine güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Halbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yetki sahiplerine götürselerdi, elbette içlerinden hüküm çıkarabilenler onu bilirdi.” İşte bu meselenin hükmünü/aslını çıkaran kimse ben idim. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu durum haberler hakkındadır; Müslümanlardan bir seriyye gazaya çıktığında insanlar ondan haber verip: 'Müslümanlar düşmanlarına şöyle şöyle yaptı, düşman da Müslümanlara şöyle şöyle yaptı' derler ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine bizzat haber vermeksizin bunu aralarında yayarlardı." İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan { وَإِذا جاءَهُمْ } kavli hakkında: "Onlar nifak ehlidir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Ebû Muâz'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ } kavli hakkında: "Söz burada tamamlanmıştır"; { إِلَّا قَلِيلًا } kavli ise ayetin başındaki münafıklardan haber vermektedir, dediğini rivayet etmişlerdir. [İbn Abbâs] şöyle demiştir: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ } ve { إِلَّا قَلِيلًا } kavlidir; yani az kimse ile müminleri kastetmektedir.