وَهِيَ الْمَسَاجِدُ فِي حَالِ الْجَنَابَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا مُجْتَازِينَ فِيهَا مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَفِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ قُوَّةٌ مِنْ جِهَةِ كَوْنِ الصَّلَاةِ فيه باقية عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ بِالتَّيَمُّمِ، فَإِنَّ هَذَا الْحُكْمَ يَكُونُ فِي الْحَاضِرِ إِذَا عُدِمَ الْمَاءُ، كَمَا يَكُونُ فِي الْمُسَافِرِ، وَفِي الْقَوْلِ الثَّانِي قُوَّةٌ مِنْ جِهَةِ عَدَمِ التَّكَلُّفِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ وَضَعْفٌ مِنْ جِهَةِ حَمْلِ الصَّلَاةِ عَلَى مَوَاضِعِهَا، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْحَالُ الْأُولَى، أَعْنِي قَوْلَهُ: وَأَنْتُمْ سُكارى تُقَوِّي بَقَاءَ الصَّلَاةِ عَلَى مَعْنَاهَا الْحَقِيقِيِّ مِنْ دُونِ تَقْدِيرِ مُضَافٍ، وَكَذَلِكَ مَا سَيَأْتِي مِنْ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ يُقَوِّي ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ:
[Ki o da] bir taraftan diğer tarafa geçip gidiyor olmanız müstesna, cünüplük halinde mescitlerdir. Birinci görüşte, su bulunmadığında namazın teyemmümle [kılınabilir olarak] kalması yönünden bir kuvvet vardır; zira bu hüküm, tıpkı yolcuda olduğu gibi su bulunmadığında mukim için de geçerlidir. İkinci görüşte ise O'nun: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlinin anlamında bir zorlama olmaması bakımından bir kuvvet, namazı namaz yerlerine hamletmek bakımından ise bir zayıflık vardır. Özetle, birinci hâl -yani O'nun: { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavli- takdiri bir muzâf olmaksızın namazın kendi hakiki anlamında kalmasını güçlendirmektedir; aynı şekilde ayetin iniş sebebi olarak gelecek olan rivayet de bunu güçlendirmektedir. O'nun:
إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ يُقَوِّي تَقْدِيرَ الْمُضَافِ: أَيْ لَا تَقْرَبُوا مَوَاضِعَ الصَّلَاةِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ قُيُودِ النَّهْيِ أَعْنِي: لَا تَقْرَبُوا وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ سُكارى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ مَعْنَاهَا الْحَقِيقِيُّ، وَبَعْضُ قُيُودِ النَّهْيِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ يدل على أن الْمُرَادُ: مَوَاضِعُ الصَّلَاةِ، وَلَا مَانِعَ مِنِ اعْتِبَارِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَعَ قَيْدِهِ الدَّالِّ عَلَيْهِ، ويكون ذلك عَلَيْهِ، وَيَكُونُ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ نَهْيَيْنِ مُقَيَّدٌ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِقَيْدٍ، وَهُمَا: لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ الَّتِي هِيَ ذَاتُ الْأَذْكَارِ وَالْأَرْكَانِ وَأَنْتُمْ سُكَارَى، وَلَا تَقْرَبُوا مَوَاضِعَ الصَّلَاةِ حَالَ كَوْنِكُمْ جُنُبًا إِلَّا حَالَ عُبُورِكُمْ فِي الْمَسْجِدِ مِنْ جَانِبٍ إِلَى جَانِبٍ، وَغَايَةُ مَا يُقَالُ فِي هَذَا: أَنَّهُ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، وَهُوَ جَائِزٌ بِتَأْوِيلٍ مَشْهُورٍ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ بَعْدَ حكايته للقولين: والأولى قَوْلُ مَنْ قَالَ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ إِلَّا مُجْتَازِي طَرِيقٍ فِيهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ بُيِّنَ حُكْمُ الْمُسَافِرِ إِذَا عُدِمَ الْمَاءُ، وَهُوَ جُنُبٌ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَكَانَ مَعْلُومًا بِذَلِكَ، أَيْ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا لَوْ كَانَ مَعْنِيًّا بِهِ الْمُسَافِرُ لَمْ يَكُنْ لِإِعَادَةِ ذِكْرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ مَعْنًى مَفْهُومٌ.
{ إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli ise muzâf takdir edilmesini, yani: «Namaz kılınan yerlere (mescitlere) yaklaşmayın» takdirini güçlendirmektedir. Şöyle de denilebilir: Nehyin kayıtlarından biri -yani «yaklaşmayın» nehyinin { وَأَنْتُمْ سُكارى } kaydı- namazdan maksadın onun hakiki anlamı olduğuna delalet eder; nehyin bir diğer kaydı olan { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } ise maksadın namaz yerleri olduğuna delalet eder. Her ikisini de kendisini gösteren kaydıyla birlikte muteber saymaya hiçbir engel yoktur. Bu durum, her biri bir kayıtla kayıtlanmış iki nehiy mesabesinde olur ki bunlar: «Zikirleri ve rükünleri bulunan namaza sarhoşken yaklaşmayın» ve «Mescidin bir tarafından diğer tarafına geçip gitme haliniz müstesna, cünüp iken namaz yerlerine yaklaşmayın» [şeklindeki iki nehiydir]. Bu konuda söylenebilecek en ileri söz, bunun hakikat ile mecazın cemedilmesi kabilinden olduğudur; bu da meşhur bir teville caizdir. İbn Cerîr iki görüşü naklettikten sonra şöyle demiştir: «Evlâ olan, { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlinin 'ancak oradan bir yolu geçip gidenler müstesna' demek olduğunu söyleyenin görüşüdür. Zira O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } kavlinde, cünüp olan yolcunun su bulamadığı takdirdeki hükmü zaten beyan edilmiştir. Böylece anlaşılmıştır ki O'nun: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavliyle şayet yolcu kastedilmiş olsaydı, O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ } kavlinde onun zikrinin tekrarlanmasının anlaşılır bir manası kalmazdı.
وَقَدْ مَضَى ذِكْرُ حُكْمِهِ قَبْلَ ذَلِكَ، فإذا كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَتَأْوِيلُ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الْمَسَاجِدَ لِلصَّلَاةِ مُصَلِّينَ فِيهَا وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ، وَلَا تَقْرَبُوهَا أَيْضًا جُنُبًا حَتَّى تَغْتَسِلُوا إِلَّا عابري
Bunun hükmünün zikri bundan önce geçmişti. Durum böyle olunca ayetin tevili [şöyledir]: «Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar oralarda namaz kılmak üzere mescitlere yaklaşmayın; boy abdesti alıncaya kadar -yoldan geçip gidenler müstesna- cünüp olarak da [mescitlere] yaklaşmayın...»
سَبِيلٍ. قَالَ: وَالْعَابِرُ السَّبِيلِ: الْمُجْتَازُ مَرًّا وَقَطْعًا، يُقَالُ مِنْهُ: عَبَرْتُ هَذَا الطَّرِيقَ فَأَنَا أَعْبُرُهُ عَبْرًا وَعُبُورًا، وَمِنْهُ قِيلَ: عَبَرَ فُلَانٌ النَّهَرَ إِذَا قَطَعَهُ وَجَاوَزَهُ وَمِنْهُ قِيلَ لِلنَّاقَةِ الْقَوِيَّةِ: هِيَ عَبْرُ أَسْفَارٍ، لِقُوَّتِهَا عَلَى قَطْعِ الْأَسْفَارِ.
Yol geçen kimse (âbiru's-sebîl): Geçip giden ve yolu kat eden kimsedir. Bu kökten olmak üzere: «Ben bu yolu geçtim, onu geçip kat ediyorum» anlamında «abertu hâze't-tarîka fe-ene a'buruhû abran ve ubûran» denir. Bundan dolayı nehri kat edip karşıya geçen kimse için «abera fulânun'n-nehra» denilmiştir. Yine yolculukları kat etme gücünden dolayı güçlü deveye «ebru esfâr» denilmiştir.»
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا الَّذِي نَصَرَهُ، يَعْنِي: ابْنَ جَرِيرٍ، هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ. انْتَهَى.
İbn Kesîr şöyle demiştir: Onun -yani İbn Cerîr'in- savunduğu bu görüş, cumhurun görüşüdür ve ayetten zahir olan da budur. [İbn Kesîr'in sözü] bitti.
قَوْلُهُ: حَتَّى تَغْتَسِلُوا غَايَةٌ لِلنَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِ الصَّلَاةِ أَوْ مَوَاضِعِهَا حَالَ الْجَنَابَةِ. وَالْمَعْنَى: لَا تَقْرَبُوهَا حَالَ الْجَنَابَةِ حَتَّى تَغْتَسِلُوا إِلَّا حَالَ عُبُورِكُمُ السَّبِيلَ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى الْمَرَضُ: عِبَارَةٌ عَنْ خُرُوجِ الْبَدَنِ عَنْ حَدِّ الِاعْتِدَالِ وَالِاعْتِيَادِ إِلَى الِاعْوِجَاجِ وَالشُّذُوذِ، وَهُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ كَثِيرٍ وَيَسِيرٍ. وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنْ يَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ التَّلَفَ أَوِ الضَّرَرَ بِاسْتِعْمَالِ الْمَاءِ، أَوْ كَانَ ضَعِيفًا فِي بَدَنِهِ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْوُصُولِ إِلَى مَوْضِعِ الْمَاءِ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ يَتَطَهَّرُ وَإِنْ مَاتَ، وَهَذَا بَاطِلٌ يَدْفَعُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ وقوله: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ وقوله: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ قَوْلُهُ: أَوْ عَلى سَفَرٍ فِيهِ جَوَازُ التَّيَمُّمِ لِمَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمُسَافِرِ، وَالْخِلَافُ مَبْسُوطٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ لَا يُشْتَرَطُ أَنْ يَكُونَ سَفَرَ قَصْرٍ، وَقَالَ قَوْمٌ: لَا بُدَّ مِنْ ذَلِكَ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ التَّيَمُّمِ لِلْمُسَافِرِ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْحَاضِرِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَمُحَمَّدٌ: إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ:
O'nun: { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavli, cünüplük halinde namaza veya namaz yerlerine yaklaşma yasağının gayesidir (son sınırıdır). Manası: Yolu geçip gitme durumunuz müstesna, cünüplük halindeyken boy abdesti alıncaya kadar oraya yaklaşmayın demektir. O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } kavline gelince; hastalık (maraz): bedenin itidal ve alışılmış halden çıkıp eğriliğe ve anormalliğe yönelmesinden ibarettir; çok ve az olmak üzere iki kısımdır. Burada kastedilen ise: kişinin su kullanmakla canının telef olmasından yahut zarar görmesinden korkması veya suyun bulunduğu yere ulaşamayacak derecede bedeninde bir zayıflık bulunmasıdır. el-Hasan'dan, [hasta kimsenin] ölse bile temizleneceği (su ile abdest/gusül alacağı) rivayet edilmiştir; bu ise Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } kavli, O'nun: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavli ve O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } kavli ile reddedilen bâtıl bir görüştür. O'nun: { أَوْ عَلى سَفَرٍ } kavlinde, üzerine yolcu ismi doğrulanan kimse için teyemmümün caiz olduğuna delil vardır. Bu konudaki ihtilaf fıkıh kitaplarında genişçe açıklanmıştır. Cumhur, [bunun namazı] kısaltma yolculuğu (sefer-i kasr) olmasının şart olmadığı görüşüne varmıştır. Bir topluluk ise bunun zorunlu olduğunu söylemiştir. Âlimler yolcunun teyemmüm etmesinin caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Mukim (hazırdaki kimse) hakkında ise ihtilaf etmişlerdir; Mâlik ve ashabı, Ebû Hanîfe ve Muhammed: [Teyemmümün] hazerde de seferde de caiz olduğu görüşüne varmışlardır. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir:
لَا يَجُوزُ لِلْحَاضِرِ الصَّحِيحِ أَنْ يَتَيَمَّمَ إِلَّا أَنْ يَخَافَ التَّلَفَ. قَوْلُهُ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ هُوَ الْمَكَانُ الْمُنْخَفِضُ، وَالْمَجِيءُ مِنْهُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْحَدَثِ، وَالْجَمْعُ: الْغِيطَانُ وَالْأَغْوَاطُ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَقْصِدُ هَذَا الصِّنْفَ مِنَ الْمَوَاضِعِ لِقَضَاءِ الْحَاجَةِ تَسَتُّرًا عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ، ثُمَّ سُمِّيَ الْحَدَثُ الْخَارِجُ مِنَ الْإِنْسَانِ غَائِطًا تَوَسُّعًا، وَيَدْخُلُ فِي الْغَائِطِ جَمِيعُ الْأَحْدَاثِ النَّاقِضَةِ لِلْوُضُوءِ. قَوْلُهُ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَابْنُ عَامِرٍ: لامَسْتُمُ وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: لَمَسْتُمْ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا بِمَا فِي الْقِرَاءَتَيْنِ:
Sağlıklı mukim kimsenin, telef olma tehlikesi bulunmadıkça teyemmüm etmesi caiz değildir. O'nun: { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } kavlindeki «gâit»: Alçak yer demektir; oradan gelmek ise abdestsizlikten (hadesten) kinayedir. Çoğulu «gîtân» ve «ağvât» gelir. Araplar, insanların gözlerinden gizlenmek için tuvalet ihtiyacını gidermek üzere bu tür yerlere giderlerdi; daha sonra mecaz yoluyla (genişletilerek) insandan çıkan pisliğe «gâit» (dışkı) adı verildi. Abdesti bozan bütün hadesler gâit kapsamına girer. O'nun: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavlini Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir: «Lâmestum» şeklinde; Hamza ve el-Kisâî ise: «Lemestum» şeklinde okumuşlardır. Bu iki kıraatte kastedilenin:
الْجِمَاعُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ: مُطْلَقُ الْمُبَاشَرَةِ وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجْمَعُ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: الْأَوْلَى فِي اللُّغَةِ أَنْ يَكُونَ لامَسْتُمُ بِمَعْنَى قَبَّلْتُمْ وَنَحْوِهِ، وَلَمَسْتُمْ بِمَعْنَى غَشِيتُمْ.
Cinsel ilişki olduğu söylenmiştir. Ondan maksadın mutlak temas olduğu da söylenmiştir. Her iki hususu birden kapsadığı da söylenmiştir. Muhammed b. Yezîd el-Muberred şöyle demiştir: Lügatte evlâ olan; «lâmestum»un öptünüz ve benzeri manasında, «lemestum»un ise cinsel ilişkide bulundunuz manasında olmasıdır.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى ذَلِكَ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ: الْمُلَامَسَةُ هُنَا مُخْتَصَّةٌ بِالْيَدِ دُونَ الْجِمَاعِ، قَالُوا:
Âlimler bunun manası hakkında çeşitli görüşlere ayrılmışlardır. Bir grup şöyle demiştir: Buradaki mülâmese, cinsel ilişki değil sadece el ile dokunmaya mahsustur. Onlar şöyle demişlerdir:
وَالْجُنُبُ لَا سَبِيلَ لَهُ إِلَى التَّيَمُّمِ بَلْ يَغْتَسِلُ أَوْ يَدَعُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ مَسْعُودٍ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَمْ يَقُلْ بِقَوْلِهِمَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ مِنْ أَهْلِ الرَّأْيِ، وَحَمَلَةِ الْآثَارِ. انْتَهَى. وَأَيْضًا: الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ تَدْفَعُهُ وَتُبْطِلُهُ، كَحَدِيثِ عَمَّارٍ، وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَأَبِي ذَرٍّ فِي تيمم الجنب. وقال طَائِفَةٌ: هُوَ الْجِمَاعُ كَمَا فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ ، وَقَوْلُهُ:
Cünüp kimse için teyemmüm etme yolu yoktur; bilakis o yıkanır yahut su buluncaya kadar namazı bırakır. Bu, Ömer b. el-Hattâb ve İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: Şehirlerin fakihlerinden re'y ehlinden ve hadis ehlinden hiç kimse bu meselede onların görüşünü benimsememiştir. [İbn Abdilberr'in sözü] bitti. Ayrıca cünüp kimsenin teyemmümüne dair Ammâr, İmrân b. Husayn ve Ebû Zerr hadisi gibi sahih hadisler de bu görüşü reddetmekte ve iptal etmektedir. Bir topluluk da: O, O'nun: { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } kavlinde ve O'nun:
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَطَاوُسٍ، وَالْحَسَنِ، وَعُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَقَتَادَةَ، وَمُقَاتِلِ بن حبان، وَأَبِي حَنِيفَةَ.
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } kavlinde olduğu gibi cinsel ilişkidir demişlerdir. Bu; Ali, Übey b. Ka'b, İbn Abbâs, Mücâhid, Tâvûs, el-Hasan, Ubeyd b. Umeyr, Saîd b. Cübeyr, eş-Şa'bî, Katâde, Mukâtil b. Hayyân ve Ebû Hanîfe'den rivayet edilmiştir.
وَقَالَ مَالِكٌ: الْمُلَامِسُ بِالْجِمَاعِ يَتَيَمَّمُ، وَالْمُلَامِسُ بِالْيَدِ يَتَيَمَّمُ إِذَا الْتَذَّ، فَإِنْ لَمَسَهَا بِغَيْرِ شَهْوَةٍ فَلَا وُضُوءَ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَفْضَى الرَّجُلُ بِشَيْءٍ مِنْ بَدَنِهِ إِلَى بَدَنِ الْمَرْأَةِ سَوَاءً كَانَ بِالْيَدِ أَوْ غَيْرِهَا مِنْ أَعْضَاءِ الْجَسَدِ انْتَقَضَتْ بِهِ الطَّهَارَةُ وَإِلَّا فَلَا. وَحَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابن مسعود، وابن عمر، والزهري،
Mâlik şöyle demiştir: Cinsel ilişki yoluyla dokunan kimse teyemmüm eder; lezzet aldığı takdirde elle dokunan da teyemmüm eder. Şayet kadına şehvetsizce dokunmuşsa abdest [gerekmez]. Ahmed ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. eş-Şâfiî ise şöyle demiştir: Erkek bedeninden bir şeyle kadının bedenine -ister elle olsun ister bedenin diğer azalarıyla olsun- doğrudan temas ederse bununla abdest bozulur, aksi takdirde bozulmaz. el-Kurtubî bunu İbn Mes'ûd, İbn Ömer, ez-Zührî,
وَرَبِيعَةَ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا كَانَ اللَّمْسُ بِالْيَدِ نَقَضَ الطُّهْرَ، وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِ الْيَدِ لَمْ يَنْقُضْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
ve Rebîa'dan nakletmiştir. el-Evzâî ise şöyle demiştir: Dokunma elle olduğu takdirde abdesti bozar; elden başkasıyla olduğunda ise Allah Teâlâ'nın:
فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ وَقَدِ احْتَجُّوا بِحُجَجٍ تَزْعُمُ كُلُّ طَائِفَةٍ أَنَّ حُجَّتَهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُلَامَسَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ هِيَ مَا ذَهَبَتْ إِلَيْهِ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الصَّحَابَةُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي مَعْنَى الْمُلَامَسَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ، وَعَلَى فَرْضِ أَنَّهَا ظَاهِرَةٌ فِي الْجِمَاعِ، فَقَدْ ثَبَتَتِ الْقِرَاءَةُ الْمَرْوِيَّةُ عَنْ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ بِلَفْظِ أَوْ لَمَسْتُمْ وَهِيَ مُحْتَمَلَةٌ بِلَا شَكٍّ وَلَا شُبْهَةٍ، وَمَعَ الِاحْتِمَالِ فَلَا تَقُومُ الْحُجَّةُ بِالْمُحْتَمَلِ. وَهَذَا الْحُكْمُ تَعُمُّ بِهِ الْبَلْوَى وَيُثْبِتُ بِهِ التَّكْلِيفُ الْعَامُّ، فَلَا يَحِلُّ إثباته بمحتمل قط، وَقَدْ وَقَعَ النِّزَاعُ فِي مَفْهُومِهِ. وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَدْ ثَبَتَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ بِوُجُوبِ التَّيَمُّمِ عَلَى مَنِ اجْتَنَبَ وَلَمْ يَجِدِ الْمَاءَ، فَكَانَ الْجُنُبُ دَاخِلًا فِي الْآيَةِ بِهَذَا الدَّلِيلِ، وَعَلَى فَرْضِ عَدَمِ دُخُولِهِ فَالسُّنَّةُ تَكْفِي فِي ذَلِكَ. وَأَمَّا وُجُوبُ الْوُضُوءِ أَوِ التَّيَمُّمِ عَلَى مَنْ لَمَسَ الْمَرْأَةَ بِيَدِهِ أَوْ بِشَيْءٍ مِنْ بَدَنِهِ فَلَا يَصِحُّ الْقَوْلُ بِهِ اسْتِدْلَالًا بِهَذِهِ الْآيَةِ لِمَا عَرَفْتَ مِنَ الِاحْتِمَالِ. وَأَمَّا مَا اسْتَدَلُّوا بِهِ: مِنْ أَنَّهُ ﷺ أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ لَقِيَ امْرَأَةً لَا يَعْرِفُهَا؟ وَلَيْسَ يَأْتِي الرَّجُلُ مِنِ امْرَأَتِهِ شَيْئًا إِلَّا قَدْ أَتَاهُ مِنْهَا غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يُجَامِعْهَا، فأنزل الله أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ. وأخرجه أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذٍ، قَالُوا: فَأَمَرَهُ بِالْوُضُوءِ لِأَنَّهُ لَمَسَ الْمَرْأَةَ وَلَمْ يُجَامِعْهَا، وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ على محمل النزاع، فإن النبي ﷺ إِنَّمَا أَمَرَهُ بِالْوُضُوءِ لِيَأْتِيَ بِالصَّلَاةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِذْ لَا صَلَاةَ إِلَّا بِوُضُوءٍ. وَأَيْضًا فَالْحَدِيثُ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ مُعَاذٍ وَلَمْ يَلْقَهُ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَالْأَصْلُ: الْبَرَاءَةُ عَنْ هَذَا الْحُكْمِ، فَلَا يَثْبُتُ إِلَّا بِدَلِيلٍ خَالِصٍ عَنِ الشَّوَائِبِ الْمُوجِبَةِ لِقُصُورِهِ عَنِ الْحُجَّةِ. وَأَيْضًا قَدْ ثَبَتَ عَنْ عَائِشَةَ مِنْ طُرُقٍ أَنَّهَا قَالَتْ:
{ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ } kavlinden dolayı bozmaz. Her grup kendi delilinin ayette zikredilen mülâmesenin kendi benimsediği görüş olduğuna delalet ettiğini ileri sürerek birtakım deliller getirmiştir; fakat durum öyle değildir. Zira sahabe ve onlardan sonrakiler ayette geçen mülâmesenin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Cinsel ilişki manasında zahir olduğu farz edilse bile, Hamza ve el-Kisâî'den rivayet edilen kıraat { أَوْ لَمَسْتُمْ } lafzıyla sabit olmuştur ve bu lafız şeksiz şüphesiz ihtimallidir; ihtimal bulunduğunda ise ihtimalli olanla hüccet kaim olmaz. Bu hüküm genel bir yaygınlık arz eden (umumî belva olan) ve kendisiyle genel mükellefiyetin sabit olduğu bir hükümdür; dolayısıyla onun kesinlikle ihtimalli bir delille sabit kılınması caiz değildir, nitekim onun kavramsal anlamında ihtilaf meydana gelmiştir. Bunu bildiğine göre; cünüp olup da su bulamayan kimseye teyemmümün farz olduğu sahih sünnetle sabit olmuştur. Dolayısıyla cünüp olan kimse bu delille ayetin kapsamına girmiştir; girmediği farz edilse bile sünnet bu hususta kâfidir. Kadına eliyle veya bedeninin bir parçasıyla dokunan kimseye abdest veya teyemmümün vacip olmasına gelince; bildiğin bu ihtimal sebebiyle bu ayet delil gösterilerek bunun söylenmesi sahih olmaz. Onların delil getirdikleri; Nebî ﷺ'e bir adamın gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Tanımadığı bir kadınla karşılaşan bir adam hakkında ne dersin? Bir erkeğin karısıyla yaptığı her şeyi onunla yapmış, ancak onunla cinsel ilişkide bulunmamıştır» demesi üzerine Allah'ın: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذَّاكِرِينَ } ayetini indirmesine -ki bunu Ahmed, Tirmizî ve Nesâî Muâz hadisinden rivayet etmişlerdir- ve: «Kadına dokunup da cinsel ilişkide bulunmadığı için ona abdest almayı emretmiştir» demelerine gelince; sana gizli değildir ki bu hadiste ihtilaf konusuna dair bir delalet yoktur. Zira Nebî ﷺ ona sadece Allah Teâlâ'nın bu ayette zikrettiği namazı kılması için abdest almayı emretmiştir, çünkü abdestsiz namaz olmaz. Ayrıca hadis munkatıdır, zira İbn Ebî Leylâ'nın Muâz'dan rivayetidir ve o Muâz ile karşılaşmamıştır. Bunu bildiğine göre; asıl olan bu hükümden berî olmaktır. Dolayısıyla hüccet olmaktan düşmesine sebep olacak şaibelerden arınmış delil olmaksızın bu hüküm sabit olmaz. Ayrıca Âişe'den birçok yolla rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir:
«كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَتَوَضَّأُ ثُمَّ يُقَبِّلُ، ثُمَّ يُصَلِّي وَلَا يتوضأ» . وقد روي هذه الحديث بألفاظ مختلفة، ورواه أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَمَا قِيلَ: مِنْ أَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ، فَقَدْ رَوَاهُ أَحْمَدُ فِي مَسْنَدِهِ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ، وَرَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ لَيْثٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَائِشَةَ، وَرَوَاهُ أَحْمَدُ أَيْضًا، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي رَوْقٍ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، وَرَوَاهُ أَيْضًا ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ، وَرَوَاهُ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ زَيْنَبَ السَّهْمِيَّةِ. وَلَفْظُ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُقَبِّلُ ثُمَّ يُصَلِّي وَلَا يَتَوَضَّأُ» . وَرَوَاهُ أَحْمَدُ عَنْ زَيْنَبَ السَّهْمِيَّةِ عَنْ عَائِشَةَ. قَوْلُهُ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً هَذَا الْقَيْدُ إِنْ كَانَ رَاجِعًا إِلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِمَّا هُوَ مَذْكُورٌ بَعْدَ الشَّرْطِ، وَهُوَ الْمَرَضُ، وَالسَّفَرُ، وَالْمَجِيءُ مِنَ الْغَائِطِ، وَمُلَامَسَةُ النِّسَاءِ، كَانَ فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَرَضَ وَالسَّفَرَ بِمُجَرَّدِهِمَا لَا يُسَوِّغَانِ التَّيَمُّمَ، بَلْ لَا بُدَّ مَعَ وُجُودِ أَحَدِ السَّبَبَيْنِ مِنْ عَدَمِ الْمَاءِ فَلَا يَجُوزُ لِلْمَرِيضِ أَنْ يَتَيَمَّمَ إِلَّا إِذَا لَمْ يَجِدْ مَاءً، وَلَا يَجُوزُ لِلْمُسَافِرِ أَنَّ يَتَيَمَّمَ إِلَّا إِذَا لَمْ يَجِدْ مَاءً، وَلَكِنَّهُ يُشْكِلُ عَلَى هَذَا أَنَّ الصَّحِيحَ كَالْمَرِيضِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ تَيَمَّمَ، وكذلك المقيم كالمسافر إذا لم يجد الماء تيمم، فلا بد من فائدة في التنصيص على المرض والسفر فقيل: وجه التنصيص عليهما أن المرض مظنة للعجز عن الوصول إلى الماء، وَكَذَلِكَ الْمُسَافِرُ عَدَمُ الْمَاءِ فِي حَقِّهِ غَالِبٌ، وَإِنْ كَانَ رَاجِعًا إِلَى الصُّورَتَيْنِ الْأَخِيرَتَيْنِ، أَعْنِي: قوله:
«Nebî ﷺ abdest alır, sonra [hanımını] öper, sonra abdest almadan namaz kılardı.» Bu hadis farklı lafızlarla rivayet edilmiş olup onu Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmişlerdir. Bunun Habîb b. Ebî Sâbit'in Urve'den, onun da Âişe'den rivayeti olduğu ve onun Urve'den işitmediği söylenmişse de; bunu Ahmed Müsned'inde Hişâm b. Urve'nin babasından, onun da Âişe'den hadisi olarak rivayet etmiştir. İbn Cerîr Leys'in Atâ'dan, onun da Âişe'den hadisi olarak rivayet etmiştir. Ahmed, Ebû Dâvûd ve Nesâî de Ebû Ravk el-Hemdânî'nin İbrâhîm et-Teymî'den, onun da Âişe'den hadisi olarak rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr yine bunu Ümmü Seleme hadisinden rivayet etmiş ve yine Zeyneb es-Sehemiyye hadisinden rivayet etmiştir. Ümmü Seleme hadisinin lafzı: «Nebî ﷺ öper, sonra abdest almadan namaz kılardı» şeklindedir. Ahmed bunu Zeyneb es-Sehemiyye'den, o da Âişe'den rivayet etmiştir. O'nun: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } kavline gelince: Şayet bu kayıt şarttan sonra zikredilen hastalık, sefer, tuvaletten gelme ve kadınlara dokunma durumlarının tamamına raci ise; bunda sırf hastalık ve seferin teyemmümü meşru kılmadığına, bilakis bu iki sebepten birinin bulunmasıyla beraber suyun bulunmamasının da zorunlu olduğuna delil vardır. Dolayısıyla hasta kimsenin su bulamadığı zaman dışında teyemmüm etmesi caiz olmadığı gibi yolcunun da su bulamadığı zaman dışında teyemmüm etmesi caiz değildir. Ancak buna şöyle bir itiraz gelir: Sağlıklı kimse de su bulamadığında hasta gibi teyemmüm eder; aynı şekilde mukim de su bulamadığında yolcu gibi teyemmüm eder. O halde hastalık ve seferin açıkça belirtilmesinde bir fayda bulunmalıdır. Şöyle denilmiştir: Onların açıkça zikredilmesinin yönü; hastalığın suya ulaşmaktan aciz kalma zannı taşımasıdır; yolcu hakkında da suyun bulunmaması çoğunlukla böyledir. Şayet bu kayıt son iki surete -yani O'nun:
أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ كَمَا قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ كَانَ فِيهِ إِشْكَالٌ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْمَرِيضِ أَوِ الْمُسَافِرِ جَازَ لَهُ التَّيَمُّمُ، وَإِنْ كَانَ وَاجِدًا لِلْمَاءِ قَادِرًا عَلَى اسْتِعْمَالِهِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ رَجَعَ هَذَا الْقَيْدُ إِلَى الْآخَرَيْنِ مَعَ كَوْنِهِ مُعْتَبَرًا فِي الْأَوَّلَيْنِ لِنُدْرَةِ وُقُوعِهِ فِيهِمَا. وَأَنْتَ خَبِيرٌ بِأَنَّ هَذَا كَلَامٌ سَاقِطٌ وَتَوْجِيهٌ بَارِدٌ. وَقَالَ مَالِكٌ وَمَنْ تَابَعَهُ: ذَكَرَ اللَّهُ الْمَرَضَ وَالسَّفَرَ فِي شَرْطِ التَّيَمُّمِ اعْتِبَارًا بِالْأَغْلَبِ فِي مَنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ بِخِلَافِ الْحَاضِرِ، فَإِنَّ الْغَالِبَ وَجُودُهُ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَنُصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِ. انْتَهَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَرَضَ بِمُجَرَّدِهِ مُسَوِّغٌ لِلتَّيَمُّمِ، وَإِنْ كَانَ الْمَاءُ مَوْجُودًا إِذَا كَانَ يَتَضَرَّرُ بِاسْتِعْمَالِهِ فِي الْحَالِ أَوْ فِي الْمَآلِ، وَلَا تُعْتَبَرُ خَشْيَةُ التَّلَفِ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ يَقُولُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَيَقُولُ: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ، والنبي ﷺ يَقُولُ: «الدِّينُ يُسْرٌ» وَيَقُولُ: «يَسُرُّوا وَلَا تُعَسِّرُوا» وَقَالَ: «قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ» وَيَقُولُ:
{ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavline- raci ise, bazı müfessirlerin dediği gibi bunda bir müşkillik olur ki o da: Üzerine hasta yahut yolcu ismi doğrulanan kimsenin, suyu bulmuş ve onu kullanmaya muktedir olsa bile teyemmüm etmesinin caiz olmasıdır. Bu kaydın ilk ikisinde vukuunun nadir olması sebebiyle ilk ikisinde de muteber olmakla birlikte son ikisine raci olduğu söylenmiştir. Sen de gayet iyi bilirsin ki bu, tutarsız bir söz ve soğuk bir tevcihtir. Mâlik ve ona tabi olanlar şöyle demişlerdir: Allah, teyemmümün şartında hastalık ve seferi, su bulamayan kimselerdeki ekseriyet durumunu dikkate alarak zikretmiştir; mukimin aksine, zira onda suyun bulunması galiptir, bu sebeple Allah Teâlâ onu açıkça zikretmemiştir. [Mâlik'in sözü] bitti. Zahir olan şudur ki hastalık, şimdiki halde veya gelecekte suyu kullanmaktan zarar görecekse, su mevcut olsa bile tek başına teyemmümü meşru kılıcıdır; ölüm tehlikesi de şart koşulmaz. Zira Allah Teâlâ: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } buyurmakta ve { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } buyurmaktadır. Nebî ﷺ de: «Din kolaylıktır» buyurmakta, «Kolaylaştırın, zorlaştırmayın» buyurmakta, «Onu öldürdüler, Allah da onları öldürsün!» demiş ve:
«أُمِرْتُ بِالشَّرِيعَةِ السَّمْحَةِ» فَإِذَا قُلْنَا: إِنَّ قَيْدَ عَدَمِ وُجُودِ الْمَاءِ رَاجِعٌ إِلَى الْجَمِيعِ، كَانَ وَجْهُ التَّنْصِيصِ عَلَى الْمَرَضِ: هُوَ أَنَّهُ يَجُوزُ لَهُ التَّيَمُّمُ وَالْمَاءُ حَاضِرٌ مَوْجُودٌ إِذَا كَانَ اسْتِعْمَالُهُ يَضُرُّهُ، فَيَكُونُ اعْتِبَارُ ذَلِكَ الْقَيْدِ فِي حَقِّهِ إِذَا كَانَ اسْتِعْمَالُهُ لَا يَضُرُّهُ، فَإِنَّ فِي مُجَرَّدِ الْمَرَضِ مَعَ عَدَمِ الضَّرَرِ بِاسْتِعْمَالِ الْمَاءِ مَا يَكُونُ مَظِنَّةً لِعَجْزِهِ عَنِ الطَّلَبِ، لِأَنَّهُ يَلْحَقُهُ بِالْمَرَضِ نَوْعُ ضَعْفٍ. وَأَمَّا وَجْهُ التَّنْصِيصِ عَلَى الْمُسَافِرِ فَلَا شَكَّ أَنَّ الضَّرْبَ فِي الْأَرْضِ مَظِنَّةٌ لِإِعْوَازِ الْمَاءِ فِي بَعْضِ الْبِقَاعِ دُونَ بَعْضٍ. قَوْلُهُ: فَتَيَمَّمُوا التَّيَمُّمُ لُغَةً: الْقَصْدُ، يُقَالُ: تَيَمَّمْتُ الشَّيْءَ: قَصَدْتُهُ، وَتَيَمَّمْتُ الصَّعِيدَ: تَعَمَّدْتُهُ، وَتَيَمَّمْتُهُ بِسَهْمِي وَرُمْحِي: قَصَدْتُهُ دُونَ مَنْ سِوَاهُ، وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ:
«Ben müsamahakâr şeriatla gönderildim» buyurmaktadır. Su bulamama kaydının hepsine raci olduğunu söylersek, hastalığın açıkça zikredilmesinin yönü: Suyu kullanması kendisine zarar verdiğinde, su hazır ve mevcut iken de onun teyemmüm etmesinin caiz olmasıdır. Böylece bu kaydın onun hakkındaki itibarı, suyu kullanmasının kendisine zarar vermediği duruma mahsus olur; zira suyu kullanmaktan zarar görmemekle birlikte sırf hastalıkta bile [su] aramaktan aciz kalma zannı vardır, çünkü hastalıkla birlikte ona bir tür zayıflık isabet eder. Yolcunun açıkça zikredilmesinin yönüne gelince; hiç şüphe yoktur ki yeryüzünde yolculuk yapmak, bazı beldeler hariç bazılarında suyun bulunmaması zannını taşır. O'nun: { فَتَيَمَّمُوا } kavlindeki «teyemmüm» kelimesi lügatte: Yönelmek ve kastetmektir. «Bir şeye yöneldim, onu kastettim» anlamında «teyemmemtu'ş-şey'e», «Toprağı kastettim» anlamında «teyemmemtu's-saîde», «Okumla ve mızrağımla başkasına değil sadece ona yöneldim» anlamında «teyemmemtuhû bi-sehmî ve rumhî» denir. el-Halîl şu beyti okumuştur:
يَمَّمْتُهُ الرُّمْحَ شَزْرًا ثُمَّ قُلْتُ لَهُ ... هَذِي الْبَسَالَةُ لَا لِعْبُ الزَّحَالِيقِ
«Mızrağımı eğrice ona yönelttim, sonra ona dedim ki: / İşte yiğitlik budur, kaydırak oyunu değil!»
وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İmruü'l-Kays da şöyle demiştir:
تَيَمَّمْتُهَا مِنْ أَذَرِعَاتٍ وَأَهْلُهَا ... بِيَثْرِبَ أَدْنَى دَارِهَا نَظَرٌ عَالِي
«Ezriât'tan ona yöneldim, onun ailesi ise / Yesrib'dedir; onun en yakın yurdu yüksek bir bakıştır.»
وَقَالَ:
Yine o şöyle demiştir:
تَيَمَّمَتِ الْعَيْنُ الَّتِي عِنْدَ ضَارِجِ ... يَفِيءُ عَلَيْهَا الظِّلُّ عَرْمَضُهَا طامي
«Dâric'in yanındaki pınara yöneldim / Üzerine gölge düşen, su yosunları kabarıp taşan o pınara.»
قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: قَوْلُهُ: فَتَيَمَّمُوا أَيِ: اقْصِدُوا، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ حَتَّى صَارَ التَّيَمُّمُ مَسْحَ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ بِالتُّرَابِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي قَوْلِهِمْ قَدْ تَيَمَّمَ الرَّجُلُ: مَعْنَاهُ: قَدْ مَسَحَ التُّرَابَ عَلَى وَجْهِهِ، وَهَذَا خَلْطٌ مِنْهُمَا لِلْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ بِالْمَعْنَى الشَّرْعِيِّ، فَإِنَّ الْعَرَبَ لَا تَعْرِفُ التَّيَمُّمَ بِمَعْنَى مَسْحِ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ، وَإِنَّمَا هُوَ مَعْنًى شَرْعِيٌّ فَقَطْ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ الْوُجُوبُ، وَهُوَ مُجْمَعٌ عَلَى ذَلِكَ. وَالْأَحَادِيثُ فِي هذا الباب كثيرة، وتفاصيل التيمم وصفاته مبينة في السنة المطهرة، ومقالات أهل العلم مدوّنة في كتب الفقه، قَوْلُهُ: صَعِيداً الصَّعِيدُ: وَجْهُ الْأَرْضِ سَوَاءً كَانَ عَلَيْهِ تُرَابٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، قَالَهُ الْخَلِيلُ، وَابْنُ الْأَعْرَابِيِّ، وَالزَّجَّاجُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا أَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ، قَالَ اللَّهُ تعالى: وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً
İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: O'nun { فَتَيَمَّمُوا } sözü, yani: "Yönelin" demektir. Sonra bu kelimenin kullanımı çoğaldı; öyle ki teyemmüm, yüzü ve iki eli toprakla meshetmek haline geldi. İbnü'l-Enbârî de insanların "قَدْ تَيَمَّمَ الرَّجُلُ" (Adam teyemmüm etti) sözü hakkında: "Bunun manası: Yüzüne toprak meshetti demektir" demiştir. Bu ikisinin yaptığı, lügat manasını şer'î mana ile karıştırmaktır. Zira Araplar teyemmümü yüzü ve iki eli meshetmek manasında bilmezler; bu sadece şer'î bir manadır. Emrin zahiri ise vücûb (farz oluş) ifade eder ve bu husus icmâ ile sabittir. Bu baptaki hadisler pek çoktur; teyemmümün detayları ve keyfiyeti tertemiz Sünnet'te açıklanmış, ilim ehlinin görüşleri de fıkıh kitaplarında tedvin edilmiştir. O'nun { صَعِيداً } buyruğuna gelince; Saîd (صَعِيد): Üzerinde toprak olsun veya olmasın yeryüzünün yüzeyidir. Bunu el-Halîl, İbnü'l-A'râbî ve ez-Zeccâc söylemiştir. ez-Zeccâc: "Bu hususta dil ehli arasında herhangi bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum" demiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَيْها صَعِيداً } “Şüphesiz biz onun üzerindekileri bir saîd (yeryüzü)...”
جُرُزاً أَيْ: أَرْضًا غَلِيظَةً لَا تُنْبِتُ شَيْئًا، وَقَالَ تعالى: فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً وقال ذو الرمة:
جُرُزاً } yani: Hiçbir şey bitirmeyen sert bir yer [kılacağız]. Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَتُصْبِحَ صَعِيداً زَلَقاً } Zü'r-Rümme de şöyle demiştir:
كأنّه بالضّحى تزمي الصّعيد به ... دبّابة فِي عِظَامِ الرَّأْسِ خُرْطُومُ
«Sanki kuşluk vakti toprağı sıçratıp duruyor onunla / Baş kemiklerinde hortumu olan emekleyen bir böcek gibi.»
وَإِنَّمَا سُمِّيَ صَعِيدًا لِأَنَّهُ نِهَايَةُ مَا يُصْعَدُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَرْضِ، وَجَمْعُ الصَّعِيدِ: صُعَدَاتٌ.
Ona «saîd» denilmesinin sebebi, yeryüzünden yukarı doğru çıkılan son nokta olmasıdır. Saîdin çoğulu «suadât» gelir.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا يُجْزِئُ التَّيَمُّمُ بِهِ، فَقَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالطَّبَرِيُّ: إِنَّهُ يُجْزِئُ بِوَجْهِ الْأَرْضِ كُلِّهِ تُرَابًا كَانَ أَوْ رَمْلًا أَوْ حِجَارَةً، وَحَمَلُوا قَوْلَهُ: طَيِّباً عَلَى الطَّاهِرِ الَّذِي لَيْسَ بِنَجِسٍ.
İlim ehli kendisiyle teyemmümün caiz olacağı madde hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve et-Taberî: İster toprak, ister kum, ister taş olsun yeryüzünün yüzeyinin tamamıyla teyemmümün caiz olduğunu söylemişler ve O'nun: { طَيِّباً } kavlini necis olmayan temiz [madde] manasına hamletmişlerdir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُهُمَا: إِنَّهُ لَا يُجْزِئُ التَّيَمُّمُ إِلَّا بِالتُّرَابِ فَقَطْ، وَاسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ تعالى: صَعِيداً زَلَقاً أَيْ: تُرَابًا أَمْلَسَ طَيِّبًا، وَكَذَلِكَ اسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ: طَيِّباً قَالُوا: وَالطَّيِّبُ: التُّرَابُ الَّذِي يُنْبِتُ.
eş-Şâfiî, Ahmed ve bu ikisinin ashabı ise: Teyemmümün sadece toprakla caiz olabileceğini söylemişler ve Teâlâ'nın: { صَعِيداً زَلَقاً } yani «temiz ve kaygan bir toprak» kavlini delil getirmişlerdir; aynı şekilde O'nun: { طَيِّباً } kavlini de delil getirerek: «Tayyib, bitki bitiren topraktır» demişlerdir.
وَقَدْ تُنُوزِعَ فِي مَعْنَى الطَّيِّبِ، فَقِيلَ: الطَّاهِرُ كَمَا تَقَدَّمَ وَقِيلَ: الْمُنْبِتُ كَمَا هُنَا وَقِيلَ: الْحَلَالُ. وَالْمُحْتَمَلُ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ وَلَوْ لَمْ يُوجَدْ فِي الشَّيْءِ الَّذِي يُتَيَمَّمُ بِهِ إِلَّا مَا فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ، لَكَانَ الْحَقُّ مَا قَالَهُ الْأَوَّلُونَ، لَكِنْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فضلنا النَّاسِ بِثَلَاثٍ:
«Tayyib» kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir: Daha önce geçtiği gibi temiz olduğu söylenmiştir; burada geçtiği gibi bitki bitiren olduğu söylenmiştir; helal olduğu da söylenmiştir. İhtimalli olan bir şeyle ise delil ikame edilemez. Şayet kendisiyle teyemmüm edilen şey hususunda Kur'ân-ı Kerîm'de olandan başkası bulunmasaydı, hak olan öncekilerin söylediği olurdu. Fakat Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe b. el-Yemân hadisinden sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Biz insanlara üç şeyle üstün kılındık:
جُعِلَتْ صُفُوفُنَا كَصُفُوفِ الْمَلَائِكَةِ، وَجُعِلَتْ لَنَا الْأَرْضُ كُلُّهَا مَسْجِدًا، وَجُعِلَتْ تُرْبَتُهَا لَنَا طَهُورًا إِذَا لَمْ نَجِدِ الْمَاءَ» وَفِي لَفْظٍ: «وَجُعِلَ تُرَابُهَا لَنَا طَهُورًا» فَهَذَا مُبَيِّنٌ لِمَعْنَى الصَّعِيدِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ، أَوْ مُخَصِّصٌ لِعُمُومِهِ، أَوْ مُقَيِّدٌ لِإِطْلَاقِهِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا حَكَاهُ ابن فارس عن كتاب الخليل: تيمم بالصعيد، أَيْ: أَخَذَ مِنْ غُبَارِهِ. انْتَهَى، وَالْحَجَرُ الصَّلْدُ لَا غُبَارَ لَهُ. قَوْلُهُ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ هَذَا الْمَسْحُ مُطْلَقٌ، يَتَنَاوَلُ الْمَسْحَ بِضَرْبَةٍ أَوْ ضَرْبَتَيْنِ، وَيَتَنَاوَلُ الْمَسْحَ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ، أَوْ إِلَى الرُّسْغَيْنِ، وَقَدْ بَيَّنَتْهُ السُّنَّةُ بَيَانًا شَافِيًا، وَقَدْ جَمَعْنَا بَيْنَ مَا وَرَدَ فِي الْمَسْحِ بِضَرْبَةٍ وَبِضَرْبَتَيْنِ، وَمَا وَرَدَ فِي الْمَسْحِ إِلَى الرُّسْغِ وَإِلَى الْمِرْفَقَيْنِ، فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى وَغَيْرِهِ مِنْ مُؤَلَّفَاتِنَا بِمَا لَا يَحْتَاجُ النَّاظِرُ فِيهِ إِلَى غَيْرِهِ. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً أَيْ: عَفَا عَنْكُمْ وَغَفَرَ لَكُمْ تَقْصِيرَكُمْ، وَرَحِمَكُمْ بِالتَّرْخِيصِ لَكُمْ وَالتَّوْسِعَةِ عَلَيْكُمْ.
Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı, yeryüzünün tamamı bize mescit kılındı ve su bulamadığımız zaman onun toprağı bize temizleyici kılındı.» Bir lafızda ise: «Ve onun toprağı bize temizleyici kılındı» şeklindedir. İşte bu, ayette zikredilen «saîd»in manasını açıklamakta yahut onun umumunu tahsis etmekte veya ıtlakını takyid etmektedir. İbn Fâris'in el-Halîl'in kitabından naklettiği şu ifade de bunu desteklemektedir: «Saîd ile teyemmüm etti, yani onun tozundan aldı.» [İbn Fâris'in sözü] bitti; düz ve sert taşın ise tozu olmaz. O'nun: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } kavline gelince: Bu mesih mutlaktır; bir vuruşla veya iki vuruşla meshetmeyi kapsadığı gibi dirseklere kadar yahut bileklere kadar meshetmeyi de kapsar. Sünnet bunu tatmin edici bir şekilde açıklamıştır. Bir vuruş ve iki vuruşla mesih hakkında gelen rivayetler ile bileğe ve dirseklere kadar mesih hakkında gelen rivayetleri el-Müntekâ şerhimizde ve diğer eserlerimizde, bakan kimseyi başkasına muhtaç bırakmayacak şekilde bir araya getirdik. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } kavli; yani O sizi affetmiş, kusurlarınızı bağışlamış ve size ruhsat verip genişlik tanıyarak size merhamet etmiştir demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: صَنَعَ لَنَا عَبْدُ الرحمن ابن عَوْفٍ طَعَامًا، فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ فَأَخَذَتِ الْخَمْرُ مِنَّا، وَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَقَدَّمُونِي فَقَرَأْتُ:
Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî -hasen görerek-, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih görerek- ve Ziyâ el-Muhtâre'de Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf bizim için bir yemek hazırladı, bizi davet etti ve bize şarap içirdi. Şarap bize tesir etti. Namaz vakti gelince beni öne geçirdiler, ben de:
قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تعبدون ونحن نعبد ما تعبدون، فأنزل الله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ: أَنَّ الَّذِي صلّى به عَبْدُ الرَّحْمَنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ، وعمر، وعليّ، وعبد الرحمن بن ابن عَوْفٍ طَعَامًا، فَدَعَانَا وَسَقَانَا مِنَ الْخَمْرِ فَأَخَذَتِ الخمر منا، وحضرت الصلاة فقدموني فقرأت:
{ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ } “De ki: Ey kâfirler! Tapmam o sizin taptıklarınıza” [yerine yanlışlıkla:] «ve biz sizin taptıklarınıza taparız» [diye okudum]. Bunun üzerine Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre ise, kendilerine namazı kıldıran kimse Abdurrahman idi. İbnu'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: [Bu ayet] Ebû Bekir, Ömer, Ali ve Abdurrahman b. [Avf hakkında] inmiştir... [Abdurrahman b.] Avf bir yemek hazırladı, bizi davet etti ve bize şarap içirdi; şarap bize tesir etti. Namaz vakti gelince beni öne geçirdiler, ben de okudum:
الْكَافِرُونَ حَتَّى خَتَمَهَا فَقَالَ: لَيْسَ لِي دِينٌ وَلَيْسَ لَكُمْ دِينٌ، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: نسختها إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَمْ يَعْنِ بِهَا الْخَمْرَ، إِنَّمَا عَنِيَ بِهَا سُكْرَ النَّوْمِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَأَنْتُمْ سُكارى قَالَ: النُّعَاسُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ. قَوْلُهُ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْمُسَافِرِ تُصِيبُهُ الْجَنَابَةُ فَيَتَيَمَّمُ وَيُصَلِّي. وَفِي لَفْظٍ قَالَ: لَا يَقْرَبُ الصَّلَاةَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُسَافِرًا تُصِيبُهُ الْجَنَابَةُ فَلَا يَجِدُ الْمَاءَ، فَيَتَيَمَّمُ، وَيُصَلِّي حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ.
el-Kâfirûn suresini sonuna kadar okudum ve: «Benim bir dinim yoktur, sizin de bir dininiz yoktur» dedi; bunun üzerine indi. Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Beyhakî Sünen'inde İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu ayeti { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } ayeti neshetmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bununla şarabı kastetmemiştir, ancak uyku sarhoşluğunu kastetmiştir. Abd b. Humeyd İbn Abbâs'tan { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavli hakkında: «Uyuklama hali» dediğini rivayet etmiştir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe Musannef'inde, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Ali'den rivayet etmişlerdir: O'nun: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli hakkında şöyle demiştir: Bu ayet, cünüp olan ve teyemmüm edip namaz kılan yolcu hakkında indi. Bir lafızda ise şöyle demiştir: Cünüp olup su bulamayan, su buluncaya kadar teyemmüm edip namaz kılan bir yolcu olması müstesna, namaza yaklaşamaz.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ يَقُولُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ جُنُبٌ إِذَا وَجَدْتُمُ الْمَاءَ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا الْمَاءَ فَقَدْ أَحْلَلْتُ أَنْ تَمْسَحُوا بِالْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَا يَمُرُّ الْجُنُبُ وَلَا الْحَائِضُ فِي الْمَسْجِدِ، إِنَّمَا أُنْزِلَتْ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ لِلْمُسَافِرِ يَتَيَمَّمُ ثُمَّ يُصَلِّي. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ الأسلع ابن شَرِيكٍ قَالَ: كُنْتُ أُرَحِّلُ نَاقَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَصَابَتْنِي جَنَابَةٌ فِي لَيْلَةٍ بَارِدَةٍ، وَأَرَادَ رسول الله ﷺ الرِّحْلَةَ، فَكَرِهْتُ أَنْ أُرَحِّلَ نَاقَتَهُ وَأَنَا جُنُبٌ، وَخَشِيتُ أَنْ أَغْتَسِلَ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ فَأَمُوتَ أَوْ أَمْرَضَ، فَأَمَرْتُ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ فَرَحَّلَهَا، ثُمَّ رَضَفْتُ أَحْجَارًا فَأَسْخَنْتُ بِهَا مَاءً فَاغْتَسَلْتُ، ثُمَّ لَحِقْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ، فَقَالَ: يَا أَسْلَعُ! مَا لِي أرى رَاحِلَتَكَ تَغَيَّرَتْ؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَمْ أُرَحِّلْهَا، رَحَّلَهَا رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ، قَالَ: وَلِمَ؟ قلت: إني أصابتني جَنَابَةٌ فَخَشِيتُ الْقَرَّ عَلَى نَفْسِي، فَأَمَرْتُهُ أَنْ يُرَحِّلَهَا وَرَضَفْتُ أَحْجَارًا فَأَسْخَنْتُ بِهَا مَاءً فَاغْتَسَلْتُ بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Suyu bulduğunuz takdirde cünüp iken namaza yaklaşmayın; şayet su bulamazsanız, toprakla meshetmenizi helal kıldım. Abd b. Humeyd Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mescitten ne cünüp ne de hayızlı kimse geçemez; { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli sadece teyemmüm edip sonra namaz kılan yolcu hakkında indirilmiştir. Dârekutnî, Taberânî, Ebû Nuaym el-Ma'rife'de, İbn Merdûye, Beyhakî Sünen'inde ve Ziyâ el-Muhtâre'de el-Esla' b. Şerîk'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben Resûlullah ﷺ'in devesini yolculuğa hazırlıyordum. Soğuk bir gecede bana cünüplük isabet etti, Resûlullah ﷺ de yola çıkmak istedi. Cünüp iken onun devesini hazırlamaktan hoşlanmadım, soğuk suyla yıkanıp ölmekten yahut hastalanmaktan da korktum. Ensar'dan bir adama emrettim, o hazırladı; sonra taşları kızdırıp onunla su ısıttım ve yıkandım. Ardından Resûlullah ﷺ'e ve ashabına yetiştim. O: «Ey Esla'! Bineğinin [hazırlanışının] değiştiğini görüyorum, ne oldu?» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Onu ben hazırlamadım, Ensar'dan bir adam hazırladı» dedim. «Neden?» buyurdu. Ben: «Bana cünüplük isabet etti, kendim için soğuktan korktum; ona emrettim hazırladı, ben de taşları kızdırıp su ısıttım ve onunla yıkandım» dedim. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayetini O'nun: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavline kadar indirdi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ أَسْلَعَ قَالَ: كُنْتُ أَخْدِمُ النَّبِيَّ ﷺ وَأُرَحِّلُ لَهُ، فَقَالَ لِي ذَاتَ لَيْلَةٍ: يَا أَسْلَعُ! قُمْ فَأَرْحِلْ لِي» قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَصَابَتْنِي جَنَابَةٌ، فَسَكَتَ عَنِّي سَاعَةً، حَتَّى جَاءَ جِبْرِيلُ بِآيَةِ الصَّعِيدِ، فَقَالَ: «قُمْ يَا أَسْلَعُ فَتَيَمَّمْ» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ قَالَ: الْمَسَاجِدَ. وَأَخْرَجَ عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْهُ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ قَالَ: لَا تَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ وَأَنْتُمْ جُنُبٌ إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ، قَالَ: تَمُرُّ بِهِ مَرًّا وَلَا تَجْلِسُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يُرَخِّصُ لِلْجُنُبِ أَنْ يَمُرَّ فِي الْمَسْجِدِ وَلَا يَجْلِسَ فِيهِ، ثُمَّ قَرَأَ قَوْلَهُ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ.
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Taberânî ve Beyhakî başka bir yoldan Esla'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben Nebî ﷺ'e hizmet ediyor ve [devesini] hazırlıyordum. Bir gece bana: «Ey Esla'! Kalk ve benim için [bineklerimi] hazırla» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Bana cünüplük isabet etti» dedim. Cebrail teyemmüm ayetini getirinceye kadar bana bir müddet sessiz kaldı, sonra: «Kalk ey Esla' ve teyemmüm et» buyurdu... hadisi zikretti. İbn Ebî Hâtim, Atâ el-Horasânî yoluyla İbn Abbâs'tan { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } kavli hakkında: «Mescitleri [kastetti]» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Atâ el-Horasânî yoluyla ondan { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli hakkında: «Yol geçenler müstesna, cünüp iken mescide girmeyin» dediğini rivayet etmişlerdir; o: «Oradan sadece geçip gidersin, oturmazsın» demiştir. İbn Cerîr İbn Mes'ûd'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk ve Beyhakî Sünen'inde ondan rivayet etmişlerdir ki o, cünüp olan kimsenin mescitte oturmayıp sadece oradan geçmesine ruhsat verir, sonra O'nun: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlini okurdu. Beyhakî Enes'ten de bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: كَانَ أَحَدُنَا يَمُرُّ فِي الْمَسْجِدِ وَهُوَ جُنُبٌ مُجْتَازًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى قَالَ:
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Beyhakî Câbir'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Bizden biri cünüp olduğu halde mescidin içinden sadece geçip giderdi.» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ كَانَ مَرِيضًا فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَقُومَ فَيَتَوَضَّأَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خَادِمٌ فَيُنَاوِلُهُ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وابن المنذر، وابن
«[Bu ayet], Ensâr'dan hasta olan, kalkıp abdest almaya güç yetiremeyen ve kendisine [su] verecek bir hizmetçisi de bulunmayan bir adam hakkında indi. [Bu zat] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattı, bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn
أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ الْمَجْدُورُ، أَوْ بِهِ الْجِرَاحُ، أَوِ الْقُرْحُ، يُجْنِبُ فَيُخَافُ إِنِ اغْتَسَلَ أَنْ يَمُوتَ فَيَتَيَمَّمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ: نَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جِرَاحٌ فَفَشَتْ فِيهِمْ، ثُمَّ ابْتُلُوا بِالْجَنَابَةِ، فَشَكَوْا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَنَزَلَتْ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ قَالَ: اللَّمْسُ: مَا دُونَ الْجِمَاعِ، وَالْقُبْلَةُ مِنْهُ، وَفِيهِ الْوُضُوءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ ابْنِ عُمَرَ:
Ebî Hâtim ve Beyhakî İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O; çiçek hastalığına yakalanmış yahut kendisinde yaralar veya çıbanlar bulunan, cünüp olduğunda yıkandığı takdirde ölmesinden korkulan kimsedir; bu kimse teyemmüm eder.» İbn Cerîr İbrâhîm en-Nehaî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ'in ashabına yaralar isabet etti ve aralarında yayıldı; ardından cünüplükle imtihan olundular ve bunu Nebî ﷺ'e şikâyet ettiler; bunun üzerine { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } ayeti indi. Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim ve Beyhakî çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'dan O'nun: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Temas (lems): Cinsel ilişkiden aşağı olan şeylerdir; öpmek de bundandır ve bunda abdest gerekir.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir:
أَنَّهُ كَانَ يَتَوَضَّأُ مِنْ قُبْلَةِ الْمَرْأَةِ، وَيَقُولُ هِيَ اللِّمَاسِ. وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالْحَاكِمُ عَنْ عُمَرَ قَالَ:
O, kadını öpmekten dolayı abdest alır ve: «Bu dokunmadır (limâs)» derdi. Dârekutnî, Beyhakî ve Hâkim Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
إِنِ الْقُبْلَةَ مِنَ اللَّمْسِ فَتَوَضَّأْ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: اللَّمْسُ هُوَ الْجِمَاعُ وَلَكِنَّ اللَّهَ كَنَى عَنْهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كُنَّا فِي حُجْرَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَعَنَا عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَنَفَرٌ مِنَ الْمَوَالِي وَعُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَنَفَرٌ مِنَ الْعَرَبِ فَتَذَاكَرْنَا اللمس، فَقُلْتُ أَنَا وَعَطَاءٌ وَالْمَوَالِي: اللَّمْسُ بِالْيَدِ، وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ وَالْعَرَبُ: هُوَ الْجِمَاعُ، فَدَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ: غُلِبَتِ الْمَوَالِي وَأَصَابَتِ الْعَرَبُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّمْسَ وَالْمَسَّ والمباشرة: الجماع ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يَكْنِي مَا شَاءَ بِمَا شَاءَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إن أطيب الصعيد أرض الحرث.
«Öpmek dokunmaktandır (lemstendir), bundan dolayı abdest al.» İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir Ali'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Temas (lems) cinsel ilişkidir; ancak Allah bundan kinaye yapmıştır.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'ın odasındaydık; yanımızda Atâ b. Ebî Rabâh ile mevalilerden birkaç kişi, Ubeyd b. Umeyr ile Araplardan birkaç kişi vardı. Temas (lems) konusunu müzakere ettik. Ben, Atâ ve mevaliler: «Temas el ile olandır» dedik. Ubeyd b. Umeyr ve Araplar ise: «O cinsel ilişkidir» dediler. Bunun üzerine İbn Abbâs'ın yanına girip ona haber verdim; o şöyle dedi: «Mevaliler yenildi, Araplar isabet etti.» Sonra şöyle dedi: «Muhakkak ki temas (lems), dokunma (mess) ve mübaşeret cinsel ilişkidir; ancak Allah dilediği şeyi dilediği şeyle kinaye yoluyla ifade eder.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Sünen'inde İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Saîdin en temiz ve helali, ekim yapılan arazidir.»
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 44-48]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Onlar sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44) Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. (45) Yahudilerden öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak «İşittik ve isyan ettik», «Duymaz olasıca, dinle!» ve «Râinâ (bizi gözet/ahmak)» derler. Eğer onlar «İşittik ve itaat ettik», «Dinle ve bize bak» deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; artık pek azı müstesna, iman etmezler. (46) Ey kendilerine Kitap verilenler! Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden yahut cumartesi ehline lanet ettiğimiz gibi onlara da lanet etmeden önce, yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir. (47) Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur. (48)”
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَالْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ الرُّؤْيَةُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. وَالنَّصِيبُ: الْحَظُّ، وَالْمُرَادُ: الْيَهُودُ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ التَّوْرَاةِ. وَقَوْلُهُ: يَشْتَرُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِالِاشْتِرَاءِ: الِاسْتِبْدَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْيَهُودَ اسْتَبْدَلُوا الضَّلَالَةَ، وَهِيَ الْبَقَاءُ عَلَى الْيَهُودِيَّةِ بَعْدَ وُضُوحِ الْحُجَّةِ عَلَى صحة نبوّة نبينا ﷺ قوله: وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyruğu, müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Hitap, Müslümanlardan görme eylemini gerçekleştirebilecek herkesedir. Nasîb (نَصِيب), pay (haz) demektir; kastedilenler ise kendilerine Tevrat'tan bir pay verilen Yahudilerdir. O'nun: { يَشْتَرُونَ } “satın alıyorlar” buyruğu ise hâl cümlesidir. Satın alma (iştirâ) ile kastedilen, değiştirmedir (istibdâl); bunun manasının tahkiki daha önce geçmişti. Mana şudur: Yahudiler, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sıhhatine dair kesin delil ortaya çıktıktan sonra hidayete karşılık sapıklığı, yani Yahudilik üzere kalmayı tercih edip değiştirdiler. O'nun: { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “ve sizin de yolu sapıtmanızı istiyorlar” buyruğu...
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يَشْتَرُونَ مُشَارِكٌ لَهُ فِي بَيَانِ سُوءِ صَنِيعِهِمْ، وَضِعْفِ اخْتِيَارِهِمْ، أَيْ: لَمْ يَكْتَفُوا بِمَا جَنَوْهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنِ اسْتِبْدَالِ الضَّلَالَةِ بِالْهُدَى، بَلْ أَرَادُوا مَعَ ضَلَالِهِمْ: أَنْ يَتَوَصَّلُوا بِكَتْمِهِمْ وَجَحْدِهِمْ إِلَى أَنْ تَضِلُّوا أَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ السَّبِيلَ الْمُسْتَقِيمَ الَّذِي هُوَ سَبِيلُ الْحَقِّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ وَمَا يُرِيدُونَهُ بِكُمْ مِنَ الْإِضْلَالِ، وَالْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا لَكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً يَنْصُرُكُمْ فِي مُوَاطِنِ الْحَرْبِ، فَاكْتَفُوا بِوِلَايَتِهِ وَنَصْرِهِ، وَلَا تَتَوَلَّوْا غَيْرَهُ وَلَا تَسْتَنْصِرُوهُ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ:
O'nun: { يَشْتَرُونَ } kavline matuftur; onların kötü amellerini ve tercihlerinin zayıflığını beyan etmekte ona ortaktır. Yani onlar hidayet yerine sapıklığı seçerek kendi aleyhlerine işledikleri cinayetle yetinmediler; bilakis sapıklıklarıyla beraber gizlemeleri ve inkârları vasıtasıyla siz müminlerin de hak yolu olan dosdoğru yolu sapıtmanıza ulaşmayı arzu ettiler. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } Allah, ey müminler, sizin düşmanlarınızı ve onların sizi saptırma arzularını en iyi bilendir; bu cümle itiraziyedir (ara cümledir). { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } Sizin için bir dost olarak Allah yeter { وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } ve savaş meydanlarında size yardım eden bir yardımcı olarak da Allah yeter; öyleyse O'nun dostluğu ve yardımıyla yetinin, O'ndan başkasını veli edinmeyin ve başkasından yardım istemeyin. O'nun:
بِاللَّهِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ: زَائِدَةٌ. قَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ هادُوا قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنْ جُعِلَتْ مُتَعَلِّقَةً بِمَا قَبْلُ فَلَا يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ: نَصِيراً وَإِنْ جُعِلَتْ مُنْقَطِعَةً، فَيَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى نَصِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ يُحَرِّفُونَ، ثُمَّ حُذِفَ، وَهَذَا مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
her iki yerdeki { بِاللَّهِ } kavlinde geçen «bâ» harfi zâiddir. O'nun: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } kavline gelince; ez-Zeccâc şöyle demiştir: Şayet öncesine müteallik kılınırsa O'nun: { نَصِيراً } kavli üzerinde durulmaz (vakıf yapılmaz); şayet münkatı' (müstakil) kılınırsa «nasîran» üzerinde durmak caiz olur. Takdiri: «Yahudi olanlardan bir topluluk vardır ki tahrif ederler» şeklinde olup sonra [topluluk kelimesi] hazfedilmiştir. Sîbeveyh'in mezhebi de budur; şairin şu sözü de bunun gibidir:
لَوْ قُلْتَ مَا فِي قَوْمِهَا لَمْ أَيْثَمِ ... يَفْضُلُهَا فِي حَسَبٍ وَمِيسَمِ
«Kavmi içinde yoktur desen günaha girmem / Soy ve güzellikte onu geçen.»
قَالُوا: الْمَعْنَى: لَوْ قُلْتَ مَا فِي قَوْمِهَا أَحَدٌ يَفْضُلُهَا، ثُمَّ حُذِفَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَحْذُوفُ لَفْظُ مَنْ، أَيْ:
Demişlerdir ki, manası: «Onun kavminde onu geçen hiç kimse yoktur» demek olup sonra [hiç kimse kelimesi] hazfedilmiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Hazfedilen şey «men» (kimseler) lafzıdır; yani:
مِنَ الَّذِينَ هَادَوْا مَنْ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ كَقَوْلِهِ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ أَيْ مَنْ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Yahudi olanlardan kelimeleri tahrif eden kimseler vardır; tıpkı O'nun: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kavlinde -yani «kendisi için olan kimse» anlamında- olduğu gibidir. Zü'r-Rümme'nin şu sözü de bu kabildendir:
فَظَلُّوا وَمِنْهُمْ دمعه سابق له ... وآخر يذري عبرة العين بالهمل
«Kaldılar öylece; onlardan kimi var ki gözyaşı kendisinden önce akar / Kimi de gözyaşını sicim gibi döker.»
أَيْ: مَنْ دَمْعُهُ، وَأَنْكَرَهُ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ، لِأَنَّ حَذْفَ الْمَوْصُولِ كَحَذْفِ بَعْضِ الْكَلِمَةِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ:
Yani: Gözyaşı [kendisini geçen] kimse demektir. el-Muberred ve ez-Zeccâc bunu reddetmişlerdir; çünkü ism-i mevsûlün hazfedilmesi, kelimenin bir cüzünün hazfedilmesi gibidir. Denildi ki O'nun:
مِنَ الَّذِينَ هادُوا بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ. وَالتَّحْرِيفُ: الْإِمَالَةُ وَالْإِزَالَةُ، أَيْ: يُمِيلُونَهُ، وَيُزِيلُونَهُ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَيَجْعَلُونَ مَكَانَهُ غَيْرَهُ أَوِ الْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ، وَذَمَّهُمُ اللَّهُ ﷿ بِذَلِكَ، لِأَنَّهُمْ يَفْعَلُونَهُ عِنَادًا وَبَغْيًا، وَتَأْثِيرًا لِغَرَضِ الدُّنْيَا. قَوْلُهُ: وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا أَيْ: سَمِعْنَا قَوْلَكَ، وَعَصَيْنَا أَمْرَكَ، وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ أَيِ: اسْمَعْ حَالَ كَوْنِكَ غَيْرَ مُسْمَعٍ. وَهُوَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ دعاء على النبيّ ﷺ وَالْمَعْنَى: اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ مَكْرُوهًا، أَوِ اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ جَوَابًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي رَاعِنَا. وَمَعْنَى: لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ: أَنَّهُمْ يَلْوُونَهَا عَنِ الْحَقِّ، أَيْ: يُمِيلُونَهَا إِلَى مَا فِي قلوبهم، وأصل اللّي: القتل، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لِأَجْلِهِ. قَوْلُهُ: وَطَعْناً فِي الدِّينِ مَعْطُوفٌ عَلَى لَيًّا، أَيْ: يَطْعَنُونَ فِي الدِّينِ بِقَوْلِهِمْ: لَوْ كَانَ نَبِيًّا لَعَلِمَ أَنَّا نَسُبُّهُ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ عَلَى ذَلِكَ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا قَوْلَكَ: وَأَطَعْنا أَمْرَكَ وَاسْمَعْ مَا نَقُولُ وَانْظُرْنا أَيْ: لَوْ قَالُوا هَذَا مَكَانَ قَوْلِهِمْ رَاعِنَا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِمَّا قَالُوهُ، وَأَقْوَمَ أَيْ: أَعْدَلَ وَأَوْلَى مِنْ قَوْلِهِمُ الْأَوَّلِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لِمَا فِي هَذَا مِنَ الْمُخَالَفَةِ وَسُوءِ الْأَدَبِ، وَاحْتِمَالِ الذَّمِّ فِي رَاعِنَا، وَلكِنْ لَمْ يَسْلُكُوا الْمَسْلَكَ الْحَسَنَ، وَيَأْتُوا بِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ وَأَقُومُ، وَلِهَذَا: لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: إِلَّا إِيمَانًا قَلِيلًا، وَهُوَ الْإِيمَانُ بِبَعْضِ الْكُتُبِ دُونَ بَعْضٍ، وَبِبَعْضِ الرُّسُلِ دُونَ بَعْضٍ. قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ ذكر
{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden” [ifadesi], { الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenler” kavlinin beyanıdır (açıklamasıdır). Tahrif (التَّحْرِيفُ); eğriltmek, meylettirmek ve yerinden gidermektir; yani onu [asıl mecrasından] eğriltip yerinden çıkarırlar ve yerine başka bir şeyi koyarlar. Yahut kastedilen: Onu asıl tevilinin dışındaki bir yoruma çekmeleridir. İnat, haddi aşma ve dünya menfaatini tercih etmeleri sebebiyle bunu yaptıkları için Allah Azze ve Celle onları bu yüzden yermiştir. O'nun: { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “‘İşittik ve isyan ettik’ derler” kavli; yani ‘Senin sözünü işittik ve senin emrine isyan ettik’ [demektir]. { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “‘İşitmez olasıca, dinle!’” [ifadesi]; yani ‘Sen işittirilmez bir halde iken dinle’ demektir. Bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e beddua olması muhtemeldir; bu takdirde mana: ‘Dinle, kulakların sağır olsun!’ demektir. Şöyle olması da muhtemeldir: ‘Hoşlanmadığın bir şeyi işitmeksizin dinle’ yahut ‘karşılık olarak işittirilmeksizin dinle’ demektir. «Râinâ» (رَاعِنَا) kelimesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } “Dillerini eğip bükerek” kavlinin manası ise şudur: Dillerini haktan bükerler, yani kalplerinde olana meylettirirler. Leyy (الَّيُّ) kelimesinin aslı bükmek/dolamaktır (el-fetl). Bu kelime mef'ûl-i mutlak olarak mensûptur; mef'ûlün lieclih olması da caizdir. O'nun: { وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “ve dine dil uzatarak” kavli, «leyyen» (لَيًّا) kelimesine matuftur; yani: ‘Şayet o bir peygamber olsaydı ona hakaret ettiğimizi bilirdi’ diyerek dine dil uzatırlar. Bunun üzerine Allah Sübhânehu bu durumu Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’e bildirdi. { وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا } “Eğer onlar: ‘İşittik’ deselerdi” [yani] senin sözünü; { وَأَطَعْنا } “ve itaat ettik” [yani] senin emrine; { وَاسْمَعْ } “ve dinle” [yani] ne söylediğimizi ve { وَانْظُرْنا } “ve bizi gözet” [deselerdi]; yani «Râinâ» (رَاعِنَا) demeleri yerine bunu söylemiş olsalardı, { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “şüphesiz kendileri için daha hayırlı” söyledikleri sözden daha hayırlı, { وَأَقْوَمَ } “ve daha doğru” yani daha adil ve ilk sözlerinden daha evlâ olurdu. O ilk sözleri ise; { سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا } “İşittik ve isyan ettik, işitmez olasıca dinle ve râinâ (bizi gözet)” sözleridir. Zira bunda muhalefet ve edep noksanlığı vardır; ayrıca «râinâ» lafzında bir yergi ihtimali bulunmaktadır. Fakat onlar güzel yolu tutmadılar ve kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olanı getirmediler. Bu sebepledir ki: { لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek azı müstesna inanmazlar” yani ancak pek az bir iman ile inanırlar. Bu da kitapların ve resullerin bir kısmına inanıp diğer bir kısmına inanmamaktır. O'nun: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Ey kendilerine Kitap verilenler!” kavli ise; [Allah Teâlâ] zikretti...
سُبْحَانَهُ أَوَّلًا أَنَّهُمْ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ، وَهُنَا ذَكَرَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ أُوتُوا نَصِيبًا مِنْهُ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْمَلُوا بِجَمِيعِ مَا فِيهِ، بَلْ حَرَّفُوا وَبَدَّلُوا. وَقَوْلُهُ: مُصَدِّقاً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ. وَالطَّمْسُ:
Sübhânehu, ilk olarak onlara Kitap'tan bir pay verildiğini zikretmişti; burada ise kendilerine Kitap verildiğini zikretmiştir. Kastedilen: Ondan bir pay verilmiş olmalarıdır, çünkü onlar onun içindeki her şeyle amel etmemişler, bilakis tahrif edip değiştirmişlerdir. O'nun: { مُصَدِّقاً } “Doğrulayıcı olarak” kavli hâl olarak mensûptur. Tams (طَمْس) ise:
اسْتِئْصَالُ أَثَرِ الشَّيْءِ، ومنه فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ يُقَالُ: نَطْمِسُ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَضَمِّهَا: لُغَتَانِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَيُقَالُ: طَمَسَ الْأَثَرَ، أَيْ: مَحَاهُ كُلَّهُ، ومنه رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ أَيْ: أَهْلِكْهَا وَيُقَالُ: هُوَ مَطْمُوسُ الْبَصَرِ، وَمِنْهُ وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ أَيْ: أَعْمَيْنَاهُمْ.
Bir şeyin izini kökünden silip yok etmektir. { فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ } “Yıldızların ışığı söndürüldüğü zaman” [ayeti] de bu kabildendir. Geniş/gelecek zaman çekiminde mîm harfinin kesresi ve dammesiyle «natmisu» ve «natmusu» denilir; bu ikisi gelecekte iki lehçedir. «Tamase'l-esera» (طَمَسَ الْأَثَرَ) denilir ki; izi büsbütün sildi, yok etti demektir. { رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ } “Rabbimiz! Onların mallarını yok et” -yani onları helak et- [ayeti] de bu kabildendir. «Huve matmûsu'l-basar» (هُوَ مَطْمُوسُ الْبَصَرِ) [Gözü büsbütün silinmiş/kör] denilir; { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Dileseydik gözlerini silme kör ederdik” -yani onları kör ederdik- [ayeti] de bu kabildendir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمَعْنَى الْمُرَادِ بِهَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هُوَ حَقِيقَةٌ؟ فَيَجْعَلُ الْوَجْهَ كَالْقَفَا، فَيَذْهَبُ بِالْأَنْفِ وَالْفَمِ وَالْحَاجِبِ وَالْعَيْنِ أَوْ ذَلِكَ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّلَالَةِ فِي قُلُوبِهِمْ وَسَلْبِهِمُ التَّوْفِيقَ؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ طَائِفَةٌ، وَذَهَبَ إِلَى الْآخَرِ آخَرُونَ، وَعَلَى الْأَوَّلِ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها نَجْعَلُهَا قَفًا، أَيْ: نَذْهَبُ بِآثَارِ الْوَجْهِ، وَتَخْطِيطِهِ، حَتَّى يَصِيرَ عَلَى هَيْئَةِ الْقَفَا وَقِيلَ: إِنَّهُ بَعْدَ الطَّمْسِ يَرُدُّهَا إِلَى مَوْضِعِ الْقَفَا، وَالْقَفَا إِلَى مَوَاضِعِهَا، وَهَذَا هُوَ أَلْصَقُ بِالْمَعْنَى الَّذِي يُفِيدُهُ قَوْلُهُ: فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها فإن قِيلَ: كَيْفَ جَازَ أَنْ يُهَدِّدَهُمْ بِطَمْسِ الْوُجُوهِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَلَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِهِمْ؟ فَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا آمَنَ هَؤُلَاءِ وَمَنِ اتَّبَعَهُمْ رُفِعَ الْوَعِيدُ عَنِ الْبَاقِينَ. وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: الْوَعِيدُ بَاقٍ مُنْتَظَرٌ، وَقَالَ: لَا بُدَّ مِنْ طَمْسٍ في اليهود، ومسخ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
İlim ehli, bu ayetle kastedilen mana hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bu hakikat midir -ki yüzü ense gibi yapar; burnu, ağzı, kaşı ve gözü giderir- yoksa bu, kalplerindeki sapkınlıktan ve hidayet tevfikinin ellerinden alınmasından bir kinaye midir? Bir zümre birinci görüşe, diğerleri ise ikinci görüşe gitmiştir. Birinci görüşe göre O'nun: { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Onları arkalarına çevirmeden” kavlinden maksat: Onları ense yaparız, yani yüzün izlerini ve hatlarını ense şeklinde oluncaya kadar silip gideririz [demektir]. Denildi ki: Tams işleminden sonra onları ense yerine, enseyi de onların yerine çevirir; O'nun { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } kavlinin ifade ettiği manaya en uygun olan da budur. Şayet denilirse ki: İman etmedikleri takdirde onları yüzlerini silip yok etmekle tehdit etmesi ve bunu onlara yapmaması nasıl caiz olmuştur? Denildi ki: Bunlar ve onlara tabi olanlar iman edince geri kalanlardan da bu tehdit kaldırılmıştır. el-Muberred ise şöyle demiştir: Tehdit baki olup beklenmektedir ve demiştir ki: Kıyamet gününden önce Yahudilerde mutlaka bir tams (yüz silinmesi) ve mesh (şekil değiştirme) olacaktır.
قَوْلُهُ: أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى أَصْحَابِ الْوُجُوهِ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِاللَّعْنِ هُنَا الْمَسْخُ لِأَجْلِ تَشْبِيهِهِ بِلَعْنِ أَصْحَابِ السَّبْتِ، وَكَانَ لَعْنُ أَصْحَابِ السَّبْتِ مَسْخَهُمْ قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ نَفْسُ اللَّعْنَةِ وَهُمْ مَلْعُونُونَ بِكُلِّ لِسَانٍ. وَالْمُرَادُ وُقُوعُ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا الطَّمْسُ، أَوِ اللَّعْنُ. وَقَدْ وَقَعَ اللَّعْنُ، وَلَكِنَّهُ يُقَوِّي الْأَوَّلَ تَشْبِيهُ هَذَا اللَّعْنِ بِلَعْنِ أَهْلِ السَّبْتِ. قَوْلُهُ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا أَيْ: كَائِنًا مَوْجُودًا لَا مَحَالَةَ، أَوْ يُرَادُ بِالْأَمْرِ الْمَأْمُورُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مَتَى أَرَادَهُ كَانَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ . قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ هَذَا الْحُكْمُ يَشْمَلُ جَمِيعَ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَغَيْرِهِمْ، وَلَا يَخْتَصُّ بِكُفَّارِ أَهْلِ الْحَرْبِ، لِأَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالُوا: ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ. لا خِلَافَ بَيْنِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الْمُشْرِكَ إِذَا مَاتَ عَلَى شِرْكِهِ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْمَغْفِرَةِ الَّتِي تَفَضَّلَ اللَّهُ بِهَا عَلَى غَيْرِ أَهْلِ الشِّرْكِ حَسْبَمَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ وَأَمَّا غَيْرُ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ عُصَاةِ الْمُسْلِمِينَ فَدَاخِلُونَ تَحْتَ الْمَشِيئَةِ، يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:
O'nun: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “Yahut Cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlemeden önce” kavlindeki zamir yüzlerin sahiplerine racidir. Denildi ki: Buradaki lanetten maksat, Cumartesi ehlinin lanetlenmesine benzetilmesinden dolayı meshtir (suretlerin değiştirilmesidir); Cumartesi ehlinin lanetlenmesi ise onların maymunlara ve domuzlara dönüştürülmesidir. Denildi ki: Maksat lanetin kendisidir ve onlar her dilde lanetlenmişlerdir. Kastedilen iki durumdan birinin vuku bulmasıdır: Ya tams (yüzün silinmesi) ya da lanet. Lanet ise vuku bulmuştur; ancak bu lanetin Cumartesi ehline benzetilmesi birinci görüşü kuvvetlendirmektedir. O'nun: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir” kavli; yani kesinlikle gerçekleşendir, var olandır [demektir]; yahut emirle memûr (emredilen şey) kastedilmektedir. Manası: O ne zaman dilerse olur; nitekim O şöyle buyurmuştur: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun emri, bir şeyi dilediğinde ona sadece ‘Ol!’ demektir; o da hemen oluverir”. O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” kavline gelince: Bu hüküm, Kitap ehlinden ve diğerlerinden kâfirlerin bütün zümrelerini kapsar ve sadece harbî kâfirlere mahsus değildir; çünkü Yahudiler: «Üzeyir Allah'ın oğludur» demişler, Hristiyanlar ise: «Mesih Allah'ın oğludur» demişler ve: «[Allah] üçün üçüncüsüdür» demişlerdir. Müslümanlar arasında, bir müşrik şirki üzere öldüğünde, Allah'ın dilediği şekilde şirk ehli dışındakilere lütfettiği mağfiret ehlinden olamayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Şirk ehli dışındaki günahkâr Müslümanlara gelince, onlar meşiet (Allah'ın dilemesi) altındadırlar; dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. İbn Cerîr şöyle demiştir:
قَدْ أَبَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ كُلَّ صَاحِبِ كَبِيرَةٍ فِي مَشِيئَةِ اللَّهِ ﷿، إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ، مَا لَمْ تَكُنْ كَبِيرَتُهُ شِرْكًا بِاللَّهِ ﷿. وَظَاهِرُهُ: أَنَّ الْمَغْفِرَةَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ تَكُونُ لِمَنِ اقْتَضَتْهُ مَشِيئَتُهُ تَفَضُّلًا مِنْهُ وَرَحْمَةً، وَإِنْ لَمْ يَقَعْ مِنْ ذَلِكَ الْمُذْنِبِ تَوْبَةٌ، وَقَيَّدَ ذَلِكَ الْمُعْتَزِلَةُ بِالتَّوْبَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَهِيَ تَدُلُّ: عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَغْفِرُ سَيِّئَاتِ مَنِ اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ، فَيَكُونُ مُجْتَنِبُ الْكَبَائِرِ مِمَّنْ قَدْ شَاءَ اللَّهُ غُفْرَانَ سَيِّئَاتِهِ.
Bu ayet açıkça ortaya koymuştur ki, büyük günah işleyen herkes Allah -azze ve celle-'nin meşieti altındadır; günahı Allah -azze ve celle-'ye şirk koşmak olmadıkça dilerse ona azap eder, dilerse onu affeder. Ayetin zahiri şudur: Sübhânehu olan Allah'tan mağfiret, günahkâr kimseden tövbe sadır olmasa bile O'nun meşietinin iktiza ettiği kimselere bir lütuf ve rahmet olarak gerçekleşir. Mutezile ise bunu tövbe şartına bağlamıştır. Nitekim Teâlâ'nın şu kavli daha önce geçmişti: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz”. Bu ayet göstermektedir ki: Allah Sübhânehu büyük günahlardan sakınan kimselerin küçük günahlarını bağışlar; böylece büyük günahlardan kaçınan kimse, Allah'ın günahlarını bağışlamayı dilediği kimselerden olur.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدِ بن التابوت من عظماء اليهود، إذا كلم رسول الله ﷺ لوى لسانه وقال: أرعنا
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yahudilerin ileri gelenlerinden Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştuğu zaman dilini eğer büker ve: «Bize kulak ver...» derdi.
سَمْعَكَ يَا مُحَمَّدُ حَتَّى نَفْهَمَكَ، ثُمَّ طَعَنَ فِي الْإِسْلَامِ وَعَابَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ يَعْنِي: يُحَرِّفُونَ حُدُودَ اللَّهِ فِي التَّوْرَاةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ قَالَ: تَبْدِيلُ الْيَهُودِ التَّوْرَاةَ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا قَالُوا: سَمِعْنَا مَا تَقُولُ وَلَا نُطِيعُكَ وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ قَالَ: غَيْرَ مَقْبُولٍ مَا تَقُولُ لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ قَالَ: خِلَافًا يَلْوُونَ بِهِ أَلْسِنَتَهُمْ وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا قَالَ: أَفْهِمْنَا لَا تَعْجَلْ عَلَيْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ قَالَ: يَقُولُونَ اسْمَعْ لَا سَمِعْتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رُؤَسَاءُ مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ، مِنْهُمْ:
kulağını bize ver ey Muhammed, ta ki seni anlayalım» der, sonra da İslâm'a dil uzatıp onu ayıplardı. Bunun üzerine Allah onun hakkında: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim ondan O'nun: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler” kavli hakkında: «Tevrat'taki Allah'ın hükümlerini tahrif ederler» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } kavli hakkında: «Yahudilerin Tevrat'ı değiştirmesidir; { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “‘İşittik ve isyan ettik’ derler” [kavli hakkında ise] ‘Söylediğini işittik, sana itaat etmiyoruz’ dediler; { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “İşitilmez olasıca, dinle!” [kavli hakkında] ‘Söylediğin kabul edilmeyesice’ dedi; { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } “Dillerini eğip bükerek” [kavli hakkında] ‘Dillerini kendisiyle büktükleri bir muhalefetle’ dedi; { وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا } “Ve ‘Dinle ve bizi gözet’” [kavli hakkında ise] ‘Bize anlat, bize acele etme’ [demektir] dedi» şeklinde rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } kavli hakkında: «‘İşit, işitmez olasıca!’ derlerdi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Yahudi hahamlarının reislerinden bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştular; onlardan:
عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا، وَكَعْبُ بْنُ أَسَدٍ، فَقَالَ لَهُمْ: يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ! اتَّقُوا اللَّهَ وَأَسْلِمُوا، فو الله إنكم لتعلمون أن الذي جئتكم به لحق. فَقَالُوا: مَا نَعْرِفُ ذَلِكَ يَا مُحَمَّدُ! وَأَنْزَلَ الله فيهم: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً قَالَ: طَمْسُهَا أَنْ تَعْمَى فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها يَقُولُ: نَجْعَلُ وُجُوهَهُمْ مِنْ قِبَلِ أَقْفِيَتِهِمْ فَيَمْشُونَ الْقَهْقَرَى، وَنَجْعَلُ لِأَحَدِهِمْ عَيْنَيْنِ فِي قَفَاهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً يَقُولُ: عَنْ صِرَاطِ الْحَقِّ فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها قَالَ: فِي الضَّلَالَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ لِيَ ابْنَ أَخٍ لَا يَنْتَهِي عَنِ الْحَرَامِ، قَالَ: وَمَا دِينُهُ؟ قَالَ: يُصَلِّي وَيُوَحِّدُ اللَّهَ، قَالَ: اسْتَوْهِبْ مِنْهُ دِينَهُ فَإِنْ أَبَى فَابْتَعْهُ مِنْهُ، فَطَلَبَ الرَّجُلُ مِنْهُ ذَلِكَ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ: وَجَدْتُهُ شَحِيحًا عَلَى دِينِهِ، فَنَزَلَتْ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الآية. وأخرج ابن الضريس، وأبو الْمُنْذِرِ، وَابْنُ عَدِيٍّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ:
Abdullah b. Sûriyâ ve Kâ'b b. Esed vardı. Onlara: «Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun ve Müslüman olun; vallahi sizler pekâlâ biliyorsunuz ki benim size getirdiğim şey haktır» buyurdu. Onlar: «Biz bunu bilmiyoruz ey Muhammed!» dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Ey kendilerine Kitap verilenler!” ayetini indirdi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } “Biz birtakım yüzleri silip yok etmeden önce” kavli hakkında: «Silip yok edilmesi onların kör olmasıdır; { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Onları arkalarına çevirmeden” kavlinde ise: Onların yüzlerini enseleri tarafına çeviririz, böylece gerisin geri yürürler ve onlardan birine ensesinde iki göz yaparız buyurmaktadır» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } kavli hakkında: «Hak yoldan [saptırmadan]» dediğini, { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } kavli hakkında da: «Sapıklığa [çevirmeden önce]» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de el-Hasan'dan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Benim haramdan vazgeçmeyen bir yeğenim var» dedi. O: «Dini nedir?» buyurdu. [Adam]: «Namaz kılıyor ve Allah'ı birliyor» dedi. O: «Ondan dinini sana bağışlamasını iste; şayet kabul etmezse onu kendisinden satın al» buyurdu. Adam bunu ondan istedi fakat o yanaşmadı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona haber verdi. O da: «Onu dinine karşı cimri (bağlı) buldun» buyurdu ve: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” ayeti indi. İbnü'd-Durays, Ebü'l-Münzir ve İbn Adiy sahih bir senetle İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir:
كُنَّا نُمْسِكُ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ حَتَّى سَمِعْنَا مِنْ نَبِيِّنَا ﷺ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَقَالَ: «إِنِّي ادَّخَرْتُ دَعْوَتِي وَشَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي، فَأَمْسَكْنَا عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا كَانَ فِي أَنْفُسِنَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عرم قال: لما نزلت يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ الْآيَةَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ: وَالشِّرْكُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ؟ فَكَرِهَ ذَلِكَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ أَنَّ سُؤَالَ هَذَا الرَّجُلِ هُوَ سَبَبُ نُزُولِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الْمَغْفِرَةَ عَلَى مَنْ مَاتَ وَهُوَ كَافِرٌ، وَأَرْجَأَ أَهْلَ التَّوْحِيدِ إِلَى مَشِيئَتِهِ، فَلَمْ يُؤَيِّسْهُمْ مِنَ الْمَغْفِرَةِ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: أَحَبُّ آيَةٍ إِلَيَّ فِي الْقُرْآنِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الآية.
[Bizler], Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar” [ayetini] işitene kadar büyük günah sahipleri için istiğfarda bulunmaktan çekinirdik. [Yine] o: «إِنِّي ادَّخَرْتُ دَعْوَتِي وَشَفَاعَتِي لِأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي» «Ben duamı ve şefaatimi ümmetimden büyük günah işleyenler için sakladım» buyurunca, içimizden geçen [olumsuz düşüncelerin] birçoğundan vazgeçtik. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “[De ki:] Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!...” ayeti indiğinde bir adam ayağa kalkıp: «Şirk de mi [bağışlanır] ey Allah'ın Peygamberi?» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan hoşlanmadı ve: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetini okudu. İbnü'l-Münzir'in Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre, bu adamın sorusu { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetinin iniş sebebidir. Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah, kâfir olarak ölen kimseye mağfireti haram kılmış; tevhid ehlini ise Kendi dilemesine bırakmış, onları mağfiretten ümitsizliğe düşürmemiştir.» Tirmizî'nin rivayet edip hasen kabul ettiğine göre Ali [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Kur'an'da bana en sevimli gelen ayet, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetidir.»
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler: 49-55]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً } (49) “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır! Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara hurma çekirdeğindeki lif kadar bile haksızlık edilmez.” { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } (50) “Bak, nasıl da Allah'a karşı yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter!” { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً } (51) “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Putlara ve bâtıl güçlere inanıyorlar ve inkâr edenler için: ‘Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır’ diyorlar.” { أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } (52) “Onlar, Allah'ın lanetlediği kimselerdir. Allah kimi lanetlerse artık ona asla bir yardımcı bulamazsın.” { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } (53) “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara hurma çekirdeğinin zerresini bile vermezlerdi.”
أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)
{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } (54) “Yoksa onlar, Allah'ın Kendi lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Doğrusu Biz, İbrahim soyuna da Kitab'ı ve hikmeti vermiş ve onlara büyük bir hükümranlık bahşetmiştik.” { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } (55) “Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Çılgın bir alev olarak cehennem yeter!”
قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِهِمْ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ:
O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” kavli, onların durumuna şaşmayı ifade eder. Müfessirler kastedilenlerin şunlar olduğu hususunda ittifak etmişlerdir:
الْيَهُودُ. وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنَى الَّذِي زَكَّوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هُوَ قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَقَوْلُهُمْ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ قَوْلُهُمْ: لَا ذُنُوبَ لَنَا وَنَحْنُ كَالْأَطْفَالِ وَقِيلَ: قَوْلُهُمْ: إِنَّ آبَاءَهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ وَقِيلَ: ثَنَاءُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ. وَمَعْنَى التَّزْكِيَةِ: التَّطْهِيرُ وَالتَّنْزِيهُ، فَلَا يَبْعُدُ صِدْقُهَا عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ التَّفَاسِيرِ وَعَلَى غَيْرِهَا، وَاللَّفْظُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَنْ زَكَّى نَفْسَهُ بِحَقٍّ أَوْ بِبَاطِلٍ مِنَ الْيَهُودِ وَغَيْرِهِمْ، وَيَدْخُلُ فِي هَذَا التَّلَقُّبُ بِالْأَلْقَابِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّزْكِيَةِ: كَمُحْيِي الدِّينِ، وَعِزِّ الدِّينِ، وَنَحْوِهِمَا. قَوْلُهُ: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ أَيْ: ذَلِكَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ، فَهُوَ الْعَالِمُ بِمَنْ يَسْتَحِقُّ التَّزْكِيَةَ مِنْ عِبَادِهِ وَمَنْ لَا يَسْتَحِقُّهَا، فَلْيَدَعِ الْعِبَادُ تَزْكِيَةَ أَنْفُسِهِمْ، وَيُفَوِّضُوا أَمْرَ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ تَزْكِيَتَهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ مُجَرَّدُ دَعَاوَى فَاسِدَةٍ، تُحْمَلُ عَلَيْهَا مَحَبَّةُ النَّفْسِ، وَطَلَبُ الْعُلُوِّ، وَالتَّرَفُّعِ وَالتَّفَاخُرِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى . قوله: وَلا يُظْلَمُونَ أَيْ: هَؤُلَاءِ الْمُزَكُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ فَتِيلًا وَهُوَ الْخَيْطُ الَّذِي فِي نَوَاةِ التَّمْرِ، وَقِيلَ: الْقِشْرَةُ الَّتِي حَوْلَ النَّوَاةِ وَقِيلَ: هُوَ مَا يَخْرُجُ بَيْنَ أُصْبُعَيْكَ أَوْ كَفَّيْكَ مِنَ الْوَسَخِ إِذَا فَتَلْتَهُمَا، فَهُوَ فَتِيلٌ بِمَعْنَى مَفْتُولٍ، وَالْمُرَادُ هُنَا: الْكِنَايَةُ عَنِ الشَّيْءِ الْحَقِيرِ، وَمِثْلُهُ: وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً وَهُوَ النُّكْتَةُ الَّتِي فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ يُعَاقَبُونَ عَلَى تَزْكِيَتِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ بِقَدْرِ هَذَا الذَّنْبِ، وَلَا يُظْلَمُونَ بِالزِّيَادَةِ عَلَى مَا يَسْتَحِقُّونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ إِلَى مَنْ يَشاءُ أَيْ: لَا يُظْلَمُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُزَكِّيهِمُ اللَّهُ فَتِيلًا مِمَّا يَسْتَحِقُّونَهُ مِنَ الثَّوَابِ، ثُمَّ عَجِبَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ تَزْكِيَتِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ فَقَالَ: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي قَوْلِهِمْ ذَلِكَ.
Yahudilerdir. Kendilerini ne suretle temize çıkardıkları hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan ve Katâde şöyle demişlerdir: Bu, onların: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleri ile: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” sözleridir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Bu, onların: «Bizim hiçbir günahımız yoktur, biz çocuklar gibiyiz» sözleridir. Denildi ki: Babalarının kendilerine şefaat edeceği yönündeki sözleridir. Denildi ki: Birbirlerini övmeleridir. Tezkiyenin (temize çıkarmanın) manası: Arındırmak ve tenzih etmektir; dolayısıyla bütün bu tefsirlere ve başkalarına uygun düşmesi uzak bir ihtimal değildir. Bu lafız, Yahudilerden ve başkalarından, hak veya bâtıl yolla kendini temize çıkaran herkesi kapsar. Muhyiddin, İzzüddin ve benzeri tezkiye içeren lakapları takınmak da buna dahildir. O'nun: { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Hayır! Allah dilediğini temize çıkarır” kavli; yani bu iş Sübhânehu olan Allah'a aittir, kullarından temize çıkarılmaya kimin layık olduğunu, kimin layık olmadığını en iyi bilen O'dur. Öyleyse kullar kendilerini temize çıkarmayı bıraksınlar ve bu işi Allah Sübhânehu'ya havale etsinler; zira onların kendilerini temize çıkarmaları, nefis sevgisinin, üstünlük taslamanın, böbürlenmenin ve övünmenin sevk ettiği kuru ve bâtıl iddialardan ibarettir. Teâlâ'nın şu kavli de bu ayet gibidir: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “Öyleyse kendinizi temize çıkarmayın; O, takva sahibini en iyi bilendir”. O'nun: { وَلا يُظْلَمُونَ } “Ve onlara haksızlık edilmez” -yani kendilerini temize çıkaran bu kimselere- { فَتِيلًا } “hurma çekirdeğindeki lif kadar bile” kavline gelince: Fetîl, hurma çekirdeğindeki ince ipliktir. Denildi ki: Çekirdeğin etrafındaki zardır. Denildi ki: İki parmağını veya iki avucunu birbirine sürttüğünde çıkan kirdir; dolayısıyla bükülmüş manasında «fetîl»dir. Burada kastedilen: Değersiz ve pek az şeyden kinayedir. { وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “Onlara hurma çekirdeğinin zerresi kadar bile haksızlık edilmez” [ifadesi] de bunun gibidir ki o da çekirdeğin sırtındaki çukurdur. Mana şudur: Kendilerini temize çıkaran bu kimseler, kendilerini temize çıkarmalarından ötürü bu günahları nispetinde cezalandırılırlar ve hak ettiklerinden fazlasıyla kendilerine haksızlık edilmez. Zamirin { مَنْ يَشاءُ } ifadesine raci olması da caizdir; yani Allah'ın temize çıkardığı bu kimselere, hak ettikleri sevaptan hurma çekirdeği lifi kadar bile eksiltilmek suretiyle haksızlık edilmez. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların kendilerini temize çıkarmalarına şaşarak şöyle buyurmuştur: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, nasıl da Allah'a karşı yalan uyduruyorlar!” bu sözlerinde.
وَالِافْتِرَاءُ: الِاخْتِلَاقُ، وَمِنْهُ: افْتَرَى فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، أَيْ: رَمَاهُ بِمَا لَيْسَ فِيهِ، وَفَرَيْتُ الشَّيْءَ: قَطَعْتُهُ، وَفِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً مِنْ تَعْظِيمِ الذَّنْبِ وَتَهْوِيلِهِ مَا لَا يَخْفَى. قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ هَذَا تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِهِمْ بَعْدَ التَّعْجِيبِ الْأَوَّلِ وَهُمُ الْيَهُودُ.
İftira (الِافْتِرَاءُ); uydurmaktır (uydurma yalan). «İfterâ fulânun alâ fulân» (فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ افْتَرَى) [Falanca, filancaya iftira etti] tabiri de buradan gelir; yani ona onda olmayan şeyi isnat etti demektir. «Fereytu'ş-şey'e» (فَرَيْتُ الشَّيْءَ) ise: Onu kestim demektir. O'nun: { وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } “Apaçık bir günah olarak bu yeter!” kavlinde günahın büyüklüğünü ve dehşetini bildiren mana gizli değildir. O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” kavli, ilk şaşmadan sonra onların haline ikinci bir şaşmadır; onlar da Yahudilerdir.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى الْجِبْتِ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُبَيْرٍ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: الْجِبْتُ: السَّاحِرُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ. وَالطَّاغُوتُ: الْكَاهِنُ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّ الْجِبْتَ: السِّحْرُ، وَالطَّاغُوتَ: الشَّيْطَانُ.
Müfessirler el-Cibt (الْجِبْت) kelimesinin manasında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Ebü'l-Âliye şöyle demişlerdir: Cibt, Habeş dilinde sihirbaz demektir; tâğût ise kâhindir. Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle rivayet edilmiştir: Cibt sihirdir, tâğût ise şeytandır.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ الْجِبْتَ وَالطَّاغُوتَ هَاهُنَا: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْجِبْتُ: الشَّيْطَانُ، وَالطَّاغُوتُ الْكَاهِنُ. وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الطَّاغُوتَ: مَا عُبِدَ من دون الله، والجبت: الشيطان وقيل:
İbn Mes‘ûd'dan rivayet edildiğine göre buradaki cibt ve tâğût, Ka‘b b. el-Eşref'tir. Katâde şöyle demiştir: Cibt şeytandır, tâğût ise kâhindir. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre de tâğût, Allah'tan başka tapılan her şeydir; cibt ise şeytandır. Şöyle de denilmiştir:
هُمَا كَلُّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ مُطَاعٍ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَأَصْلُ الْجِبْتِ: الْجِبْسُ ، وهو الذي لا خير فِيهِ، فَأُبْدِلَتِ التَّاءُ مِنَ السِّينِ قَالَهُ قُطْرُبٌ وَقِيلَ: الْجِبْتُ: إِبْلِيسُ، وَالطَّاغُوتُ: أَوْلِيَاؤُهُ. قَوْلُهُ: وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ هَذَا تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِهِمْ بَعْدَ التعجيب الأوّل، وهم اليهود، أَيْ: يَقُولُ الْيَهُودُ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ: أَنْتُمْ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ سَبِيلًا، أَيْ: أَقْوَمُ دِينًا، وَأَرْشَدُ طَرِيقًا. وَقَوْلُهُ: أُولئِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقَائِلِينَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَيْ: طَرَدَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً يَدْفَعُ عَنْهُ مَا نَزَلَ بِهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَسُخْطِهِ. قَوْلُهُ: أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ أَمْ: مُنْقَطِعَةٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، يَعْنِي:
Bu ikisi, Allah'tan başka tapılan veya Allah'a isyan hususunda itaat edilen her şeydir. Cibt (الْجِبْت) kelimesinin aslı «el-cibs»tir (الْجِبْس) ki kendisinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir; sîn harfi tâ harfine dönüştürülmüştür; bunu Kutrub söylemiştir. Denildi ki: Cibt İblis'tir, tâğût ise onun dostlarıdır. O'nun: { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “Ve inkâr edenler için: ‘Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır’ diyorlar” kavline gelince; O'nun: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” kavli, ilk şaşmadan sonra onların durumuna ikinci bir şaşmadır; onlar Yahudilerdir. Yani Yahudiler Kureyş kâfirlerine: «Sizler, Muhammed'e iman edenlerden daha doğru bir yoldasınız» derler; yani dini daha sağlam, yolu daha hidayet üzeresiniz [demek isterler]. O'nun: { أُولئِكَ } “Onlar” kavli bu sözü söyleyenlere işarettir. { الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın lanetlediği kimselerdir”; yani onları rahmetinden kovmuş ve uzaklaştırmıştır. { وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } “Allah kimi lanetlerse artık ona asla bir yardımcı bulamazsın” ki başına gelen Allah'ın azabını ve gazabını ondan savabilsin. O'nun: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var?” kavlinde «em» (أَمْ) harfi munkatıadır; soru ise inkâr içindir, yani:
لَيْسَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً وَالْفَاءُ: لِلسَّبَبِيَّةِ الْجَزَائِيَّةِ لِشَرْطٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ:
Onların hükümranlıktan hiçbir payları yoktur; { فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } “Öyle olsaydı, insanlara hurma çekirdeğinin zerresini bile vermezlerdi”. Fâ (فَ) harfi, mahzuf bir şartın sebebiyye ve cezaiyyesidir; yani:
إِنْ جُعِلَ لَهُمْ نَصِيبٌ من الملك فإذن لا يعطون الناس نقيرا منه لشدّة بخلهم وقوّة حسدهم وقيل: المعنى:
Şayet onlara mülkten bir pay verilmiş olsaydı, aşırı cimrilikleri ve güçlü hasetleri sebebiyle insanlara ondan en ufak bir zerre bile vermezlerdi. Denildi ki mana:
بل لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ، عَلَى أَنَّ مَعْنَى أَمْ: الْإِضْرَابُ عَنِ الْأَوَّلِ وَالِاسْتِئْنَافِ لِلثَّانِي وَقِيلَ: هِيَ عَاطِفَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَهُمْ أَوْلَى بِالنُّبُوَّةِ مِمَّنْ أَرْسَلْتُهُ، أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ، فَإِذَنْ لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا؟
Bilakis onların mülkten bir payı vardır [şeklindedir]; şu esasa göre ki «em» edatının manası birincisinden vazgeçip (idrâb) ikincisine başlamaktır (istînâf). Denildi ki: O, mahzuf bir ifadeye atıftır ve takdiri şöyledir: «Onlar, peygamber olarak gönderdiğim kimseden peygamberliğe daha mı layıktırlar, yoksa onların mülkten bir payı mı var ki öyle olsa insanlara bir zerre bile vermezlerdi?»
وَالنَّقِيرُ: النَّقْرَةُ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ وَقِيلَ: مَا نَقَرَ الرَّجُلُ بِأُصْبُعِهِ كَمَا يَنْقُرُ الْأَرْضَ. وَالنَّقِيرُ أَيْضًا: خَشَبَةٌ تُنْقَرُ وَيُنْبَذُ فِيهَا. وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنِ النَّقِيرِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَالنَّقِيرُ: الْأَصْلُ، يُقَالُ: فُلَانٌ كَرِيمُ النَّقِيرِ، أَيْ: كَرِيمُ الْأَصْلِ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْمَعْنَى الْأَوَّلُ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي الْحَقَارَةِ، كَالْقِطْمِيرِ وَالْفَتِيلِ. وَإِذَنْ هُنَا: مُلْغَاةٌ غَيْرُ عَامِلَةٍ، لِدُخُولِ فَاءِ الْعَطْفِ عَلَيْهَا، وَلَوْ نَصَبَ لَجَازَ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: إِذَنْ:
Nakîr (النَّقِيرُ); hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur. Denildi ki: Kişinin parmağıyla yeri gagalarcasına vurduğu şeydir (tırnak ucuyla koparılan zerredir). Nakîr ayrıca: İçi oyulup içine şıra mayalanan ağaç kütüktür. Sahîhayn ve diğer eserlerde sabit olduğu üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nakîr kaplarından nehyetmiştir. Nakîr, asıl/soy manasına da gelir; «Fulânun kerîmu'n-nakîr» (فُلَانٌ كَرِيمُ النَّقِيرِ) denilir ki; aslı/soyu şerefli demektir. Burada kastedilen ise birinci manadır ve bununla kıtmîr ve fetîl gibi son derece değersizlik ve küçüklük mübalağası kastedilmektedir. Buradaki «izen» (إِذَنْ) kelimesi, başına atıf fâ'sı girdiği için mülğâdır (amelden düşürülmüştür), amel etmez; ancak nasb etseydi de caiz olurdu. Sîbeveyh şöyle demiştir: İzen (إِذَنْ):
فِي عَوَامِلِ الْأَفْعَالِ بِمَنْزِلَةِ أَظُنُّ فِي عوامل الأسماء التي تلغى إذا لَمْ يَكُنِ الْكَلَامُ مُعْتَمِدًا عَلَيْهَا، فَإِنْ كَانَتْ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ وَكَانَ الَّذِي بَعْدَهَا مُسْتَقْبَلًا نَصَبَتْ. قَوْلُهُ: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ أَمْ:
Fiil amilleri arasında, isim amillerinden kelam kendisine dayanmadığı vakit amelden düşürülen «ezunnu» (أَظُنُّ) mesabesindedir; şayet kelamın başında yer alırsa ve kendisinden sonraki de gelecek zaman olursa nasb eder. O'nun: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Yoksa onlar, Allah'ın Kendi lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar?” kavlinde «em» (أَمْ):
مُنْقَطِعَةٌ مُفِيدَةٌ لِلِانْتِقَالِ عَنْ تَوْبِيخِهِمْ بِأَمْرٍ إِلَى تَوْبِيخِهِمْ بِآخَرَ: أَيْ: بَلْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ، يَعْنِي: الْيَهُودَ يَحْسُدُونَ النبي ﷺ فَقَطْ، أَوْ يَحْسُدُونَهُ هُوَ وَأَصْحَابُهُ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالنَّصْرِ وَقَهْرِ الْأَعْدَاءِ. قَوْلُهُ:
Munkatığa olup onları bir hususla azarlamaktan bir başka hususla azarlamaya geçişi ifade eder; yani: Bilakis insanları kıskanıyorlar; demek ki Yahudiler yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kıskanıyorlar veya onu ve ashabını, Allah'ın Kendi lütfundan onlara verdiği peygamberlik, zafer ve düşmanları kahretme gibi nimetler sebebiyle kıskanıyorlar. O'nun:
فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ هَذَا إِلْزَامٌ لِلْيَهُودِ بِمَا يَعْتَرِفُونَ بِهِ وَلَا يُنْكِرُونَهُ، أَيْ: لَيْسَ مَا آتَيْنَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ مِنْ فَضْلِنَا بِبِدْعٍ حَتَّى يَحْسُدَهُمُ الْيَهُودُ عَلَى ذَلِكَ، فَهُمْ يَعْلَمُونَ بِمَا آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ، وَهُمْ أَسْلَافُ مُحَمَّدٍ ﷺ.
{ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ } “Doğrusu Biz, İbrahim soyuna da vermiştik” kavli, Yahudileri ikrar ettikleri ve inkâr etmedikleri bir hususla ilzam etmektir (bağlamaktır); yani: Muhammed'e ve ashabına lütfumuzdan verdiğimiz şeyler görülmemiş bir şey değildir ki Yahudiler bundan dolayı onları kıskansınlar; nitekim onlar İbrahim soyuna -ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in atalarıdır- neler verdiğimizi bilmektedirler.
وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ. وَالْمُلْكِ الْعَظِيمِ: قِيلَ: هُوَ مُلْكُ سُلَيْمَانَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ فَمِنْهُمْ أَيِ: الْيَهُودِ مَنْ آمَنَ بِهِ أي: بالنبي ﷺ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ أَيْ: أَعْرَضَ عَنْهُ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي بِهِ: رَاجِعٌ إِلَى مَا ذُكِرَ مِنْ حَدِيثِ آلِ إِبْرَاهِيمَ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ. وَالْمَعْنَى: فَمِنْ آلِ إِبْرَاهِيمَ مَنْ آمَنَ بِإِبْرَاهِيمَ، وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْكِتَابِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً أَيْ: نَارًا مُسَعَّرَةً.
Kitap ve hikmetin tefsiri daha önce geçmişti. Büyük mülke gelince: Denildi ki o Süleyman'ın mülküdür; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. { فَمِنْهُمْ } “Onlardan kimi” -yani Yahudilerden- { مَنْ آمَنَ بِهِ } “ona iman etti” -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e-, { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “kimi de ondan yüz çevirdi” -yani ondan yüz çevirdi-. Denildi ki { بِهِ } lafzındaki zamir, İbrahim ailesine dair zikredilen kıssaya racidir. Denildi ki: Zamir İbrahim'e racidir. Mana ise: İbrahim ailesinden İbrahim'e iman eden de oldu, ondan yüz çeviren de oldu. Denildi ki: Zamir Kitap'a racidir; birinci görüş ise daha evladır. { وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } “Çılgın bir alev olarak cehennem yeter!”; yani tutuşturulmuş bir ateş olarak.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: إن آباءنا قد توفوا وهم لنا
İbn Cerîr, el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etmiştir: Yahudiler dediler ki: «Şüphesiz atalarımız vefat ettiler ve onlar bizim için
قُرْبَةٌ عِنْدَ اللَّهِ، وَسَيَشْفَعُونَ لَنَا وَيُزَكُّونَنَا، فَقَالَ الله لمحمد ﷺ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ.
Allah katında bir yakınlık vesilesidir; bize şefaat edecekler ve bizi temize çıkaracaklardır.» Bunun üzerine Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” buyurdu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ يُقَدِّمُونَ صِبْيَانَهُمْ يُصَلُّونَ بِهِمْ، وَيُقَرِّبُونَ قُرْبَانَهُمْ، وَيَزْعُمُونَ:
İbn Ebî Hâtim ondan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Yahudiler çocuklarını öne geçirirler, onlar kendilerine namaz kıldırır, kurbanlarını sunarlardı ve şöyle iddia ederlerdi:
أَنَّهُمْ لَا خَطَايَا لَهُمْ وَلَا ذُنُوبَ، وكذبوا. قال الله: إني لا أطهر ذَا ذَنْبٍ بِآخَرَ لَا ذَنْبَ لَهُ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ التَّزْكِيَةَ:
Onların hiçbir hatası ve günahı yoktur; oysa yalan söylediler. Allah buyurdu ki: «Ben günah sahibini günahı olmayan bir başkasıyla arındırmam.» Sonra Allah: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” ayetini indirdi. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan tezkiye hakkında şunu rivayet etmişlerdir:
قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا قَالَ:
Onların: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleri ile { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Ve dediler ki: ‘Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir’” sözleridir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve onlara hurma çekirdeğindeki lif kadar bile haksızlık edilmez” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
الْفَتِيلُ: مَا خَرَجَ مِنْ بَيْنِ الْأُصْبُعَيْنِ. وَفِي لَفْظٍ آخَرَ عَنْهُ: هُوَ أَنْ تُدَلِّكَ بَيْنَ أُصْبُعَيْكَ، فَمَا خَرَجَ مِنْهُمَا فَهُوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: النَّقِيرُ: النَّقْرَةُ تَكُونُ فِي النَّوَاةُ الَّتِي نَبَتَتْ مِنْهَا النَّخْلَةُ. وَالْفَتِيلُ: الَّذِي يَكُونُ عَلَى شِقِّ النَّوَاةِ. وَالْقِطْمِيرُ: الْقِشْرُ الَّذِي يَكُونُ عَلَى النَّوَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: قَالَ: الْفَتِيلُ: الَّذِي فِي الشِّقِّ الَّذِي فِي بَطْنِ النَّوَاةِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْهُ قَالَ: قَدِمَ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَكَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ مَكَّةَ عَلَى قُرَيْشٍ فحالفوهم عَلَى قِتَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالُوا لَهُمْ: أَنْتُمْ أَهْلُ الْعِلْمِ الْقَدِيمِ وَأَهْلُ الْكِتَابِ فَأَخْبِرُونَا عَنَّا وَعَنْ مُحَمَّدٍ، قَالُوا: مَا أَنْتُمْ وَمَا مُحَمَّدٌ؟
Fetîl: İki parmak arasından çıkan şeydir. Ondan gelen bir başka lafızda ise: «İki parmağının arasını sürtmendir; onlardan çıkan şey işte odur» demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir ondan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Nakîr: Hurma ağacının bittiği çekirdeğin üzerinde bulunan çukurdur. Fetîl: Çekirdeğin yarığında olan şeydir. Kıtmîr ise: Çekirdeğin üzerindeki zardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Fetîl: Çekirdeğin karnındaki yarıkta bulunan şeydir. et-Taberânî ve ed-Delâil'de el-Beyhakî ondan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Huyey b. Ahtab ile Kâ'b b. el-Eşref Mekke'ye Kureyş'in yanına geldiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere onlarla ittifak yaptılar. Onlara: «Sizler kadim ilim ve Kitap ehlisiniz; bize bizim durumumuzu ve Muhammed'in durumunu haber verin» dediler. Onlar: «Siz nasılsınız, Muhammed nasıl?» dediler.
قَالُوا: نَنْحَرُ الْكَوْمَاءَ، وَنَسْقِي اللَّبَنَ عَلَى الْمَاءِ، وَنَفُكُّ الْعُنَاةَ، وَنَسْقِي الْحَجِيجَ، وَنَصِلُ الْأَرْحَامَ، قَالُوا:
Dediler ki: «Biz hörgüçlü develeri boğazlarız, su üzerine süt ikram ederiz, esirleri kurtarırız, hacılara su veririz ve akrabalık bağlarını gözetiriz.» Onlar:
فَمَا مُحَمَّدٌ؟ قَالُوا: صُنْبُورٌ، أَيْ: فَرْدٌ ضَعِيفٌ، قَطَعَ أَرْحَامَنَا، وَاتَّبَعَهُ سُرَّاقُ الْحَجِيجِ بَنُو غِفَارٍ فَقَالُوا:
«Peki Muhammed nasıl?» dediler. Dediler ki: «O sunbûrdur -yani zayıf ve tek başına kalmış bir kimsedir-, akrabalık bağlarımızı kopardı ve hacıların hırsızları olan Gıfâroğulları ona tabi oldu.» Bunun üzerine onlar:
لَا بَلْ أَنْتُمْ خَيْرٌ مِنْهُ وَأَهْدَى سَبِيلًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلًا. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ عِكْرِمَةَ بِلَفْظٍ آخَرَ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي مَالِكٍ.
«Hayır, bilakis siz ondan daha hayırlısınız ve daha doğru yoldasınız» dediler. Bunun üzerine Allah: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Putlara ve bâtıl güçlere inanıyorlar...” ayetini indirdi. Bunu Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den mürsel olarak rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs'tan ve İkrime'den başka bir lafızla da rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الْجِبْتُ وَالطَّاغُوتُ صَنَمَانِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ فِي تَفْسِيرِ الْجِبْتِ والطاغوت ما قدّمناه عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجِبْتُ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَالطَّاغُوتُ: كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ.
Bunun benzerini ayrıca ed-Delâil'de el-Beyhakî ve Târîh'inde İbn Asâkir, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cibt ve tâğût iki puttur.» el-Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ömer'den cibt ve tâğûtun tefsirine dair daha önce kendisinden naklettiğimiz rivayeti aktarmışlardır. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cibt Huyey b. Ahtab, tâğût ise Kâ'b b. el-Eşref'tir.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجِبْتُ: الْأَصْنَامُ، وَالطَّاغُوتُ: الَّذِي يَكُونُ بَيْنَ يَدَيِ الْأَصْنَامِ يُعَبِّرُونَ عَنْهَا الْكَذِبَ لِيُضِلُّوا النَّاسَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجِبْتُ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cibt putlardır; tâğût ise insanları saptırmak için putların önünde durup onlar adına yalan uyduran kimsedir.» Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Cibt:
اسْمُ الشَّيْطَانِ بِالْحَبَشِيَّةِ، وَالطَّاغُوتُ: كُهَّانُ الْعَرَبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
Habeşçede şeytanın adıdır; tâğût ise Arap kâhinleridir.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun:
أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ قَالَ: فَلَيْسَ لهم نصيب، ولو كان لهن نَصِيبٌ لَمْ يُؤْتُوا النَّاسَ نَقِيرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: النَّقِيرُ: النُّقْطَةُ الَّتِي فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ.
{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var?” kavli hakkında: «Onların hiçbir payı yoktur; şayet onların bir payı olsaydı insanlara hurma çekirdeğinin zerresini bile vermezlerdi» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Nakîr: Hurma çekirdeğinin sırtındaki noktadır.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: زَعَمَ مُحَمَّدٌ: أَنَّهُ أُوتِيَ مَا أُوتِيَ فِي تَوَاضُعٍ وَلَهُ تِسْعُ نِسْوَةٍ وَلَيْسَ لَهُ هِمَّةٌ إِلَّا النِّكَاحَ، فَأَيُّ مُلْكٍ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ إِلَى قَوْلِهِ: مُلْكاً عَظِيماً يَعْنِي: مُلْكَ سُلَيْمَانَ. وَأَخْرَجَ عبد بن حميد،
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ehl-i kitap: «Muhammed kendisine verilenlerin tevazu içinde verildiğini iddia ediyor; oysa dokuz hanımı var ve evlilikten başka bir arzusu/gayesi yok. Bundan daha üstün hangi mülk/saltanat olabilir ki?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } “Yoksa onlar insanları... kıskanıyorlar mı?” ayetinden { مُلْكاً عَظِيماً } “...büyük bir mülk” kavline kadar; yani [bununla] Süleyman'ın mülkünü [kastedilmektedir]. Abd b. Humeyd,
وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: النَّاسُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: النَّبِيُّ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هُمُ هذا الحيّ من العرب.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Bu makamda ‘insanlar’ özellikle Peygamber'dir.» İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Onlar, Araplardan oluşan bu kabiledir.»
[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler: 56-57]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً } (56) “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe sokacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler vereceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.” { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً } (57) “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Onlar için orada tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız.”
قَوْلُهُ: بِآياتِنا الظَّاهِرُ عَدَمُ تَخْصِيصِ بَعْضِ الْآيَاتِ دُونَ بَعْضٍ، وسَوْفَ كلمة تذكر للتهديد قال سِيبَوَيْهِ: وَيَنُوبُ عَنْهَا السِّينُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى: نُصْلِي، فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. وَالْمُرَادُ: سَوْفَ نُدْخِلُهُمْ نَارًا عَظِيمَةً. وَقَرَأَ حُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ: نُصْلِيهِمْ بِفَتْحِ النُّونِ. قَوْلُهُ: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ يُقَالُ: نَضِجَ الشَّيْءُ نُضْجًا وَنِضَاجًا، وَنَضِجَ اللَّحْمُ، وَفُلَانٌ نَضِجُ الرَّأْيِ: أَيْ: مُحْكَمُهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا كُلَّمَا احْتَرَقَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلَهُمُ اللَّهُ جُلُودًا غَيْرَهَا، أَيْ: أَعْطَاهُمْ مَكَانَ كُلِّ جِلْدٍ مُحْتَرِقٍ جِلْدًا آخَرَ غَيْرَ مُحْتَرِقٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَبْلَغُ فِي الْعَذَابِ لِلشَّخْصِ، لِأَنَّ إِحْسَاسَهُ لِعَمَلِ النَّارِ فِي الْجِلْدِ الَّذِي لَمْ يَحْتَرِقْ أَبْلَغُ مِنْ إِحْسَاسِهِ لِعَمَلِهَا فِي الْجِلْدِ الْمُحْتَرِقِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْجُلُودِ: السَّرَابِيلُ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي قَوْلِهِ: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَلَا مُوجِبَ لِتَرْكِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ هَاهُنَا، وَإِنْ جَازَ إِطْلَاقُ الْجُلُودِ عَلَى السَّرَابِيلِ مَجَازًا كَمَا في قول الشاعر:
O'nun: { بِآياتِنا } “Ayetlerimizi” kavlinde zahir olan, ayetlerin bir kısmının diğerlerinden tahsis edilmemesidir. «Sevfe» (سَوْفَ) tehdit için zikredilen bir kelimedir; Sîbeveyh şöyle demiştir: Sîn harfi onun yerine geçer. «Nuslî» (نُصْلِي) kelimesinin manası surenin başında geçmişti. Maksat: Onları yakında büyük bir ateşe sokacağız demektir. Humeyd b. Kays «nuslîhim» kelimesini nûn harfinin fethasıyla «naslîhim» şeklinde okumuştur. O'nun: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “Derileri piştikçe” kavline gelince: Bir şey piştiğinde «nadice'ş-şey'u nudcen ve nidâcen» denilir. «Nadicel-lahm» (et pişti) denilir. «Fulânun nadicu'r-re'y» (فُلَانٌ نَضِجُ الرَّأْيِ) denilir ki; görüşü sağlam ve muhkem demektir. Mana şudur: Onların derileri her yandığında Allah onlara başka deriler verir; yani yanan her derinin yerine yanmamış başka bir deri verir. Zira bu, kişi için azap bakımından daha tesirlidir; çünkü yanmamış deride ateşin tesirini hissetmesi, yanmış derideki tesirini hissetmesinden daha kuvvetlidir. Denildi ki: Derilerden maksat, O'nun: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “Gömlekleri katrandandır” kavlinde zikrettiği gömleklerdir. Fakat şairin şu sözünde olduğu gibi derilerin mecazen gömleklere ıtlak edilmesi caiz olsa da burada hakiki manayı terk etmeyi gerektiren bir sebep yoktur:
كسا اللّوم تَيْمًا خُضْرَةً فِي جُلُودِهَا ... فَوَيْلٌ لِتَيْمٍ مِنْ سَرَابِيلِهَا الْخُضْرِ
«Kınanma, Teym kabilesinin derilerine yeşil bir elbise giydirdi / Yazıklar olsun Teym'e o yeşil gömleklerinden ötürü!»
وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَعَدْنَا الْجِلْدَ الْأَوَّلَ جَدِيدًا، وَيَأْبَى ذَلِكَ مَعْنَى التَّبْدِيلِ. قَوْلُهُ: لِيَذُوقُوا الْعَذابَ أَيْ:
Denildi ki mana: İlk deriyi yeniden tazeledik [demektir]; oysa tebdil (değiştirme) kelimesinin manası buna manidir. O'nun: { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Azabı tatsınlar diye” kavli; yani:
لِيَحْصُلَ لَهُمُ الذَّوْقُ الْكَامِلُ بِذَلِكَ التَّبْدِيلِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: لِيَدُومَ لَهُمُ الْعَذَابُ وَلَا يَنْقَطِعَ، ثُمَّ أَتْبَعَ وَصْفَ حَالِ الْكُفَّارِ بِوَصْفِ حَالِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْجَنَّاتِ الَّتِي تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ. قَوْلُهُ: لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ أَيْ: مِنَ الْأَدْنَاسِ الَّتِي تَكُونُ فِي نِسَاءِ الدُّنْيَا. وَالظِّلُّ الظَّلِيلُ: الْكَثِيفُ الَّذِي لَا يَدْخُلُهُ مَا يَدْخُلُ ظِلَّ الدُّنْيَا مِنَ الْحَرِّ وَالسَّمُومِ وَنَحْوِ ذَلِكَ وَقِيلَ: هُوَ مَجْمُوعُ ظِلِّ الْأَشْجَارِ وَالْقُصُورِ وَقِيلَ: الظِّلُّ الظَّلِيلُ:
Bu değiştirme ile onlar için tam bir tatma meydana gelsin diyedir. Denildi ki bunun manası: Azap onlar için devam etsin ve kesilmesin diyedir. Sonra kâfirlerin halinin vasfının ardından müminlerin halinin vasfını getirmiştir. Altından ırmaklar akan cennetlerin tefsiri daha önce geçmişti. O'nun: { لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” kavli; yani dünya kadınlarında bulunan kirlerden ve kusurlardan arındırılmıştır. Koyu/koyulaştırılmış gölge (الظِّلُّ الظَّلِيلُ) ise: Dünya gölgesine giren sıcaklık, samyeli ve benzeri şeylerin kendisine girmediği kesif ve koyu gölgedir. Denildi ki: Ağaçların ve köşklerin gölgelerinin bütünüdür. Denildi ki «ez-zıllu'z-zalîl»:
هُوَ الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَزُولُ، وَاشْتِقَاقُ الصِّفَةِ مِنْ لَفْظِ الْمَوْصُوفِ: لِلْمُبَالَغَةِ، كَمَا يُقَالُ: لَيْلٌ أَلِيلٌ.
Zeval bulmayan daimi gölgedir; sıfatın mevsûfun lafzından türetilmesi ise tıpkı «leylun elîl» (kapkaranlık gece) denilmesi gibi mübalağa içindir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ قَالَ: إِذَا احْتَرَقَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا بَيْضَاءَ أَمْثَالَ الْقَرَاطِيسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْهُ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ قَالَ: قُرِئَ عِنْدَ عُمَرَ كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ الْآيَةَ، فَقَالَ مُعَاذٌ: عِنْدِي تَفْسِيرُهَا: تُبَدَّلُ فِي سَاعَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ، فَقَالَ عُمَرُ: هَكَذَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ: أَنَّ الْقَائِلَ كَعْبٌ، وَأَنَّهُ قَالَ: تُبَدَّلُ فِي السَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ عِشْرِينَ وَمِائَةَ مَرَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den O'nun: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } “Derileri piştikçe” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Derileri yandığında onlara kâğıt gibi bembeyaz deriler veririz.» İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî zayıf bir senetle ondan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ömer'in yanında { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ } ayeti okundu. Bunun üzerine Muâz: «Bende bunun tefsiri vardır: Bir saat içinde yüz defa değiştirilir» dedi. Ömer de: «Ben de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den böyle işittim» dedi. Ebû Nuaym el-Hilye'de ve İbn Merdûye bunu şöyle rivayet etmişlerdir: Sözü söyleyen Kâ'b'dır ve o: «Bir saat içinde yüz yirmi defa değiştirilir» demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir: