Binûn

Nisâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: يَقُولُ انْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ، ثُمَّ حَرَّمَ مَا حَرَّمَ مِنَ النَّسَبِ وَالصِّهْرِ، ثُمَّ قَالَ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ فَرَجَعَ إِلَى أَوَّلِ السُّورَةِ فَقَالَ: هُنَّ حَرَامٌ أَيْضًا، إِلَّا لِمَنْ نَكَحَ بِصَدَاقٍ وَسُنَّةٍ وَشُهُودٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبِيدَةَ قَالَ: أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ أَرْبَعًا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَحَرَّمَ نِكَاحَ كُلِّ مُحْصَنَةٍ بَعْدَ الْأَرْبَعِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «الْإِحْصَانُ إِحْصَانَانِ: إِحْصَانُ نِكَاحٍ، وَإِحْصَانُ عَفَافٍ» فَمَنْ قَرَأَهَا: وَالْمُحْصِنَاتُ بِكَسْرِ الصَّادِ، فَهُنَّ الْعَفَائِفُ، وَمَنْ قَرَأَهَا: وَالْمُحْصَنَاتُ بِالْفَتْحِ، فَهُنَّ الْمُتَزَوِّجَاتُ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: قَالَ أَبِي: هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ قَالَ: مَا وَرَاءَ هَذَا النَّسَبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: مَا دُونَ الْأَرْبَعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: مَا وَرَاءَ ذَاتِ الْقَرَابَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ قَالَ: مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ قَالَ: غَيْرَ زَانِينَ.

Şöyle demiştir: [Allah], kadınlardan hoşunuza gidenlerle ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın, buyurmaktadır. Sonra soy ve sıhriyetten haram kıldıklarını haram kıldı. Sonra: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “ve evli kadınlar...” buyurdu ve surenin başına dönerek: Mehir, sünnet ve şahitlerle nikâhlanan hariç, onlar da haramdır, buyurdu. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Ubeyde'nin şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah surenin başında sana dördü helal kıldı ve sağ elinin malik oldukları (cariyeler) müstesna, dörtten sonraki her muhsanayı (iffetli/evli kadını) nikâhlamayı haram kıldı. İbn Ebî Hâtim, Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İhsan (korunmuşluk/evlilik) ikidir: Nikâh ihsanı ve iffet ihsanı» buyurdu. O halde kim bu kelimeyi sâd harfinin kesresiyle { وَالْمُحْصِنَاتُ } olarak okursa, onlar iffetli kadınlardır; kim de fetha ile { وَالْمُحْصَنَاتُ } olarak okursa, onlar evli kadınlardır. İbn Ebî Hâtim dedi ki: Babam, 'Bu münker bir hadistir' dedi. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışında kalanlar size helal kılındı” kavli hakkında: "Bu soyun dışındakilerdir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'nin: "Dörtten az olanlardır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Atâ'nın: "Akrabalık bağı olanların dışındakilerdir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışında kalanlar size helal kılındı” kavli hakkında: "Sağ ellerinizin malik olduklarıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ubeyde es-Selmânî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } “Gayrimeşru ilişkide bulunmaksızın iffetli kimseler olarak...” kavli hakkında: "Zina etmeksizin" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ يَقُولُ: إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ مِنْكُمُ الْمَرْأَةَ ثُمَّ نَكَحَهَا مَرَّةً وَاحِدَةً فَقَدْ وَجَبَ صَدَاقُهَا كُلُّهُ، وَالِاسْتِمْتَاعُ: هُوَ النِّكَاحُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، وَكَانُوا يَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى الْآيَةَ، فَكَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْبَلْدَةَ لَيْسَ لَهُ بِهَا مَعْرِفَةٌ فَيَتَزَوَّجُ بِقَدْرِ مَا يَرَى أَنَّهُ يَفْرَغُ مِنْ حَاجَتِهِ، لِيَحْفَظَ مَتَاعَهُ وَيُصْلِحَ شَأْنَهُ. حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ فَنَسَخَتِ الْأُولَى، فَحُرِّمَتِ الْمُتْعَةُ، وَتَصْدِيقُهَا مِنَ الْقُرْآنِ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ وَمَا سِوَى هَذَا الْفَرْجِ فَهُوَ حَرَامٌ.

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “O halde onlara mehirlerini verin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Sizden bir adam bir kadınla evlenir de onunla bir defa olsun cinsî münasebette bulunursa, mehrinin tamamı kesinleşmiş olur. İstimtâ‘ (faydalanma) ise nikâhtır; nitekim O'nun: { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ } “Kadınlara mehirlerini verin” kavli de böyledir. et-Taberânî ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Mut'a İslâm'ın ilk dönemlerinde vardı ve onlar bu ayeti: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Onlardan belirli bir süreye kadar faydalandıklarınıza...” şeklinde okurlardı. Bir adam hiç tanımadığı bir memlekete geldiğinde, eşyasını koruması ve işini görmesi için ihtiyacını karşılayacağını düşündüğü süre kadar evlenirdi. Nihayet: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size anneleriniz haram kılındı...” ayeti nazil oldu ve ilkini neshetti; böylece mut'a haram kılındı. Bunun Kur'an'dan tasdiki ise: { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Ancak eşleri veya sağ ellerinin malik oldukları müstesnadır” ayetidir; bu fercin (ilişkinin) dışındakiler ise haramdır.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ. أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَرَأَ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَرَأَهَا كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ. وَالْأَحَادِيثُ فِي تَحْلِيلِ الْمُتْعَةِ ثُمَّ تَحْرِيمِهَا، وَهَلْ كَانَ نَسْخُهَا مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ؟ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَهْذِيبِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: مَاذَا صَنَعْتَ؟ ذَهَبَتِ الرِّكَابُ بِفُتْيَاكَ، وَقَالَتْ فِيهَا الشُّعَرَاءُ، قَالَ: وَمَا قَالُوا؟ قُلْتُ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve (sahih olduğunu belirterek) el-Hâkim; İbn Abbâs'ın: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Onlardan belirli bir süreye kadar faydalandıklarınıza...” şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'ın da onu bu şekilde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den bu ayetin mut'a nikâhı hakkında olduğunu rivayet etmişlerdir; İbn Cerîr aynı şekilde es-Süddî'den de rivayet etmiştir. Mut'anın helal kılınması, ardından haram kılınması ve neshedilmesinin bir mi yoksa iki defa mı olduğu konusundaki hadisler hadis kitaplarında zikredilmiştir. İbn Cerîr Tehzîb'inde, İbnü'l-Münzir, et-Taberânî ve el-Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'a: "Ne yaptın? Binekler senin fetvanla alıp yürüdü ve şairler bu konuda şiirler söylediler" dedim. O: "Ne dediler?" diye sordu. Ben de:

قَالُوا:

Şöyle dediler [dedim]:

أَقُولُ لِلشَّيْخِ لَمَّا طَالَ مَجْلِسُهُ ... يَا صَاحِ هَلْ لَكَ فِي فُتْيَا ابْنِ عَبَّاسِ

Meclisi uzayan yaşlı zata derim ki: / Ey dostum, İbn Abbâs'ın fetvasına var mısın?

هَلْ لَكَ فِي رخصة الْأَعْطَافِ آنِسَةً ... تَكُونُ مَثْوَاكَ حَتَّى مَصْدَرِ النَّاسِ

Narin endamlı, cana yakın bir güzele [var mısın ki], insanlar [seferden] dönünceye dek sana barınak (eş) olsun?

فَقَالَ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ، لَا وَاللَّهِ مَا بِهَذَا أَفْتَيْتُ، وَلَا هَذَا أَرَدْتُ، وَلَا أَحْلَلْتُهَا إِلَّا لِلْمُضْطَرِّ، وَفِي لَفْظٍ: وَلَا أَحْلَلْتُ مِنْهَا إِلَّا مَا أَحَلَّ اللَّهُ مِنَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حَضْرَمِيٍّ: أَنَّ رِجَالًا كَانُوا يَفْرِضُونَ الْمَهْرَ ثُمَّ عَسَى أَنْ تُدْرِكَ أَحَدَهُمُ الْعُسْرَةُ، فَقَالَ اللَّهُ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ قال: التراضي أَنْ يُوَفِّيَ لَهَا صَدَاقَهَا ثُمَّ يُخَيِّرُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنْ وَضَعَتْ لَكَ مِنْهُ شَيْئًا فَهُوَ سَائِغٌ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا يَقُولُ: مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ سَعَةٌ أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ يَقُولُ: الْحَرَائِرُ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ فَلْيَنْكِحْ مِنْ إِمَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ يعني: عفائف، غير زوان فِي سِرٍّ وَلَا عَلَانِيَةٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ يَعْنِي: أَخِلَّاءَ فَإِذا أُحْصِنَّ ثُمَّ إِذَا تَزَوَّجَتْ حُرًّا ثُمَّ زَنَتْ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ قَالَ: مِنَ الْجَلْدِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ هُوَ الزِّنَا، فَلَيْسَ لأحد من الأحرار أن ينكح أمة إِلَّا أَنْ لَا يَقْدِرَ عَلَى حُرَّةٍ وَهُوَ يَخْشَى الْعَنَتَ وَأَنْ تَصْبِرُوا عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ خَيْرٌ لَكُمْ.

Bunun üzerine [İbn Abbâs]: "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn! Hayır, vallahi ben böyle fetva vermedim, bunu da kastetmedim; ben onu sadece çaresiz kalmış (muztar) kimse için helal kıldım" dedi. Başka bir lafızda ise: "Ben ondan ancak Allah'ın ölü hayvan eti, kan ve domuz etinden helal kıldığı kadarına [yani zaruret miktarına] izin verdim" demiştir. İbn Cerîr, Hadramî'den rivayet etti ki: Adamlar mehir tayin ederler, sonra da birine darlık isabet edebilirdi. Bunun üzerine Allah: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “Mehrin belirlenmesinden sonra karşılıklı anlaştığınız şeyde üzerinize bir günah yoktur” ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } kavli hakkında; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ } kavli hakkında: "Karşılıklı rıza, kadına mehrini tam olarak ödemesi, sonra da onu muhayyer bırakmasıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Zeyd'in bu ayet hakkında: "Eğer kadın sana ondan bir şey bağışlarsa bu helaldir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } “İçinizden kimin gücü yetmezse”, yani kimin imkânı bulunmazsa; { أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ } “hür kadınlarla evlenmeye”, yani hür hanımlarla; { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden [alsın]”, yani müminlerin cariyelerinden nikâhlasın; { مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “iffetli olan, gayrimeşru ilişkide bulunmayan”, yani iffetli, gizlide ve açıkta zina etmeyen; { وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ } “ve gizli dostlar edinmeyen”, yani dost tutmayan [cariyelerden]. { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Onlar evlendiklerinde”, sonra hür bir erkekle evlenip ardından zina ederlerse; { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir”; cezanın yani celdenin (sopa vurmanın) yarısı, demiştir. { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha düşmekten (zinadan) korkanlar içindir”; el-‘anet (günaha düşme) zinadır. Hürlerden hiçbir kimse için, hür kadına güç yetirememesi ve günaha düşmekten korkması hali müstesna, cariye ile evlenmek helal değildir. { وَأَنْ تَصْبِرُوا } “Sabretmeniz”, yani cariyelerle nikâhlanmaktan sabretmeniz { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا يَعْنِي: مَنْ لَا يَجِدْ مِنْكُمْ غِنًى أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ يَعْنِي: الْحَرَائِرَ، فَلْيَنْكِحِ الْأَمَةَ الْمُؤْمِنَةَ وَأَنْ تَصْبِرُوا عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ خَيْرٌ لَكُمْ وَهُوَ حَلَالٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: مِمَّا وَسَّعَ اللَّهُ بِهِ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ نِكَاحُ الْأَمَةِ النَّصْرَانِيَّةِ وَالْيَهُودِيَّةِ وَإِنْ كَانَ مُوسِرًا. وأخرج عبد الرزاق، وسعيد ابن مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: لَا يَصْلُحُ نِكَاحُ إِمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْأَمَةُ عَلَى الْحُرَّةِ وَالْحُرَّةُ عَلَى الْأَمَةِ، وَمَنْ وَجَدَ طَوْلًا لِحُرَّةٍ فَلَا يَنْكِحْ أَمَةً» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَا يَتَزَوَّجُ الْحُرُّ مِنَ الْإِمَاءِ إِلَّا وَاحِدَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ يَقُولُ: أَنْتُمْ إِخْوَةٌ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, Mücâhid'den şöyle rivayet etmişlerdir: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } “İçinizden kimin gücü yetmezse”, yani sizden kim zenginlik bulamazsa; { أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ } “hür kadınlarla evlenmeye”, yani hür hanımları, mümin cariyeyi nikâhlasın; { وَأَنْ تَصْبِرُوا } “Sabretmeniz”, yani cariyelerle evlenmekten sabretmeniz { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”; oysa bu helaldir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah'ın bu ümmete tanıdığı genişliklerden biri de hali vakti yerinde olsa bile Hristiyan ve Yahudi cariye ile evlenmektir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve el-Beyhakî, ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ehl-i Kitap cariyeleriyle evlenmek caiz değildir; çünkü Allah: { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “mümin cariyelerinizden” buyurmaktadır. Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe, el-Hasan'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hür kadının üzerine cariyenin, cariyenin üzerine de hür kadının nikâhlanmasını yasakladı. Kim bir hür kadınla evlenecek imkân bulursa cariye ile nikâhlanmasın.» İbn Ebî Şeybe ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'ın: "Hür bir kimse cariyelerden ancak biriyle evlenebilir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Katâde'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den O'nun: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Allah imanınızı çok iyi bilir; siz birbirinizdensiniz” kavli hakkında: "Siz birbirinizden olan kardeşlersiniz" dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ قَالَ: بِإِذْنِ مُوَالِيهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ قَالَ: مُهُورُهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمُسَافِحَاتُ: الْمُعْلِنَاتُ بِالزِّنَا، وَالْمُتَّخِذَاتُ أَخْدَانٍ:

İbnü'l-Münzir, es-Süddî'den: { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayınız” kavli hakkında: "Efendilerinin izniyle demektir"; { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “ve onlara mehirlerini veriniz” kavli hakkında: "Mehirlerini veriniz demektir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: Müsâfihât (açıktan zina edenler): Zinayı aleni işleyenlerdir. Gizli dostlar edinenler ise:

ذَاتُ الْخَلِيلِ الْوَاحِدِ. قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُحَرِّمُونَ مَا ظَهَرَ مِنَ الزِّنَا وَيَسْتَحِلُّونَ مَا خَفِيَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ:

Tek bir gizli dostu olan kadındır. Dedi ki: Câhiliye ehli zinanın açığa vurulanını haram sayar, gizli olanını ise helal kabul ederlerdi. Bunun üzerine Allah:

وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

{ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” ayetini indirdi. İbn Ebî Hâtim, Ali'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

فَإِذا أُحْصِنَّ قَالَ: إِحْصَانُهَا إِسْلَامُهَا. وَقَالَ عَلِيٌّ: اجْلِدُوهُنَّ. قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدِيثٌ مُنْكَرٌ.

{ فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde...” [ayeti hakkında]: «Onların ihsânı (iffetli kılınmaları), Müslüman olmalarıdır» buyurdu. Ali [ise]: “Onlara celde (sopa) vurun” dedi. İbn Ebî Hâtim: “Bu, münker bir hadistir” dedi.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: فِي إِسْنَادِهِ ضَعِيفٌ وَمُبْهَمٌ لَمْ يُسَمَّ، وَمِثْلُهُ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَدُّ الْعَبْدِ يَفْتَرِي عَلَى الْحُرِّ أَرْبَعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: الْعَنَتُ: الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ: وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى.

İbn Kesîr şöyle demiştir: İsnadında zayıf ve ismi verilmeyen müphem bir ravi vardır; böylesiyle delil ikame edilmez. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Hür bir kimseye iftira atan kölenin had cezası kırk [sopadır]. İbn Cerîr, ondan: "El-‘Anet: Zinadır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den: { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ } “Şehvetlerine uyanlar ise isterler ki...” kavli hakkında: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ قَالَ: الزِّنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ يَقُولُ: فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ وَفِي كُلِّ شَيْءٍ فِيهِ يُسْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ قَالَ: رَخَّصَ لَكُمْ فِي نِكَاحِ الْإِمَاءِ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً قَالَ: لَوْ لَمْ يُرَخِّصْ لَهُ فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: ثماني آيَاتٍ نَزَلَتْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ هُنَّ خَيْرٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَغَرَبَتْ، أَوَّلُهُنَّ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَالثَّانِيَةُ: وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً وَالثَّالِثَةُ:

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ } “Şehvetlerine uyanlar ise isterler ki...” kavli hakkında: "Zinadır" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Cariye nikâhında ve içinde kolaylık bulunan her husustadır. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden hafifletmek ister” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Cariyeleri nikâhlamada size ruhsat verdi. { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “İnsan ise zayıf yaratılmıştır” kavli hakkında: Eğer ona bu hususta ruhsat vermeseydi [dayanamazdı], dedi. İbn Cerîr ve Şu‘ab'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Nisâ Suresi'nde sekiz ayet inmiştir ki, onlar bu ümmet için üzerine güneşin doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır. Bunların birincisi: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah size açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” ayetidir. İkincisi: { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً } “Allah sizin tövbelerinizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise büsbütün yoldan çıkmanızı isterler” ayetidir. Üçüncüsü:

يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً، وَالرَّابِعَةُ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً، وَالْخَامِسَةُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الآية، وَالسَّادِسَةُ:

{ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Allah sizden (yükünüzü) hafifletmek ister; insan zayıf yaratılmıştır” ayetidir. Dördüncüsü: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, kusurlarınızı örter ve sizi şerefli bir makama girdiririz” ayetidir. Beşincisi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile haksızlık yapmaz” ayetidir. Altıncısı:

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse...”

الآية، وَالسَّابِعَةُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الْآيَةَ، وَالثَّامِنَةُ: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ لِلَّذِينِ عَمِلُوا مِنَ الذُّنُوبِ غَفُوراً رَحِيماً.

ayetidir: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur”. Yedincisi: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayetidir. Sekizincisi ise: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ لِلَّذِينِ عَمِلُوا مِنَ الذُّنُوبِ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyenlere gelince, işte onlara mükâfatları verilecektir; Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” ayetidir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٩ الى ٣١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 29-31]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١) } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29) Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe yaslayacağız; bu da Allah'a pek kolaydır. (30) Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, kusurlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz. (31)”

الْبَاطِلُ: مَا لَيْسَ بِحَقٍّ، وَوُجُوهُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَمِنَ الْبَاطِلِ: الْبُيُوعَاتُ الَّتِي نَهَى عَنْهَا الشَّرْعُ. والتجارة في اللغة: عبارة عن المعاوضة، وَهَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنَّ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ جَائِزَةٌ بَيْنَكُمْ، أَوْ:

el-Bâtıl: Hak olmayan şeydir; bunun vecihleri pek çoktur. Şeriatın yasakladığı alışverişler de bâtıldandır. Ticaret ise lügatte bedelli değişimden (muavaza) ibarettir. Bu istisna munkatı‘ bir istisnadır; yani: Fakat aranızda karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret caizdir, yahut:

لَكِنَّ كَوْنَ تِجَارَةٍ عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ حَلَالًا لَكُمْ. وَقَوْلُهُ: عَنْ تَراضٍ صفة لتجارة، أَيْ: كَائِنَةً عَنْ تَرَاضٍ، وَإِنَّمَا نَصَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى التِّجَارَةِ دُونَ سَائِرِ أَنْوَاعِ الْمُعَاوَضَاتِ لِكَوْنِهَا أَكْثَرَهَا وَأَغْلَبَهَا، وَتُطْلَقُ التِّجَارَةُ عَلَى جَزَاءِ الْأَعْمَالِ مِنَ اللَّهِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ . وقوله: يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ .

Fakat aranızda karşılıklı rıza ile gerçekleşen bir ticaret sizin için helaldir, demektir. O'nun: { عَنْ تَراضٍ } “karşılıklı rızaya dayanan” ifadesi ticaretin sıfatıdır; yani karşılıklı rızadan doğan demektir. Allah Subhânehu'nun diğer ivazlı akit türleri yerine bilhassa ticareti zikretmesi, onun en çok ve en yaygın olanı bulunmasındandır. Ticaret, mecaz yoluyla Allah katından olan amellerin karşılığı için de kullanılır. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “Sizi elem verici bir azaptan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi?” ve O'nun: { يَرْجُونَ تِجارَةً لَنْ تَبُورَ } “Asla batmayacak bir ticaret umarlar” kavli de böyledir.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي التَّرَاضِي، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: تَمَامُهُ وُجُوبُهُ بِافْتِرَاقِ الْأَبْدَانِ بَعْدَ عَقْدِ الْبَيْعِ أَوْ بِأَنْ يَقُولَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: اخْتَرْ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَقُولَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ:

Âlimler terâzî (karşılıklı rıza) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Satış akdinden sonra bedenlerin birbirinden ayrılmasıyla yahut sahih hadiste geçtiği üzere taraflardan birinin diğerine: «Muhayyerlik hakkını kullan» demesiyle [akdin] tamamiyeti ve gerekliliği gerçekleşir: «Alışveriş yapan iki taraf, birbirinden ayrılmadıkça yahut biri diğerine:

اخْتَرْ» . وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، والثوري، والأوزاعي، والليث،

«[Muhayyerlik hakkını] seç!» [deyinceye kadar serbesttirler]». Sahâbe ve tâbiînden bir topluluk bu görüşe meyletmiştir; Şâfiî, Sevrî, Evzâî ve Leys de bunu söylemiştir;

وَابْنُ عُيَيْنَةَ، وَإِسْحَاقُ، وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ: تَمَامُ الْبَيْعِ: هُوَ أَنْ يُعْقَدَ الْبَيْعُ بِالْأَلْسِنَةِ فَيَرْتَفِعَ بِذَلِكَ الْخِيَارُ. وَأَجَابُوا عَنِ الْحَدِيثِ بِمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ. وَقَدْ قُرِئَ: تِجَارَةٌ بِالرَّفْعِ: عَلَى أَنَّ كَانَ تَامَّةٌ، وَتِجَارَةً بِالنَّصْبِ:

İbn Uyeyne, İshâk ve başkaları da bunu söylemiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Satışın tamamlanması, akdin dille yapılmasıdır; böylece muhayyerlik ortadan kalkar. Hadise ise kayda değer olmayan bir cevap vermişlerdir. Ayette { تِجَارَةٌ } lafzı, kâne tam fiil kabul edilerek merfu; { تِجَارَةً } lafzı ise,

عَلَى أَنَّهَا نَاقِصَةٌ قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَيْ: لَا يَقْتُلْ بَعْضُكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ بَعْضًا إِلَّا بِسَبَبٍ أَثْبَتَهُ الشَّرْعُ، أَوْ: لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ بِاقْتِرَافِ الْمَعَاصِي. أَوِ الْمُرَادُ: النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَقْتُلَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ حَقِيقَةً. وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَعَانِي. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ: احْتِجَاجُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ بِهَا حِينَ لَمْ يَغْتَسِلْ بِالْمَاءِ حِينَ أَجْنَبَ فِي غَزَاةِ ذَاتِ السُّلَاسِلِ، فَقَرَّرَ النبي ﷺ احْتِجَاجَهُ، وَهُوَ فِي مُسْنَدِ أَحْمَدَ، وَسُنَنِ أبي داود، وغيرهما. وقوله: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ أَيِ: الْقَتْلَ خَاصَّةً، أَوْ أَكْلَ أَمْوَالِ النَّاسِ ظُلْمًا، وَالْقَتْلَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا وَقِيلَ: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا نُهِيَ عَنْهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّهُ عَائِدٌ عَلَى مَا نَهَى عَنْهُ مِنْ آخر وعيد وهو قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً لِأَنَّ كُلَّ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ قُرِنَ بِهِ وَعِيدٌ، إِلَّا مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ فَإِنَّهُ لَا وَعِيدَ بَعْدَهُ، إِلَّا قَوْلَهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً وَالْعُدْوَانُ: تَجَاوُزُ الْحَدِّ. وَالظُّلْمُ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى الْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ وَاحِدٌ، وَتَكْرِيرُهُ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

kâne nâkıs fiil kabul edilerek mansub okunmuştur. O'nun: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” kavli; yani: Ey Müslümanlar, şeriatın meşru kıldığı bir sebep olmaksızın birbirinizi öldürmeyin, yahut: Günahlar işleyerek kendinizi helake sürüklemeyin, demektir. Yahut kastedilen, insanın hakiki manada kendi canına kıymasının yasaklanmasıdır. Ayeti bu anlamların tamamına hamletmeye bir engel yoktur. Nitekim Zâtü's-Selâsil Gazvesi'nde cünüp olduğunda soğuk sebebiyle suyla gusletmeyen Amr b. el-Âs'ın bu ayetle delil getirmesi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun bu istidlâlini onaylaması buna delalet eder; bu rivayet Ahmed'in Müsned'inde, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde ve diğerlerinde yer almaktadır. O'nun: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” kavli; yani özellikle öldürme fiilini yahut insanların mallarını haksızlıkla yemeyi ve haddi aşarak zulümle öldürmeyi kastediyor olabilir. Bunun bu surede nehyedilen her şeye işaret olduğu da söylenmiştir. İbn Cerîr ise bunun, son tehditten itibaren nehyedilen şeylere râci olduğunu söylemiştir ki o da Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir” kavlidir; çünkü surenin başından itibaren nehyedilen her husus bir tehditle birlikte zikredilmiştir; ancak: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ } kavlinden sonra: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً } “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa...” kavli dışında başka bir tehdit gelmemiştir. el-‘Udvân: Haddi aşmaktır. ez-Zulm ise: Bir şeyi lâyık olduğu yerin dışına koymaktır. ‘Udvân ile zulmün manasının bir olduğu ve şairin şu sözünde olduğu gibi tekit amacıyla tekrar edildiği de söylenmiştir:

.............

.............

وَأُلْفِي قَوْلَهَا كَذِبًا وَمَيْنَا

Ve onun sözünü yalan ve hilaf buldum

وَخَرَجَ بِقَيْدِ الْعُدْوَانِ وَالظُّلْمِ مَا كَانَ مِنَ الْقَتْلِ بِحَقٍّ، كَالْقِصَاصِ، وَقَتْلِ الْمُرْتَدِّ، وَسَائِرِ الْحُدُودِ الشَّرْعِيَّةِ، وَكَذَلِكَ قَتْلُ الْخَطَأِ. قَوْلُهُ: فَسَوْفَ نُصْلِيهِ جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ: نُدْخِلُهُ نَارًا عَظِيمَةً وَكانَ ذلِكَ أَيْ: إِصْلَاؤُهُ النَّارَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً لأنه لا يعجزه بشيء. وَقُرِئَ: نُصْلِيهِ بِفَتْحِ النُّونِ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْأَعْمَشِ، وَالنَّخَعِيِّ، وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ مَنْقُولٌ مِنْ: صَلَى، وَمِنْهُ: شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ. قَوْلُهُ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ أَيْ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ الذُّنُوبِ الَّتِي نَهَاكُمُ اللَّهُ عَنْهَا نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ أَيْ: ذُنُوبَكُمُ الَّتِي هِيَ صَغَائِرُ، وَحَمْلُ السَّيِّئَاتِ عَلَى الصَّغَائِرِ هُنَا مُتَعَيِّنٌ لِذِكْرِ الْكَبَائِرِ قَبْلَهَا، وَجَعْلِ اجْتِنَابِهَا شَرْطًا لِتَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ.

Kısas, mürtedin öldürülmesi ve diğer şer‘î hadler gibi hak ile olan öldürme fiilleri ile hataen öldürme, udvân ve zulüm kaydıyla bu hükmün dışına çıkmıştır. O'nun: { فَسَوْفَ نُصْلِيهِ } “Biz onu yaslayacağız” kavli şartın cevabıdır; yani onu büyük bir ateşe girdireceğiz demektir. { وَكانَ ذلِكَ } “Bu da...”, yani onu ateşe yaslamak; { عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Allah'a pek kolaydır”; çünkü hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Nûn harfinin fethasıyla { نَصْلِيهِ } şeklinde de okunmuştur; bu el-A‘meş ve en-Nehaî'den rivayet edilmiştir. Bu kıraate göre fiil { صَلَى } kökünden türemiştir; nitekim [kızartılmış koyun için] şâtün masliyyetün denilmesi bundandır. O'nun: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, kusurlarınızı örteriz” kavli; yani Allah'ın size yasakladığı büyük günahlardan kaçınırsanız, küçük günahlar olan seyyiatınızı örteriz, demektir. Burada seyyiatın küçük günahlara hamledilmesi, öncesinde kebâirin (büyük günahların) zikredilmiş olması ve onlardan kaçınmanın seyyiatın örtülmesine şart kılınması sebebiyle zorunludur.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْأُصُولِ فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى الْكَبَائِرِ ثُمَّ فِي عَدَدِهَا، فَأَمَّا فِي تَحْقِيقِهَا فَقِيلَ: إِنَّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا كَبَائِرُ، وَإِنَّمَا يُقَالُ لِبَعْضِهَا: صَغِيرَةٌ، بِالْإِضَافَةِ إلى ما هو أكبر منها، يُقَالُ: الزِّنَا صَغِيرَةٌ، بِالْإِضَافَةِ إِلَى الْكُفْرِ، وَالْقُبْلَةُ الْمُحَرَّمَةُ صَغِيرَةٌ، بِالْإِضَافَةِ إِلَى الزِّنَا، وَقَدْ رُوِيَ نحو هذا عن الإسفرايني وَالْجُوَيْنِيِّ، وَالْقُشَيْرِيِّ، وَغَيْرِهِمْ، قَالُوا: وَالْمُرَادُ بِالْكَبَائِرِ الَّتِي يَكُونُ اجْتِنَابُهَا سَبَبًا لِتَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ: هِيَ الشِّرْكُ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ:

Usûl âlimleri büyük günahların mahiyetinin tahkiki, ardından da sayısı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mahiyeti hakkında şöyle denilmiştir: Bütün günahlar büyüktür; bazısına küçük denilmesi ancak kendisinden daha büyük olana nispetledir. Nitekim: Zina küfre nispetle küçüktür, haram olan öpüşme ise zinaya nispetle küçüktür, denilir. Buna benzer bir görüş el-İsferâyînî, el-Cüveynî, el-Kuşeyrî ve başkalarından rivayet edilmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Kaçınılması kötülüklerin örtülmesine sebep olan büyük günahlardan maksat şirktir. Buna da şu delili getirmişlerdir:

بِقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبِيرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجَمْعِ، فَالْمُرَادُ: أَجْنَاسُ الْكُفْرِ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى مَا قَالُوهُ: بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ قالوا: فهذه

... { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبِيرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Yasaklandığınız şeylerin büyüğünden kaçınırsanız...” şeklinde okuyan kimsenin kıraatiyle [delil getirmişlerdir]. Çoğul kıraatine göre ise murat, küfrün çeşitleridir. İleri sürdükleri bu görüşe, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” kavlini delil göstermişler ve şöyle demişlerdir: İşte bu

الْآيَةُ مُقَيِّدَةٌ لِقَوْلِهِ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْكَبِيرَةُ: كُلُّ ذَنْبٍ خَتَمَهُ اللَّهُ بِنَارٍ، أَوْ غَضَبٍ، أَوْ لَعْنَةٍ، أَوْ عَذَابٍ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْكَبَائِرُ: مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ آيَةً. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كُلُّ ذَنْبٍ نَسَبَهُ اللَّهُ إِلَى النَّارِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ: الْكَبَائِرُ:

ayet, O'nun: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...” kavlini takyit edicidir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Büyük günah; Allah'ın cehennem ateşi, gazap, lanet veya azap ile sonlandırdığı her günahtır. İbn Mes'ûd: Büyük günahlar, Allah'ın bu surede otuz üç ayete kadar nehyettiği şeylerdir, demiştir. Saîd b. Cübeyr: Allah'ın ateşe nispet ettiği her günah büyük günahtır, demiştir. Usûl âlimlerinden bir cemaat ise: Büyük günahlar,

كُلُّ ذَنْبٍ رَتَّبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْحَدَّ، أَوْ صَرَّحَ بِالْوَعِيدِ فِيهِ. وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا فَائِدَةَ فِي التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ. وَأَمَّا الِاخْتِلَافُ فِي عَدَدِهَا فَقِيلَ: إِنَّهَا سَبْعٌ، وَقِيلَ: سَبْعُونَ، وَقِيلَ: سَبْعُمِائَةٍ، وَقِيلَ: غَيْرُ مُنْحَصِرَةٍ، وَلَكِنَّ بَعْضَهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ، وَسَيَأْتِي مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ: وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا أَيْ: مَكَانَ دُخُولٍ، وَهُوَ الْجَنَّةُ كَرِيماً أَيْ: حَسَنًا مَرْضِيًّا، وَقَدْ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَالْكُوفِيُّونَ: مُدْخَلًا بِضَمِّ الْمِيمِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَكِلَاهُمَا: اسْمُ مَكَانٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا.

Allah'ın üzerine had cezası tertip ettiği yahut hakkında açıkça tehdit bildirdiği her günahtır, demişlerdir. Zikredilmesinde fayda olmayan başka görüşler de ileri sürülmüştür. Sayısındaki ihtilafa gelince; yedi olduğu söylenmiş, yetmiş olduğu söylenmiş, yedi yüz olduğu söylenmiş ve sınırlandırılamayacağı, fakat bazısının bazısından daha büyük olduğu söylenmiştir; bu hususta varid olan rivayetler inşallah gelecektir. O'nun: { وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا } kavli; yani giriş yeri olan cennete [girdiririz], { كَرِيماً } “şerefli bir makama”, yani güzel ve razı olunmuş bir makama demektir. Ebû Amr, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Kûfeliler mîm harfinin dammesiyle { مُدْخَلًا } okumuşlardır. Medine ehli ise mîm harfinin fethasıyla okumuştur. Her iki okuyuşa göre de bu kelime mekân ismidir; masdar olması da caizdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فِي قَوْلِهِ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ قَالَ: إِنَّهَا مُحْكَمَةٌ، مَا نُسِخَتْ، وَلَا تُنْسَخُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَتَحَرَّجُ أَنْ يَأْكُلَ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ بَعْدَ مَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَنَسَخَ ذَلِكَ الْآيَةُ الَّتِي فِي النُّورِ: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّمَا الْبَيْعُ عَنْ تَرَاضٍ» وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ وَعِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ قَالَا:

İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî rivayet etmişlerdir; es-Süyûtî sahih bir senetle olduğunu belirterek İbn Mes'ûd'dan Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: O muhkemdir, neshedilmemiştir ve kıyamet gününe kadar da neshedilmeyecektir. İbn Cerîr, İkrime ve el-Hasan'dan bu ayet hakkında şöyle dediklerini rivayet etmiştir: Bu ayet indiğinde kişi insanlardan herhangi birinin yanında yemek yemekten çekinirdi; derken bunu Nûr Suresi'ndeki şu ayet neshetti: { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } “Kendi evlerinizden yemenizde sizin için bir sakınca yoktur...”. İbn Mâce ve İbnü'l-Münzir, Ebû Saîd'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Alışveriş ancak karşılıklı rıza iledir.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih ve İkrime'den Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir:

نَهَاهُمْ عَنْ قَتْلِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ قَالَ: أَهْلُ دِينِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً يَعْنِي: مُتَعَمِّدًا اعْتِدَاءً بِغَيْرِ حَقٍّ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً يَقُولُ: كَانَ عَذَابُهُ عَلَى اللَّهِ هَيِّنًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جريح قَالَ:

Onları birbirlerini öldürmekten nehyetti. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Atâ b. Ebî Rabâh'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, es-Süddî'den: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” kavli hakkında: "Din kardeşlerinizi [öldürmeyin]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً } “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa”, yani kasten ve haksız yere tecavüz ederek yaparsa; { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu da Allah'a pek kolaydır”, yani ona azap etmek Allah'a pek kolaydır, dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'in şöyle dediğini rivayet etmiştir:

قُلْتُ لِعَطَاءٍ: أَرَأَيْتَ قَوْلَهُ: تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا فِي كُلِّ ذَلِكَ أَمْ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ؟ قَالَ: بَلْ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: هَانَ مَا سَأَلَكُمْ رَبُّكُمْ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وأخرج عبد بن جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ مَا نَهَى الله عَنْهُ فَهُوَ كَبِيرَةٌ، وَقَدْ ذُكِرَتِ الطَّرْفَةُ، يَعْنِي: النَّظْرَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ عُصِيَ اللَّهُ فِيهِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كُلُّ مَا وَعَدَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّارَ كَبِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ قَالَ: الْكَبَائِرُ: كُلُّ ذَنْبٍ خَتَمَهُ اللَّهُ بِنَارٍ، أَوْ غَضَبٍ، أَوْ لَعْنَةٍ، أَوْ عَذَابٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ما قدّمنا عَنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْكَبَائِرِ أَسَبْعٌ هِيَ؟ قَالَ: هِيَ إِلَى السَبْعِينَ أَقْرَبُ.

Atâ'ya: "Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا } “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe yaslayacağız” kavlini bütün bunlar hakkında mı yoksa { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” kavli hakkında mı görüyorsun?" dedim. O: "Bilakis O'nun: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavli hakkındadır" dedi. Abd b. Humeyd, Enes b. Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: Rabbinizin sizden istediği şu husus ne kadar da kolaydır: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, kusurlarınızı örteriz”. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, et-Taberânî ve Şu‘ab'da el-Beyhakî, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah'ın nehyettiği her şey büyük günahtır; nitekim göz ucuyla bakmak dahi zikredilmiştir. İbn Cerîr, ondan: "Allah'a karşı isyan edilen her şey büyük günahtır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, ondan: "Allah'ın üzerine ateş vadettiği her şey büyük günahtır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Şu‘ab'da el-Beyhakî, ondan: "Büyük günahlar, Allah'ın ateş, gazap, lanet veya azap ile sonlandırdığı her günahtır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den daha önce zikrettiğimiz rivayeti nakletmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şu‘ab'da el-Beyhakî; İbn Abbâs'a: "Büyük günahlar yedi midir?" diye sorulduğunda onun: "Onlar yetmişe daha yakındır" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ كَمِ الْكَبَائِرُ أَسَبْعٌ هِيَ؟ قَالَ: هِيَ إلى

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan rivayet etmişlerdir: Bir adam ona: "Büyük günahlar kaç tanedir, yedi tane midir?" diye sormuş; o da: "Onlar,

سَبْعِمِائَةٍ أَقْرَبُ مِنْهَا إِلَى سَبْعٍ، غَيْرَ أَنَّهُ لَا كَبِيرَةَ مَعَ اسْتِغْفَارٍ، وَلَا صَغِيرَةَ مَعَ إِصْرَارٍ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ: كُلُّ ذَنْبٍ أَصَرَّ عَلَيْهِ الْعَبْدُ كَبِيرَةٌ، وَلَيْسَ بِكَبِيرَةٍ مَا تَابَ عَنْهُ الْعَبْدُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ، قَالُوا: وَمَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَالسِّحْرُ، وَأَكْلُ الرِّبَا، وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ، وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ، وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ» . وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَلَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ؟ قُلْنَا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ: أَلَا وَقَوْلُ الزُّورِ، وَشَهَادَةُ الزُّورِ، فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا: لَيْتَهُ سَكَتَ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْكَبَائِرُ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، أو قتل النَّفْسِ- شَكَّ شُعْبَةُ- وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ أَنْ يَلْعَنَ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ، قَالُوا:

"Yediye nispetle yedi yüze daha yakındır; şu var ki istiğfar ile birlikte büyük günah kalmaz, ısrar ile birlikte de küçük günah kalmaz" demiştir. el-Beyhakî Şu‘ab'da ondan rivayet etmiştir: "Kulun üzerinde ısrar ettiği her günah büyüktür, kulun tövbe ettiği günah ise büyük değildir." Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'den şu hadis sabit olmuştur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Helak edici yedi şeyden kaçının» buyurdu. "Ey Allah'ın Resûlü, onlar nelerdir?" dediler. Buyurdu ki: «Allah'a ortak koşmak, hak ile olan müstesna Allah'ın haram kıldığı cana kıymak, sihir, faiz yemek, yetim malı yemek, savaş meydanından kaçmak ve iffetli, hiçbir şeyden habersiz mümin kadınlara iftira atmaktır.» Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Bekre'den rivayetle sabit olmuştur ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Büyük günahların en büyüğünü size haber vereyim mi?» buyurdu. Biz: "Evet, ey Allah'ın Resûlü!" dedik. Buyurdu ki: «Allah'a ortak koşmak ve anne babaya asi olmaktır.» Yaslanmış durumda iken doğrulup oturdu ve: «Dikkat edin, bir de yalan söz ve yalancı şahitliktir!» buyurdu. Bunu durmadan tekrar etti, öyle ki: "Keşke sussa" dedik. Buhârî ve diğerleri İbn Amr'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Büyük günahlar: Allah'a ortak koşmak, anne babaya asi olmak -yahut cana kıymak; ravi Şu‘be şüphe etmiştir- ve yalan yere yapılan yemin-i gamûstur.» Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Amr'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kişinin kendi anne babasına lanet etmesi büyük günahların en büyüklerindendir.» Dediler ki:

وَكَيْفَ يَلْعَنُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ وَيَسُبُّ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ» . وَالْأَحَادِيثُ فِي تَعْدَادِ الْكَبَائِرِ وَتَعْيِينِهَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، فَمَنْ رَامَ الْوُقُوفَ عَلَى مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ، فَعَلَيْهِ بِكِتَابِ الزَّوَاجِرِ فِي الْكَبَائِرِ، فَإِنَّهُ قَدْ جَمَعَ فَأَوْعَى.

"Bir adam anne babasına nasıl lanet eder?" Buyurdu ki: «Bir adamın babasına söver, o da onun babasına söver; onun annesine söver, o da onun annesine söver.» Büyük günahların sayımı ve tayini hakkındaki hadisler pek çoktur. Bu hususta varid olanlara muttali olmak isteyen kimse ez-Zevâcir ‘an İktirâfi'l-Kebâir kitabına baksın; zira o bu konuyu etraflıca toplayıp cem etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ تَقْيِيدِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ تَكْفِيرِ السَّيِّئَاتِ بِمُجَرَّدِ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ بِمَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ ثُمَّ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْ عَبْدٍ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَيَصُومُ رَمَضَانَ وَيُؤَدِّي الزَّكَاةَ وَيَجْتَنِبُ الْكَبَائِرَ السَّبْعَ، إِلَّا فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ الثَّمَانِيَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى إِنَّهَا لَتَصْفِقُ، ثُمَّ تَلَا: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ خَمْسَ آيَاتٍ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ لِي بِهَا الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا، وَلَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ الْعُلَمَاءَ إِذَا مَرُّوا بِهَا يَعْرِفُونَهَا، قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ الآية، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الآية، وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الآية، وقوله: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

Bil ki bu ayette geçen, sadece büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahların bağışlanacağı vaadini; Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, (sahih olduğunu belirterek) el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd'den naklettiği şu hadisle takyit etmek gerekir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem minbere oturdu, sonra şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, beş vakit namazı kılan, Ramazan orucunu tutan, zekâtı veren ve yedi büyük günahtan kaçınan hiçbir kul yoktur ki, kıyamet gününde cennetin sekiz kapısı birbirine çarpacak şekilde onun için açılmasın.» Sonra: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, kusurlarınızı örteriz” ayetini okudu. Ebû Ubeyd Fedâil'inde, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, et-Taberânî, el-Hâkim ve Şu‘ab'da el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Nisâ Suresi'nde beş ayet vardır ki onlara karşılık dünya ve içindekilerin benim olmasını istemem; biliyorum ki âlimler onların üzerinden geçtiklerinde onları tanırlar. Yüce Allah'ın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...” ayeti; O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca haksızlık etmez...” ayeti; O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayeti; O'nun: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelselerdi...” ayeti ve O'nun: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ }

الْآيَةَ.

... ayetini [okudu].

[سورة النساء (٤) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 32-34]

وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢) وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)

{ وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢) وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤) } “Allah'ın bazınızı bazınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (32) Ana babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye şahittir. (33) Allah'ın bazısını bazısına üstün kılmasından ve mallarından harcamalarından ötürü erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler. İyi kadınlar gönülden itaat edenler ve Allah'ın korumasına karşılık gaybı (namus ve hakları) koruyanlardır. Serkeşliklerinden korktuğunuz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında onları yalnız bırakın ve onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür. (34)”

قَوْلُهُ: وَلا تَتَمَنَّوْا التَّمَنِّي: نَوْعٌ مِنَ الْإِرَادَةِ يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَقْبَلِ، كَالتَّلَهُّفِ: نَوْعٌ مِنْهَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَاضِي، وَفِيهِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَتَمَنَّى الْإِنْسَانُ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ غَيْرَهُ مِنَ النَّاسِ عَلَيْهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ نَوْعٌ مِنْ عَدَمِ الرِّضَا بِالْقِسْمَةِ الَّتِي قَسَمَهَا اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ عَلَى مُقْتَضَى إِرَادَتِهِ وَحِكْمَتِهِ الْبَالِغَةِ، وَفِيهِ أَيْضًا نَوْعٌ مِنَ الْحَسَدِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ إِذَا صَحِبَهُ إِرَادَةُ زَوَالِ تِلْكَ النِّعْمَةِ عَنِ الْغَيْرِ.

O'nun: { وَلا تَتَمَنَّوْا } “Temenni etmeyin” kavli; temenni, geleceğe taalluk eden bir irade türüdür; nitekim telehhüf (hayıflanma) de geçmişe taalluk eden bir türdür. Burada insanın, Allah'ın insanlardan diğerlerine kendisinden fazla olarak lütfettiği üstünlükleri temenni etmesi nehyedilmektedir; zira bu durum, Allah'ın kulları arasında iradesi ve üstün hikmetinin gereğince yaptığı taksimata rıza göstermemenin bir türüdür. Ayrıca o nimetin başkasından zeval bulması iradesi eşlik ettiğinde nehyedilen hasedin bir türünü de barındırır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْغِبْطَةِ هَلْ تَجُوزُ أَمْ لَا؟ وَهِيَ: أَنْ يَتَمَنَّى أَنْ يَكُونَ بِهِ حَالٌ مِثْلُ حَالِ صَاحِبِهِ، مِنْ دُونِ أَنْ يَتَمَنَّى زَوَالَ ذَلِكَ الْحَالِ عَنْ صَاحِبِهِ. فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى جَوَازِ ذَلِكَ، وَاسْتَدَلُّوا بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «لَا حَسَدَ إِلَّا فِي اثْنَتَيْنِ: رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ، وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَهُوَ يُنْفِقُهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ» ، وَقَدْ بَوَّبَ عَلَيْهِ الْبُخَارِيُّ: «بَابَ الِاغْتِبَاطِ فِي الْعِلْمِ وَالْحُكْمِ» .

Âlimler gıptanın caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Gıpta: Kişinin, o halin sahibinden yok olmasını istemeksizin, arkadaşının hali gibi bir halin kendisinde de olmasını temenni etmesidir. Cumhur bunun caiz olduğu görüşüne varmış ve sahih hadisi delil getirmiştir: «Hased (gıpta) ancak iki kişiye edilir: Biri Allah'ın kendisine Kur'an verdiği ve gece gündüz onunla amel edip duran kimse; diğeri de Allah'ın kendisine mal verdiği ve gece gündüz onu infak eden kimsedir.» Nitekim Buhârî bu hadis üzerine: «İlim ve hikmette gıpta bâbı» başlığını koymuştur.

وَعُمُومُ لَفْظِ الْآيَةِ يَقْتَضِي: تَحْرِيمَ تَمَنِّي مَا وَقَعَ بِهِ التَّفْضِيلُ سَوَاءٌ كَانَ مَصْحُوبًا بِمَا يَصِيرُ بِهِ مِنْ جِنْسِ الْحَسَدِ أَمْ لَا، وَمَا وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مِنْ جَوَازِ ذَلِكَ فِي أُمُورٍ مُعَيَّنَةٍ يَكُونُ مُخَصِّصًا لِهَذَا الْعُمُومِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَلَكِنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَقَوْلُهُ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ إِلَخْ، فِيهِ تَخْصِيصٌ بَعْدَ التَّعْمِيمِ، وَرُجُوعٌ إِلَى مَا يَتَضَمَّنُهُ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ: مِنْ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! يَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا نَغْزُو وَلَا نُقَاتِلُ فَنَسْتَشْهِدُ، وَإِنَّمَا لَنَا نِصْفُ الْمِيرَاثِ، فَنَزَلَتْ. أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا السَّبَبِ مِنْ طُرُقٍ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِكُلٍّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ نَصِيبًا عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ إِرَادَتُهُ وَحِكْمَتُهُ، وَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ الْمَجْعُولِ لِكُلِّ فَرِيقٍ مِنْ فَرِيقَيِ النِّسَاءِ وَالرِّجَالِ بِالنَّصِيبِ مِمَّا اكْتَسَبُوا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ، شَبَّهَ اقْتِضَاءَ حَالِ كُلِّ فَرِيقٍ لِنَصِيبِهِ بِاكْتِسَابِهِ إِيَّاهُ. قَالَ قَتَادَةُ: لِلرِّجَالِ نُصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا مِنَ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَلِلنِّسَاءِ كَذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ بِذَلِكَ: الْمِيرَاثِ، وَالِاكْتِسَابِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بمعنى ما ذكرنا. قوله: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَلا تَتَمَنَّوْا وَتَوْسِيطُ التَّعْلِيلِ بِقَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ إِلَخْ. بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ لِتَقْرِيرِ مَا تَضَمَّنَهُ النَّهْيُ، وَهَذَا الْأَمْرُ يَدُلُّ: عَلَى وُجُوبِ سُؤَالِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنْ فَضْلِهِ، كَمَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. قَوْلُهُ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ أَيْ: جَعَلْنَا لِكُلِّ إِنْسَانٍ وَرَثَةً مَوَالِيَ يَلُونَ مِيرَاثَهُ، فَلِكُلٍّ: مَفْعُولٌ ثَانٍ قُدِّمَ عَلَى الْفِعْلِ لِتَأْكِيدِ الشُّمُولِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرَّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، أَيْ: لِيَتْبَعَ كُلُّ أَحَدٍ مَا قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَلَا يَتَمَنَّ مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ غَيْرَهُ عَلَيْهِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ بَعْدَهَا: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ وَقِيلَ الْعَكْسُ، كَمَا رَوَى ذَلِكَ ابْنُ جَرِيرٍ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ النَّاسِخَ لِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ قوله تعالى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ والموالي: جمع مولى، وهو يطلق

Ayetin lafzının umumîliği; ister hased türüne dönüşecek bir durumla birlikte olsun ister olmasın, üstünlük vesilesi kılınan şeyin temenni edilmesinin haram olmasını gerektirir. Sünnette belirli hususlarda buna cevaz verildiğine dair varid olan rivayetler ise bu umumî hükmü tahsis edicidir (özelleştirir). Ayetin iniş sebebinin zikri gelecektir; ancak muteber olan sebebin hususiliği değil, lafzın umumiliğidir. O'nun: { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ } “Erkekler için bir pay vardır...” kavlinde, umumî ifadeden sonra bir hususîleştirme ve ayetin iniş sebebinin içerdiği şu hususa bir dönüş vardır: Ümmü Seleme [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler savaşa gidiyor, biz ise savaşa gitmiyoruz ve çarpışmıyoruz ki şehit olalım; üstelik bize mirasın yarısı düşüyor.» Bunun üzerine [bu ayet] indi. Bunu Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve Beyhakî rivayet etmiştir. Bu iniş sebebi muhtelif lafızlarla farklı yollardan da rivayet edilmiştir. Ayetteki mana şudur: Allah, iradesi ve hikmetinin gerektirdiğine göre iki zümreden her birine bir pay tayin etmiştir. Erkek ve kadın zümrelerinden her biri için belirlenen bu payı, istiare-i tebeiyye yoluyla kazandıklarından bir pay olarak ifade etmiş; her zümrenin durumunun kendi payını gerektirmesini, onu kazanmasına benzetmiştir. Katâde şöyle demiştir: { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } “Erkekler için kazandıklarından bir pay vardır”, yani sevap ve cezadan; kadınlar için de aynı şekildedir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bununla kastedilen mirastır; bu görüşe göre iktisap (kazanma) zikrettiğimiz anlamdadır. O'nun: { وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan lütfunu isteyin” kavli, { وَلا تَتَمَنَّوْا } “Temenni etmeyin” kavline atfedilmiştir. Matuf ile matufun aleyh arasına { لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ } “Erkekler için bir pay vardır...” kavliyle gerekçelendirmenin (talilin) sokulması, nehyin içerdiği hükmü pekiştirmek içindir. Bu emir, ilim ehlinden bir topluluğun da belirttiği gibi, Allah Sübhânehu'dan lütfunu istemenin vücubuna (farz olduğuna) delalet eder. O'nun: { وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için mirasçılar kıldık” kavli; yani her insan için mirasına vâris olacak veliler/mirasçılar kıldık demektir. { لِكُلٍّ } ifadesi, şümulü pekiştirmek için fiilden önce getirilmiş ikinci mef'ûldür (tümleçtir). Bu cümle kendisinden öncekilerin muhtevasını tekit edicidir; yani herkes Allah'ın miras olarak kendisine taksim ettiğine tabi olsun ve Allah'ın başkasına kendisinden fazla olarak lütfettiği şeyleri temenni etmesin. Bu ayetin, kendisinden sonraki: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağladığı kimseler” kavli ile mensuh olduğu söylenmiştir; bunun aksinin olduğu da söylenmiştir; nitekim İbn Cerîr bunu rivayet etmiştir. Cumhur ise { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ } kavlini nesh edenin, Yüce Allah'ın: { وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ } “Akrabalar [mirasta] birbirine daha önceliklidir” kavli olduğu görüşüne varmıştır. el-Mevâlî (الموالي) kelimesi: Mevlâ (مولى) kelimesinin çoğuludur; bu kelime...

على المعتق، وَالنَّاصِرِ، وَابْنِ الْعَمِّ، وَالْجَارِ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ هُنَا الْعَصَبَةُ، أَيْ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا عَصَبَةً يَرِثُونَ مَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ. قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ الْمُرَادُ بِهِمْ مَوَالِي الْمُوَالَاةِ: كَانَ الرَّجُلُ مِنْ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ يُعَاقِدُ الرَّجُلَ: أَيْ يُحَالِفُهُ فَيَسْتَحِقُّ مِنْ مِيرَاثِهِ نَصِيبًا، ثُمَّ ثَبَتَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ بهذه الآية، ثم نسخ بقوله:

azat eden, yardım eden, amca oğlu ve komşu için kullanılır. Burada maksadın asabe olduğu söylenmiştir; yani her biri için farz hisselerden artakalanı miras alacak asabeler kıldık demektir. O'nun: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } kavliyle kastedilenler muvâlât mevlâlarıdır: Câhiliye ehlinden bir adam başka bir adamla akitleşir, yani antlaşma yapar ve onun mirasından pay almaya hak kazanırdı. Bu durum İslâm'ın ilk döneminde bu ayetle sabit kılınmış, ardından şu kaville neshedilmiştir:

وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ وقراءة الجمهور: وعاقدت وَرُوِيَ عَنْ حَمْزَةَ أَنَّهُ قَرَأَ:

{ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Akrabalar birbirine daha önceliklidir”. Cumhurun kıraati { وَعَاقَدَتْ } şeklindedir; Hamza'dan ise:

«عَقَّدَتْ» بِتَشْدِيدِ الْقَافِ عَلَى التَّكْثِيرِ ، أَيْ: وَالَّذِينَ عَقَّدَتْ لَهُمْ أَيْمَانُكُمُ الْحِلْفَ، أَوْ عَقَّدَتْ عُهُودَهُمْ أَيْمَانُكُمْ، وَالتَّقْدِيرُ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: وَالَّذِينَ عَاقَدَتْهُمْ أَيْمَانُكُمْ فَآتَوْهُمْ نَصِيبَهُمْ: أَيْ مَا جَعَلْتُمُوهُ لَهُمْ بِعَقْدِ الْحِلْفِ. قَوْلُهُ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ، مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ الْعِلَّةِ الَّتِي اسْتَحَقَّ بِهَا الرِّجَالُ الزِّيَادَةَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ اسْتَحَقَّ الرِّجَالُ مَا اسْتَحَقُّوا مِمَّا لَمْ تُشَارِكْهُمْ فِيهِ النِّسَاءُ؟ فَقَالَ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ إِلَخْ، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يُقَوِّمُونَ بِالذَّبِّ عَنْهُنَّ، كَمَا تُقَوِّمُ الْحُكَّامُ وَالْأُمَرَاءُ بِالذَّبِّ عن الرعية، وهم أيضا: يقومون بما يَحْتَجْنَ إِلَيْهِ مِنَ النَّفَقَةِ، وَالْكُسْوَةِ، وَالْمَسْكَنِ. وَجَاءَ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي قَوْلِهِ: قَوَّامُونَ لِيَدُلَّ: عَلَى أَصَالَتِهِمْ فِي هَذَا الْأَمْرِ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما فَضَّلَ اللَّهُ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، أَيْ: إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا هَذِهِ الْمَزِيَّةَ لِتَفْضِيلِ اللَّهِ لِلرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ، بِمَا فَضَّلَهُمْ بِهِ مِنْ كَوْنِ فِيهِمُ: الْخُلَفَاءُ، وَالسَّلَاطِينُ، وَالْحُكَّامُ، وَالْأُمَرَاءُ، وَالْغُزَاةُ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ. قَوْلُهُ: وَبِما أَنْفَقُوا أَيْ: وَبِسَبَبِ مَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَمَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ مَوْصُولَةٌ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي قَوْلِهِ: بِما فَضَّلَ اللَّهُ وَمِنْ: تَبْعِيضِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ مَا أَنْفَقُوهُ: فِي الْإِنْفَاقِ عَلَى النِّسَاءِ، وَبِمَا دَفَعُوهُ فِي مُهُورِهِنَّ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَكَذَلِكَ مَا يُنْفِقُونَهُ فِي الْجِهَادِ، وَمَا يَلْزَمُهُمْ فِي الْعَقْلِ .

çokluk bildirmek üzere kaf harfinin teşdidiyle «عَقَّدَتْ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; yani yeminlerinizin kendileri için antlaşma bağladığı yahut yeminlerinizin ahitlerini bağladığı kimseler demektir. Cumhurun kıraatine göre takdir: «Yeminlerinizin kendileriyle antlaşma yaptığı kimselere paylarını verin», yani antlaşma akdi ile onlar için belirlediğiniz payı verin, şeklindedir. O'nun: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılmasından ötürü erkekler kadınlar üzerinde hâkimdirler” kavli; bu cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır) ve erkeklerin fazlalığı hak etmelerinin gerekçesini beyan etmektedir. Sanki: 'Erkekler kadınların ortak olmadığı bu üstünlüğü nasıl hak ettiler?' denilmiş, O da: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ } “Erkekler hâkimdirler...” buyurmuştur. Maksat şudur: İdareciler ve emirler halkı koruduğu gibi, onlar da kadınları koruyup gözetirler; ayrıca onların muhtaç olduğu nafaka, giyecek ve mesken gibi ihtiyaçlarını karşılarlar. { قَوَّامُونَ } kavlinde mübalağa sığası getirilmiştir ki bu işte onların asıl ve yetkili olduklarına delalet etsin. { بِما فَضَّلَ اللَّهُ } kavlindeki bâ harfi sebebiyyet içindir. { بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } kavlindeki zamir erkekler ve kadınlara racidir; yani bu meziyeti, halifelerin, sultanların, hâkimlerin, emirlerin ve gazilerin onlardan çıkması gibi hususlarla Allah'ın erkekleri kadınlara üstün kılması sebebiyle hak etmişlerdir. O'nun: { وَبِما أَنْفَقُوا } “ve harcamalarından ötürü” kavli; yani mallarından harcamaları sebebiyle demektir; { ما } masdariyye yahut mevsûledir, O'nun: { بِما فَضَّلَ اللَّهُ } kavlinde de böyledir. { مِنْ } harfi teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir). Harcadıklarından maksat: Kadınlara yaptıkları harcamalar, mallarından onların mehirlerine ödedikleri şeyler, keza cihatta infak ettikleri ve diyet hususunda ödemek zorunda oldukları şeylerdir.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِهَذِهِ الْآيَةِ: عَلَى جَوَازِ فَسْخِ النِّكَاحِ إِذَا عَجَزَ الزَّوْجُ عَنْ نَفَقَةِ زَوْجَتِهِ وكسوتها، وبه قال مالك والشافعي وغيرهما. فَالصَّالِحاتُ أَيْ: مِنَ النِّسَاءِ قانِتاتٌ أَيْ: مُطِيعَاتٌ لِلَّهِ، قَائِمَاتٌ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِنَّ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ، وَحُقُوقِ أَزْوَاجِهِنَّ. حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ أَيْ: لِمَا يُجِبُ حِفْظُهُ عِنْدَ غَيْبَةِ أَزْوَاجِهِنَّ عَنْهُنَّ: مِنْ حفظ نفوسهنّ، وحفظ أموالهم، «وما» : فِي قَوْلِهِ: بِما حَفِظَ اللَّهُ مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: بِحِفْظِ اللَّهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُنَّ حَافِظَاتٌ لِغَيْبِ أَزْوَاجِهِنَّ بِحِفْظِ اللَّهِ لَهُنَّ، وَمَعُونَتِهِ، وَتَسْدِيدِهِ، أَوْ: حَافِظَاتٌ له لما اسْتَحْفَظَهُنَّ مِنْ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَى أَزْوَاجِهِنَّ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، أَوْ: حَافِظَاتٌ لَهُ بِحِفْظِ اللَّهِ لَهُنَّ بِمَا أَوْصَى بِهِ الْأَزْوَاجَ فِي شَأْنِهِنَّ مِنْ حُسْنِ الْعِشْرَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مَا» : مَوْصُولَةً، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: بِما حَفِظَ اللَّهُ بِنَصْبِ الِاسْمِ الشَّرِيفِ. وَالْمَعْنَى: بِمَا حَفِظْنَ اللَّهَ، أَيْ:

Âlimlerden bir cemaat bu ayeti, koca hanımının nafakasını ve giyimini temin etmekten aciz kaldığında nikâhın feshedilebileceğine delil getirmişlerdir; Mâlik, eş-Şâfiî ve diğerleri de bu görüştedir. { فَالصَّالِحاتُ } “İyi kadınlar”, yani kadınlardan sâliha olanlar; { قانِتاتٌ } “gönülden itaat edenlerdir”, yani Allah'a itaat eden, üzerlerine vacip olan Allah'ın haklarını ve kocalarının haklarını yerine getirenlerdir. { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } “Gaybı koruyanlardır”, yani kocaları yanlarında bulunmadığında korunması gereken şeyleri: Kendi iffetlerini ve kocalarının mallarını koruyanlardır. O'nun: { بِما حَفِظَ اللَّهُ } kavlindeki «mâ» masdariyyedir; yani Allah'ın korumasıyla demektir. Mana şudur: Onlar kocalarının gaybını (yokluğunu), Allah'ın onları koruması, yardımı ve doğruluğa muvaffak kılmasıyla korurlar; yahut Allah'ın emrettiği şekilde kocalarına emaneti ifa etmeleri hususunda [Allah'ın] onlardan korumalarını istediği şeyi koruyanlardır; yahut kocaların iyi geçinmeleri hususunda onlara vasiyet ettiği şey sebebiyle Allah'ın kendilerini korumasıyla korurlar. «Mâ»nın mevsûle olması da caizdir ve aid zamiri mahzuftur. Ebû Ca'fer, lafza-i celâlin nasbı ile { بِما حَفِظَ اللَّهَ } okumuştur. Bu durumda mana: Kadınların Allah'ı korumasıyla, yani:

حَفِظْنَ أَمْرَهُ، أَوْ حَفِظْنَ دِينَهُ، فَحُذِفَ الضَّمِيرُ الرَّاجِعُ إِلَيْهِنَّ لِلْعِلْمِ بِهِ، وَ «مَا» عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: مَصْدَرِيَّةٌ، أَوْ مَوْصُولَةٌ، كَالْقِرَاءَةِ الْأُولَى، أَيْ: بِحِفْظِهِنَّ اللَّهَ، أَوْ: بِالَّذِي حَفِظْنَ اللَّهَ بِهِ. قوله: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَ

[Yani] O'nun emrini korumuş veya O'nun dinini korumuş [olurlar]. Bilindiği için onlara dönen zamir hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bu kıraate göre «mâ» (ما), birinci kıraatte olduğu gibi masdariyye veya mevsûledir; yani «Allah'ı korumaları sebebiyle» yahut «Allah'ı kendisiyle korudukları şey sebebiyle» takdirindedir. O'nun: { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince...” buyruğuna gelince;

هَذَا خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ، قِيلَ: الْخَوْفُ هُنَا عَلَى بَابِهِ، وَهُوَ: حَالَةٌ تَحْدُثُ فِي الْقَلْبِ عِنْدَ حُدُوثِ أَمْرٍ مَكْرُوهٍ، أَوْ: عِنْدَ ظَنِّ حُدُوثِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخَوْفِ هُنَا: الْعِلْمُ. وَالنُّشُوزُ: الْعِصْيَانُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ أَصْلِ مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: يُقَالُ نَشَزَتِ الْمَرْأَةُ: اسْتَعْصَتْ عَلَى بَعْلِهَا، وَنَشَزَ بَعْلُهَا عَلَيْهَا: إِذَا ضَرَبَهَا وَجَفَاهَا. فَعِظُوهُنَّ أَيْ: ذَكِّرُوهُنَّ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِنَّ مِنَ الطَّاعَةِ وَحُسْنِ الْعِشْرَةِ، وَرَغِّبُوهُنَّ، وَرَهِّبُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ يُقَالُ: هَجَرَهُ، أَيْ: تَبَاعَدَ مِنْهُ. وَالْمَضَاجِعُ: جَمْعُ مَضْجَعٍ، وَهُوَ مَحَلُّ الِاضْطِجَاعِ، أَيْ: تَبَاعَدُوا عَنْ مُضَاجَعَتِهِنَّ، وَلَا تُدْخِلُوهُنَّ تَحْتَ مَا تَجْعَلُونَهُ عَلَيْكُمْ حَالَ الِاضْطِجَاعِ مِنَ الثِّيَابِ وَقِيلَ: هُوَ: أَنْ يُوَلِّيَهَا ظَهْرَهُ عِنْدَ الِاضْطِجَاعِ وَقِيلَ: هُوَ كِنَايَةٌ عَنْ تَرْكِ جِمَاعِهَا وَقِيلَ: لَا تَبِيتُ مَعَهُ فِي الْبَيْتِ الَّذِي يَضْطَجِعُ فِيهِ وَاضْرِبُوهُنَّ أَيْ: ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّهُ يَجُوزُ لِلزَّوْجِ أَنَّ يَفْعَلَ جَمِيعَ هَذِهِ الْأُمُورِ عِنْدَ مَخَافَةِ النُّشُوزِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا يَهْجُرُهَا إِلَّا بَعْدَ عَدَمِ تَأْثِيرِ الْوَعْظِ، فَإِنْ أَثَّرَ الْوَعْظُ لَمْ يَنْتَقِلْ إِلَى الْهَجْرِ، وَإِنْ كَفَاهُ الْهَجْرُ لَمْ يَنْتَقِلْ إِلَى الضَّرْبِ. فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ كَمَا يَجِبُ وَتَرَكْنَ النُّشُوزَ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا أَيْ: لَا تَتَعَرَّضُوا لَهُنَّ بِشَيْءٍ مِمَّا يَكْرَهْنَ لَا بِقَوْلٍ وَلَا بِفِعْلٍ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Bu, kocalara yönelik bir hitaptır. Denildi ki: Buradaki korku (havf) kendi asıl anlamındadır; o da hoşa gitmeyen bir durum meydana geldiğinde yahut meydana geleceği zannedildiğinde kalpte hasıl olan bir durumdur. Bir diğer görüşe göre: Buradaki korkudan maksat, bilmektir. Nüşûz ise itaatsizliktir (isyandır). Dil bakımından asıl manasının açıklaması daha önce geçmişti. İbn Fâris şöyle demiştir: Kadın kocasına baş kaldırdığında ona isyan etti anlamında «neşezet» denir; erkek de kadına vurduğunda ve ona cefa ettiğinde «neşeze ba'lühâ aleyhâ» denir. { فَعِظُوهُنَّ } “Onlara öğüt verin”, yani Allah'ın kendilerine vacip kıldığı itaat ve iyi geçinmeyi onlara hatırlatın, onları [buna] teşvik edin ve [itaatsizlikten] sakındırın. { وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ } “Ve onları yataklarda yalnız bırakın”; «hecerehû» denir ki ondan uzaklaştı demektir. «Madâci'», yatılan yer manasındaki «madca'»ın çoğuludur; yani onlarla aynı yatakta yatmaktan uzak durun ve yatma esnasında üzerinize aldığınız örtünün altına onları sokmayın. Denildi ki: Bu, yatarken ona arkasını dönmesidir. Bir görüşe göre: Bu, onunla cinsel ilişkiyi terk etmekten kinayedir. Bir diğer görüşe göre de: Yattığı odada onunla birlikte gecelememesidir. { وَاضْرِبُوهُنَّ } “Onları dövün”, yani can yakıcı (iz bırakıcı) olmayan bir şekilde dövün. Kur'an nazmının zahiri, nüşûz endişesi duyulduğunda kocanın bu durumların hepsini yapmasının caiz olduğunu göstermektedir. Bir görüşe göre ise: Öğüt vermenin tesirsiz kaldığı anlaşılmadan yatakta yalnız bırakmaya geçemez; eğer öğüt tesir ederse yatakta yalnız bırakmaya geçmez; yatakta yalnız bırakmak kâfi gelirse dövmeye geçmez. { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ } “Eğer size itaat ederlerse”, gerektiği gibi itaat eder ve nüşûzu bırakırlarsa { فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “artık onların aleyhine bir yol aramayın”, yani ne sözle ne de fiille hoşlanmayacakları hiçbir şeyle onlara sataşmayın. Denildi ki mana:

لَا تُكَلِّفُوهُنَّ الْحُبَّ لَكُمْ فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ اخْتِيَارِهِنَّ. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً إِشَارَةً إِلَى الْأَزْوَاجِ بِخَفْضِ الْجَنَاحِ وَلِينِ الْجَانِبِ، أَيْ: وَإِنْ كُنْتُمْ تَقْدِرُونَ عَلَيْهِنَّ فَاذْكُرُوا قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّهَا فَوْقَ كُلِّ قُدْرَةٍ، وَاللَّهُ بِالْمِرْصَادِ لَكُمْ.

Onları sizi sevmeye zorlamayın; zira bu onların ihtiyarının (iradesinin) altına girmez. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً } “Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür”, kocalara kanatlarını indirmeleri ve yumuşak davranmaları hususunda bir işarettir; yani siz onlara güç yetiriyor olsanız bile Allah'ın sizin üzerinizdeki kudretini hatırlayın; çünkü O'nun kudreti her kudretin üstündedir ve Allah sizi gözetlemektedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ يَقُولُ: لَا يَتَمَنَّى الرَّجُلُ فَيَقُولُ: لَيْتَ أَنَّ لِي مَالَ فُلَانٍ وَأَهْلَهُ، فَنَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ، وَلَكِنْ يَسْأَلُ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ. لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا يَعْنِي: مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ: أَنَّ النِّسَاءَ قُلْنَ: لَوْ جُعِلَ أَنْصِبَاؤُنَا فِي الْمِيرَاثِ كَأَنْصِبَاءِ الرِّجَالِ؟ وَقَالَ الرِّجَالُ: إِنَّا لَنَرْجُو أَنْ نُفَضَّلَ عَلَى النِّسَاءِ بِحَسَنَاتِنَا فِي الْآخِرَةِ كَمَا فُضِّلْنَا عَلَيْهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ سَبَبِ النُّزُولِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ قَالَ: لَيْسَ بِعَرَضِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ سعيد بن جبير: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ قَالَ: الْعِبَادَةُ لَيْسَ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «سَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ يُسْأَلَ» .

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kişi temenni edip «Keşke filancanın malı ve ailesi benim olsaydı» demesin. Allah Teâlâ bunu yasaklamıştır; lâkin Allah'tan O'nun lütfunu istesin. { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا } “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır”, yani ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından; erkeğe iki kadının payı kadar vardır. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den ayetin nüzul sebebinin şu olduğunu rivayet etmişlerdir: Kadınlar, «Keşke mirastaki paylarımız erkeklerin payları gibi kılınsaydı?» demişler; erkekler de, «Biz mirasta kadınlara üstün kılındığımız gibi ahirette de sevaplarımızla onlara üstün kılınmayı umuyoruz» demişlerdi. Nüzul sebebi daha önce geçmişti. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: [Kastedilen] dünya menfaati değildir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” kavli hakkında: «O ibadettir, dünya işinden değildir» dediğini rivayet etmişlerdir. Tirmizî, İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'tan O'nun lütfunu isteyiniz; zira Allah kendisinden istenilmesini sever.»

قَالَ التِّرْمِذِيُّ: كَذَا رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ وَاقِدٍ وَلَيْسَ بِالْحَافِظِ، وَرَوَاهُ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَحَدِيثُ أَبِي نُعَيْمٍ أَشْبَهَ أَنْ يَكُونَ أَصَحَّ، وَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَرَوَاهُ أَيْضًا ابْنُ مَرْدَوَيْهِ: مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ قَالَ: وَرَثَةً وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ قَالَ: كَانَ الْمُهَاجِرُونَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الْمُهَاجِرِيُّ الْأَنْصَارِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ، لِلْأُخُوَّةِ الَّتِي آخى النبي ﷺ بَيْنَهُمْ، فَلَمَّا نَزَلَتْ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ نُسِخَتْ، ثُمَّ قَالَ:

Tirmizî şöyle demiştir: Bunu Hammâd b. Vâkıd böyle rivayet etmiştir ve o hâfız değildir; Ebû Nuaym ise İsrâîl'den, o Hakîm b. Cübeyr'den, o bir adamdan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Ebû Nuaym'ın hadisi daha sahih olmaya daha yakındır. Bunu İbn Cerîr ve İbn Merdûye de böyle rivayet etmiştir; İbn Merdûye ayrıca İbn Abbâs hadisinden de rivayet etmiştir. Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Herkes için vârisler kıldık” kavli hakkında: «Mirasçılar [kıldık]» dediğini, { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “yeminlerinizin bağlandığı kimseler” kavli hakkında ise şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kurduğu kardeşlik sebebiyle Muhacir, akrabaları dururken Ensârî'ye vâris olurdu. { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Herkes için vârisler kıldık” ayeti inince bu neshedildi. Sonra şöyle dedi:

وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنَ النَّصْرِ وَالرِّفَادَةِ وَالنَّصِيحَةِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ وَيُوصَى لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ قَالَ: عَصَبَةٌ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ قَالَ: كَانَ الرَّجُلَانِ أَيُّهُمَا مَاتَ وَرِثَهُ الْآخَرُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً يَقُولُ: إِلَّا أَنْ يُوصُوا لِأَوْلِيَائِهِمُ الَّذِينَ عَاقَدُوا وَصِيَّةً، فَهُوَ لَهُمْ جَائِزٌ مِنْ ثُلُثِ مَالِ الْمَيِّتِ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ يُعَاقِدُ الرَّجُلَ يَقُولُ: تَرِثُنِي وَأَرِثُكَ، وَكَانَ الْأَحْيَاءُ يَتَحَالَفُونَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ حِلْفٍ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَوْ عَقْدٍ أَدْرَكَهُ الْإِسْلَامُ فَلَا يَزِيدُهُ الْإِسْلَامُ إِلَّا شِدَّةً، وَلَا عَقْدَ وَلَا حِلْفَ فِي الْإِسْلَامِ» فنسختها هذه الآية وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يُحَالِفُ الرَّجُلَ، لَيْسَ بَيْنَهُمَا نَسَبٌ، فَيَرِثُ أَحَدُهُمَا الآخر، فنسخ ذلك في الأنفال: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ

{ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } “Yeminlerinizin bağlandığı kimselere paylarını verin”, yardım, ikram ve nasihatten [paylarını verin]; miras ise kalkmıştır ve ona vasiyette bulunulur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye ondan { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ } “Herkes için vârisler kıldık” hakkında: «Asabe [kıldık]» dediğini rivayet etmişlerdir. { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ } “Yeminlerinizin bağlandığı kimseler” hakkında da şöyle demiştir: İki adamdan hangisi ölürse diğeri ona vâris olurdu; bunun üzerine Allah: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً } “Rahim sahipleri (akrabalar), Allah'ın Kitabı'nda müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındırlar. Ancak dostlarınıza bir iyilik yapmanız müstesnadır” ayetini indirdi; yani sözleştikleri dostlarına bir vasiyet yapmaları müstesnadır, bu onlar için ölünün malının üçte birinden caizdir ki maruf olan da budur. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kişi İslam'dan önce bir adamla sözleşir ve «Sen bana vâris ol, ben de sana vâris olayım» derdi. Kabileler de birbirleriyle antlaşırlardı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cahiliye devrinde yapılmış her antlaşmayı veya akdi İslam ancak pekiştirir; İslam'da [yeni] bir akit ve antlaşma yoktur.» İşte bu ayet, { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Rahim sahipleri birbirlerine daha yakındırlar” ayeti onu neshetti. Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve Beyhakî ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Aralarında nesep bağı olmayan bir adam bir adamla antlaşır, böylece biri diğerine vâris olurdu; bu durum Enfâl'deki: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ } “Rahim sahipleri birbirlerine daha yakındırlar” ile neshedildi

. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ المنذر، وابن أبي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ لَطَمَ امْرَأَتَهُ فَجَاءَتْ تَلْتَمِسُ الْقِصَاصَ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ بَيْنَهُمَا الْقِصَاصَ، فَنَزَلَ: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَزَلَ الْقُرْآنُ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ الْآيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرَدْنَا أَمْرًا وَأَرَادَ اللَّهُ غَيْرَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ يَعْنِي أُمَرَاءَ عَلَيْهِنَّ أَنْ تُطِيعَهُ فِيمَا أَمَرَهَا اللَّهُ بِهِ مِنْ طَاعَتِهِ، وَطَاعَتُهُ: أَنْ تَكُونَ مُحْسِنَةً إِلَى أَهْلِهِ، حَافِظَةً لِمَالِهِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ فَضَّلَهُ عَلَيْهَا نفقته وَسَعْيِهِ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ قَالَ: مُطِيعَاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ يَعْنِي: إِذَا كُنَّ كَذَا فَأَحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ.

. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Ensâr'dan bir adam hanımına bir tokat attı; kadın da kısas istemek üzere geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında kısasa hükmetti, bunun üzerine: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı (okumakta) acele etme” ayeti indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve Kur'an'dan: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” ayeti indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz bir iş murat ettik, Allah ise başka bir şey murat etti» buyurdu. İbn Merdûye, Ali'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } “Erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yani kadınların üzerlerine emîrdirler; kadın, Allah'ın emrettiği üzere kocasına itaat hususunda ona itaat etmelidir; kocasına itaati de ailesine iyi davranması ve malını korumasıdır. { بِما فَضَّلَ اللَّهُ } “Allah'ın üstün kılması sebebiyle”, [yani] nafakası ve gayretiyle onu kadına üstün kılmıştır. { فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ } “İyi kadınlar gönülden itaat edenlerdir” kavli hakkında: «İtaatkârdırlar» dedi. { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } “Gaybı koruyanlardır”, yani böyle olduklarında onlara iyi davranın.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ قَالَ: حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا اسْتَوْدَعَهُنَّ اللَّهُ مِنْ حَقِّهِ، وَحَافِظَاتٌ لِغَيْبِ أَزْوَاجِهِنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ لِلْأَزْوَاجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: تَحْفَظُ عَلَى زَوْجِهَا مَالَهُ وَفَرْجَهَا حَتَّى يَرْجِعَ كَمَا أَمَرَهَا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ قَالَ: تِلْكَ الْمَرْأَةُ تَنْشُزُ وَتَسْتَخِفُّ بِحَقِّ زَوْجِهَا وَلَا تُطِيعُ أَمْرَهُ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَعِظَهَا، وَيُذَكِّرَهَا بِاللَّهِ، وَيُعَظِّمَ حَقَّهُ عَلَيْهَا، فَإِنْ قَبِلَتْ، وَإِلَّا هَجَرَهَا فِي الْمَضْجَعِ وَلَا يُكَلِّمُهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَذَرَ نِكَاحَهَا، وَذَلِكَ عَلَيْهَا تَشْدِيدٌ، فَإِنْ رَجَعَتْ، وَإِلَّا ضَرَبَهَا ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَلَا يَكْسِرُ لَهَا عَظْمًا، وَلَا يَجْرَحُ بِهَا جُرْحًا فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا يَقُولُ: إِذَا أَطَاعَتْكَ فَلَا تَتَجَنَّى عَلَيْهَا الْعِلَلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } “Gaybı koruyanlardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah'ın kendi hakkından kendilerine emanet ettiği şeyi koruyanlar ve kocalarının yokluğunu koruyanlardır. İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ } “Gaybı koruyanlardır” hakkında: «Kocaları için [koruyanlardır]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, es-Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kocası dönünceye kadar Allah'ın emrettiği gibi kocasının malını ve kendi iffetini korur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ } “Serkeşliklerinden korktuğunuz kadınlar...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, kafa tutan, kocasının hakkını hafife alan ve onun emrine itaat etmeyen kadındır. Allah kocaya, ona öğüt vermesini, Allah'ı hatırlatmasını ve kadının üzerindeki kendi hakkını büyütmesini (hatırlatmasını) emretti; eğer kabul ederse [ne âlâ], kabul etmezse nikâhını bırakmaksızın yatakta onu yalnız bırakır ve onunla konuşmaz; bu kadına ağır gelir; eğer dönerse [ne âlâ], dönmezse can yakıcı olmayan, kemiğini kırmayacak ve bir yara açmayacak şekilde onu döver. { فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا } “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” kavli; der ki: Sana itaat ettiği zaman ona bahaneler uydurma. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre:

وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ قَالَ: لَا يُجَامِعُهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ يَهْجُرُهَا بلسانه، ويلغظ لَهَا بِالْقَوْلِ، وَلَا يَدَعُ الْجِمَاعَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ.

{ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ } “Onları yataklarda yalnız bırakın” kavli hakkında: «Onunla cinsel ilişkiye girmesin» dedi. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr ondan: «Diliyle onu terk eder (konuşmaz), ona sert söz söyler fakat cinsel ilişkiyi terk etmez» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, İkrime'den de benzerini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ: أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الضَّرْبِ غَيْرِ الْمُبَرِّحِ، فَقَالَ: بِالسِّوَاكِ وَنَحْوِهِ. وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْأَحْوَصِ: أَنَّهُ شَهِدَ خُطْبَةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ

İbn Cerîr, Atâ’dan rivayet ettiğine göre o, İbn Abbâs’a can yakıcı olmayan (gayr-i müberrih) dövmeyi sormuş, o da: «Misvak ve benzeriyle [vurmaktır]» demiştir. Tirmizî -ki hadisi sahih kabul etmiştir-, Nesâî ve İbn Mâce, Amr b. el-Ahvas’tan onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kendisi Resûl

الله ﷺ وَفِيهَا أَنَّهُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَلَا وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا، فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ، لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ، إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ، فَإِنْ فَعَلْنَ، فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ، وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا» . وأخرج البخاري، ومسلم، وغيرهم عن عبد الله ابن زَمْعَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيَضْرِبُ أَحَدُكُمُ امْرَأَتَهُ كَمَا يَضْرِبُ الْعَبْدَ؟ ثم يجامعها في آخر اليوم» .

sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Veda Haccı hutbesinde hazır bulunduğunu rivayet etmişlerdir. Orada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dikkat edin, kadınlar hakkında hayır tavsiye edin; zira onlar sizin yanınızda esirler gibidir. Apaçık bir çirkinlik (fahşa) getirmedikleri müddetçe bundan başka onlar üzerinde hiçbir şeye sahip değilsiniz. Eğer bunu yaparlarsa, onları yataklarında yalnız bırakın ve can yakıcı olmayan bir şekilde dövün. Eğer size itaat ederlerse, artık onların aleyhine bir yol aramayın.» Buhârî, Müslim ve diğerleri Abdullah b. Zem'a'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sizden biriniz kölesini döver gibi karısını döver de sonra günün sonunda onunla cima mı eder?»

[سورة النساء (٤) : آية ٣٥]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 35]

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥)

{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥) } “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderin. Eğer bu ikisi arayı düzeltmek isterlerse, Allah onların arasını bulur (uzlaştırır). Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır. (35)”

قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى الشِّقَاقِ فِي الْبَقَرَةِ، وَأَصْلُهُ: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَأْخُذُ شِقًّا غَيْرَ شِقِّ صَاحِبِهِ، أَيْ: نَاحِيَةً غَيْرَ نَاحِيَتِهِ، وَأُضِيفَ الشِّقَاقُ إِلَى الظَّرْفِ لِإِجْرَائِهِ مَجْرَى الْمَفْعُولِ بِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَقَوْلِهِ:

Şikak kelimesinin anlamı Bakara suresinde geçmişti. Aslı şudur: Onlardan her biri arkadaşının tarafı dışındaki bir tarafı tutar, yani onun yönünden başka bir yöne gider. «Şikak» kelimesi zarfa, mef'ûlün bih yerine geçtiği için izafe edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı...” kavlinde ve şairin:

يَا سَارِقَ اللَّيْلَةِ أَهْلَ الدَّارِ وَالْخِطَابُ لِلْأُمَرَاءِ وَالْحُكَّامِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: بَيْنِهِما لِلزَّوْجَيْنِ، لِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِمَا، وَهُوَ ذِكْرُ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فَابْعَثُوا إِلَى الزَّوْجَيْنِ حَكَماً يَحْكُمُ بَيْنَهُمَا مِمَّنْ يَصْلُحُ لِذَلِكَ، عَقْلًا، وَدِينًا، وَإِنْصَافًا، وَإِنَّمَا نَصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: عَلَى أَنَّ الْحَكَمَيْنِ يَكُونَانِ مِنْ أَهْلِ الزَّوْجَيْنِ، لِأَنَّهُمَا أَقْعَدُ بِمَعْرِفَةِ أَحْوَالِهِمَا، وَإِذَا لَمْ يُوجَدْ مِنْ أَهْلِ الزَّوْجَيْنِ مَنْ يَصْلُحُ لِلْحُكْمِ بَيْنَهُمَا كَانَ الْحَكَمَانِ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَهَذَا إِذَا أَشْكَلَ أَمْرُهُمَا، وَلَمْ يَتَبَيَّنْ مَنْ هُوَ الْمُسِيءُ مِنْهُمَا فَأَمَّا إِذَا عُرِفَ الْمُسِيءُ فَإِنَّهُ يُؤْخَذُ لِصَاحِبِهِ الْحَقُّ مِنْهُ، وَعَلَى الْحَكَمَيْنِ أَنْ يَسْعَيَا فِي إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ جُهْدَهُمَا، فَإِنْ قَدَرَا عَلَى ذَلِكَ عَمِلَا عَلَيْهِ، وَإِنْ أَعْيَاهُمَا إِصْلَاحُ حَالِهِمَا وَرَأَيَا التَّفْرِيقَ بَيْنَهُمَا جَازَ لَهُمَا ذَلِكَ مِنْ دُونِ أَمْرٍ مِنَ الْحَاكِمِ فِي الْبَلَدِ، وَلَا تَوْكِيلٍ بِالْفُرْقَةِ مِنَ الزَّوْجَيْنِ. وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَحَكَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنِ الْجُمْهُورِ، قَالُوا: لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها وَهَذَا نَصٌّ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمَا قَاضِيَانِ، لَا وَكِيلَانِ، وَلَا شَاهِدَانِ. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ، وَعَطَاءٌ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَالْحَسَنُ، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ: إِنَّ التَّفْرِيقَ هُوَ إِلَى الْإِمَامِ أَوِ الْحَاكِمِ فِي الْبَلَدِ، لَا إِلَيْهِمَا، مَا لَمْ يُوَكِّلْهُمَا الزَّوْجَانِ، أَوْ يَأْمُرْهُمَا الْإِمَامُ وَالْحَاكِمُ، لِأَنَّهُمَا رَسُولَانِ شَاهِدَانِ، فَلَيْسَ إِلَيْهِمَا التَّفْرِيقُ، وَيُرْشِدُ إِلَى هَذَا قَوْلُهُ: إِنْ يُرِيدا أَيِ: الْحَكَمَانِ إِصْلاحاً بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما لِاقْتِصَارِهِ عَلَى ذِكْرِ الْإِصْلَاحِ دُونَ التَّفْرِيقِ. وَمَعْنَى: إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما أَيْ: يُوقِعِ الْمُوَافَقَةَ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ حَتَّى يَعُودَا إِلَى الْأُلْفَةِ وَحُسْنِ الْعِشْرَةِ. وَمَعْنَى الْإِرَادَةِ: خُلُوصُ نِيَّتِهِمَا لِصَلَاحِ الْحَالِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما لِلْحَكَمَيْنِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً أي:

“Ey bu gece ev halkını soyan kişi!” [mısrasındadır]. Hitap, yöneticilere ve hâkimleredir. { بَيْنِهِما } “Aralarının...” kavlindeki zamir karı-kocaya aittir; zira daha önce onlara delalet eden erkeklerin ve kadınların zikri geçmişti. { فَابْعَثُوا } “[Hakem] gönderin” [ifadesi]; karı-kocaya, akıl, dindarlık ve insaf bakımından buna ehil kimselerden aralarında hüküm verecek bir hakem gönderin demektir. Allah Subhânehu'nun iki hakemin de eşlerin ailelerinden olmasını açıkça belirtmesi, onların karı-kocanın hallerini en iyi bilecek durumda olmalarındandır. Eğer eşlerin ailesinden aralarında hükmetmeye ehil biri bulunamazsa, iki hakem onların dışından seçilir. Bu [hakem tayini], durumları karmaşık hale gelip ikisinden hangisinin kusurlu olduğu anlaşılmadığı takdirdedir. Hatalı olan taraf bilindiğinde ise diğer tarafın hakkı ondan alınır. İki hakeme düşen görev, güçleri yettiğince arayı düzeltmeye gayret etmeleridir; şayet buna güç yetirebilirlerse bu doğrultuda hareket ederler. Şayet durumlarını düzeltmekten aciz kalır ve aralarını ayırmayı uygun görürlerse, beldedeki hâkimin emri ve eşlerin boşanma konusunda vekâlet vermesi olmaksızın bunu yapmaları kendilerine câizdir. Mâlik, Evzâî ve İshâk bu görüştedir. Bu [hüküm] Osman, Ali, İbn Abbâs, Şa'bî, Nehaî ve Şâfiî'den rivayet edilmiş olup İbn Kesîr de bunu cumhurdan nakletmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü Allah: { فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها } “Erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderin” buyurmuştur. Bu, Allah Subhânehu'dan onların vekil veya şahit değil, iki hâkim (hüküm verici) olduklarına dair açık bir nassdır. Kûfeliler, Atâ, İbn Zeyd, Hasan ve Şâfiî'nin iki kavlinden biri ise şöyle demiştir: Eşler onları vekil tayin etmedikçe yahut imam ve hâkim onlara emretmedikçe ayırma yetkisi iki hakeme değil, imama yahut beldedeki hâkime aittir. Zira onlar yalnızca iki elçi ve iki şahittirler; dolayısıyla ayırma yetkisi onlara ait değildir. O'nun şu kavli de buna işaret etmektedir: { إِنْ يُرِيدا } Yani iki hakem, eşlerin arasını { إِصْلاحاً } “Düzeltmek isterlerse”, { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Allah onların arasını bulur”. Zira ayırmaktan bahsetmeyip sadece ıslahı zikretmekle yetinmiştir. { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Eğer bu ikisi arayı düzeltmek isterlerse, Allah onların arasını bulur” kavlinin anlamı: Yani karı-koca arasında ülfet ve güzel geçime dönecekleri bir uyum meydana getirir demektir. İradenin anlamı ise, karı-koca arasındaki durumun ıslahı hususunda niyetlerinin ihlaslı olmasıdır. Denildi ki: { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Allah onların arasını bulur” kavlindeki zamir, tıpkı { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } “Eğer bu ikisi arayı düzeltmek isterlerse” kavlinde olduğu gibi iki hakeme aittir; yani:

يُوَفِّقِ بَيْنَ الْحَكَمَيْنِ فِي اتِّحَادِ كَلِمَتِهِمَا وَحُصُولِ مَقْصُودِهِمَا وَقِيلَ: كِلَا الضَّمِيرَيْنِ لِلزَّوْجَيْنِ، أَيْ: إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحَ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الشِّقَاقِ أَوْقَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمَا الْأُلْفَةَ وَالْوِفَاقَ، وَإِذَا اخْتَلَفَ الْحَكَمَانِ لَمْ يَنْفُذْ حُكْمُهُمَا، وَلَا يَلْزَمُ قَبُولُ قَوْلِهِمَا، بِلَا خِلَافٍ.

Sözlerinin bir olması ve maksatlarının hasıl olması hususunda iki hakemin arasını muvaffak kılar demektir. Denildi ki: İki zamir de karı-kocaya aittir; yani aralarındaki anlaşmazlığı düzeltmek isterlerse Allah aralarına ülfet ve uyum koyar. Şayet iki hakem ihtilafa düşerse, ihtilafsız olarak, verdikleri hüküm geçerli olmaz ve sözlerini kabul etmek de gerekmez.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما قَالَ: هَذَا الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ إِذَا تَفَاسَدَ الَّذِي بَيْنَهُمَا أَمَرَ اللَّهُ أَنْ تَبْعَثُوا رَجُلًا صَالِحًا مِنْ أَهْلِ الرَّجُلِ وَرَجُلًا مِثْلَهُ من أهل المرأة فينظران أيهما المسيئ، فإن كان الرجل هو المسيئ حَجَبُوا امْرَأَتَهُ عَنْهُ وَقَسَرُوهُ عَلَى النَّفَقَةِ، وَإِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ هِيَ الْمُسِيئَةُ قَسَرُوهَا عَلَى زَوْجِهَا وَمَنَعُوهَا النَّفَقَةَ، فَإِنِ اجْتَمَعَ رَأْيُهُمَا عَلَى أَنْ يُفَرِّقَا أَوْ يَجْمَعَا فَأَمْرُهُمَا جَائِزٌ، فَإِنْ رَأَيَا أَنْ يَجْمَعَا فَرَضِيَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ وَكَرِهَ الْآخَرُ ذَلِكَ ثُمَّ مَاتَ أَحَدُهُمَا فَإِنَّ الَّذِي رَضِيَ يَرِثُ الَّذِي كَرِهَ، وَلَا يَرِثُ الْكَارِهُ الرَّاضِيَ إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً قَالَ: هُمَا الْحَكَمَانِ يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما وَكَذَلِكَ كَلُّ مُصْلِحٍ يُوَفِّقُهُ لِلْحَقِّ وَالصَّوَابِ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ إِلَى عَلِيٍّ وَمَعَهُمَا فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ، فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ فَبَعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا، ثُمَّ قَالَ لِلْحَكَمَيْنِ: تَدْرِيَانِ مَا عَلَيْكُمَا؟ عَلَيْكُمَا إِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تَجْمَعَا أَنْ تَجْمَعَا، وَإِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تُفَرِّقَا أَنْ تُفَرِّقَا، قَالَتِ الْمَرْأَةُ: رَضِيتُ بِكِتَابِ اللَّهِ بِمَا عَلَيَّ فِيهِ وَلِي، وَقَالَ الرَّجُلُ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما } “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, karı-kocanın arası bozulduğu zaman Allah'ın, erkeğin ailesinden sâlih bir adam ve kadının ailesinden onun gibi bir adam göndermenizi emrettiği durumdur; hangisinin haksız olduğuna bakarlar. Şayet erkek haksız ise hanımını ondan uzaklaştırırlar ve nafakayı vermeye onu zorlarlar; şayet kadın haksız ise kocasının yanına dönmeye onu zorlarlar ve nafakadan onu mahrum ederler. Eğer ayırma yahut birleştirme hususunda ikisinin görüşü birleşirse kararları geçerlidir. Birleştirmeyi uygun görürler de eşlerden biri razı olup diğeri bundan hoşlanmazsa, sonra da ikisinden biri ölürse, razı olan hoşlanmayana vâris olur; hoşlanmayan ise razı olana vâris olamaz. { إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } “Eğer ikisi düzeltmek isterlerse” kavli hakkında: «Onlar iki hakemdir; { يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما } “Allah aralarını bulur”; aynı şekilde Allah her ıslah ediciyi hakka ve doğruya muvaffak kılar» dedi. Şâfiî el-Ümm'de, Abdürrezzâk el-Musannef'te, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ubeyde es-Selmânî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir adam ve bir kadın yanlarında bir grup insanla birlikte Ali'ye geldiler. Ali onlara emretti; onlar da erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden de bir hakem gönderdiler. Sonra Ali iki hakeme şöyle dedi: Üzerinize düşenin ne olduğunu biliyor musunuz? Üzerinize düşen, birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirmek, ayırmayı uygun görürseniz ayırmaktır. Kadın: «Allah'ın Kitabı'na, aleyhime ve lehime olan her şeyde razı oldum» dedi. Erkek ise:

أَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَا، فَقَالَ: كَذَبْتَ وَاللَّهِ حَتَّى تُقِرَّ مِثْلَ الَّذِي أَقَرَّتْ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بُعِثْتُ أَنَا وَمُعَاوِيَةُ حَكَمَيْنِ، فَقِيلَ لَنَا: إِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تَجْمَعَا جَمَعْتُمَا، وَإِنْ رَأَيْتُمَا أَنْ تُفَرِّقَا فَرَّقْتُمَا، وَالَّذِي بَعَثَهُمَا عُثْمَانُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: إِنَّمَا يُبْعَثُ الْحَكَمَانِ لِيُصْلِحَا وَيَشْهَدَا عَلَى الظَّالِمِ بِظُلْمِهِ، فَأَمَّا الْفُرْقَةُ فَلَيْسَتْ بِأَيْدِيهِمَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: إِذَا حَكَمَ أَحَدُ الْحَكَمَيْنِ وَلَمْ يَحْكُمِ الْآخَرُ فَلَيْسَ حكمه بشيء حتى يجتمعا.

«Ayrılığa gelince, hayır» dedi. Bunun üzerine [Ali]: «Vallahi yalan söyledin! Sen de onun ikrar ettiği gibi ikrar edinceye kadar [bu iş bitmez]» dedi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ben ve Muâviye iki hakem olarak gönderildik ve bize: «Birleştirmeyi uygun görürseniz birleştirirsiniz, ayırmayı uygun görürseniz ayırırsınız» denildi. İkisini gönderen ise Osman idi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İki hakem ancak arayı düzeltmek ve zalimin zulmüne şahitlik etmek için gönderilir; ayrılık ise onların elinde değildir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Beyhakî, Ali'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İki hakemden biri hüküm verip diğeri hüküm vermezse, ikisi birleşinceye kadar onun hükmü bir şey ifade etmez.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 36]

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦)

{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦) } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, akraba olan komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve sağ ellerinizin malik olduklarına (köle ve cariyelere) iyilik edin. Şüphesiz Allah, kendini beğenen ve böbürlenen kimseleri sevmez. (36)”

قَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْعِبَادَةِ. وَشَيْئًا إِمَّا مَفْعُولٌ بِهِ، أَيْ: لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ حَيٍّ وَمَيِّتٍ، وَجَمَادٍ وَحَيَوَانٍ، وَإِمَّا مَصْدَرٌ، أَيْ: لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا مِنَ الْإِشْرَاكِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الشِّرْكِ الْأَكْبَرِ وَالْأَصْغَرِ، وَالْوَاضِحِ وَالْخَفِيِّ. وَقَوْلُهُ: إِحْساناً مَصْدَرٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ: بِالرَّفْعِ، وَقَدْ دَلَّ ذِكْرُ الْإِحْسَانِ إِلَى الْوَالِدَيْنِ بَعْدَ الْأَمْرِ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِهِ عَلَى عِظَمِ حَقِّهِمَا، ومثله: أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ فَأَمَرَ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُشْكَرَا مَعَهُ. قَوْلُهُ: وَبِذِي الْقُرْبى

İbadetin anlamının açıklaması daha önce geçmişti. { شَيْئًا } "Şey'en" [kelimesi] ya mef'ûlün bihtir (nesnedir); yani: Diri ile ölü, cansız varlık ile hayvan arasında hiçbir fark olmaksızın varlıklardan hiçbir şeyi O'na ortak koşmayın demektir. Ya da mastardır; yani: Büyük şirk ile küçük şirk, açık şirk ile gizli şirk arasında hiçbir fark gözetmeksizin O'na şirk koşmanın hiçbir çeşidiyle ortak koşmayın demektir. Ayetteki { إِحْساناً } "İhsânen" [kelimesi], mahzûf (gizli) bir fiilin mastarıdır; yani: [Anne babaya güzelce iyilik edin] anlamındaki { أَحْسِنُوا بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } takdirindedir. İbn Ebî Able ise [bu kelimeyi] merfû olarak (ihsânun şeklinde) okumuştur. Allah'a ibadet etme emrinden ve O'na ortak koşma yasağından hemen sonra anne babaya iyilik yapmanın zikredilmesi, onların hakkının büyüklüğüne delalet etmiştir. { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve anne babana şükret” [ayeti de] bunun gibidir; zira Sübhânehu [ve Teâlâ], kendisiyle birlikte onlara da şükredilmesini emretmiştir. { وَبِذِي الْقُرْبى } “Akrabaya da...” buyruğuna gelince:

أَيْ: صَاحِبِ الْقَرَابَةِ، وَهُوَ مَنْ يَصِحُّ إِطْلَاقُ اسْمِ الْقُرْبَى عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ بَعِيدًا. وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ: قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُمْ، وَالْمَعْنَى: وَأَحْسِنُوا بِذِي الْقُرْبَى إِلَى آخِرِ مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى أَيِ: الْقَرِيبُ جِوَارُهُ وَقِيلَ: هُوَ مَنْ لَهُ مَعَ الْجِوَارِ فِي الدَّارِ قُرْبٌ فِي النَّسَبِ وَالْجارِ الْجُنُبِ: الْمُجَانِبِ، وَهُوَ مُقَابِلٌ لِلْجَارِّ ذِي الْقُرْبَى، وَالْمُرَادُ: مَنْ يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْجِوَارِ مَعَ كَوْنِ دَارِهِ بَعِيدَةً، وَفِي ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى تَعْمِيمِ الْجِيرَانِ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ، سَوَاءٌ كَانَتِ الدِّيَارُ مُتَقَارِبَةً أَوْ مُتَبَاعِدَةً، وَعَلَى أَنَّ الْجِوَارَ حُرْمَةٌ مَرْعِيَّةٌ مَأْمُورٌ بِهَا. وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى مَنْ يَظُنُّ أَنَّ الْجَارَ مُخْتَصٌّ بِالْمُلَاصِقِ دُونَ مَنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ حَائِلٌ، أَوْ مُخْتَصٌّ بِالْقَرِيبِ دُونَ الْبَعِيدِ وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْجَارِ الْجُنُبِ هُنَا: هُوَ الْغَرِيبُ وَقِيلَ: هُوَ الْأَجْنَبِيُّ الَّذِي لَا قَرَابَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُجَاوِرِ لَهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَالْمُفَضَّلُ: وَالْجارِ الْجُنُبِ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَسُكُونِ النُّونِ، أَيْ: ذِي الْجَنْبِ، وَهُوَ النَّاحِيَةُ، وَأَنْشَدَ الْأَخْفَشُ:

Yani akraba sahibi kimseye [iyilik edin]; bu da uzak da olsa kendisine akrabalık ismi verilebilen kimsedir. { وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } “Yetimlere ve yoksullara...” lafızlarının tefsiri daha önce geçmişti. Mana: Akrabaya ve bu ayette zikredilenlerin sonuna kadar hepsine iyilik edin demektir. { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } “Akraba olan komşuya”, yani komşuluğu yakın olana; bir görüşe göre de ev komşuluğuyla birlikte soy yakınlığı da bulunana [iyilik edin]. { وَالْجارِ الْجُنُبِ } “Uzak komşuya”, yani yabancı olana; bu da akraba komşunun zıddıdır. Maksat: Evi uzak olmakla beraber kendisine komşuluk ismi layık olan kimsedir. Bunda, evler ister yakın ister uzak olsun, bütün komşulara iyilik etmenin teşmiline ve komşuluğun gözetilmesi gereken ve emredilmiş bir hürmet olduğuna delil vardır. Bunda, komşunun aralarında bir engel bulunan kimseye değil sadece bitişik olana yahut uzaktakine değil sadece yakındakine mahsus olduğunu zanneden kimseye bir ret vardır. Denildi ki: Buradaki «el-câru'l-cünüb»den maksat gariptir. Denildi ki: Kendisiyle komşusu arasında akrabalık olmayan yabancıdır. el-A'meş ve el-Mufaddal { وَالْجارِ الْجُنُبِ } ibaresini cîm'in fethası ve nûn'un sükûnu ile [el-Cenb şeklinde], yani yan taraf sahibi manasında okumuşlardır; o da taraf demektir. el-Ahfeş şu beyti okumuştur:

النَّاسُ جَنْبٌ وَالْأَمِيرُ جَنْبُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى: الْمُسْلِمُ، وَبِالْجَارِ الْجُنُبِ: الْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ.

«İnsanlar bir yanda, emîr ise bir yanda». Denildi ki: Akraba olan komşudan maksat Müslüman, uzak komşudan maksat ise Yahudi ve Hristiyan'dır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمِقْدَارِ الَّذِي يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْجِوَارِ وَيَثْبُتُ لِصَاحِبِهِ الْحَقُّ، فَرُوِيَ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ وَالْحَسَنِ: أَنَّهُ إِلَى حَدِّ أَرْبَعِينَ دَارًا مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ، وَرُوِيَ عَنِ الزُّهْرِيِّ نَحْوُهُ وَقِيلَ: مَنْ سَمِعَ إِقَامَةَ الصَّلَاةِ وَقِيلَ: إِذَا جَمَعَتْهُمَا مَحَلَّةٌ وَقِيلَ: مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ. وَالْأَوْلَى أَنْ يُرْجَعَ فِي مَعْنَى الْجَارِ إِلَى الشَّرْعِ، فَإِنْ وُجِدَ فِيهِ مَا يَقْتَضِي بَيَانَهُ وَأَنَّهُ يَكُونُ جَارًا إِلَى حَدِّ كَذَا مِنَ الدُّورِ، أَوْ مِنْ مَسَافَةِ الْأَرْضِ، كَانَ الْعَمَلُ عَلَيْهِ مُتَعَيِّنًا، وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ رُجِعَ إِلَى مَعْنَاهُ لُغَةً أَوْ عُرْفًا. وَلَمْ يَأْتِ فِي الشَّرْعِ مَا يُفِيدُ أَنَّ الْجَارَ هُوَ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَارِهِ مِقْدَارُ كَذَا، وَلَا وَرَدَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ أَيْضًا مَا يُفِيدُ ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ بِالْجَارِ فِي اللُّغَةِ: الْمُجَاوِرُ، وَيُطْلِقُ عَلَى مَعَانٍ. قَالَ فِي الْقَامُوسِ: وَالْجَارُ: الْمُجَاوِرُ، وَالَّذِي أَجَرْتَهُ مِنْ أَنْ يُظْلَمَ، وَالْمُجِيرُ، وَالْمُسْتَجِيرُ، وَالشَّرِيكُ فِي التِّجَارَةِ، وَزَوْجُ الْمَرْأَةِ، وَهِيَ جَارَتُهُ، وَفَرْجُ الْمَرْأَةِ، وَمَا قَرُبَ مِنَ الْمَنَازِلِ، وَالِاسْتُ، كَالْجَارَةِ، وَالْقَاسِمُ، وَالْحَلِيفُ، وَالنَّاصِرُ. انْتَهَى. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَرُوِيَ «أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي نَزَلْتُ مَحَلَّةَ قَوْمٍ، وَإِنَّ أَقْرَبَهُمْ إِلَيَّ جِوَارًا أَشَدُّهُمْ لِي أَذًى، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ أَبَا بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَعَلِيًّا يَصِيحُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسَاجِدِ: أَلَا إِنَّ أَرْبَعِينَ دَارًا جَارٌ، وَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ» . انْتَهَى. وَلَوْ ثَبَتَ هَذَا لَكَانَ مُغْنِيًا عَنْ غَيْرِهِ، وَلَكِنَّهُ رَوَاهُ كَمَا تَرَى مِنْ غَيْرِ عَزْوٍ لَهُ إِلَى أَحَدِ كُتُبِ الْحَدِيثِ الْمَعْرُوفَةِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ إِمَامًا فِي عِلْمِ الرِّوَايَةِ، فَلَا تَقُومُ الْحُجَّةُ بِمَا يَرْوِيهِ بِغَيْرِ سَنَدٍ مَذْكُورٍ وَلَا نَقْلٍ عَنْ كِتَابٍ مَشْهُورٍ، ولا سيما وَهُوَ يَذْكُرُ الْوَاهِيَاتِ كَثِيرًا، كَمَا يَفْعَلُ فِي تَذْكِرَتِهِ، وَقَدْ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسَاكَنَةَ فِي مَدِينَةٍ مُجَاوِرَةٍ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا فجعل اجتماعهم

İlim ehli, komşuluk isminin kendisi için geçerli olacağı ve sahibine hakkın sabit olacağı miktar (mesafe/sınır) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Evzâî ve el-Hasan'dan; bunun her yönden kırk eve kadar olduğu rivayet edilmiştir. Zührî'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre: Namaz kametini işiten kimsedir. Bir görüşe göre: İkisini bir mahalle bir araya getirdiğinde [komşu olurlar]. Bir görüşe göre ise: Ezanı işiten kimsedir. Evlâ olan, komşu anlamı konusunda şeriata başvurulmasıdır. Şayet şeriatta bunu açıklayan ve şu kadar eve veya yeryüzünde şu kadar mesafeye kadar komşu olunacağını gerektiren bir delil bulunursa, onunla amel etmek zorunlu olur. Eğer bulunmazsa, sözlük veya örfteki anlamına başvurulur. Şeriatta, komşunun kendisi ile komşusu arasında şu kadar mesafe bulunan kimse olduğunu ifade eden bir şey gelmemiştir; Arap dilinde de bunu ifade eden bir şey varid olmamıştır. Aksine sözlükte komşu (el-câr) ile kastedilen, bitişik/yanında olandır (el-mücâvir) ve [bu kelime] birtakım anlamlara ıtlak olunur. el-Kâmûs'ta şöyle demiştir: «el-Câr: Mücâvir (bitişik/komşu olan), zulme uğramasın diye eman verdiğin kimse, eman veren (el-mücîr), eman dileyen (el-müstecîr), ticaretteki ortak, kadının kocası -kadın da onun câresidir-, kadının ferci, evlerden yakın olanı, -tıpkı câre gibi- makat, taksim eden (el-kâsım), müttefik ve yardımcıdır.» [el-Kâmûs'tan nakil] bitti. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: Rivayet edildi ki: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ben bir kavmin mahallesine indim (yerleştim); komşuluk bakımından bana en yakın olanları, bana en çok eziyet verenleridir" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, mescitlerin kapılarında: "Haberiniz olsun ki kırk ev komşudur ve komşusunun kötülüklerinden emin olmadığı kimse cennete giremez!" diye seslenmeleri için Ebû Bekir, Ömer ve Ali'yi gönderdi.» [Kurtubî'den nakil] bitti. Eğer bu sabit olsaydı, başkasına ihtiyaç bırakmazdı. Fakat gördüğün gibi o, bunu bilinen hadis kitaplarından hiçbirine nispet etmeksizin rivayet etmiştir. Kendisi rivayet ilminde bir imam olsa da, zikredilmiş bir senet olmaksızın veya meşhur bir kitaptan nakletmeksizin rivayet ettiği şeylerle hüccet kaim olmaz; hele de et-Tezkire'sinde yaptığı gibi asılsız/zayıf rivayetleri çokça zikretmekte iken. Kur'an'da bir şehirde birlikte oturmanın komşuluk olduğuna delalet eden ifade yer almıştır; nitekim Allah Teâlâ: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ } kavlinden: { ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا } “...Sonra orada seninle ancak az bir süre komşuluk edebilirler” kavline kadar buyurmuş; böylece onların bir arada bulunmalarını

فِي الْمَدِينَةِ جِوَارًا. وَأَمَّا الْأَعْرَافُ فِي مُسَمَّى الْجِوَارِ فَهِيَ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أَهْلِهَا، وَلَا يَصِحُّ حَمْلُ الْقُرْآنِ عَلَى أَعْرَافٍ مُتَعَارَفَةٍ وَاصْطِلَاحَاتٍ مُتَوَاضِعَةٍ. قَوْلُهُ: وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ قِيلَ: هُوَ الرَّفِيقُ فِي السَّفَرِ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى: هُوَ الزَّوْجَةُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ الَّذِي يَصْحَبُكَ وَيَلْزَمُكَ رَجَاءَ نَفْعِكَ. وَلَا يَبْعُدُ أَنْ تَتَنَاوَلَ الْآيَةُ جَمِيعَ مَا فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ مَعَ زِيَادَةٍ عَلَيْهَا، وَهُوَ كُلُّ مَنْ صَدَقَ عَلَيْهِ أَنَّهُ صَاحِبٌ بِالْجَنْبِ، أَيْ: بِجَنْبِكَ، كَمَنْ يَقِفُ بِجَنْبِكَ فِي تَحْصِيلِ عِلْمٍ أَوْ تَعَلُّمِ صِنَاعَةٍ أَوْ مُبَاشَرَةِ تِجَارَةٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَابْنِ السَّبِيلِ قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي يَجْتَازُ بِكَ مَارًّا، وَالسَّبِيلُ: الطَّرِيقُ، فَنُسِبَ الْمُسَافِرُ إِلَيْهِ لِمُرُورِهِ عَلَيْهِ وَلُزُومِهِ إِيَّاهُ، فَالْأَوْلَى تَفْسِيرُهُ بِمَنْ هُوَ عَلَى سَفَرٍ، فَإِنَّ عَلَى الْمُقِيمِ أَنْ يُحْسِنَ إِلَيْهِ وَقِيلَ: هُوَ الْمُنْقَطِعُ بِهِ وَقِيلَ: هو الضعيف. قَوْلُهُ:

Medine'de komşuluk kılmıştır. Komşuluk ismindeki örflere gelince, onlar ehline göre farklılık arz eder; Kur'an'ı örfî kabullere ve sonradan konulmuş ıstılahlara hamletmek sahih olmaz. O'nun: { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } “Yanınızdaki arkadaşa...” kavli; denildi ki: O, yolculuktaki arkadaştır; bunu İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, İkrime, Mücâhid ve ed-Dahhâk söylemiştir. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd ve İbn Ebî Leylâ: «O, hanımdır» demişlerdir. İbn Cüreyc: «Senden faydalanma ümidiyle seninle arkadaşlık eden ve yanından ayrılmayan kimsedir» demiştir. Ayetin, bu görüşlerdeki şeylerin tamamını ve bunlara ilaveten, kendisine «yanındaki arkadaş» yani senin yanında bulunan kimse nitelemesi doğru olan herkesi -örneğin ilim tahsilinde, bir sanat öğrenmede, bir ticareti yürütmede veya benzeri bir işte senin yanında duran kimseyi- kapsaması uzak bir ihtimal değildir. O'nun: { وَابْنِ السَّبِيلِ } “Ve yolda kalmışa...” kavli; Mücâhid: «Sana uğrayıp geçen kimsedir» demiştir. Sebîl yoldur; yolcu da yoldan geçtiği ve yola mülazemet ettiği için ona nispet edilmiştir. Dolayısıyla en uygunu onu seferde olan kimse diye tefsir etmektir; çünkü mukim olanın ona iyilik etmesi gerekir. Denildi ki: O, yolda nafakasız kalandır. Denildi ki: O, zayıf kimsedir. O'nun:

وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ أَيْ: وَأَحْسِنُوا إِلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِحْسَانًا، وَهُمُ الْعَبِيدُ وَالْإِمَاءُ، وَقَدْ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ: بِأَنَّهُمْ يَطْعَمُونَ مِمَّا يَطْعَمُ مَالِكُهُمْ، وَيَلْبَسُونَ مِمَّا يَلْبَسُ. وَالْمُخْتَالُ: ذُو الْخُيَلَاءِ، وَهُوَ الْكِبْرُ وَالتِّيهُ، أَيْ:

{ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Ve sağ ellerinizin malik olduklarına...” kavli; yani sağ ellerinizin malik olduklarına da hakkıyla iyilik edin; onlar köleler ve cariyelerdir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: Sahiplerinin yedirdiğinden yemeleri ve giydirdiğinden giymelerini emretmiştir. «Muhtâl»: Çalım sahibi kimsedir ki o da kibir ve gururdur; yani:

لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُتَكَبِّرًا تَائِهًا عَلَى النَّاسِ مُفْتَخِرًا عَلَيْهِمْ. وَالْفَخْرُ: الْمَدْحُ لِلنَّفْسِ، وَالتَّطَاوُلُ، وَتَعْدِيدُ الْمَنَاقِبِ، وَخَصَّ هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ لِأَنَّهُمَا يَحْمِلَانِ صَاحِبَهُمَا عَلَى الْأَنَفَةِ مِمَّا نَدَبَ اللَّهُ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

[Allah] insanlara karşı kibirlenen, gururlanan ve onlara karşı övünen kimseyi sevmez. Fahr ise: Kendini övmek, üstünlük taslamak ve meziyetlerini sayıp dökmektir. Bu iki sıfatı tahsis etmiştir; çünkü bu ikisi sahibini Allah'ın bu ayette teşvik ettiği şeylerden kaçınmaya ve büyüklenmeye sevk eder.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى يَعْنِي: الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ قَرَابَةٌ وَالْجارِ الْجُنُبِ يَعْنِي: الَّذِي لَيْسَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ قَرَابَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ قَالَ: الْجَارُ ذِي الْقُرْبَى: الْمُسْلِمُ، وَالْجَارُ الْجُنُبِ: الْيَهُودِيُّ وَالنَّصْرَانِيُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ قَالَ: الرَّفِيقُ فِي السَّفَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ الحكيم، والترمذي فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ قَالَ: هُوَ جَلِيسُكَ فِي الْحَضَرِ، وَرَفِيقُكَ فِي السَّفَرِ، وَامْرَأَتُكَ الَّتِي تُضَاجِعُكَ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan O'nun: { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } kavli hakkında: «Seninle arasında akrabalık bulunan kimsedir», { وَالْجارِ الْجُنُبِ } kavli hakkında ise: «Seninle arasında akrabalık bulunmayan kimsedir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Nevf el-Bikâlî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Akraba olan komşu Müslüman, uzak komşu ise Yahudi ve Hristiyan'dır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } kavli hakkında: «Yolculuktaki arkadaştır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir. el-Hakîm, Nevâdiru'l-Usûl'de Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den { وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: O, hazerde (ikamet halinde) meclis arkadaşın, seferde yoldaşın ve seninle aynı yatağı paylaşan hanımındır.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: هُوَ الْمَرْأَةُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ قَالَ: مِمَّا خَوَّلَكَ اللَّهُ فَأَحْسِنْ صُحْبَتَهُ كُلُّ هذا أوصى بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ نَحْوَهُ، وَقَدْ وَرَدَ مَرْفُوعًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بِرِّ الْوَالِدَيْنِ، وَفِي صِلَةِ الْقَرَابَةِ، وَفِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْيَتَامَى، وَفِي الْإِحْسَانِ إِلَى الْجَارِ، وَفِي الْقِيَامِ بِمَا يَحْتَاجُهُ الْمَمَالِيكُ، أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ قَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا كُتُبُ السُّنَّةِ لَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى بَسْطِهَا هُنَا، وَهَكَذَا وَرَدَ فِي ذَمِّ الْكِبْرِ وَالِاخْتِيَالِ وَالْفَخْرِ مَا هُوَ معروف.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali'den: «O, hanımdır» dediğini rivayet etmişlerdir. Bunlar ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah'ın sana ihsan ettiği kimselerdir, onlarla arkadaşlığını güzel yap; bunların hepsi O'nun tavsiye ettiği şeylerdir. İbn Ebî Hâtim, Mukātil'den de benzerini rivayet etmiştir. Anne-babaya iyilik, akrabalık bağını gözetme, yetimlere iyilik etme, komşuya iyilik etme ve kölelerin ihtiyaç duyduğu şeyleri yerine getirme hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak pek çok hadis vârid olmuştur ki sünnet kitapları bunları ihtiva etmektedir; burada onları tafsilatıyla zikretmemize ihtiyaç yoktur. Kibrin, kendini beğenmişliğin ve böbürlenmenin yerilmesi hususunda da malum olan rivayetler vârid olmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٣٧ الى ٤٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 37-42]

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) } “Onlar ki cimrilik ederler, insanlara da cimriliği emrederler ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiğini gizlerler. Biz de o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (37) Ve onlar mallarını insanlara gösteriş için harcarlar, Allah'a ve ahiret gününe inanmazlar. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! (38) Onlar Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak etselerdi aleyhlerine ne olurdu sanki? Allah onları hakkıyla bilendir. (39) Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. (40) Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman halleri nasıl olacak? (41)”

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)

{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “O gün, inkâr edip Resûl'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi (yerin dibine geçmeyi) temenni ederler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”

قَوْلُهُ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ هُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بَدَلًا مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ كانَ مُخْتالًا أَوْ عَلَى الذَّمِ، أَوْ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مقدّر، أَيْ: لَهُمْ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْعَذَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي قَوْلِهِ: مُخْتالًا فَخُوراً وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى تَقْدِيرِ: أَعْنِي، أَوْ مَرْفُوعًا عَلَى الْخَبَرِ، وَالْمُبْتَدَأُ مُقَدَّرٌ، أَيْ: هُمُ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْبَدَلِ. وَالْبُخْلُ الْمَذْمُومُ فِي الشَّرْعِ: هُوَ الِامْتِنَاعُ مِنْ أَدَاءِ مَا أَوْجَبَ اللَّهُ، وَهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ضَمُّوا إِلَى مَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ الْبُخْلِ الَّذِي هُوَ أَشَرُّ خِصَالِ الشَّرِّ مَا هُوَ أَقْبَحُ مِنْهُ وَأَدَلُّ عَلَى سُقُوطِ نَفْسِ فَاعِلِهِ، وَبُلُوغِهِ فِي الرَّذَالَةِ إِلَى غَايَتِهَا، وَهُوَ أَنَّهُمْ مَعَ بُخْلِهِمْ بِأَمْوَالِهِمْ وَكَتْمِهِمْ لِمَا أَنْعَمَ الله به عليهم من فضله يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ كَأَنَّهُمْ يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ مِنْ جُودِ غَيْرِهِمْ بِمَالِهِ حَرَجًا وَمَضَاضَةً، فَلَا كَثَّرَ فِي عِبَادِهِ مِنْ أَمْثَالِكُمْ، هَذِهِ أَمْوَالُكُمْ قَدْ بَخِلْتُمْ بِهَا لِكَوْنِكُمْ تَظُنُّونَ انْتِقَاصَهَا بِإِخْرَاجِ بَعْضِهَا فِي مَوَاضِعِهِ، فَمَا بَالُكُمْ بَخِلْتُمْ بِأَمْوَالِ غَيْرِكُمْ؟ مَعَ أَنَّهُ لَا يَلْحَقُكُمْ فِي ذَلِكَ ضَرَرٌ، وهل هذا إلا غاية اللؤم، وَنِهَايَةُ الْحُمْقِ وَالرَّقَاعَةِ، وَقُبْحِ الطِّبَاعِ، وَسُوءِ الِاخْتِيَارِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ اخْتِلَافُ الْقِرَاءَاتِ فِي الْبُخْلِ. وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ: الْيَهُودُ، فَإِنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الِاخْتِيَالِ وَالْفَخْرِ وَالْبُخْلِ بِالْمَالِ وَكِتْمَانِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا: الْمُنَافِقُونَ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ اللَّفْظَ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِكَ، وَأَكْثَرُ شُمُولًا، وَأَعَمُّ فَائِدَةً، قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَوَجْهُ ذَلِكَ: أَنَّ الْأَوَّلِينَ قَدْ فَرَّطُوا بِالْبُخْلِ، وَبِأَمْرِ النَّاسِ بِهِ، وَبِكَتْمِ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَهَؤُلَاءِ أَفْرَطُوا بِبَذْلِ أَمْوَالِهِمْ فِي غَيْرِ مَوَاضِعِهَا، لِمُجَرَّدِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، كَمَا يَفْعَلُهُ مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَتَسَامَعَ النَّاسُ بِأَنَّهُ كَرِيمٌ، وَيَتَطَاوَلَ عَلَى غَيْرِهِ بِذَلِكَ، وَيَشْمَخَ بِأَنْفِهِ عَلَيْهِ، مَعَ مَا ضُمَّ إِلَى هَذَا الْإِنْفَاقِ الَّذِي يَعُودُ عَلَيْهِ بِالضَّرَرِ مِنْ عدم الإيمان بالله واليوم الْآخِرِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَرِينُهُمُ الشَّيْطَانُ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً وَالْقَرِينُ: الْمُقَارِنُ، وهو الصاحب والخليل. والمعنى: من قبل من الشَّيْطَانَ فِي الدُّنْيَا فَقَدْ قَارَنَهُ فِيهَا، أَوْ فَهُوَ قَرِينُهُ فِي النَّارِ، فَسَاءَ الشَّيْطَانُ قَرِينًا وَماذا عَلَيْهِمْ أَيْ: عَلَى هَذِهِ الطَّوَائِفِ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ ابْتِغَاءً لِوَجْهِهِ، وَامْتِثَالًا لِأَمْرِهِ، أَيْ: وَمَاذَا يَكُونُ عَلَيْهِمْ مِنْ ضَرَرٍ لَوْ فَعَلُوا ذَلِكَ. قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ الْمِثْقَالُ: مِفْعَالٌ مِنَ الثِّقَلِ، كَالْمِقْدَارِ مِنَ الْقَدْرِ، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَفْعُولٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: لَا يَظْلِمُ شَيْئًا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ. وَالذَّرَّةُ: وَاحِدَةُ الذَّرِّ. وَهِيَ النَّمْلُ الصِّغَارُ وَقِيلَ: رَأْسُ النَّمْلَةِ، وَقِيلَ: الذَّرَّةُ:

O'nun: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } kavli; { مَنْ كانَ مُخْتالاً } kavlinden bedel olarak nasb mahallindedir yahut zem üzere [mansubdur]; ya da mübteda olarak ref mahallindedir ve haberi takdiridir, yani: Onlar için şöyle şöyle azap vardır demektir. { مُخْتالاً فَخُوراً } kavlindeki müstetir zamirden bedel olarak merfû olması da caizdir. «A'nî» (kastediyorum) takdiriyle mansub olması yahut mübtedası takdiri olan bir haber olarak merfû olması da caizdir; yani: Onlar cimrilik edenlerdir demektir ve cümle bedel olarak nasb mahallindedir. Şeriatta yerilen cimrilik (buhl): Allah'ın farz kıldığı şeyi ödemekten kaçınmaktır. Bu ayette zikredilen kimseler, kötülük hasletlerinin en şerlisi olan cimrilik çukuruna düşmekle kalmamış, bunun yanına bundan daha çirkin olan ve yapanın nefsinin düşüklüğüne, alçaklıkta son noktaya ulaştığına delalet eden şeyi de eklemişlerdir; o da kendi mallarında cimrilik edip Allah'ın lütfundan kendilerine ihsan ettiği şeyleri gizlemeleriyle birlikte, sanki başkalarının mallarını cömertçe harcamasından göğüslerinde bir darlık ve acı duyuyorlarmış gibi insanlara da cimriliği emretmeleridir! Allah kulları arasında sizin gibileri çoğaltmasın! İşte bunlar sizin mallarınızdır; bir kısmını yerli yerine harcamakla eksileceğini zannettiğiniz için onlarda cimrilik ettiniz, peki başkalarının mallarında cimrilik etmenize ne oluyor? Halbuki bunda size hiçbir zarar dokunmaz. Bu, alçaklığın zirvesinden, ahmaklığın, yüzsüzlüğün, tabiat bozukluğunun ve kötü tercihin son noktasından başka nedir ki? Cimrilik (buhl) kelimesindeki kıraat farklılıkları daha önce geçmişti. Denildi ki: Bu ayetten maksat Yahudilerdir; zira onlar kendini beğenme, böbürlenme, malda cimrilik etme ve Allah'ın Tevrat'ta indirdiğini gizleme vasıflarını bir arada toplamışlardır. Denildi ki: Bundan maksat münafıklardır. Şüphesiz lafzın bundan daha geniş, daha kapsamlı ve daha genel bir faydaya sahip olduğu gizli değildir. O'nun: { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } “Ve onlar mallarını insanlara gösteriş için harcarlar” kavli, { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } kavline matuftur. Bunun sebebi şudur: Öncekiler cimrilik ederek, insanlara bunu emrederek ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizleyerek kusur etmişler (ifrata kaçmışlar); bunlar ise insanların kendisinin cömert olduğunu duymasını isteyen, bununla başkalarına üstünlük taslayan ve ona karşı burnunu havaya diken kimselerin yaptığı gibi, sırf riya ve gösteriş olsun diye mallarını yerli yersiz harcayarak tefrite düşmüşlerdir; üstelik kendilerine zarar olarak dönecek olan bu harcamaya bir de Allah'a ve ahiret gününe iman etmeme durumu eklenmiştir. O'nun: { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً } kavlinde bir hazif (gizleme) vardır; takdiri şöyledir: Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanmazlar, dolayısıyla onların yoldaşı şeytandır; { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً } “Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır!” «el-Karîn»: Mukārin olan yani arkadaş ve dost demektir. Mana şudur: Dünyada şeytandan [bir şeyi] kabul eden kimse dünyada onunla arkadaşlık etmiştir yahut o cehennemde onun arkadaşıdır; şeytan ne kötü bir arkadaştır! { وَماذا عَلَيْهِمْ } “Onların aleyhine ne olurdu sanki”, yani bu zümreler { لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak etselerdi”, O'nun rızasını gözeterek ve emrine uyarak [harcasalardı]; yani bunu yapsalardı kendilerine ne zarar gelirdi? O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca bile zulmetmez” kavli; «el-Miskāl»: Ağırlıktan (sıgaldan) türetilmiş «mif'âl» veznindedir, miktarın kadirden olması gibidir; mahzuf bir mef'ûle sıfat olmak üzere mansubdur, yani zerre ağırlığınca hiçbir şeye zulmetmez demektir. «ez-Zerre»: «Zer»in tekilidir; o da küçük karıncalardır. Denildi ki: Karıncanın başıdır. Denildi ki: Zerre,

الْخَرْدَلَةُ وَقِيلَ: كُلُّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْهَبَاءِ الَّذِي يَظْهَرُ فِيمَا يَدْخُلُ مِنَ الشَّمْسِ مِنْ كُوَّةٍ أَوْ غَيْرِهَا ذَرَّةٌ. وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَعْنَى اللُّغَوِيُّ الَّذِي يَجِبُ حَمْلُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ. وَالْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ أَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ كَثِيرًا وَلَا قَلِيلًا، أَيْ: لَا

hardal tanesidir. Denildi ki: Bir pencereden yahut başka bir yerden giren güneş ışığında görünen toz zerreciklerinin her bir parçası bir zerredir. Birincisi, Kur'an'ın kendisine hamledilmesi vacip olan lügat manasıdır. Kelamdan kastedilen, Allah'ın ne çok ne de az hiçbir şekilde zulmetmeyeceğidir; yani

يَبْخَسُهُمْ مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِهِمْ، وَلَا يَزِيدُ فِي عِقَابِ ذُنُوبِهِمْ وَزَنَ ذَرَّةٍ فَضْلًا عَمَّا فَوْقَهَا. قَوْلُهُ: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ: حَسَنَةٌ بِالرَّفْعِ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمْ: بِالنَّصْبِ وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى:

onların amellerinin sevabından hiçbir şeyi eksiltmez ve günahlarının cezasını bir zerre ağırlığınca bile artırmaz, nerede kaldı ki bundan fazlasını artırsın. O'nun: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır” kavli; Hicaz ehli { حَسَنَةٌ } kelimesini ref ile okumuştur. Onların dışındakiler ise nasb ile okumuşlardır. İlk kıraate göre mana:

إِنْ تُوجَدْ حَسَنَةٌ، عَلَى أَنَّ كَانَ هِيَ التَّامَّةُ لَا النَّاقِصَةُ وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: إِنْ تَكُ فِعْلَتُهُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَقِيلَ: إِنَّ التَّقْدِيرَ: إِنْ تَكُ مِثْقَالُ الذرّة حسنة، وأنت ضَمِيرَ الْمِثْقَالِ لِكَوْنِهِ مُضَافًا إِلَى الْمُؤَنَّثِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.

«Kâne» fiilinin nâkıs değil tam fiil olması üzere, şayet bir iyilik bulunursa demektir. İkinci kıraate göre ise: Şayet onun yaptığı iş bir iyilik olursa onu kat kat artırır demektir. Denildi ki takdiri şöyledir: Şayet zerre ağırlığı bir iyilik olursa; miskāl kelimesinin zamirinin müennes kılınması müennese izafe edilmiş olmasındandır; ancak birinci görüş daha evladır.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ: نُضَاعِفْهَا بِالنُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ، وَهِيَ الْأَرْجَحُ لِقَوْلِهِ: وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْمُضَاعَفَةِ، وَالْمُرَادُ: مُضَاعَفَةُ ثَوَابِ الْحَسَنَةِ، قَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ كَيْفَ: مَنْصُوبَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، كَمَا هُوَ رَأْيُ سِيبَوَيْهِ، أَوْ مَحَلُّهَا: رَفْعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ، كَمَا هُوَ رَأْيُ غَيْرِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: هؤُلاءِ إِلَى الْكُفَّارِ، وَقِيلَ: إِلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ خَاصَّةً. وَالْمَعْنَى: فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بك على هَؤُلَاءِ شَهِيدًا؟ وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ مَعْنَاهُ: التَّوْبِيخُ وَالتَّقْرِيعُ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: تُسَوَّى بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِضَمِّ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ: أَنَّ الْأَرْضَ هِيَ الَّتِي تُسَوَّى بِهِمْ، أَيْ: أَنَّهُمْ تَمَنَّوْا لَوِ انْفَتَحَتْ لَهُمُ الْأَرْضُ فَسَاخُوا فِيهَا وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِهِمُ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: تُسَوَّى عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ: الْفِعْلُ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ، أَيْ: لَوْ سَوَّى اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ فَيَجْعَلُهُمْ وَالْأَرْضَ سَوَاءً حَتَّى لَا يُبْعَثُوا. قَوْلُهُ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً عَطْفٌ عَلَى يَوَدُّ أَيْ: يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَيَوْمَئِذٍ لَا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا، وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قال بعضهم لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً مُسْتَأْنَفٌ، لِأَنَّ مَا عَمِلُوهُ ظَاهِرٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى كِتْمَانِهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَعْطُوفٌ.

el-Hasan nûn harfi ile «nudâıfhâ» okumuştur; diğerleri ise yâ ile okumuşlardır ki O'nun: { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” kavlinden dolayı daha racih olan da budur. Kat kat artırma (mudâafe) hususundaki kelam daha önce geçmişti; maksat: İyiliğin sevabının kat kat artırılmasıdır. O'nun: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?” kavli; Sîbeveyhi'nin görüşüne göre «keyfe», gizli bir fiil sebebiyle mansubdur yahut başkalarının görüşüne göre mübteda olarak mahalli reftir. { هؤُلاءِ } lafzıyla kâfirlere işaret edilmektedir; denildi ki: Hususi olarak Kureyş kâfirlerine [işarettir]. Mana şudur: Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman kıyamet gününde bu kâfirlerin hali nasıl olacak? Bu istifhamın manası azarlama ve kınamadır. { يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “O gün, inkâr edip Resûl'e isyan edenler, yerle bir edilmeyi (yerin dibine geçmeyi) temenni ederler”; Nâfi' ve İbn Âmir, tâ'nın fethası ve sîn'in şeddesi ile { تُسَوَّى } okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî, tâ'nın fethası ve sîn'in tahfifi ile okumuşlardır. Kalanlar ise tâ'nın zammesi ve sîn'in tahfifi ile okumuşlardır. Birinci ve ikinci kıraate göre mana: Kendileriyle yerin bir olacağıdır; yani onlar yerin kendileri için yarılmasını ve içine batıp gitmeyi temenni etmişlerdir. Denildi ki: O'nun: { بِهِمُ } kavlindeki bâ harfi «alâ» manasındadır; yani yerin üzerlerine düzlenmesidir. Üçüncü kıraate göre ise fiil meçhuldür; yani keşke Allah yer ile onları bir etse de diriltilmeseler diye onları ve yeri bir kılsa demektir. O'nun: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavli, { يَوَدُّ } üzerine matuftur; yani o gün inkâr edenler temenni ederler ve o gün Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler ve buna güç de yetiremezler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bazıları { لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } cümlesinin müstenefe olduğunu söylemişlerdir; çünkü işledikleri şeyler Allah katında açıktır, onu gizlemeye güç yetiremezler. Bazıları da onun matuf olduğunu söylemişlerdir.

وَالْمَعْنَى: يَوَدُّونَ أَنَّ الْأَرْضَ سُوِّيَتْ بِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَمْ يَكْتُمُوا اللَّهَ حَدِيثًا لِأَنَّهُ ظَهَرَ كَذِبُهُمْ.

Mana şudur: Onlar yerin kendileriyle bir edilmesini ve yalanları ortaya çıktığı için Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni ederler.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ كَرْدَمُ بْنُ يَزِيدَ حَلِيفُ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، وَأُسَامَةُ بْنُ حَبِيبٍ، وَنَافِعُ بْنُ أَبِي نَافِعٍ، وَبَحْرِيُّ بْنُ عَمْرٍو، وَحُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ، وَرِفَاعَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ التَّابُوتِ يَأْتُونَ رِجَالًا مِنَ الْأَنْصَارِ يَنْتَصِحُونَ لَهُمْ فَيَقُولُونَ: لَا تُنْفِقُوا أَمْوَالَكُمْ فَإِنَّا نَخْشَى عَلَيْكُمُ الْفَقْرَ فِي ذَهَابِهَا، وَلَا تُسَارِعُوا النَّفَقَةِ فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَا يَكُونُ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمُ: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ إِلَى قَوْلِهِ: وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ. وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وابن أبي حاتم عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ. وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ قَالَ: رَأَسَ نَمْلَةٍ حَمْرَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جبير في قوله: إِنْ تَكُ حَسَنَةً وَزْنَ ذَرَّةٍ، زَادَتْ عَلَى سَيِّئَاتِهِ يُضاعِفْها فَأَمَّا الْمُشْرِكُ فَيُخَفِّفُ بِهِ عَنْهُ الْعَذَابَ وَلَا يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ أَبَدًا.

İbn İshak, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ka'b b. el-Eşref'in müttefiki olan Kerdem b. Yezîd, Üsâme b. Habîb, Nâfi' b. Ebî Nâfi', Bahrî b. Amr, Huyey b. Ahtab ve Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, Ensâr'dan bazı adamlara gelip onlara nasihat eder gibi görünerek şöyle diyorlardı: Mallarınızı harcamayın, çünkü mallarınızın gitmesiyle fakir düşmenizden korkuyoruz; harcamada acele etmeyin zira ne olacağını bilemezsiniz! Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } kavlinden { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } kavline kadar indirdi. İbn Ebî Hâtim ondan bunun Yahudiler hakkında indiğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bunu Mücâhid'den de rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr bunu Saîd b. Cübeyr'den de rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bunu Katâde'den de rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } hakkında: «Kırmızı bir karıncanın başı [kadar bile]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { إِنْ تَكُ حَسَنَةً } kavli hakkında: Zerre ağırlığınca [da olsa] günahlarına ağır basan bir iyilik olursa { يُضاعِفْها } “onu kat kat artırır”; müşrike gelince, onunla kendisinden azap hafifletilir fakat cehennemden asla çıkamaz dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اقْرَأْ عَلَيَّ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ!

Buhârî ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Bana [Kur'an] oku» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü!

أَقْرَأُ عَلَيْكَ وَعَلَيْكَ أُنْزِلَ؟ قَالَ: نَعَمْ، إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي، فَقَرَأْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ حَتَّى أَتَيْتُ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً قَالَ: حَسْبُكَ الْآنَ فإذا عيناه تذرقان» . وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ يَعْنِي: أَنْ تسوّى الأرض بالجبال عَلَيْهِمْ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ: يَقُولُ: وَدُّوا لَوِ انْخَرَقَتْ بِهِمُ الْأَرْضُ فَسَاخُوا فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً قال: بجوارحهم.

Kur'an sana indirilmişken ben mi sana okuyayım?» dedim. «Evet, ben onu başkasından dinlemeyi severim» buyurdu. Ben de Nisâ Suresi'ni okudum, nihayet şu ayete geldim: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman halleri nasıl olacak?”. [Bunun üzerine]: «Şimdilik bu kadar yeter» buyurdu; bir de baktım ki iki gözünden yaşlar boşanıyordu.» Bunu Hâkim, Amr b. Hureys hadisinden rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'tan O'nun: { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } kavli hakkında: «Yerin dağlarla üzerlerine düzlenmesi [demektir]» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Der ki: Yerin kendileri için yarılmasını ve içine batıp gitmeyi temenni ettiler. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavli hakkında: «Uzuvlarıyla [itiraf ederler]» dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 43]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- boy abdesti alıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut sizden biri tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunup da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (43)”

قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا جَعَلَ الْخِطَابَ خَاصًّا بِالْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْرَبُونَ الصَّلَاةَ حَالَ السُّكْرِ، وَأَمَّا الْكُفَّارُ: فَهُمْ لَا يَقْرَبُونَهَا سُكَارَى وَلَا غَيْرَ سُكَارَى. قَوْلُهُ: لَا تَقْرَبُوا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: إِذَا قِيلَ لَا تَقْرَبْ بِفَتْحِ الرَّاءِ مَعْنَاهُ: لَا تَدْنُ مِنْهُ. وَالْمُرَادُ هُنَا: النَّهْيُ عَنِ التَّلَبُّسِ بِالصَّلَاةِ وَغِشْيَانِهَا. وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مَوَاضِعُ الصَّلَاةِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ. وَعَلَى هَذَا فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ مُضَافٍ، وَيُقَوِّي هَذَا قَوْلُهُ: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ: الصَّلَاةُ وَمَوَاضِعُهَا مَعًا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا حِينَئِذٍ لَا يَأْتُونَ الْمَسْجِدَ إِلَّا لِلصَّلَاةِ، وَلَا يُصَلُّونَ إِلَّا مُجْتَمِعِينَ، فَكَانَا مُتَلَازِمَيْنِ.

O'nun: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavli; hitabı müminlere has kılmıştır, zira onlar sarhoşluk halinde namaza yaklaşıyorlardı; kâfirlere gelince, onlar sarhoşken de sarhoş değilken de namaza yaklaşmazlar. O'nun: { لَا تَقْرَبُوا } kavli; dil ehli şöyle demiştir: Râ harfinin fethasıyla «lâ takrab» denildiğinde manası: Ona yaklaşma demektir. Buradaki maksat: Namaza girişmekten ve onu kılmaktan nehiydir. Müfessirlerden bir cemaat bu görüştedir ve Ebû Hanîfe de bu görüşe gitmiştir. Diğerleri ise: Maksat namaz kılınan yerlerdir (mescitlerdir) demişlerdir ve eş-Şâfiî bu görüştedir. Buna göre bir muzafın takdir edilmesi kaçınılmazdır; O'nun: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli de bunu kuvvetlendirmektedir. Bir grup da şöyle demiştir: Maksat hem namaz hem de namaz kılınan yerlerin her ikisidir; zira onlar o vakitte mescide ancak namaz için gelirler ve ancak cemaat halinde namaz kılarlardı; dolayısıyla bu ikisi birbirinden ayrılmazdı.

قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ سُكارى الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَسُكَارَى: جَمْعُ سَكْرَانَ، مِثْلُ: كُسَالَى جَمْعُ كَسْلَانَ. وقرأ النخعي: سكارى بِفَتْحِ السِّينِ، وَهُوَ تَكْسِيرُ سَكْرَانَ: وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: سُكارى كَحُبْلَى، صِفَةٌ مُفْرَدَةٌ. وَقَدْ ذَهَبَ الْعُلَمَاءُ كَافَّةً إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّكْرِ هُنَا: سُكْرُ الْخَمْرِ، إِلَّا الضَّحَّاكُ فَإِنَّهُ قَالَ:

O'nun: { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavli; cümle hâl olarak nasb mahallindedir. «Sükârâ»: «Kestân»ın çoğulu olan «küsâlâ» gibi, «sekran»ın çoğuludur. en-Nehaî sîn harfinin fethasıyla «sekârâ» okumuştur ki bu da sekran'ın kırık çoğuludur. el-A'meş ise «hublâ» gibi tekil bir sıfat olarak «sükrâ» okumuştur. Âlimlerin tamamı buradaki sarhoşluktan maksadın şarap sarhoşluğu olduğu görüşüne varmışlardır; sadece ed-Dahhâk müstesnadır, zira o:

الْمُرَادُ: سُكْرُ النَّوْمِ. وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَنْدَفِعُ مَا يُخَالِفُ الصَّوَابَ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ. قَوْلُهُ:

Maksat uyku sarhoşluğudur demiştir. Ayetin nüzul sebebinin açıklaması gelecektir ve bununla bu görüşlerden doğruya muhalif olanlar bertaraf edilmiş olur. O'nun:

حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ هَذَا غَايَةُ النَّهْيِ عَنْ قُرْبَانِ الصَّلَاةِ فِي حَالِ السُّكْرِ، أَيْ: حَتَّى يَزُولَ عَنْكُمْ أَثَرُ السُّكْرِ وَتَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَهُ، فَإِنَّ السَّكْرَانَ لَا يَعْلَمُ مَا يَقُولُهُ، وَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذَا مَنْ قَالَ: إِنَّ طَلَاقَ السَّكْرَانِ لَا يَقَعُ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَعْلَمْ مَا يَقُولُهُ انْتَفَى الْقَصْدُ. وَبِهِ قَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٌ، وَعَطَاءٌ، وَالْقَاسِمُ، وَرَبِيعَةُ، وَهُوَ قَوْلُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَالْمُزَنِيِّ. وَاخْتَارَهُ الطَّحَاوِيُّ وَقَالَ:

{ حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ne söylediğinizi bilinceye kadar” kavli; bu, sarhoşluk halinde namaza yaklaşma yasağının gayesidir (son sınırıdır); yani sarhoşluğun eseri sizden gidip ne söylediğinizi bilinceye kadar [yaklaşmayın] demektir; zira sarhoş ne söylediğini bilmez. Sarhoşun boşaması vaki olmaz diyenler buna tutunmuşlardır; çünkü ne söylediğini bilmediği takdirde kasıt ortadan kalkar. Osman b. Affân, İbn Abbâs, Tâvûs, Atâ, el-Kāsım ve Rebîa bu görüştedir; Leys b. Sa'd, İshak, Ebû Sevr ve el-Müzenî'nin kavli de budur. et-Tahâvî de bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir:

أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ طَلَاقَ الْمَعْتُوهِ لَا يَجُوزُ، وَالسَّكْرَانُ مَعْتُوهٌ كَالْمُوَسْوِسِ. وَأَجَازَتْ طَائِفَةٌ وُقُوعَ طَلَاقِهِ، وَهُوَ مَحْكِيٌّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَمُعَاوِيَةَ، وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالْأَوْزَاعِيِّ. وَاخْتَلَفَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ فِي ذَلِكَ. وَقَالَ مَالِكٌ: يَلْزَمُهُ الطَّلَاقُ، وَالْقَوَدُ فِي الْجِرَاحِ، والقتل،

Âlimler akıl hastasının (ma'tûh) boşamasının geçerli olmadığına icma etmişlerdir; sarhoş da vesveseli kimse gibi akıl hastası hükmündedir. Bir topluluk ise onun boşamasının vukuunu caiz görmüştür ki bu Ömer b. el-Hattâb'dan, Muâviye'den ve tâbiînden bir cemaatten nakledilmiştir; Ebû Hanîfe, es-Sevrî ve el-Evzâî'nin kavli de budur. eş-Şâfiî'nin bu husustaki kavli ise farklılık göstermiştir. Mâlik şöyle demiştir: Boşama, yaralamalarda ve adam öldürmede kısas ona lazım gelir;

وَلَا يَلْزَمُهُ النِّكَاحُ، وَالْبَيْعُ. قَوْلُهُ: وَلا جُنُباً عَطْفٌ عَلَى مَحَلِّ الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ سُكارى وَالْجُنُبُ: لَا يُؤَنَّثُ، وَلَا يُثَنَّى، وَلَا يُجْمَعُ، لِأَنَّهُ مُلْحَقٌ بِالْمَصْدَرِ، كَالْبُعْدِ وَالْقُرْبِ. قَالَ الْفَرَّاءُ:

nikâh ve satış ise ona lazım gelmez. O'nun: { وَلا جُنُباً } kavli, hâl cümlesinin -ki o O'nun: { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavlidir- mahalli üzerine matuftur. Cünüp kelimesi; uzaklık ve yakınlık gibi masdara mülhak olduğu için müennes kılınmaz, tesniye yapılmaz ve çoğul yapılmaz. el-Ferrâ şöyle demiştir:

يُقَالُ جَنُبَ الرَّجُلُ وَأَجْنَبَ مِنَ الْجَنَابَةِ وَقِيلَ: يُجْمَعُ الْجُنُبُ فِي لُغَةٍ عَلَى أَجَنَابٍ، مِثْلُ: عُنُقٍ وَأَعْنَاقٍ، وَطُنُبٍ وَأَطْنَابٍ. وَقَوْلُهُ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ، أَيْ: لَا تَقْرَبُوهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ عُبُورِ السَّبِيلِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا السَّفَرُ، وَيَكُونُ مَحَلُّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ الْمُفْرَّغِ النَّصْبَ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ لَا تَقْرَبُوا بَعْدَ تَقْيِيدِهِ بِالْحَالِ الثَّانِيَةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَلا جُنُباً لَا بِالْحَالِ الْأُولَى، وَهِيَ قَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ سُكارى فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ حَالَ كَوْنِكُمْ جُنُبًا إِلَّا حَالَ السَّفَرِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَكُمْ أَنْ تُصَلُّوا بِالتَّيَمُّمِ، وَهَذَا قَوْلُ عَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وابن جبير، ومجاهد، وَالْحَكَمِ، وَغَيْرِهِمْ، قَالُوا: لَا يَصِحُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَقْرَبَ الصَّلَاةَ وَهُوَ جُنُبٌ إِلَّا بَعْدَ الِاغْتِسَالِ، إِلَّا الْمُسَافِرَ فَإِنَّهُ يَتَيَمَّمُ، لِأَنَّ الْمَاءَ قَدْ يُعْدَمُ فِي السَّفَرِ لَا فِي الْحَضَرِ، فَإِنَّ الْغَالِبَ أَنَّهُ لَا يُعْدَمُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ: عَابِرُ السَّبِيلِ:

Cenabetten dolayı «cenuber-raculü ve ecnebe» denir. Bir lügatte cünüp kelimesinin, «unuk/a'nâk» ve «tunub/atnâb» gibi «ecnâb» şeklinde çoğul yapıldığı da söylenmiştir. O'nun: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavli istisnâ-i müferrağdır; yani yol geçişi hali müstesna, hiçbir halde ona yaklaşmayın demektir. Burada bundan maksat yolculuktur; bu müferrağ istisnanın mahalli, birinci hâl olan { وَأَنْتُمْ سُكارى } ile değil, ikinci hâl olan { وَلا جُنُباً } ile kayıtlandıktan sonra { لَا تَقْرَبُوا } fiilinin zamirinden hâl olarak nasbdır. Böylece mana şu hale gelir: Yolculuk hali müstesna, cünüp olduğunuz halde namaza yaklaşmayın; zira teyemmümle namaz kılmanız size caizdir. Bu Ali, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid, el-Hakem ve diğerlerinin kavlidir; onlar şöyle demişlerdir: Yolcu hariç hiç kimsenin cünüp iken boy abdesti almadan namaza yaklaşması sahih olmaz; yolcu ise teyemmüm eder, çünkü su hazerde değil yolculukta bulunmayabilir; zira çoğunlukla [hazirde] su yok olmaz. İbn Mes'ûd, İkrime, en-Nehaî, Amr b. Dînâr, Mâlik ve eş-Şâfiî ise şöyle demişlerdir: Yol geçen (âbiru sebîl):

هُوَ الْمُجْتَازُ فِي الْمَسْجِدِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: لَا تَقْرَبُوا مَوَاضِعَ الصَّلَاةِ:

Mescitten geçip giden kimsedir; bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Buna göre ayetin manası şöyle olur: Namaz kılınan yerlere (mescitlere) yaklaşmayın: