Binûn

Nisâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لِلْأَزْوَاجِ، وَقَدْ عَرَفْتَ مِمَّا قَدَّمْنَا فِي سَبَبِ النُّزُولِ أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِمَنْ خُوطِبَ بِقَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَمْنَعُوهُنَّ مِنَ الزَّوَاجِ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ أَيْ: مَا آتَاهُنَّ مَنْ تَرِثُونَهُ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ جَازَ لَكُمْ حَبْسُهُنَّ عَنِ الْأَزْوَاجِ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي هَذَا مِنَ التَّعَسُّفِ مَعَ عَدَمِ جَوَازِ حَبْسِ مَنْ أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ عَنْ أَنْ تَتَزَوَّجَ وَتَسْتَعِفَّ مِنَ الزِّنَا، وَكَمَا أَنَّ جَعْلَ قَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ خِطَابًا لِلْأَوْلِيَاءِ فِيهِ هَذَا التَّعَسُّفُ، كَذَلِكَ جَعْلُ قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً خِطَابًا لِلْأَوْلِيَاءِ فِيهِ هَذَا التَّعَسُّفُ، كَذَلِكَ جَعْلُ قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً خِطَابًا لِلْأَزْوَاجِ فِيهِ تَعَسُّفٌ ظَاهِرٌ، مَعَ مُخَالَفَتِهِ لِسَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ لِلْمُسْلِمِينَ، أَيْ:

...[kocalara yönelik olduğu kabulüne dayanır]. Nüzul sebebinde daha önce sunduğumuz bilgilerden anlamışsındır ki O'nun: { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Onları sıkıştırmayın/engellemeyin” kavlindeki hitap, { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” kavliyle hitap edilen kimseleredir. Bu durumda mana şöyle olur: 'Kendilerine verdiğiniz şeylerin -yani vârisi olduğunuz kimsenin onlara verdiği şeylerin- bir kısmını alıp götürmek için onların evlenmelerine engel olmanız size helal değildir; { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir edepsizlik yapmadıkça” [ki bu durumda] onları evlenmekten alıkoymanız size caiz olur.' Fuhuş işleyen bir kadının evlenmesine ve zinadan iffetini korumasına engel olmanın caiz olmamasıyla birlikte bu yorumda ne derece bir zorlama bulunduğu gizli değildir. O'nun: { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } kavlini velilere yönelik bir hitap kılmakta bu zorlama bulunduğu gibi, { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } kavlini velilere yönelik bir hitap kılmakta da bu zorlama vardır. Aynı şekilde O'nun: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } kavlini kocalara yönelik bir hitap kılmakta da zikrettiğimiz nüzul sebebine muhalefetiyle beraber açık bir zorlama vardır. En uygun olanı şöyle denilmesidir: O'nun: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ } “Size helal değildir” kavlindeki hitap Müslümanlaradır; yani:

لَا يَحِلُّ لَكُمْ مُعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا كَمَا كانت تَفْعَلُهُ الْجَاهِلِيَّةُ، وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ مُعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ

Ey Müslümanlar topluluğu! Câhiliye ehlinin yaptığı gibi kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir ve ey Müslümanlar topluluğu!

أَنْ تَعْضُلُوا أَزْوَاجَكُمْ: أَيْ تَحْبِسُوهُنَّ عِنْدَكُمْ مَعَ عَدَمِ رُغُوبِكُمْ فِيهِنَّ، بَلْ لِقَصْدِ أَنْ تَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ مِنَ الْمَهْرِ، يَفْتَدِينَ بِهِ مِنَ الْحَبْسِ وَالْبَقَاءِ تَحْتَكُمْ، وَفِي عُقْدَتِكُمْ مَعَ كَرَاهَتِكُمْ لَهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ جَازَ لَكُمْ مُخَالَعَتُهُنَّ بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ. قَوْلُهُ: مُبَيِّنَةٍ قَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: بِكَسْرِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِهَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُبَيِّنَةٍ بِكَسْرِ الْبَاءِ وَسُكُونِ الْيَاءِ، مِنْ أَبَانَ الشَّيْءَ فَهُوَ مُبِينٌ. قَوْلُهُ: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ أَيْ: بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ وَبَيْنَ أَهْلِهَا مِنْ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ، وَهُوَ خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ أَوْ لِمَا هُوَ أَعَمُّ، وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَزْوَاجِ فِي الْغِنَى، وَالْفَقْرِ، وَالرِّفَاعَةِ، وَالْوَضَاعَةِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ لِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ مِنْ غَيْرِ ارْتِكَابِ فَاحِشَةٍ وَلَا نُشُوزٍ فَعَسى أن يؤول الْأَمْرُ إِلَى مَا تُحِبُّونَهُ مِنْ ذَهَابِ الْكَرَاهَةِ وَتَبَدُّلِهَا بِالْمَحَبَّةِ، فَيَكُونَ فِي ذَلِكَ خَيْرٌ كَثِيرٌ مِنِ اسْتِدَامَةِ الصُّحْبَةِ وَحُصُولِ الْأَوْلَادِ، فَيَكُونُ الْجَزَاءُ عَلَى هَذَا مَحْذُوفًا مَدْلُولًا عَلَيْهِ بِعِلَّتِهِ، أَيْ: فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَاصْبِرُوا فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً . قَوْلُهُ: وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً قَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي آلِ عِمْرَانَ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا: الْمَالُ الْكَثِيرُ، فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا. قِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ وَقِيلَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَالْأَوْلَى: أَنَّ الْكُلَّ مُحْكَمٌ، وَالْمُرَادُ هُنَا: غَيْرُ الْمُخْتَلِعَةِ لَا يَحِلُّ لِزَوْجِهَا أَنْ يَأْخُذَ مِمَّا آتَاهَا شَيْئًا. قَوْلُهُ: أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّقْرِيعِ. وَالْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى النَّهْيِ. وَقَوْلُهُ: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ إِنْكَارٌ بَعْدَ إِنْكَارٍ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْعِلَّةِ الَّتِي تَقْتَضِي مَنْعَ الْأَخْذِ: وَهِيَ الْإِفْضَاءُ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: وَهُوَ إِذَا كَانَا فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ، جَامَعَ أَوْ لَمْ يُجَامِعْ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ:

Karılarınızı sıkıştırmanız/engellemeniz [de size helal değildir]. Yani onlara karşı bir isteğiniz yokken, sırf mehir olarak kendilerine verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek maksadıyla onları yanınızda tutmanız, onların da sizden hoşlanmadığınız hâlde nikâhınız altında ve yanınızda tutulmaktan kendilerini kurtarmak için bu fidyeyi vermeleri [helal değildir]; { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir edepsizlik yapmaları müstesna”, [bu durumda] onlara verdiğiniz şeylerin bir kısmını alarak muhâlaa (boşanma bedeli alma) yapmanız size caizdir. O'nun: { مُبَيِّنَةٍ } kavlini Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir, Hafs, Hamza ve el-Kisâî ye harfinin kesresiyle (mubeyyinetin) okumuşlardır. Diğerleri ise fethasıyla (mubeyyenetin) okumuşlardır. İbn Abbâs ise ba harfinin kesresi ve ye harfinin sükûnu ile 'ebâne’ş-şey’u fehuve mubîn' kökünden (mubînetin) okumuştur. O'nun: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi ve güzel geçinin” kavli, yani bu şeriatta ve mensupları arasında bilinen ve güzel muamele sayılan şekilde [geçinin demektir]. Bu, kocalara veya daha genel bir muhataba yönelik bir hitaptır; bu da kocaların zenginlik, fakirlik, soyluluk ve düşüklük durumlarına göre değişir. { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ } “Eğer onlardan hoşlanmazsanız”, yani bir edepsizlik ve itaatsizlik yapmaksızın herhangi bir sebepten ötürü onlardan hoşlanmazsanız, işin sonunun hoşnutsuzluğun gitmesi ve sevgiye dönüşmesi suretiyle seveceğiniz bir duruma varması umulur; böylece bunda birlikteliğin devamı ve çocukların olması bakımından pek çok hayır bulunur. Bu takdirde şartın cevabı hazfedilmiş olup gerekçesiyle ona delalet edilmiştir; yani: 'Eğer onlardan hoşlanmazsanız sabrediniz, { فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } “Olur ki hoşunuza gitmeyen bir şeyde Allah pek çok hayır yaratır”.' O'nun: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “Ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi” kavlinin açıklaması daha önce Âl-i İmrân suresinde geçmişti. Buradaki maksat çok maldır; binaenaleyh ondan hiçbir şey almayınız. Bunun muhkem olduğu söylenmiştir; Bakara suresindeki Yüce Allah'ın: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkmaları dışında, kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz” kavliyle neshedildiği de söylenmiştir. Evlâ olan ise hepsinin muhkem olmasıdır. Buradaki maksat, muhâlaa yapmayan (anlaşmalı boşanmayan) kadındır; kocasının ona verdiğinden hiçbir şey alması helal değildir. O'nun: { أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Onu bir iftira ve apaçık bir günah olarak mı alacaksınız?” kavlindeki soru, kınama ve azarlama içindir. Bu cümle, nehiy içeren ilk cümleyi pekiştirmektedir. O'nun: { وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ } “Onu nasıl alırsınız?” kavli ise, almayı yasaklamayı gerektiren gerekçeyi içeren, kınama üzerine bir kınamadır ki o da 'ifzâ'dır (baş başa kalıp birbirine kavuşmaktır). el-Herevî şöyle demiştir: 'Bu, cima etsin ya da etmesin bir örtü altında bulunmalarıdır.' el-Ferrâ ise şöyle demiştir:

الْإِفْضَاءُ: أَنْ يَخْلُوَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ وَإِنْ لَمْ يُجَامِعْهَا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: الْإِفْضَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ:

İfzâ (إِفْضَاء): Kişinin, cima etmese bile kadınla baş başa (halvette) kalmasıdır. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî ise şöyle demişlerdir: “Bu ayetteki ifzâ,

الْجِمَاعُ، وَأَصْلُ الْإِفْضَاءِ فِي اللُّغَةِ الْمُخَالَطَةُ، يُقَالُ لِلشَّيْءِ الْمُخْتَلِطِ: فَضَاءٌ، وَيُقَالُ: الْقَوْمُ فَوْضَى وَفَضَاءٌ، أَيْ:

cimadır. İfzâ kelimesinin dildeki aslı karışıp kaynaşmaktır (muhâlata). Birbirine karışmış şeye fezâ (فَضَاء) denir; ayrıca kavmün fevdâ ve fezâ (الْقَوْمُ فَوْضَى وَفَضَاءٌ) denilir ki manası:

مُخْتَلِطُونَ لَا أَمِيرَ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ: وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً مَعْطُوفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنْ قَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ، وَقَدْ أَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا وَهُوَ عَقْدُ النِّكَاحِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ» وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَقِيلَ: هُوَ الْأَوْلَادُ. قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ نَهْيٌ عَمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ نِكَاحِ نِسَاءِ آبَائِهِمْ إِذَا مَاتُوا، وَهُوَ شُرُوعٌ فِي بَيَانِ مَنْ يَحْرُمُ نِكَاحُهُ مِنَ النِّسَاءِ وَمَنْ لَا يَحْرُمُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ وَجْهَ النَّهْيِ عَنْهُ فَقَالَ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا هَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثُ تَدُلُّ: عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَشَدِّ الْمُحَرَّمَاتِ وَأَقْبَحِهَا، وَقَدْ كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تُسَمِّيهِ نِكَاحَ الْمَقْتِ. قَالَ ثَعْلَبٌ: سَأَلْتُ ابْنَ الْأَعْرَابِيِّ عَنْ نِكَاحِ الْمَقْتِ فَقَالَ: هُوَ أَنْ يَتَزَوَّجَ الرَّجُلُ امْرَأَةَ أَبِيهِ إِذَا طَلَّقَهَا، أو مات عنها، ويقال لهذا: الضيزن، وأصل

[Kavim] Birbirine karışmış, başlarında bir yönetici olmayan [bir topluluktur]. O'nun: { وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Onlar sizden sağlam bir teminat almışken” kavli, kendisinden önceki cümleye matuftur; yani 'Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmış ve onlar da sizden sağlam bir teminat -ki o nikâh akdidir- almışken [bunu nasıl yaparsınız?]' demektir. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: «فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ» «Çünkü siz onları Allah’ın bir emaneti olarak aldınız ve onların mahremiyetini Allah’ın kelimesiyle kendinize helal kıldınız.» Bir diğer görüşe göre bu [sağlam teminat], Yüce Allah'ın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “[Boşama iki defadır.] Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” kavlidir. Bir görüşe göre ise çocuklardır. O'nun: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” kavli, Câhiliye ehlinin babaları vefat ettiğinde onların hanımlarıyla evlenme âdetine yönelik bir nehidir (yasaktır). Bu, kendileriyle evlenilmesi haram olan ve olmayan kadınların beyanına bir başlangıçtır. Sonra Sübhânehu ve Teâlâ bundan nehyetmenin gerekçesini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلًا } “Şüphesiz bu, bir hayâsızlık, nefret edilen bir çirkinlik (makt) ve çok kötü bir yoldur.” Bu üç sıfat, söz konusu evliliğin haramların en şiddetlisi ve en çirkinlerinden olduğuna delalet eder. Nitekim Câhiliye ehli de buna nikâhu'l-makt (نِكَاحَ الْمَقْتِ) derdi. Sa‘leb şöyle demiştir: İbnü'l-A‘râbî'ye nikâhu'l-maktın ne olduğunu sordum, o da şöyle dedi: “Kişinin, babası boşadığında veya vefat ettiğinde babasının hanımıyla evlenmesidir. Böyle yapan kimseye ed-dayzen (الضَّيْزَن) denir.” [Makt kelimesinin] aslı...

الْمَقْتِ: الْبُغْضُ، مِنْ: مَقَتَهُ، يَمْقُتُهُ، مَقْتًا، فَهُوَ: مَمْقُوتٌ، وَمَقِيتٌ. قَوْلُهُ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ مَا قَدْ سَلَفَ فَاجْتَنِبُوهُ وَدَعُوهُ وَقِيلَ: إِلَّا: بِمَعْنَى بَعْدَ، أَيْ: بَعْدَ مَا سَلَفَ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَا مَا سَلَفَ وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ مِنْ قَوْلِهِ: مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّحْرِيمِ، بِإِخْرَاجِ الْكَلَامِ مَخْرَجَ التَّعَلُّقِ بِالْمُحَالِ، يَعْنِي: إِنْ أَمْكَنَكُمْ أَنْ تَنْكِحُوا مَا قَدْ سَلَفَ فَانْكِحُوا، فَلَا يَحِلُّ لَكُمْ غَيْرُهُ. قَوْلُهُ: وَساءَ سَبِيلًا هِيَ جَارِيَةٌ مَجْرَى بِئْسَ فِي الذَّمِّ وَالْعَمَلِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: سَاءَ سَبِيلًا سَبِيلُ ذَلِكَ النِّكَاحِ وَقِيلَ: إِنَّهَا جَارِيَةٌ مَجْرَى سَائِرِ الْأَفْعَالِ، وَفِيهَا ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى مَا قَبْلَهَا.

buğz/nefret etmektir; 'mekatehu, yemkütuhu, makten' kökünden gelir, kendisinden nefret edilen kimseye de 'memkût' ve 'makît' denir. O'nun: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” kavli, munkatı bir istisnadır; yani 'Fakat geçmişte kalan şeylerden kaçının ve onları terk edin' demektir. [Buradaki] 'illâ' edatının 'sonra' (ba‘de) manasında olduğu, yani 'Geçmişte olandan sonra [yapmayın]' manasına geldiği de söylenmiştir. Mananın: 'Geçmiş olanı da [yapmayın]' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bunun O'nun: { مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ } kavlinden muttasıl bir istisna olduğu, sözü imkânsıza bağlama üslubuyla sevk ederek haram kılmada mübalağa ifade ettiği de söylenmiştir; yani: 'Geçmişte kalanı nikâhlamanız mümkün olursa nikâhlayın; onun dışında hiçbirisi size helal değildir' demektir. O'nun: { وَساءَ سَبِيلًا } “Ve ne kötü bir yoldur” kavli ise, kınama ve amel bakımından 'bi’se' (ne kötü) fiili mesabesindedir; kınamaya tahsis edilen öge (mahzûz bi'z-zemm) hazfedilmiştir, yani: 'O nikâhın yolu ne kötü bir yoldur!' demektir. Bunun diğer fiiller mesabesinde olduğu ve içinde kendisinden önceki söze dönen bir zamir bulunduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أمامة بْنِ حُنَيْفٍ قَالَ: لَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو قَيْسِ بْنُ الْأَسْلَتِ أَرَادَ ابْنُهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَتَهُ، وَقَدْ كَانَ لَهُمْ ذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً.

en-Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme b. Huneyf'ten şöyle rivayet etmişlerdir: “Ebû Kays b. el-Eslet vefat ettiğinde oğlu onun hanımıyla evlenmek istedi. Câhiliye döneminde bu onlar için geçerli bir haktı. Bunun üzerine Allah: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” ayetini indirdi.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: فِي كُبَيْشَةَ بنت معمر بْنِ عَاصِمٍ مِنَ الْأَوْسِ، كَانَتْ عِنْدَ أَبِي قَيْسِ بْنِ الْأَسْلَتِ، فَتُوُفِّيَ عَنْهَا، فَجَنَحَ عَلَيْهَا ابْنُهُ، فَجَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: لَا أَنَا وَرِثْتُ زَوْجِي، وَلَا أَنَا تُرِكْتُ فَأُنْكَحُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عن عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْبَيْلَمَانِيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ قَالَ: نَزَلَتْ هَاتَانِ الْآيَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِي أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْأُخْرَى فِي أَمْرِ الْإِسْلَامِ. قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu ayet, Evs kabilesinden Muammer b. Âsım'ın kızı Kübeyşe hakkında indi. Kendisi Ebû Kays b. el-Eslet'in nikâhı altındaydı; adam vefat edince oğlu kadına el koymak istedi. Kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ne kocama vâris olabiliyorum ne de bırakılıyorum ki evleneyim' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.” Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Abdurrahman b. el-Beylemânî'den O'nun: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu iki ayet indi; biri Câhiliye işi hakkında, diğeri ise İslam işi hakkındadır.” İbnü'l-Mübârek şöyle demiştir: “{ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla vâris olmanız”

فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلا تَعْضُلُوهُنَّ فِي الْإِسْلَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ:

Câhiliye dönemine aittir; { وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Onları sıkıştırmayınız” ise İslam'a aittir.” Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten O'nun:

وَلا تَعْضُلُوهُنَّ قَالَ: لَا تَضُرَّ بِامْرَأَتِكَ لِتَفْتَدِيَ مِنْكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ:

{ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Senden fidye verip kurtulması için karına zarar verme.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den şöyle rivayet etmişlerdir:

وَلا تَعْضُلُوهُنَّ يَعْنِي: أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ، كَالْعَضْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: كَانَ الْعَضْلُ فِي قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ: يَنْكِحُ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ الشَّرِيفَةَ فَلَعَلَّهَا لَا تُوَافِقُهُ فَيُفَارِقُهَا على أن تَتَزَوَّجَ إِلَّا بِإِذْنِهِ، فَيَأْتِيَ بِالشُّهُودِ فَيَكْتُبَ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَيُشْهِدَ، فَإِذَا خَطَبَهَا خَاطِبٌ فَإِنْ أَعْطَتْهُ وَأَرْضَتْهُ أَذِنَ لَهَا وَإِلَّا عَضَلَهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيَانِ السَّبَبِ مَا عَرَفْتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ قَالَ: الْبُغْضُ وَالنُّشُوزُ، فَإِذَا فَعَلَتْ ذَلِكَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ مِنْهَا الْفِدْيَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْفَاحِشَةُ هُنَا:

{ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ }, yani Bakara suresindeki adl (engelleme) gibi kocalarıyla evlenmelerine [engel olmayınız demektir]. İbn Cerîr, İbn Zeyd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Mekke'de Kureyş içinde adl (engelleme) şöyleydi: Adam soylu bir kadınla evlenir, belki kadın onunla uyuşamazdı; bunun üzerine adam, kadının ancak kendi izniyle evlenmesi şartıyla onu boşar, şahitler getirip bunu kadının aleyhine yazdırır ve şahit tutardı. Kadına bir talip çıktığında, eğer kadın adama [para] verip onu razı ederse izin verir, aksi takdirde onu evlenmekten alıkoyardı.” Nüzul sebebinin açıklanmasında İbn Abbâs'tan naklettiğimiz şeyleri zaten öğrenmiş bulunmaktasın. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ } “Apaçık bir edepsizlik yapmaları müstesna” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Buğz ve serkeşliktir (nüşûz); kadın bunu yaptığı takdirde erkeğe ondan fidye alması helal olur.” Abd b. Humeyd, Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan da yine benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Buradaki fâhişe (edepsizlik):

الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: خَالِطُوهُنَّ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: صَحَّفَهُ بَعْضُ الرُّوَاةِ وَإِنَّمَا هُوَ خَالِقُوهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ. حَقُّهَا عَلَيْكَ الصُّحْبَةُ الْحَسَنَةُ، وَالْكُسْوَةُ، وَالرِّزْقُ الْمَعْرُوفُ.

zinadır.” İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan da yine bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den O'nun: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi ve güzel geçinin” kavli hakkında: “Onlarla muaşeret ediniz (birlikte yaşayınız)” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr şöyle demiştir: “Râvilerden biri bunu tahrif (tashif) etmiştir; doğrusu 'Onlara güzel ahlakla muamele ediniz (hâlikûhunne)' şeklindedir.” İbnü'l-Münzir, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Kadının senin üzerindeki hakkı; güzel birliktelik, giyim kuşam ve maruf olan rızıktır.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلٍ: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ يَعْنِي: صُحْبَتَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً فَيُطَلِّقَهَا، فَتَتَزَوَّجَ مِنْ بَعْدِهِ رَجُلًا، فَيَجْعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْهَا وَلَدًا، وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِي تَزْوِيجِهَا خَيْرًا كَثِيرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْخَيْرُ الْكَثِيرُ: أَنْ يَعْطِفَ عَلَيْهَا، فَتُرْزَقَ وَلَدَهَا، وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِي وَلَدِهَا خَيْرًا كَثِيرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السدي نحوه. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَ مَا قَالَ مُقَاتِلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den rivayet etmiştir: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } yani onlarla maruf üzere birliktelik sürün, { فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } [yani] eğer onlardan hoşlanmayıp da adam onu boşarsa, kadın da ondan sonra başka bir adamla evlenirse, Allah'ın o kadından ona bir çocuk vermesi ve o kadının evliliğinde pek çok hayır yaratması [umulur]. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Pek çok hayır (el-hayru'l-kesîr): Adamın kadına şefkat göstermesi, kadının çocuk sahibi kılınması ve Allah'ın onun çocuğunda pek çok hayır yaratmasıdır.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den de benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, el-Hasan'dan Mukâtil'in dediğine benzer bir rivayette bulunmuştur. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ } kavli hakkında

زَوْجٍ

kocaya [yönelik olduğu görüşüne göredir].

الْآيَةَ، قَالَ: إِنْ كَرِهْتَ امْرَأَتَكَ وَأَعْجَبَكَ غَيْرُهَا فَطَلَّقْتَ هَذِهِ وَتَزَوَّجْتَ تِلْكَ فَأَعْطِ هَذِهِ مَهْرَهَا وَإِنْ كَانَ قِنْطَارًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو يَعْلَى. قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ: أَنَّ عُمَرَ نَهَى النَّاسَ أَنْ يَزِيدُوا النِّسَاءَ فِي صَدَقَاتِهِنَّ عَلَى أَرْبَعِمِائَةِ دِرْهَمٍ، فَاعْتَرَضَتْ لَهُ امْرَأَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَتْ: أَمَا سَمِعْتَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ يَقُولُ: وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَقَالَ: اللَّهُمَّ غَفْرًا كُلُّ النَّاسِ أَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ، فَرَكِبَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ أَنْ تَزِيدُوا النِّسَاءَ فِي صَدَقَاتِهِنَّ عَلَى أَرْبَعِمِائَةِ دِرْهَمٍ، فَمَنْ شَاءَ أَنْ يُعْطِيَ من ماله ما أحبّ. قال أبو يعلى: فَمَنْ طَابَتْ نَفْسُهُ فَلْيَفْعَلْ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: إِسْنَادُهُ جَيِّدٌ قَوِيٌّ، وَقَدْ رُوِيَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ بِأَلْفَاظٍ مُخْتَلِفَةٍ، هَذَا أَحَدُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْإِفْضَاءُ:

ayetinin [devamı hakkında] şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Eğer karından hoşlanmaz da bir başkası hoşuna gider, bu sebeple bunu boşayıp onunla evlenirsen, kantar kadar olsa bile bu kadına mehrini ver.” Saîd b. Mansûr ve Ebû Ya‘lâ rivayet etmişlerdir. es-Suyûtî iyi bir senetle şöyle demiştir: “Ömer, insanlara kadınların mehirlerinde dört yüz dirhemin üzerine çıkmalarını yasaklamıştı. Kureyş'ten bir kadın ona karşı çıkarak: 'Allah'ın indirdiği şu ayeti işitmedin mi: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi” buyuruyor' dedi. Bunun üzerine Ömer: 'Allah'ım bağışla! Bütün insanlar Ömer'den daha fakihtir' dedi, ardından minbere çıkıp şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Ben kadınların mehirlerinde dört yüz dirhemin üzerine çıkmanızı yasaklamıştım; artık kim malından dilediği miktarı vermek isterse [versin].' Ebû Ya‘lâ: 'Kimin gönlü hoşnut olursa öyle yapsın' [ifadesini eklemiştir]. İbn Kesîr: 'İsnadı ceyyid ve kuvvetlidir; bu kıssa muhtelif lafızlarla rivayet edilmiş olup bu da onlardan biridir' demiştir.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “İfzâ (birbirine kavuşmak):

هُوَ الْجِمَاعُ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يَكْنِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً قَالَ: الْغَلِيظُ: إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ وَقَالَ: وقد كان ذلك يؤخذ عند عَقْدُ النِّكَاحِ: اللَّهَ عَلَيْكَ لَتُمْسِكَنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ لَتُسَرِّحَنَّ بِإِحْسَانٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ إِذَا نَكَحَ قَالَ: أَنَكَحْتُكِ عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، إِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ.

cimadır; ancak Allah kinaye yapmaktadır.” Abd b. Humeyd, Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “el-Galîz (sapasağlam teminat): İyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir.” Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den benzerini rivayet etmişler ve o şöyle demiştir: “Nikâh akdi sırasında: 'Allah adına andolsun ki onu ya iyilikle tutacaksın ya da güzellikle salıvereceksin' şeklinde [söz] alınırdı.” İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Müleyke'den; İbn Ömer'in evlendiğinde şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Seni, Allah'ın emrettiği şey üzere; iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermek üzere nikâhladım.”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عِكْرِمَةَ وَمُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً قَالَ: أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ: مَلَكْتُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَلِمَةُ النِّكَاحِ الَّتِي تُسْتَحَلُّ بِهَا فُرُوجُهُنَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ أَنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا أَرَادَ ابْنُ أَبِي قَيْسِ بْنِ الْأَسْلَتِ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ بَعْدَ مَوْتِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِلَّا مَا كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: لَقِيتُ خَالِي وَمَعَهُ الرَّايَةُ قُلْتُ: أَيْنَ تُرِيدُ؟ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَأَمَرَنِي أَنْ أَضْرِبَ عُنُقَهُ وَآخُذَ مَالَهُ.

İbn Ebî Şeybe, Enes b. Mâlik'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İkrime ve Mücâhid'den O'nun: { وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } kavli hakkında: “Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların fercini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız” dediklerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: “O, kişinin 'malik oldum/nikâhladım' sözüdür” dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: “Fercin kendisiyle helal kılındığı nikâh kelimesidir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } kavli hakkında; bu ayetin, Ebû Kays b. el-Eslet'in oğlu babasının vefatından sonra onun karısıyla evlenmek istediğinde indiğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, ed-Dahhâk'tan: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Câhiliye döneminde olanlar müstesna” dediğini rivayet etmiştir. Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, el-Berâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Dayımla karşılaştım, yanında sancak vardı. 'Nereye gitmek istiyorsun?' diye sordum. Şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni, babasından sonra onun karısıyla evlenen bir adama gönderdi ve boynunu vurup malını almamı emretti.'”

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٣ الى ٢٨]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler: 23-28]

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣) وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤) وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧)

{ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣) وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤) وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) } “Size analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz size bir günah yoktur-, kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın karıları ve iki kız kardeşi bir arada almanız haram kılındı; geçmişte olanlar müstesna. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (23) Sağ elinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]. Bu, Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür. Bunların dışındakiler ise, gayrimeşru ilişkide bulunmaksızın, iffetli davranarak mallarınızla istemeniz şartıyla size helal kılındı. Onlardan hangisinden faydalandıysanız, belirlenmiş mehirlerini bir hak olarak kendilerine verin. Mehri belirledikten sonra karşılıklı rızalaştığınız şeyde üzerinize bir günah yoktur. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (24) İçinizden hür ve mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O hâlde onları, sahiplerinin izniyle nikâhlayınız; gizli dost tutmayan, gayrimeşru ilişkide bulunmayan iffetli kadınlar olmaları şartıyla mehirlerini de maruf üzere kendilerine veriniz. Evlendikten sonra bir hayasızlık (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan azabın (cezanın) yarısı gerekir. Bu, içinizden günaha düşmekten korkan kimseler içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (25) Allah size açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tevbelerinizi kabul etmek ister. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (26) Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla yoldan sapmanızı isterler. (27)”

يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)

{ يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨) } “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır. (28)”

قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ أَيْ: نِكَاحُهُنَّ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَحِلُّ وَمَا يَحْرُمُ مِنَ النِّسَاءِ فَحَرَّمَ سَبْعًا مِنَ النَّسَبِ، وَسِتًّا مِنَ الرَّضَاعِ وَالصِّهْرِ، وَأَلْحَقَتِ السُّنَّةُ الْمُتَوَاتِرَةُ تَحْرِيمَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا، وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا، وَوَقَعَ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعُ. فَالسَّبْعُ الْمُحَرَّمَاتُ مِنَ النَّسَبِ: الْأُمَّهَاتُ، وَالْبَنَاتُ، وَالْأَخَوَاتُ، وَالْعَمَّاتُ، وَالْخَالَاتُ، وَبَنَاتُ الْأَخِ، وَبَنَاتُ الْأُخْتِ. وَالْمُحَرَّمَاتُ بِالصِّهْرِ وَالرَّضَاعِ: الْأُمَّهَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَأُمَّهَاتُ النِّسَاءِ، وَالرَّبَائِبُ، وَحَلَائِلُ الْأَبْنَاءِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، فَهَؤُلَاءِ سِتٌّ، وَالسَّابِعَةُ: مَنْكُوحَاتُ الْآبَاءِ، وَالثَّامِنَةُ: الْجَمْعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا. قَالَ الطَّحَاوِيُّ: وَكُلُّ هَذَا مِنَ الْمُحْكَمِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَغَيْرُ جَائِزٍ نِكَاحُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ بِالْإِجْمَاعِ إِلَّا أُمَّهَاتُ النِّسَاءِ اللَّوَاتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهِنَّ أَزْوَاجُهُنَّ، فَإِنْ جُمْهُورَ السَّلَفِ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ الْأُمَّ تَحْرُمُ بِالْعَقْدِ عَلَى الِابْنَةِ، وَلَا تَحْرُمُ الِابْنَةُ إِلَّا بِالدُّخُولِ بِالْأُمِّ. وَقَالَ بَعْضُ السَّلَفِ: الْأُمُّ وَالرَّبِيبَةُ سَوَاءٌ لَا تُحْرُمُ مِنْهُمَا وَاحِدَةٌ إِلَّا بِالدُّخُولِ بِالْأُخْرَى. قَالُوا: وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ أَيِ: اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ، وَزَعَمُوا: أَنَّ قَيْدَ الدُّخُولِ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَّهَاتِ وَالرَّبَائِبِ جَمِيعًا، رَوَاهُ خِلَاسٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَمُجَاهِدٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَرِوَايَةُ خِلَاسٍ عَنْ عَلِيٍّ لَا تَقُومُ بِهَا حُجَّةٌ، وَلَا تَصِحُّ رِوَايَتُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَالصَّحِيحُ عَنْهُ مِثْلُ قَوْلِ الْجَمَاعَةِ. وَقَدْ أُجِيبَ عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ قَيْدَ الدُّخُولِ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَّهَاتِ وَالرَّبَائِبِ: بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ مِنْ جِهَةِ الْإِعْرَابِ، وَبَيَانُهُ: أَنَّ الْخَبَرَيْنِ إِذَا اخْتَلَفَا فِي الْعَامِلِ لَمْ يَكُنْ نَعْتُهُمَا وَاحِدًا، فَلَا يَجُوزُ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ مَرَرْتُ بِنِسَائِكَ وَهَوَيْتُ نِسَاءَ زَيْدٍ الظَّرِيفَاتِ، عَلَى أَنْ يكون الظريفات نَعْتًا لِلْجَمِيعِ، فَكَذَلِكَ فِي الْآيَةِ لَا يَجُوزُ أن يكون اللاتي دخلتم بهنّ نعتا لهما جَمِيعًا، لِأَنَّ الْخَبَرَيْنِ مُخْتَلِفَانِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَالصَّحِيحُ: قَوْلُ الْجُمْهُورِ: لِدُخُولِ جَمِيعِ أُمَّهَاتِ النِّسَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ: مَا أَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقَيْنِ:

O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size analarınız haram kılındı” kavli, yani onların nikâhı demektir. Yüce Allah bu ayette kadınlardan helal ve haram olanları açıklamış; nesep yoluyla yedi, süt ve sıhriyet yoluyla da altı kadını haram kılmıştır. Mütevâtir sünnet ise bir kadın ile halasının, bir kadın ile teyzesinin bir arada nikâhlanmasının haram oluşunu buna eklemiş ve bu hususta icma vaki olmuştur. Nesep yönünden haram kılınan yedi sınıf şunlardır: Anneler, kızlar, kız kardeşler, halalar, teyzeler, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızlarıdır. Sıhriyet ve süt yönünden haram kılınanlar ise şunlardır: Sütanneler, sütkardeşler, kadınların anneleri (kayınvalideler), üvey kızlar (rebâib), oğulların eşleri (gelinler) ve iki kız kardeşin bir arada nikâhlanmasıdır. İşte bunlar altı sınıftır; yedincisi babaların nikâhladığı kadınlar, sekizincisi ise bir kadın ile halasının bir arada nikâhlanmasıdır. et-Tahâvî şöyle demiştir: “Bütün bunlar üzerinde ittifak edilmiş muhkem hükümlerdendir; kocalarının kendileriyle gerdeğe girmediği kadınların anneleri (kayınvalideler) müstesna, bunların hiçbirisiyle evlenmek icma ile caiz değildir. Zira selefin cumhuru, kız ile nikâh akdi yapılmasıyla annenin haram olacağı, kızın ise ancak anne ile gerdeğe girilmesiyle haram olacağı görüşüne varmışlardır. Selefin bir kısmı ise şöyle demiştir: Anne ile üvey kız eşittir; biriyle gerdeğe girilmedikçe diğeri haram olmaz. Onlar şöyle demişlerdir: O'nun: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } 'Karılarınızın anaları' kavlinin manası, yani 'kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınların anaları' demektir. Onlar, gerdeğe girme (duhûl) kaydının hem annelere hem de üvey kızlara döndüğünü ileri sürmüşlerdir; bunu Hılâs, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmiştir. Ayrıca İbn Abbâs, Câbir, Zeyd b. Sâbit, İbnü'z-Zübeyr ve Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. el-Kurtubî şöyle demiştir: 'Hılâs'ın Ali'den rivayetiyle hüccet ikame edilemez ve hadis ehli nezdinde onun rivayeti sahih değildir; Ali'den gelen sahih rivayet cemaatin görüşü gibidir.' Onların, 'gerdeğe girme kaydı hem annelere hem de üvey kızlara döner' şeklindeki sözlerine i‘râb yönünden bunun caiz olmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Açıklaması şudur: İki haberin âmili farklı olduğunda nitelemeleri bir olmaz. Dolayısıyla nahivcilere göre 'ez-zarîfât' kelimesinin her ikisinin sıfatı olması üzere 'Merartu bi-nisâike ve heveytu nisâe Zeydini'z-zarîfât' (Senin kadınlarına uğradım ve Zeyd'in zarif kadınlarını sevdim) demek caiz değildir. Aynı şekilde ayette de iki haber farklı olduğu için { اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } 'kendileriyle gerdeğe girdiğiniz' ifadesinin her ikisinin sıfatı olması caiz değildir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Sahih olan, cumhurun görüşüdür; çünkü O'nun: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } kavline bütün kayınvalideler girmektedir.' Cumhurun benimsediği görüşe delalet eden şeylerden biri de Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin iki yoldan rivayet ettikleri şu hadistir:

عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِذَا نَكَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا دَخَلَ بِالِابْنَةِ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ، وَإِذَا تَزَوَّجَ الْأُمَّ فَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا، فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَ الِابْنَةَ» قَالَ ابْنُ

Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o dedesinden, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Bir adam bir kadınla evlendiğinde, kızıyla gerdeğe girsin veya girmesin, onun annesiyle evlenmesi kendisine helal olmaz. Anne ile evlenip de onunla gerdeğe girmeden boşarsa, dilerse kızıyla evlenebilir.» İbn

كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ مُسْتَدِلًّا لِلْجُمْهُورِ: وَقَدْ رُوِيَ فِي ذَلِكَ خَبَرٌ غَيْرَ أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ نَظَرًا، فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا الْخَبَرُ وَإِنْ كَانَ فِي إِسْنَادِهِ مَا فِيهِ، فَإِنَّ إِجْمَاعَ الْحُجَّةِ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِهِ يُغْنِي عَنِ الِاسْتِشْهَادِ عَلَى صِحَّتِهِ بِغَيْرِهِ، قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ تَحْرِيمَ أُمَّهَاتِ النِّسَاءِ مُبْهَمٌ دُونَ تَحْرِيمِ الرَّبَائِبِ عَلَى مَا عَلَيْهِ ظَاهِرُ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى. انْتَهَى. وَدَعْوَى الْإِجْمَاعِ مَدْفُوعَةٌ بِخِلَافِ مَنْ تَقَدَّمَ. وَاعْلَمْ: أَنَّهُ يَدْخُلُ فِي لَفْظِ الْأُمَّهَاتِ: أُمَّهَاتُهُنَّ، وَجَدَّاتُهُنَّ، وَأُمُّ الْأَبِ، وَجَدَّاتُهُ، وَإِنْ عَلَوْنَ، لِأَنَّ كُلَّهُنَّ أُمَّهَاتٌ لِمَنْ وَلَدَهُ مِنْ وِلْدَتِهِ وَإِنْ سَفَلَ. وَيَدْخُلُ فِي لَفْظِ الْبَنَاتِ: بَنَاتُ الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلْنَ، وَالْأَخَوَاتُ تَصْدُقُ عَلَى الْأُخْتِ لِأَبَوَيْنِ، أَوْ لِأَحَدِهِمَا، وَالْعَمَّةُ: اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى شَارَكَتْ أَبَاكَ أَوْ جَدَّكَ فِي أَصْلَيْهِ أَوْ أَحَدِهِمَا. وَقَدْ تَكُونُ الْعَمَّةُ مِنْ جِهَةِ الْأُمِّ وَهِيَ أُخْتُ أَبِ الْأُمِّ. وَالْخَالَةُ: اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى شَارَكَتْ أُمَّكَ فِي أَصْلَيْهَا أَوْ فِي أَحَدِهِمَا، وَقَدْ تَكُونُ الْخَالَةُ مِنْ جِهَةِ الْأَبِ وَهِيَ أُخْتُ أُمِّ أَبِيكَ، وَبِنْتُ الْأَخِ: اسْمٌ لِكُلِّ أُنْثَى لِأَخِيكَ عَلَيْهَا وِلَادَةٌ بِوَاسِطَةٍ وَمُبَاشَرَةٍ وَإِنْ بَعُدَتْ، وَكَذَلِكَ بِنْتُ الْأُخْتِ. قَوْلُهُ: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ هَذَا مُطْلَقٌ مُقَيَّدٌ بِمَا وَرَدَ فِي السُّنَّةِ: مِنْ كَوْنِ الرَّضَاعِ فِي الْحَوْلَيْنِ إِلَّا فِي مِثْلِ قِصَّةِ إِرْضَاعِ سَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ:

Kesîr tefsirinde cumhurun delilini ortaya koyarken: “Bu hususta bir haber rivayet edilmiştir, ancak isnadında tenkit vardır” demiş, bu hadisi zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Bu haberin isnadında söylenecek söz bulunsa bile, delil ehlinin bu görüşün sıhhati üzerindeki icması, onun sıhhatine başka bir delil getirme ihtiyacını ortadan kaldırır.” el-Keşşâf müellifi şöyle demiştir: “Yüce Allah'ın kelamının zahirinin gerektirdiği üzere, üvey kızların haram kılınmasının aksine, eşlerin annelerinin haram kılınmasının mutlak/kayıtsız (mübhem) olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.” [İktibas] sona erdi. İcma iddiası ise daha önce geçen âlimlerin muhalefetiyle reddedilmiştir. Bil ki: Anneler (el-ümmehât) lafzına onların anneleri, nineleri, babanın annesi ve onun nineleri -ne kadar yukarı çıkarsa çıksın- dâhildir; zira bunların hepsi, ne kadar aşağı inerse insin doğurduğu kimsenin çocuğunun anneleridir. Kızlar (el-benât) lafzına çocukların kızları -ne kadar aşağı inerse insin- dâhildir. Kız kardeşler (el-ehavât) ise ana-baba bir veya bunlardan biri bir olan kız kardeşi kapsar. Hala (el-amme): Baban veya deden ile iki asılda (anne-baba) veya bunlardan birinde ortak olan her kadının adıdır. Bazen hala anne tarafından olabilir; o da anne babasının kız kardeşidir. Teyze (el-hâle): Annen ile iki asılda veya birinde ortak olan her kadının adıdır; bazen teyze baba tarafından olabilir ki o da baba annesinin kız kardeşidir. Erkek kardeşin kızı: Erkek kardeşinin aracıyla veya doğrudan doğruya -ne kadar uzak olursa olsun- üzerinde doğum bağı bulunan her kadının adıdır; kız kardeşin kızı da böyledir. O'nun: { وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ } “Sizi emziren sütanneleriniz” kavli mutlaktır; Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in emzirilmesi kıssası gibileri müstesna, sünnette emzirmenin iki yaş içinde olmasıyla takyit edilmiştir. Kur'an'ın nazmının zahiri ise:

أَنَّهُ يَثْبُتُ حُكْمُ الرَّضَاعِ بِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الرَّضَاعِ لُغَةً وَشَرْعًا، وَلَكِنَّهُ قَدْ وَرَدَ تَقْيِيدُهُ بِخَمْسِ رَضَعَاتٍ فِي أَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ، وَالْبَحْثُ عَنْ تَقْرِيرِ ذَلِكَ وَتَحْقِيقِهِ يَطُولُ، وَقَدِ اسْتَوْفَيْنَاهُ فِي مُصَنَّفَاتِنَا، وَقَرَّرْنَا مَا هُوَ الْحَقُّ فِي كَثِيرٍ مِنْ مَبَاحِثِ الرَّضَاعِ. قَوْلُهُ: وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ الْأُخْتُ مِنَ الرَّضَاعِ: هِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أُمُّكَ بِلِبَانِ أَبِيكَ سَوَاءٌ أَرْضَعَتْهَا مَعَكَ أَوْ مَعَ مَنْ قَبْلَكَ أَوْ بَعْدَكَ مِنَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، وَالْأُخْتُ مِنَ الْأُمِّ: هِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أُمُّكَ بِلِبَانِ رَجُلٍ آخَرَ. قَوْلُهُ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامَ عَلَى اعْتِبَارِ الدُّخُولِ وَعَدَمِهِ. وَالْمُحَرَّمَاتُ بِالْمُصَاهَرَةِ أَرْبَعٌ: أُمُّ الْمَرْأَةِ، وَابْنَتُهَا، وَزَوْجَةُ الْأَبِ، وَزَوْجَةُ الِابْنِ. قَوْلُهُ:

emzirme hükmünün, lügatte ve şeriatta emzirme ismi verilen şeyle sabit olmasıdır; ancak sahih hadislerde bunun beş emzirme ile kayıtlandığı vârit olmuştur. Bunun açıklanması ve tahkiki üzerine yapılan inceleme uzundur; biz bunu eserlerimizde etraflıca ele aldık ve süt emzirme ile ilgili pek çok meselede hak olanı ortaya koyduk. O'nun: { وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ } “Ve sütkardeşleriniz” kavli [hakkında]: Sütkardeş; ister seninle birlikte, ister senden önceki veya sonraki erkek ve kız kardeşlerinle birlikte emzirsin, annenin babanın sütüyle emzirdiği kızdır. Anne bir sütkardeş ise, annenin başka bir adamın sütüyle emzirdiği kızdır. O'nun: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Karılarınızın anaları” kavli [hakkında]: Gerdeğe girmenin (duhûl) muteber olup olmamasıyla ilgili söz daha önce geçmişti. Sıhriyet yoluyla haram olanlar dörttür: Eşin annesi, eşin kızı, babanın eşi ve oğlun eşidir. O'nun:

وَرَبائِبُكُمُ الرَّبِيبَةُ: بِنْتُ امْرَأَةِ الرَّجُلِ مِنْ غَيْرِهِ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ يُرَبِّيهَا فِي حِجْرِهِ، فَهِيَ مَرْبُوبَةٌ، فَعِيلَةٌ:

{ وَرَبائِبُكُمُ } “Ve üvey kızlarınız” kavli [hakkında]: Rebibe (الرَّبِيبَةُ); kişinin karısının başka bir adamdan olan kızıdır. Kucağında/himayesinde onu yetiştirdiği (terbiye ettiği) için bu isimle isimlendirilmiştir; yani o 'merbûbe'dir (terbiye edilendir), 'faîle' vezni:

بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَاتَّفَقَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ الرَّبِيبَةَ تَحْرُمُ عَلَى زَوْجِ أُمِّهَا إِذَا دَخَلَ بِالْأُمِّ، وَإِنْ لَمْ تَكُنِ الرَّبِيبَةُ فِي حِجْرِهِ، وَشَذَّ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ، فَقَالُوا: لَا تَحْرُمُ الرَّبِيبَةُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ فِي حِجْرِ الْمُتَزَوِّجِ، فَلَوْ كَانَتْ فِي بَلَدٍ آخَرَ وَفَارَقَ الْأُمَّ فَلَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا، وَقَدْ رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالطَّحَاوِيُّ:

'mef‘ûle' manasındadır. el-Kurtubî şöyle demiştir: “Fukaha, anneyle gerdeğe girildiği takdirde, üvey kız adamın kucağında/himayesinde olmasa bile anne eşine haram kılındığı hususunda ittifak etmiştir. Mütekaddimînden bazıları ve Zâhirîler bu konuda şâzz bir görüş belirterek şöyle demişlerdir: 'Üvey kız, ancak evlenen adamın himayesinde bulunursa haram olur; şayet başka bir beldede olur da adam anneyi boşarsa, o kızla evlenme hakkı vardır.' Bu görüş Ali'den de rivayet edilmiştir.” İbnü'l-Münzir ve et-Tahâvî şöyle demişlerdir:

لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ، لِأَنَّ رَاوِيَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُبَيْدٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ عَنْ عَلِيٍّ، وَإِبْرَاهِيمُ هَذَا لَا يُعْرَفُ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ إِخْرَاجِ هَذَا عَنْ عَلِيٍّ: وَهَذَا إِسْنَادٌ قَوِيٌّ ثَابِتٌ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَالْحُجُورُ: جَمْعُ حجر: والمراد: أَنَّهُنَّ فِي حَضَانَةِ أُمَّهَاتِهِنَّ تَحْتَ حِمَايَةِ أَزْوَاجِهِنَّ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ- وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحُجُورِ: الْبُيُوتُ، أَيْ: فِي بُيُوتِكُمْ، حَكَاهُ الْأَثْرَمُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ. قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَيْ: فِي نِكَاحِ الرَّبَائِبِ، وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ مَفْهُومُ مَا قَبْلَهُ.

“Bu husus Ali'den sabit olmamıştır; zira bunun râvisi Mâlik b. Evs b. el-Hadesân kanalıyla Ali'den rivayet eden İbrâhim b. Ubeyd'dir ve bu İbrâhim tanınmamaktadır.” İbn Kesîr ise bunu Ali'den rivayet ettikten sonra tefsirinde şöyle demiştir: “Bu, Müslim'in şartına göre Ali b. Ebî Tâlib'e ulaşan kuvvetli ve sabit bir isnaddır.” Hucûr (الْحُجُورُ); hicr (حجر) kelimesinin çoğuludur. Buradaki maksat, genelde olduğu gibi onların kocalarının himayesi altında annelerinin terbiyesinde bulunmalarıdır. Hucûr ile evlerin kastedildiği, yani 'evlerinizde olanlar' manasına geldiği de söylenmiştir; bunu el-Eşrem, Ebû Ubeyde'den nakletmiştir. O'nun: { فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz size bir günah yoktur” kavli, yani üvey kızlarla evlenmenizde [bir günah yoktur demektir]. Bu, kendisinden önceki ifadenin mefhumunun delalet ettiği hükmün açık bir ifadesidir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى الدُّخُولِ الْمُوجِبِ لِتَحْرِيمِ الرَّبَائِبِ: فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الدُّخُولُ:

İlim ehli, üvey kızların haram olmasını gerektiren duhûlün (gerdeğe girmenin) manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan duhûlün:

الْجِمَاعُ، وَهُوَ قَوْلُ طَاوُسٍ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَغَيْرِهِمَا. وَقَالَ مَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَاللَّيْثُ، وَالزَّيْدِيَّةُ: إِنَّ الزَّوْجَ إِذَا لَمَسَ الْأُمَّ لِشَهْوَةٍ حَرُمَتْ عَلَيْهِ ابْنَتُهَا، وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. قَالَ ابْنُ

cima olduğu rivayet edilmiştir; bu, Tâvûs, Amr b. Dînâr ve diğerlerinin de görüşüdür. Mâlik, es-Sevrî, Ebû Hanîfe, el-Evzâî, el-Leys ve Zeydiyye ise şöyle demişlerdir: Koca anneye şehvetle dokunursa kızı ona haram olur; bu, eş-Şâfiî'nin de iki görüşünden biridir. İbn

جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: وَفِي إِجْمَاعِ الْجَمِيعِ: أَنَّ خَلْوَةَ الرَّجُلِ بِامْرَأَتِهِ لَا تُحَرِّمُ ابْنَتَهَا عَلَيْهِ إِذَا طلقها قبل مسيسها ومباشرتها، أو قبل النَّظَرِ إِلَى فَرْجِهَا لِشَهْوَةٍ: مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ هُوَ الْوُصُولُ إِلَيْهَا بِالْجِمَاعِ. انْتَهَى. وَهَكَذَا حَكَى الْإِجْمَاعَ الْقُرْطُبِيُّ فَقَالَ: وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَزَوَّجَ الْمَرْأَةَ ثُمَّ طَلَّقَهَا أَوْ مَاتَتْ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا حَلَّ لَهُ نِكَاحُ ابْنَتِهَا. وَاخْتَلَفُوا فِي النَّظَرِ، فَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا نَظَرَ إِلَى شَعْرِهَا أَوْ صَدْرِهَا أَوْ شَيْءٍ مِنْ مَحَاسِنِهَا لِلَذَّةٍ حَرُمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهَا وَابْنَتُهَا. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: إِذَا نَظَرَ إِلَى فَرْجِهَا لِلشَّهْوَةِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ اللَّمْسِ لِلشَّهْوَةِ، وَكَذَا قَالَ الثَّوْرِيُّ وَلَمْ يَذْكُرِ الشَّهْوَةَ. وَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: لَا تَحْرُمُ بِالنَّظَرِ حَتَّى يَلْمِسَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَالَّذِي يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَيْهِ فِي مِثْلِ هَذَا الْخِلَافِ: هُوَ النَّظَرُ فِي مَعْنَى: الدُّخُولِ، شَرْعًا أَوْ لُغَةً، فَإِنْ كَانَ خَاصًّا بِالْجِمَاعِ فَلَا وَجْهَ لِإِلْحَاقِ غَيْرِهِ بِهِ مِنْ لَمْسٍ أَوْ نَظَرٍ أَوْ غَيْرِهِمَا، وَإِنْ كَانَ مَعْنَاهُ أَوْسَعَ مِنَ الْجِمَاعِ بِحَيْثُ يَصْدُقُ عَلَى مَا حَصَلَ فِيهِ نَوْعُ اسْتِمْتَاعٍ كَانَ مَنَاطُ التَّحْرِيمِ هُوَ ذَلِكَ. وَأَمَّا الرَّبِيبَةُ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ: فَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: أَنَّهُ كَرِهَ ذَلِكَ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ، وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، وَلَمْ أَكُنْ لِأَفْعَلَهُ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يَطَأَ امْرَأَةً وَابْنَتَهَا مِنْ مِلْكِ الْيَمِينِ، لِأَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ ذَلِكَ فِي النِّكَاحِ قَالَ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ وَمِلْكُ الْيَمِينِ عِنْدَهُمْ تَبَعٌ لِلنِّكَاحِ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَلَيْسَ عَلَى ذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى وَلَا مَنْ تَبِعَهُمُ. انْتَهَى. قَوْلُهُ:

Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: “Kişinin karısına dokunmadan, cinsel temasta bulunmadan veya şehvetle fercine bakmadan önce boşaması hâlinde kadının kızıyla evlenmesinin haram olmayacağına dair icmada; bu [duhûl] kelimesinin manasının kadına cima yoluyla varmak olduğuna delalet eden bir husus vardır.” [İktibas] sona erdi. el-Kurtubî de icmayı böyle naklederek şöyle demiştir: “Âlimler, bir kimsenin bir kadınla evlenip de onunla gerdeğe girmeden önce kadını boşaması veya kadının vefat etmesi hâlinde, o adamın kadının kızıyla evlenmesinin helal olduğu hususunda icma etmişlerdir.” Bakma konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: Mâlik: 'Lezzet alarak saçına, göğsüne veya güzelliklerinden bir yere bakarsa, onun annesi de kızı da o kimseye haram olur' demiştir. Kûfeliler: 'Şehvetle fercine bakarsa, şehvetle dokunma mesabesinde olur' demişlerdir; es-Sevrî de böyle demiş, ancak şehvet kaydını zikretmemiştir. İbn Ebî Leylâ: 'Dokunmadıkça sadece bakmakla haram olmaz' demiştir ki bu, eş-Şâfiî'nin de kavlidir. Bu gibi ihtilaflarda itimat edilmesi gereken husus; şer‘an ve lügaten 'duhûl' kelimesinin manasına bakmaktır: Eğer cimaya mahsus ise, dokunma, bakma veya başka şeylerin ona ilhak edilmesinin hiçbir tutar tarafı yoktur. Şayet manası cimadan daha geniş olup bir nevi faydalanmanın hasıl olduğu durumlara da şamil geliyorsa, haramlığın dayanağı o olur. Mülk-i yemindeki (cariye olan) üvey kıza gelince: Ömer b. el-Hattâb'dan bunu mekruh gördüğü rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: 'Bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır; ben ise bunu yapacak değilim' demiştir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: 'Âlimler arasında, hiç kimseye mülk-i yemin yoluyla bir kadın ile onun kızıyla cinsel ilişkide bulunmasının helal olmadığı hususunda ihtilaf yoktur; zira Allah bunu nikâhta haram kılmıştır.' [Yüce Allah]: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ } buyurmuştur. Onlara göre mülk-i yemin, Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen husus müstesna, nikâha tâbidir; fetva imamlarından ve onlara uyanlardan hiçbiri bu [cevaz] görüşü üzerinde değildir.” [İktibas] sona erdi. O'nun:

وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الْحَلَائِلُ: جَمْعُ حَلِيلَةٍ وَهِيَ الزَّوْجَةُ سُمِّيَتْ بِذَلِكَ: لِأَنَّهَا تَحِلُّ مَعَ الزَّوْجِ حَيْثُ حَلَّ، فَهِيَ: فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ. وَذَهَبَ الزَّجَّاجُ وَقَوْمٌ: إِلَى أَنَّهَا مِنْ لَفْظَةِ الْحَلَالِ، فَهِيَ حَلِيلَةٌ بِمَعْنَى مُحَلَّلَةٍ. وَقِيلَ:

{ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ } “Ve oğullarınızın karıları” kavli [hakkında]: Halâil (الْحَلَائِلُ); halîle (eş) kelimesinin çoğuludur. Kocası nereye konarsa/yerleşirse kendisi de onunla birlikte oraya konduğu için bu isim verilmiştir; binaenaleyh 'fâile' manasında 'faîle'dir. ez-Zeccâc ve bir topluluk ise bunun helal (الْحَلَالِ) lafzından geldiğini, dolayısıyla helal kılınmış manasında 'halîle' olduğunu savunmuşlardır. Şöyle de denilmiştir:

لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَحُلُّ إِزَارَ صَاحِبِهِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى تَحْرِيمِ مَا عَقَدَ عَلَيْهِ الْآبَاءُ عَلَى الْأَبْنَاءِ، وَمَا عَقَدَ عَلَيْهِ الْأَبْنَاءُ عَلَى الْآبَاءِ، سَوَاءً كَانَ مَعَ الْعَقْدِ وَطْءٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ وَقَوْلِهِ: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ.

Her birinin diğerinin izârını (örtüsünü/bağını) çözmesi sebebiyle [bu isim verilmiştir]. Âlimler, akitle birlikte cima olsun ya da olmasın, Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayınız” ve { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ } “Ve oğullarınızın karıları” kavlinden ötürü, babaların akit yaptığı kadınların oğullara, oğulların akit yaptığı kadınların da babalara haram kılındığı hususunda icma etmişlerdir.

وَاخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي الْعَقْدِ إِذَا كَانَ فَاسِدًا: هَلْ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ أَمْ لَا؟ كَمَا هُوَ مُبَيَّنٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ.

Fukaha, fasit akdin haramlığı gerektirip gerektirmeyeceği hususunda ise fürû kitaplarında açıklandığı üzere ihtilaf etmişlerdir.

قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: أَجْمَعَ كُلُّ مَنْ يُحْفَظُ عَنْهُ الْعِلْمُ مِنْ عُلَمَاءِ الْأَمْصَارِ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا وَطِئَ امْرَأَةً بِنِكَاحٍ فَاسِدٍ أَنَّهَا تَحْرُمُ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ وَعَلَى أَجْدَادِهِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّ عَقْدَ الشِّرَاءِ عَلَى الْجَارِيَةِ لَا يُحَرِّمُهَا عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، فَإِذَا اشْتَرَى جَارِيَةً فَلَمَسَ، أَوْ قَبَّلَ، حُرِّمَتْ عَلَى أَبِيهِ وَابْنِهِ، لَا أَعْلَمُهُمْ يَخْتَلِفُونَ فِيهِ، فَوَجَبَ تَحْرِيمُ ذَلِكَ تَسْلِيمًا لَهُمْ. وَلَمَّا اخْتَلَفُوا فِي تَحْرِيمِهَا بِالنَّظَرِ دُونَ اللَّمْسِ لَمْ يَجُزْ ذَلِكَ لِاخْتِلَافِهِمْ قَالَ: ولا يَصِحُّ عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ خِلَافُ مَا قُلْنَاهُ. قَوْلُهُ: الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَصْفٌ لِلْأَبْنَاءِ، أَيْ: دُونَ مَنْ تَبَنَّيْتُمْ مِنْ أَوْلَادِ غَيْرِكُمْ كَمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ وَمِنْهُ: مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَأَمَّا زَوْجَةُ الِابْنِ مِنَ الرَّضَاعِ، فَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّهَا تَحْرُمُ عَلَى أَبِيهِ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ إِجْمَاعٌ، مَعَ أَنَّ الِابْنَ مِنَ الرَّضَاعِ لَيْسَ مِنْ أَوْلَادِ الصُّلْبِ.

İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: “İlim merkezlerinin kendisinden ilim hıfzedilen bütün âlimleri; bir adam fasit bir nikâhla bir kadınla cima ederse, o kadının adamın babasına, oğluna ve dedelerine haram kılınacağı hususunda icma etmişlerdir. Âlimler; cariye üzerindeki satın alma akdinin, o cariyeyi adamın babasına ve oğluna haram kılmayacağı hususunda da icma etmişlerdir. Ancak cariyeyi satın alıp da dokunur veya öperse, babasına ve oğluna haram olur; bu hususta ihtilaf ettiklerini bilmiyorum. Dolayısıyla onlara uyarak bunun haramlığına hükmetmek vacip olmuştur. Dokunmaksızın sadece bakmakla cariyeyi haram kılma hususunda ihtilaf ettiklerinde ise, bu ihtilaflarından ötürü [bakmakla haram kılınması] caiz olmamıştır.” [İbnü'l-Münzir] dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından hiçbir kimseden söylediğimizin hilafı sahih olarak gelmemiştir.” O'nun: { الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “Kendi sulbünüzden gelen” kavli, oğulların sıfatıdır; yani Câhiliye döneminde yaptıkları gibi başkalarının evlatlarından evlat edindikleriniz değil demektir. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً } “Zeyd o kadından ilişiğini kesince, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın diye seni onunla evlendirdik” kavli, yine Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” kavli ve { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” kavli de bu kabildendir. Süt oğulun eşine gelince; cumhur, süt oğul öz sulbün çocuklarından olmamasına rağmen onun eşinin süt babaya haram kılınacağı görüşüne varmıştır; hatta bunun icma olduğu da söylenmiştir.

وَوَجْهُهُ مَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ قَوْلِهِ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ» وَلَا خِلَافَ أَنَّ أَوْلَادَ

Bunun gerekçesi, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’den sahih olarak rivayet edilen şu sözüdür: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ» «Nesep sebebiyle haram olanlar, süt emzirmeden ötürü de haram olur.» [Şu hususta da] hiçbir ihtilaf yoktur ki çocukların

الْأَوْلَادِ وَإِنْ سَفَلُوا بِمَنْزِلَةِ أَوْلَادِ الصُّلْبِ فِي تَحْرِيمِ نِكَاحِ نِسَائِهِمْ عَلَى آبَائِهِمْ.

çocuklarının -ne kadar aşağı inerse insin- kadınlarının babalarına nikâhlanmasının haram olması hususunda öz sulbün çocukları mesabesinde olduğu konusunda da hiçbir ihtilaf yoktur.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي وَطْءِ الزِّنَا: هَلْ يَقْتَضِي التحريم أو لَا؟ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِذَا أَصَابَ رَجُلٌ امْرَأَةً بِزِنًا لَمْ يَحْرُمْ عَلَيْهِ نِكَاحُهَا بِذَلِكَ، وَكَذَلِكَ لَا تَحْرُمُ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ إِذَا زَنَا بِأُمِّهَا أَوْ بِابْنَتِهَا، وَحَسْبُهُ أَنْ يُقَامَ عَلَيْهِ الْحَدُّ، وَكَذَلِكَ يَجُوزُ لَهُ عِنْدَهُمْ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِأُمِّ مَنْ زَنَى بِهَا وَبِابْنَتِهَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الزِّنَا يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ. حُكِيَ ذَلِكَ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَالشَّعْبِيِّ، وَعَطَاءٍ، وَالْحَسَنِ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ، وَالصَّحِيحُ عَنْهُ: كَقَوْلِ الْجُمْهُورِ. احْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَبِقَوْلِهِ: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ وَالْمَوْطُوءَةُ بِالزِّنَا لَا يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا مِنْ نِسَائِهِمْ، وَلَا مِنْ حَلَائِلِ أَبْنَائِهِمْ.

İlim ehli, zina yoluyla vuku bulan münasebetin haramlığı gerektirip gerektirmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Bir adam bir kadınla zina yoluyla münasebette bulunursa, bundan ötürü o kadınla evlenmesi kendisine haram olmaz; aynı şekilde annesiyle veya kızıyla zina ederse karısı da ona haram olmaz, ona had cezasının uygulanması kâfidir. Yine onlara göre bu kimsenin zina ettiği kadının annesiyle ve kızıyla evlenmesi de caizdir. İlim ehlinden bir grup ise zinanın haramlığı gerektirdiğini söylemiştir. Bu görüş İmrân b. Husayn, eş-Şa‘bî, Atâ, el-Hasan, Süfyân es-Sevrî, Ahmed, İshâk ve re'y ehlinden nakledilmiştir; Mâlik'ten de bu rivayet edilmişse de ondan gelen sahih rivayet cumhurun kavli gibidir. Cumhur, Yüce Allah'ın: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Karılarınızın anaları” ve { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ } “Ve oğullarınızın karıları” kavillerini delil getirmiştir; zira zina yoluyla münasebette bulunulan kadın hakkında onların kadınlarından veya oğullarının eşlerinden olduğu söylenemez.

وَقَدْ أَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ رَجُلٍ زَنَى بِامْرَأَةٍ فَأَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا أَوِ ابْنَتَهَا، فَقَالَ: «لَا يُحَرِّمُ الْحَرَامُ الْحَلَالَ» . وَاحْتَجَّ الْمُحَرِّمُونَ: بِمَا رُوِيَ فِي قِصَّةِ جُرَيْجٍ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ قَالَ: يَا غُلَامُ مَنْ أَبُوكَ؟ فَقَالَ: فُلَانٌ الرَّاعِي، فَنَسَبَ الِابْنُ نَفْسَهُ إِلَى أَبِيهِ مِنَ الزِّنَا، وَهَذَا احْتِجَاجٌ سَاقِطٌ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ ﷺ: «لَا يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ نَظَرَ إِلَى فَرْجِ امْرَأَةٍ وَابْنَتِهَا» وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ هَذَا مُطْلَقٌ مُقَيَّدٌ بِمَا وَرَدَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ: عَلَى أَنَّ الْحَرَامَ لَا يُحَرِّمُ الْحَلَالَ.

ed-Dârekutnî, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir kadınla zina edip de onunla veya kızıyla evlenmek isteyen bir adam hakkında soruldu, O da şöyle buyurdu: «Haram helali haram kılmaz.» Haram kılanlar ise Sahih'te sabit olan Cüreyc kıssasındaki: “Ey çocuk! Baban kimdir?” demesi üzerine çocuğun: “Falanca çobandır” diyerek kendisini zinadan olan babasına nispet etmesini delil getirmişlerdir ki bu çürük bir istidlaldir. Yine onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah, bir kadının ve onun kızının fercine bakan adama [rahmet nazarıyla] bakmaz» hadisini de helal ile haram arasında bir ayrım yapmadığı için delil getirmişlerdir. Buna; bu hadisin mutlak olduğu, haramın helali haram kılmayacağına delalet eden vârit olmuş delillerle kayıtlandığı şeklinde cevap verilir.

وَاخْتَلَفُوا فِي اللِّوَاطِ هَلْ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ أَمْ لَا؟ فَقَالَ الثَّوْرِيُّ: إِذَا لَاطَ بِالصَّبِيِّ حَرُمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهُ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ: إِذَا تَلَوَّطَ بِابْنِ امْرَأَتِهِ أَوْ أَبِيهَا أَوْ أَخِيهَا حَرُمَتْ عَلَيْهِ امْرَأَتُهُ. وَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إِذَا لَاطَ بِغُلَامٍ وَوُلِدَ لِلْمَفْجُورِ بِهِ بِنْتٌ لَمْ يَجُزْ لِلْفَاجِرِ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا لِأَنَّهَا بِنْتُ مَنْ قَدْ دَخَلَ بِهِ. وَلَا يَخْفَى مَا فِي قَوْلِ هَؤُلَاءِ مِنَ الضَّعْفِ وَالسُّقُوطِ النَّازِلِ عَنْ قَوْلِ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّ وَطْءَ الْحَرَامِ يَقْتَضِي التَّحْرِيمَ بِدَرَجَاتٍ، لِعَدَمِ صَلَاحِيَةِ مَا تَمَسَّكَ بِهِ أُولَئِكَ مِنَ الشُّبَهِ، عَلَى مَا زَعَمَهُ هَؤُلَاءِ مِنِ اقْتِضَاءِ اللِّوَاطِ لِلتَّحْرِيمِ. قَوْلُهُ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ أَيْ: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، فَهُوَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَطْفًا عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ السَّابِقَةِ، وَهُوَ يَشْمَلُ الْجَمْعَ بَيْنَهُمَا بِالنِّكَاحِ وَالْوَطْءِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْآيَةَ خَاصَّةٌ بِالْجَمْعِ فِي النِّكَاحِ، لَا فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، وَأَمَّا فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ فَلَا حَقَّ بِالنِّكَاحِ، وَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى مَنْعِ جَمْعِهِمَا فِي عَقْدِ نكاح.

Lûtîlik fiilinin haramlığı gerektirip gerektirmeyeceği hususunda da ihtilaf etmişlerdir: es-Sevrî: 'Erkek çocuğa lûtîlik yaparsa, onun annesi kendisine haram olur' demiştir. Bu, Ahmed b. Hanbel'in de kavlidir; o şöyle demiştir: 'Kişi karısının oğluyla, babasıyla veya erkek kardeşiyle lûtîlik yaparsa karısı ona haram olur.' el-Evzâî ise şöyle demiştir: 'Kişi bir oğlanla lûtîlik yapar da kendisine fücur yapılan bu kimsenin bir kızı dünyaya gelirse, o fâcir kimsenin o kızla evlenmesi caiz olmaz; zira o, kendisiyle gerdeğe girdiği kimsenin kızıdır.' Bu kimselerin görüşlerinde, haram münasebetin haramlığı gerektirdiğini söyleyenlerin görüşünün katbekat gerisinde kalan bir zayıflık ve tutarsızlık bulunduğu gizli değildir; zira onların dayandığı şüpheler, bu kimselerin lûtîliğin haramlığı gerektirdiğine dair iddialarına elverişli değildir. O'nun: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } kavli, yani 'İki kız kardeşi bir arada almanız da size haram kılındı' demektir; önceki haram kılınanlara atfedildiği için merfû konumundadır. Bu, hem nikâhla hem de mülk-i yemin münasebetiyle ikisini bir arada toplamayı kapsar. Ayetin mülk-i yeminde değil, sadece nikâhta toplamaya mahsus olduğu, mülk-i yemin yoluyla münasebette bulunmanın ise nikâha mülhak olmadığı da söylenmiştir. Ümmet, iki kız kardeşin tek bir nikâh akdinde bir araya getirilmesinin yasak olduğu hususunda icma etmiştir.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ: فَذَهَبَ كَافَّةُ العلماء: إلى أنه لا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ فَقَطْ. وَقَدْ تَوَقَّفَ بَعْضُ السَّلَفِ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ. وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَازِ عَقْدِ النِّكَاحِ عَلَى أُخْتِ الْجَارِيَةِ الَّتِي تُوطَأُ بِالْمِلْكِ: فَقَالَ الْأَوْزَاعِيُّ: إذا وطئ جارية له بملك اليمين لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُخْتَهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: مِلْكُ الْيَمِينِ لَا يَمْنَعُ نِكَاحَ الْأُخْتِ. وَقَدْ ذَهَبَتِ الظَّاهِرِيَّةُ: إِلَى جَوَازِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فِي الْوَطْءِ، كَمَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ مَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ مِنْ جَوَازِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ: وَقَدْ رُوِيَ مِثْلُ قَوْلِ عُثْمَانَ عَنْ طَائِفَةٍ مِنَ السَّلَفِ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتُلِفَ عَلَيْهِمْ، وَلَمْ يَلْتَفِتْ

Mülk-i yemin ile sahip olunan iki kız kardeş hususunda ise ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin tamamı, mülk yoluyla münasebet hususunda ikisini bir arada toplamanın caiz olmadığı görüşüne varmış; sadece mülkiyet hususunda ikisini bir arada bulundurmanın caiz olduğu konusunda ise icma etmişlerdir. Selefin bir kısmı mülk yoluyla münasebette iki kız kardeşi bir arada toplama konusunda tevakkuf etmiştir; bunun beyanı gelecektir. Mülk yoluyla münasebette bulunulan cariyenin kız kardeşiyle nikâh akdi yapmanın cevazı hususunda da ihtilaf etmişlerdir: el-Evzâî: 'Kişi mülk-i yeminiyle sahip olduğu bir cariye ile cima ederse, onun kız kardeşiyle evlenmesi kendisine caiz olmaz' demiştir. eş-Şâfiî ise: 'Mülk-i yemin kız kardeşin nikâhına engel teşkil etmez' demiştir. Zâhiriyye ise, iki kız kardeşe mülkiyet yönünden aynı anda sahip olmanın caiz olduğu gibi, mülk-i yemin yoluyla münasebette de ikisini bir arada toplamanın caiz olduğu görüşüne varmıştır. İbn Abdilberr, Osman b. Affân'dan mülk yoluyla münasebette iki kız kardeşin bir arada toplanmasının caiz olduğuna dair rivayet edilen görüşü zikrettikten sonra şöyle demiştir: “Osman'ın kavlinin benzeri, içlerinde İbn Abbâs'ın da bulunduğu seleften bir topluluktan rivayet edilmiştir; ancak onlar hakkında da ihtilaf edilmiştir. Buna,

إِلَى ذَلِكَ أَحَدٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ بِالْحِجَازِ، وَلَا بِالْعِرَاقِ، وَلَا مَا وَرَاءَهَا مِنَ الْمَشْرِقِ، وَلَا بِالشَّامِ، وَلَا الْمَغْرِبِ، إِلَّا مَنْ شَذَّ عَنْ جَمَاعَتِهِمْ بِاتِّبَاعِ الظَّاهِرِ، وَنَفْيِ الْقِيَاسِ. وَقَدْ تُرِكَ مَنْ تَعَمَّدَ ذَلِكَ. وَجَمَاعَةُ الْفُقَهَاءِ مُتَّفِقُونَ:

zâhire uyup kıyası nefyederek onların cemaatinden ayrılan şâzz kimseler müstesna; ne Hicaz'da, ne Irak'ta, ne onun ötesindeki Maşrık'ta, ne Şam'da ne de Mağrip'te bulunan ilim merkezlerinin fukahasından hiçbiri iltifat etmemiştir. Bunu kasten yapan kimse terk edilmiştir. Bütün fukaha şu hususta müttefiktir:

عَلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فِي الْوَطْءِ، كَمَا لَا يَحِلُّ ذَلِكَ فِي النِّكَاحِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، أَنَّ النِّكَاحَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فِي هَؤُلَاءِ كُلِّهِنَّ سَوَاءٌ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قِيَاسًا وَنَظَرًا الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، وَأُمَّهَاتِ النِّسَاءِ، وَالرَّبَائِبِ، وَكَذَا هُوَ عِنْدَ جُمْهُورِهِمْ، وَهِيَ الْحُجَّةُ الْمَحْجُوجُ بِهَا مَنْ خَالَفَهَا وَشَذَّ عَنْهَا، وَاللَّهُ الْمَحْمُودُ. انْتَهَى.

Nikâhta caiz olmadığı gibi, mülk-i yemin ile münasebette de iki kız kardeşi bir arada toplamak helal değildir. Müslümanlar, O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ } 'Size analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz haram kılındı' kavlinin ayetin sonuna kadar olan manasının, bütün bunlarda mülk-i yemin ile nikâhın eşit olduğu hususunda icma etmişlerdir. Aynı şekilde kıyas ve nazar bakımından iki kız kardeşin, eşlerin annelerinin ve üvey kızların bir arada toplanmasının da böyle olması vaciptir; onların cumhuru nezdinde de böyledir. Buna muhalefet edip şâzz görüşe sapan kimseye karşı hüccet getirilen delil budur. Hamd Allah'a mahsustur.” [İktibas] sona erdi.

وَأَقُولُ: هَاهُنَا إِشْكَالٌ، وَهُوَ: أَنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ النِّكَاحَ يُقَالُ عَلَى الْعَقْدِ فَقَطْ، وَعَلَى الْوَطْءِ فَقَطْ، وَالْخِلَافُ فِي كَوْنِ أَحَدِهِمَا حَقِيقَةً وَالْآخَرِ مَجَازًا، أَوْ كَوْنِهِمَا حَقِيقَتَيْنِ مَعْرُوفٌ، فَإِنْ حَمْلَنَا هَذَا التَّحْرِيمَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهِيَ قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ إِلَى آخِرِهَا، عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ تَحْرِيمُ الْعَقْدِ عَلَيْهِنَّ لَمْ يَكُنْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ دَلَالَةٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَمْلُوكَتَيْنِ فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ، وَمَا وَقَعَ مِنْ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ إلى آخِرِهِ، يَسْتَوِي فِيهِ الْحَرَائِرُ وَالْإِمَاءُ، وَالْعَقْدُ وَالْمِلْكُ لَا يَسْتَلْزِمُ أَنْ يَكُونَ مَحَلَّ الْخِلَافِ، وَهُوَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي الْوَطْءِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ مِثْلُ مَحَلِّ الْإِجْمَاعِ، وَمُجَرَّدُ الْقِيَاسِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْطِنِ لَا تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ لِمَا يَرِدُ عَلَيْهِ مِنَ النُّقُوضِ، وَإِنَّ حَمْلَنَا التَّحْرِيمَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ عَلَى الْوَطْءِ فَقَطْ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى تَحْرِيمِ عَقْدِ النِّكَاحِ عَلَى جَمِيعِ الْمَذْكُورَاتِ مِنْ أَوَّلِ الْآيَةِ إِلَى آخِرِهَا، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا حَمْلُ التَّحْرِيمِ فِي الْآيَةِ عَلَى تَحْرِيمِ عَقْدِ النِّكَاحِ، فَيَحْتَاجُ الْقَائِلُ بِتَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي الْوَطْءِ بِالْمِلْكِ إِلَى دَلِيلٍ وَلَا يَنْفَعُهُ أَنَّ ذَلِكَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، فَالْحَقُّ لَا يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ، فَإِنْ جَاءَ بِهِ خَالِصًا عَنْ شَوْبِ الْكَدَرِ فَبِهَا وَنِعْمَتْ، وَإِلَّا كَانَ الْأَصْلُ الْحِلُّ، وَلَا يَصِحُّ حَمْلُ النِّكَاحِ فِي الْآيَةِ عَلَى مَعْنَيَيْهِ جَمِيعًا أَعْنِي الْعَقْدَ وَالْوَطْءَ، لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ وَهُوَ مَمْنُوعٌ، أَوْ مِنْ بَابِ الْجَمْعِ بَيْنَ مَعْنَيَيِ الْمُشْتَرَكِ، وَفِيهِ الْخِلَافُ الْمَعْرُوفُ فِي الْأُصُولِ، فَتَدَبَّرْ هَذَا.

Ben derim ki: Burada bir müşkil vardır; o da nikâh kelimesinin sadece akit için ve sadece cima için kullanıldığının sabit olmasıdır. Bunlardan birinin hakikat, diğerinin mecaz olması veya her ikisinin de hakikat olması hususundaki ihtilaf bilinmektedir. Eğer bu ayette -yani O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } kavlinden ayetin sonuna kadar- zikredilen bu haram kılmayı onlarla akit yapmanın haram kılınması manasına hamledersek, Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } kavlinde, mülk yoluyla münasebette mülkiyet altındaki iki cariyeyi bir arada toplamanın haram kılındığına dair bir delalet bulunmaz. Müslümanların; O'nun: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ } kavlinin sonuna kadar olan kısmında hür kadınlar ile cariyelerin, akit ile mülkiyetin eşit olduğuna dair vuku bulan icması da ihtilaf konusu olan meselenin -ki o da mülk-i yemin yoluyla münasebette iki kız kardeşi bir arada toplamaktır- icma konusu olan mesele gibi olmasını gerektirmez. Böyle bir makamda sırf kıyas ile, üzerine gelecek nakızlardan (itirazlardan) ötürü delil kaim olmaz. Eğer ayette zikredilen haramlığı sadece cimaya hamledersek, ayetin başından sonuna kadar zikredilenlerin tamamıyla nikâh akdi yapmanın haramlığına dair icmadan ötürü bu da sahih olmaz. Geriye sadece ayetteki haram kılmayı nikâh akdinin haram kılınmasına hamletmek kalır. Bu durumda mülk yoluyla münasebette iki kız kardeşi bir arada toplamanın haram olduğunu söyleyen kimse bir delile muhtaç olur; bunun cumhurun kavli olması ona bir fayda sağlamaz, zira hak rical ile bilinmez. Şayet şüphe bulanıklığından uzak, saf bir delil getirirse ne âlâ, aksi takdirde asıl olan helalliktir. Ayetteki nikâhı iki manasına birden -yani hem akit hem de cima manasına- hamletmek de sahih olmaz; çünkü bu, hakikat ile mecazı bir arada toplama kabilindendir ki bu caiz değildir veya müşterek lafzın iki manasını bir arada toplama kabilindendir ki bu hususta usulde bilinen ihtilaf mevcuttur. Bunu iyi düşün!

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ يَطَأُ مَمْلُوكَتَهُ بِالْمِلْكِ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَطَأَ أُخْتَهَا بِالْمِلْكِ، فَقَالَ عَلِيٌّ وَابْنُ عُمَرَ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: لَا يَجُوزُ لَهُ وَطْءُ الثَّانِيَةِ حَتَّى يَحْرُمَ فَرْجُ الْأُخْرَى بِإِخْرَاجِهَا مِنْ مِلْكِهِ بِبَيْعٍ أَوْ عِتْقٍ، أَوْ بِأَنْ يُزَوِّجَهَا. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَفِيهِ قَوْلٌ ثَانٍ لِقَتَادَةَ: وَهُوَ أن ينوي تحريم الأولى على نفسه وأن لا يقربها، ثم يمسك عنهما حَتَّى تَسْتَبْرِئَ الْمُحَرَّمَةُ ثُمَّ يَغْشَى الثَّانِيَةَ. وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ:

İlim ehli; bir adam mülkiyetindeki cariyesiyle münasebette bulunur da sonra mülkiyet yoluyla onun kız kardeşiyle de münasebette bulunmak isterse ne yapacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ali, İbn Ömer, el-Hasan el-Basrî, el-Evzâî, eş-Şâfiî, Ahmed ve İshâk şöyle demişlerdir: Satmak, azat etmek veya evlendirmek suretiyle diğerinin fercini mülkiyetinden çıkarıp haram kılmadıkça ikincisiyle münasebette bulunması kendisine caiz olmaz. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Katâde'den bu konuda ikinci bir görüş vardır: O da birincisini kendisine haram kılmaya ve ona yaklaşmamaya niyet etmesi, sonra haram kılınan kadının rahminin temiz olduğu anlaşılıncaya (istibrâ) kadar her ikisinden de uzak durması, ardından ikincisiyle münasebette bulunmasıdır. Bu hususta üçüncü bir görüş daha vardır:

وَهُوَ أَنَّهُ لَا يَقْرَبُ وَاحِدَةً منهما، هكذا قال الحكم وَحَمَّادٌ. وَرُوِيَ مَعْنَى ذَلِكَ عَنِ النَّخَعِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ:

O da ikisinden hiçbirine yaklaşmamasıdır; el-Hakem ve Hammâd böyle demişlerdir. Bunun benzeri bir mana en-Nehaî'den de rivayet edilmiştir. Mâlik ise şöyle demiştir:

إِذَا كَانَ عِنْدَهُ أُخْتَانِ بِمِلْكٍ فَلَهُ أَنْ يَطَأَ أَيَّتَهُمَا شَاءَ، وَالْكَفُّ عَنِ الْأُخْرَى مَوْكُولٌ إِلَى أَمَانَتِهِ، فَإِنْ أَرَادَ وَطْءَ الْأُخْرَى فَيَلْزَمُهُ أَنْ يُحَرِّمَ عَلَى نَفْسِهِ فَرَجَ الْأُولَى بِفِعْلٍ يَفْعَلُهُ، مِنْ إِخْرَاجٍ عَنِ الْمِلْكِ، أَوْ تَزْوِيجٍ، أَوْ بَيْعٍ، أَوْ عِتْقٍ، أَوْ كِتَابَةٍ، أَوْ إِخْدَامٍ طَوِيلٍ، فَإِنْ كَانَ يَطَأُ إِحْدَاهُمَا ثُمَّ وَثَبَ عَلَى الْأُخْرَى دُونَ أَنْ يُحَرِّمَ الْأُولَى وَقَفَ عَنْهُمَا، وَلَمْ يَجُزْ لَهُ قُرْبَ إِحْدَاهُمَا حَتَّى يُحَرِّمَ الْأُخْرَى، وَلَمْ يُوكَلْ ذَلِكَ إِلَى أَمَانَتِهِ، لِأَنَّهُ مُتَّهَمٌ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

Yanında mülkiyetinde iki kız kardeş bulunursa, dilediğiyle münasebette bulunabilir; diğerinden uzak durması ise onun emanetine/güvenilirliğine bırakılmıştır. Şayet diğeriyle münasebette bulunmak isterse; mülkiyetten çıkarmak, evlendirmek, satmak, azat etmek, mükâtebe akdi yapmak veya uzun süreli hizmete vermek gibi yapacağı bir fiille birincisinin fercini kendisine haram kılması gerekir. Eğer birisiyle münasebette bulunur da sonra birincisini haram kılmadan diğerinin üzerine atılırsa (onunla münasebete kalkışırsa), ikisinden de el çeker; diğerini haram kılmadıkça birine yaklaşması kendisine caiz olmaz ve itham altında olduğu için bu durum onun emanetine terk edilmez. el-Kurtubî şöyle demiştir:

وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَقَّ زَوْجَتَهُ طَلَاقًا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ

Âlimler; bir kimse karısını ric‘î (dönüşü olan) bir talakla boşadığında, boşanan kadının

عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ. وَاخْتَلَفُوا إِذَا طَلَّقَهَا طَلَاقًا لَا يَمْلِكُ رَجْعَتَهَا فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا وَلَا رَابِعَةً حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّةُ الَّتِي طَلَّقَ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالثَّوْرِيِّ، وَأَحْمَدَ بن حنبل، وأصحاب الرأي. وقالت طَائِفَةٌ: لَهُ أَنْ يَنْكِحَ أُخْتَهَا وَيَنْكِحَ الرَّابِعَةَ لِمَنْ كَانَ تَحْتَهُ أَرْبَعٌ وَطَلَّقَ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ طَلَاقًا بَائِنًا. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنِ، وَالْقَاسِمِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَبِي عُبَيْدٍ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَحْسَبُهُ إِلَّا قَوْلَ مَالِكٍ. وَهُوَ أَيْضًا إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَطَاءٍ. قَوْلُهُ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مَعْنَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ وَيَحْتَمِلُ مَعْنًى آخَرَ، وَهُوَ جَوَازُ مَا سَلَفَ، وَأَنَّهُ إِذَا جَرَى الْجَمْعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ النِّكَاحُ صَحِيحًا، وَإِذَا جَرَى فِي الْإِسْلَامِ خُيِّرَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ.

iddeti bitinceye kadar onun kız kardeşiyle evlenme hakkı olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Kadını bâin (kesin) bir talakla boşadığında ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Boşadığı kadının iddeti bitinceye kadar ne onun kız kardeşiyle ne de dördüncü bir kadınla evlenme hakkı yoktur. Bu görüş Ali, Zeyd b. Sâbit, Mücâhid, Atâ, en-Nehaî, es-Sevrî, Ahmed b. Hanbel ve re'y ehlinden rivayet edilmiştir. Bir başka grup ise şöyle demiştir: Nikâhı altında dört kadın bulunup da bunlardan birini bâin talakla boşayan kimsenin, onun kız kardeşiyle ve dördüncü bir kadınla evlenme hakkı vardır. Bu görüş Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, el-Kâsım, Urve b. ez-Zübeyr, İbn Ebî Leylâ, eş-Şâfiî, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd'den rivayet edilmiştir. İbnü'l-Münzir: 'Bunun Mâlik'in görüşü olduğunu sanıyorum' demiştir; bu aynı zamanda Zeyd b. Sâbit ve Atâ'dan gelen iki rivayetten biridir. O'nun: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” kavli; Yüce Allah'ın daha önce geçen: { وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } kavlindeki mana ile aynı manada olma ihtimalini taşır. Bir başka manayı da muhtemeldir ki o da geçmişte olanın caiz olmasıdır; yani iki kız kardeşi bir arada toplama Câhiliye döneminde gerçekleşmişse nikâh sahih olur, şayet İslam döneminde vaki olursa iki kız kardeşten birini seçmekte serbest bırakılır.

وَالصَّوَابُ الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ. قَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ عَطْفٌ عَلَى الْمُحَرَّمَاتِ الْمَذْكُورَاتِ. وَأَصْلُ التَّحَصُّنِ: التَّمَنُّعُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ أَيْ: لِتَمْنَعَكُمْ، وَمِنْهُ: الْحِصَانُ، بِكَسْرِ الْحَاءِ لِلْفَرَسِ، لِأَنَّهُ يَمْنَعُ صَاحِبَهُ مِنَ الْهَلَاكِ. وَالْحَصَانُ بِفَتْحِ الْحَاءِ: الْمَرْأَةُ الْعَفِيفَةُ لِمَنْعِهَا نَفْسَهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ:

Doğru olan ise birinci ihtimaldir. O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “Evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavli, daha önce zikredilen haramlara matuftur. Tehassun (التَّحَصُّنُ) kelimesinin aslı korunmak/engellemektir; nitekim Yüce Allah'ın: { لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } kavli, yani 'sizi korumak için' demektir. Sahibini helak olmaktan koruduğu için ata ha harfinin kesresiyle hısân (الْحِصَانُ) denilmesi de bundandır. Kendisini koruduğu için iffetli kadına ise ha harfinin fethasıyla hasân (الْحَصَانُ) denir. Hassân'ın şu sözü de bu kabildendir:

حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تَزِنُّ بِرِيبَةٍ ... وَتُصْبِحُ غَرْثَى مِنْ لُحُومِ الْغَوَافِلِ

İffetlidir, ağırbaşlıdır, töhmetle itham olunmaz... Habersiz kadınların etlerinden (gıybetten) aç sabahlar

وَالْمَصْدَرُ: الْحَصَانَةُ بِفَتْحِ الْحَاءِ. وَالْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ هُنَا: ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ. وَقَدْ وَرَدَ الْإِحْصَانُ فِي الْقُرْآنِ لَمَعَانٍ، هَذَا أَحُدُهَا. وَالثَّانِي: يُرَادُ بِهِ الْحُرَّةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ وَقَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ .

Mastarı, ha harfinin fethasıyla el-hasâne (الْحَصَانَةُ) şeklindedir. Burada el-muhsanât (الْمُحْصَنَاتُ) ile kastedilen evli kadınlardır. İhsân (الْإِحْصَانُ) kelimesi Kur'an'da birtakım anlamlarda gelmiştir; bu onlardan biridir. İkincisi: Bununla hür kadın kastedilir. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ } “İçinizden her kim hür kadınları nikâhlamaya güç yetiremezse” ve şu kavli: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Müminlerden hür kadınlar ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür kadınlar da...”

وَالثَّالِثُ: يُرَادُ بِهِ الْعَفِيفَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ ، مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ . وَالرَّابِعُ: الْمُسْلِمَةُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا أُحْصِنَّ .

Üçüncüsü: Bununla iffetli kadın kastedilir. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “İffetli yaşamaları, zina etmemeleri şartıyla”, { مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ } “İffetli yaşamak, zina etmemek şartıyla”. Dördüncüsü: Müslüman kadın kastedilir. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde [yahut Müslüman olduklarında]”.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، أَعْنِي قَوْلَهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَأَبُو قِلَابَةَ، وَمَكْحُولٌ، وَالزُّهْرِيُّ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ هُنَا:

İlim ehli bu ayetin tefsirinde, yani O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” kavlinde ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs, Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû Kılâbe, Mekhûl ve ez-Zührî şöyle demiştir: Burada el-muhsanât ile kastedilen;

الْمَسْبِيَّاتُ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ خَاصَّةً، أَيْ: هُنَّ مُحَرَّمَاتٌ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ بِالسَّبْيِ مِنْ أَرْضِ الْحَرْبِ، فَإِنَّ تِلْكَ حَلَالٌ وَإِنْ كَانَ لَهَا زَوْجٌ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ، أَيْ: إِنَّ السِّبَاءَ يَقْطَعُ الْعِصْمَةَ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ وَهْبٍ، وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ، وَرَوَيَاهُ عَنْ مَالِكٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَاخْتَلَفُوا فِي اسْتِبْرَائِهَا بِمَاذَا يَكُونُ؟ كَمَا هُوَ مُدَوَّنٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُحْصَنَاتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْعَفَائِفُ، وَبِهِ قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ، وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ، وَطَاوُسٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَرَوَاهُ عَبِيدَةُ عَنْ عُمَرَ. وَمَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَهُمْ: كُلُّ النِّسَاءِ حَرَامٌ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، أَيْ: تَمْلِكُونَ عِصْمَتَهُنَّ بالنكاح، وتملكون الرقبة

özellikle evli esir kadınlardır. Yani harp diyarından esir alma yoluyla ellerinizin malik oldukları müstesna, onlar size haram kılınmıştır. Çünkü kocası bulunsa dahi bu kadın helaldir. Bu, eş-Şâfiî'nin de kavlidir; yani esir edilmek nikâh bağını ortadan kaldırır. İbn Vehb ve İbn Abdilhakem de bu görüştedir ve bunu Mâlik'ten rivayet etmişlerdir. Ebû Hanîfe, ashabı, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr de bu görüşü benimsemiştir. Onun istibrâsının (rahim tahliyesinin) ne ile gerçekleşeceği konusunda ise füru fıkıh kitaplarında kaydedildiği üzere ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu ayetteki muhsanât, iffetli kadınlardır. Ebü'l-Âliye, Abîde es-Selmânî, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr ve Atâ da bu görüştedir; Abîde bunu Ömer'den rivayet etmiştir. Onlara göre ayetin manası şöyledir: Nikâh yoluyla nikâh bağlarına malik olduğunuz ve

بِالشِّرَاءِ. وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَمَا رَأَيْتَ ابْنَ عَبَّاسٍ حِينَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَلَمْ يَقُلْ فِيهَا شَيْئًا؟ فَقَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَا يَعْلَمُهَا. وَرَوَى ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أَعْلَمُ مَنْ يُفَسِّرُ لِي هَذِهِ الْآيَةَ لَضَرَبْتُ إِلَيْهِ أَكْبَادَ الْإِبِلِ. انْتَهَى. وَمَعْنَى الْآيَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَاضِحٌ لَا سُتْرَةَ بِهِ، أَيْ: وَحُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ، أَيِ: الْمُزَوَّجَاتُ، أَعَمُّ مِنْ أَنْ يَكُنَّ مُسْلِمَاتٍ أَوْ كَافِرَاتٍ، إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْهُنَّ، إِمَّا بِسَبْيٍ: فَإِنَّهَا تَحِلُّ وَلَوْ كَانَتْ ذَاتَ زَوْجٍ، أَوْ بِشِرَاءٍ: فَإِنَّهَا تَحِلُّ وَلَوْ كَانَتْ مُزَوَّجَةً، وَيَنْفَسِخُ النِّكَاحُ الَّذِي كَانَ عَلَيْهَا بِخُرُوجِهَا عَنْ مِلْكِ سَيِّدِهَا الَّذِي زَوَّجَهَا، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، والاعتبار بعموم اللفظ لا بخصوص السبب. وقد قُرِئَ: «الْمُحْصَنَاتُ» بِفَتْحِ الصَّادِ وَكَسْرِهَا، فَالْفَتْحُ: عَلَى أَنَّ الْأَزْوَاجَ أَحْصَنُوهُنَّ وَالْكَسْرُ: عَلَى أَنَّهُنَّ أَحْصَنَّ فُرُوجَهُنَّ عَنْ غَيْرِ أَزْوَاجِهِنَّ، أَوْ أَحْصَنَّ أَزْوَاجَهُنَّ. قَوْلُهُ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: كَتَبَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْكُمْ كِتَابًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ وَالْكُوفِيُّونَ: إِنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ: الْزَمُوا كِتَابَ اللَّهِ، أَوْ عَلَيْكُمْ كِتَابَ اللَّهِ، وَاعْتَرَضَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: بِأَنَّ الْإِغْرَاءَ لَا يَجُوزُ فِيهِ تَقْدِيمُ الْمَنْصُوبِ، وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ إِنَّمَا يَتَوَجَّهُ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ:

mülkiyetine malik olduğunuz [kadınlar müstesnadır]. İbn Cerîr et-Taberî şunu nakletmiştir: Bir adam Saîd b. Cübeyr'e: "İbn Abbâs'a bu ayet sorulduğunda onun hakkında hiçbir şey söylemediğini görmedin mi?" dedi. Saîd de: "İbn Abbâs onu bilmiyordu" dedi. İbn Cerîr yine Mücâhid'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ayeti bana tefsir edecek birini bilseydim, onun için develere binip yolculuk ederdim." [İbn Cerîr'in nakli] bitti. Ayetin anlamı -Allah en doğrusunu bilir ya- açıktır, onda hiçbir kapalılık yoktur; yani gerek Müslüman gerek kâfir olsun evli kadınlar size haram kılınmıştır. Onlardan sağ ellerinizin malik oldukları müstesnadır: Ya esir alma yoluyla ki evli dahi olsa helal olur; ya da satın alma yoluyla ki evli dahi olsa helal olur ve kendisini evlendiren efendisinin mülkiyetinden çıkmasıyla üzerindeki nikâh fesholur. İnşallah ayetin nüzul sebebi ileride zikredilecektir; esas olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir. "el-Muhsanât" lafzı sâd harfinin fethasıyla ve kesresiyle okunmuştur. Fetha ile [okunuşu], kocaların onları koruma altına aldığı; kesre ile [okunuşu] ise onların ferclerini kocalarından başkasına karşı koruduğu yahut kocalarını korudukları manasınadır. O'nun: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “[Bunlar] Allah'ın üzerinize yazdığı hükmüdür” kavli meful-i mutlak (mastar) olarak mansubdur; yani "Allah bunu size bir hüküm olarak yazdı" demektir. ez-Zeccâc ve Kûfeliler: "İğrâ (teşvik) üzere mansubdur; yani 'Allah'ın kitabına sarılın' veya 'Allah'ın kitabı üzerinize olsun' demektir" demişlerdir. Ebû Ali el-Fârisî ise iğrâda mansubun öne geçirilmesinin caiz olmaması gerekçesiyle buna itiraz etmiştir. Bu itiraz ancak;

إِنَّهُ مَنْصُوبٌ بِعَلَيْكُمُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ، وَرُوِيَ عَنْ عَبِيدَةَ السَّلْمَانِيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ وَهُوَ بَعِيدٌ، بَلْ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّحْرِيمِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ:

ayette zikredilen "aleyküm" ile mansub olduğunu söyleyenin görüşüne yöneliktir. Abîde es-Selmânî'den onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: O'nun: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize yazdığı hükmüdür” kavli, Yüce Allah'ın: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “İkişer, üçer ve dörder” kavline bir işarettir. Bu ise uzak bir ihtimaldir; bilakis O'nun şu kavminde zikredilen haram kılmaya bir işarettir:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ: وَأُحِلَّ، عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَعْلُومِ، عَطْفًا عَلَى الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ فِي قَوْلِهِ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَقِيلَ: عَلَى قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ وَلَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ اخْتِلَافُ الْفِعْلَيْنِ، وَفِيهِ دَلَالَةٌ: عَلَى أَنَّهُ يَحِلُّ لَهُمْ نِكَاحُ مَا سِوَى الْمَذْكُورَاتِ، وَهَذَا عَامٌّ مَخْصُوصٌ بِمَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ تَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا، وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ وَخَالَتِهَا. وَقَدْ أَبْعَدَ مَنْ قَالَ: إِنَّ تَحْرِيمَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَذْكُورَاتِ مَأْخُوذٌ مِنَ الْآيَةِ هَذِهِ، لِأَنَّهُ حَرَّمُ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، فَيَكُونُ مَا فِي مَعْنَاهُ فِي حُكْمِهِ، وَهُوَ الجمع بين المرأة وعمتها، وبين المرأة وخالتها، وَكَذَلِكَ تَحْرِيمُ نِكَاحِ الْأَمَةِ لِمَنْ يَسْتَطِيعُ نِكَاحَ حُرَّةٍ كَمَا سَيَأْتِي، فَإِنَّهُ يُخَصِّصُ هَذَا الْعُمُومَ. قَوْلُهُ: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْعِلَّةِ أَيْ: حُرِّمَ عَلَيْكُمْ مَا حُرِّمَ، وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا أُحِلَّ لِأَجْلِ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمُ النِّسَاءَ اللَّاتِي أَحَلَّهُنَّ اللَّهُ لَكُمْ، وَلَا تَبْتَغُوا بِهَا الْحَرَامَ، فَتَذْهَبَ حَالَ كَوْنِكُمْ مُحْصِنِينَ أَيْ: مُتَعَفِّفِينَ عَنِ الزِّنَا غَيْرَ مُسافِحِينَ أَيْ: غَيْرَ زَانِينَ. وَالسِّفَاحُ: الزِّنَا، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ: سَفْحِ الْمَاءِ: أَيْ: صَبِّهِ وَسَيَلَانِهِ، فَكَأَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَطْلُبُوا بِأَمْوَالِهِمُ النِّسَاءَ عَلَى وَجْهِ النِّكَاحِ، لَا عَلَى وَجْهِ السِّفَاحِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ بَدَلٌ مِنْ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَيْ: وَأُحِلَّ لَكُمُ الِابْتِغَاءُ بِأَمْوَالِكُمْ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَأَرَادَ سُبْحَانَهُ بِالْأَمْوَالِ الْمَذْكُورَةِ: مَا يَدْفَعُونَهُ فِي مُهُورِ الْحَرَائِرِ وَأَثْمَانِ الْإِمَاءِ. قَوْلُهُ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ «مَا» مَوْصُولَةٌ فِيهَا مَعْنَى الشَّرْطِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَآتُوهُنَّ لِتَضَمُّنِ الْمَوْصُولِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ، أَيْ:

ayetin sonuna kadar { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ } “Size haram kılındı”. O'nun: { وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” kavlini; Hamza, el-Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım meçhul sîgada { وَأُحِلَّ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } kavlindeki takdiri fiile atıfla malum sîgada [ve-ehelle] okumuşlardır; { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir ve iki fiilin farklı olması buna zarar vermez. Bunda, zikredilenlerin dışındakileri nikâhlamanın kendilerine helal olduğuna delalet vardır. Bu ise Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir kadın ile halasının ve bir kadın ile teyzesinin arasını [aynı nikahta] birleştirmenin haram kılındığına dair sahih olan [rivayetler] ile tahsis edilmiş bir umumdur. Zikredilenlerin bir arada toplanmasının haram oluşunun bu ayetten çıkarıldığını söyleyen kişi uzak bir görüş ileri sürmüştür; zira [Allah] iki kız kardeşin arasını birleştirmeyi haram kılmış, onun manasında olan yani kadınla halasının ve kadınla teyzesinin arasını birleştirmek de onun hükmünde olmuştur; hür kadınla evlenmeye gücü yeten kimsenin cariye ile evlenmesinin haram olması da böyledir ve ileride geleceği üzere bu umumu tahsis eder. O'nun: { أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “Mallarınızla talep etmeniz için” kavli illet bildirmek üzere nasb mahallindedir; yani haram kılınanlar size haram kılındı, helal kılınanlar da Allah'ın size helal kıldığı kadınları mallarınızla talep etmeniz ve onlarla haramı talep edip gitmemeniz için helal kılındı. { مُحْصِنِينَ } yani zinadan iffetini koruyanlar olarak, { غَيْرَ مُسافِحِينَ } yani zina ediciler olmaksızın. es-Sifâh (السِّفَاحُ) zina demektir ve bu sefhu'l-mâ (سَفْحُ الْمَاءِ) yani suyun dökülmesi ve akmasından alınmıştır. Sanki Sübhânehu onlara, mallarıyla kadınları sefihlik (zina) yoluyla değil nikâh yoluyla talep etmelerini emretmiştir. { أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } kavlinin, { مَا وَراءَ ذلِكُمْ } kavlindeki "mâ"dan bedel olduğu da söylenmiştir; yani "Mallarınızla talep etmeniz size helal kılındı" demektir. Birincisi daha uygundur. Sübhânehu zikredilen mallar ile hür kadınların mehirlerine ve cariyelerin bedellerine ödedikleri şeyleri kastetmiştir. O'nun: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onlardan hangisinden faydalandıysanız, ücretlerini (mehirlerini) kendilerine verin” kavlinde geçen "mâ" şart manası taşıyan bir ism-i mevsuldür. { فَآتُوهُنَّ } kavlindeki "fâ" ise ism-i mevsulün şart manası taşımasından dolayıdır ve ait zamiri hazfedilmiştir; yani:

فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ عَلَيْهِ.

{ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onlara ücretlerini (mehirlerini) verin” [kavlinin] onun üzerine [atfedilmiş olması] buna zarar vermez.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: فَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا: الْمَعْنَى: فَمَا انْتَفَعْتُمْ وَتَلَذَّذْتُمْ بِالْجِمَاعِ مِنَ النِّسَاءِ بِالنِّكَاحِ الشَّرْعِيِّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ أَيْ: مُهُورَهُنَّ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ:

İlim ehli ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmiştir: el-Hasan, Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Mana; meşru nikâh ile kadınlardan cima yoluyla faydalanıp lezzet aldığınızda onlara ücretlerini, yani mehirlerini verin, şeklindedir. Cumhur ise bu ayet ile kastedilenin;

نِكَاحُ الْمُتْعَةِ الَّذِي كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ:

İslam'ın ilk döneminde bulunan mut'a nikâhı olduğunu söylemiştir. Übey b. Ka'b, İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr'in şu kıraati de bunu desteklemektedir:

فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ثُمَّ نَهَى عَنْهَا النَّبِيُّ ﷺ، كَمَا صَحَّ ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ قال: نهى النبي ﷺ عَنْ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ يَوْمَ خَيْبَرَ، وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الِاسْتِمْتَاعِ مِنَ النِّسَاءِ، وَاللَّهُ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ فَلْيُخَلِّ سَبِيلَهَا، وَلَا تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا» . وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَهَذَا هُوَ النَّاسِخُ. وَقَالَ سعيد بن جبير: نسخها آيَاتُ الْمِيرَاثِ، إِذِ الْمُتْعَةُ لَا مِيرَاثَ فِيهَا. وَقَالَتْ عَائِشَةُ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ: تَحْرِيمُهَا وَنَسْخُهَا فِي الْقُرْآنِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ- إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ وَلَيْسَتِ الْمَنْكُوحَةُ بِالْمُتْعَةِ مِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَلَا مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ، فَإِنَّ مِنْ شَأْنِ الزَّوْجَةِ أَنْ تَرِثَ وَتُورَثَ، وَلَيْسَتِ الْمُسْتَمْتَعُ بِهَا كَذَلِكَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: بِجَوَازِ الْمُتْعَةِ وَأَنَّهَا بَاقِيَةٌ لَمْ تُنْسَخْ. وَرُوِيَ عَنْهُ: أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ عِنْدَ أَنْ بَلَغَهُ النَّاسِخُ. وَقَدْ قَالَ بِجَوَازِهَا جَمَاعَةٌ مِنَ الرَّوَافِضِ، وَلَا اعْتِبَارَ بِأَقْوَالِهِمْ. وَقَدْ أَتْعَبَ نَفْسَهُ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ بِتَكْثِيرِ الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَتَقْوِيَةِ مَا قَالَهُ الْمُجَوِّزُونَ لَهَا، وَلَيْسَ هَذَا الْمَقَامُ مَقَامَ بَيَانِ بُطْلَانِ كَلَامِهِ.

{ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Onlardan belirlenmiş bir süreye kadar faydalandığınızda, ücretlerini kendilerine verin”. Daha sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bundan nehyetti; nitekim Ali'nin rivayet ettiği hadiste sahih olduğu üzere o şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber günü mut'a nikâhından ve evcil eşek etlerinden nehyetti." Bu hadis Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda yer alır. Sahîh-i Müslim'de Sebre b. Ma'bed el-Cühenî'nin Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği hadiste geçtiğine göre o, Mekke'nin fethi günü şöyle buyurmuştur: «Ey insanlar! Ben kadınlarla mut'a yapmanıza izin vermiştim; şüphesiz Allah bunu kıyamet gününe kadar haram kılmıştır. Yanında bunlardan [bir kadın] bulunan kimse onu serbest bıraksın ve onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almayın.» Müslim'in bir lafzında ise bunun Vedâ Haccı'nda olduğu [geçmektedir]; işte nasih (hükmü kaldıran) budur. Saîd b. Cübeyr: "Onu miras ayetleri neshetmiştir; zira mut'ada miras yoktur" demiştir. Âişe ve el-Kâsım b. Muhammed ise: "Onun haram kılınması ve neshi Kur'an'dadır; bu da Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ- إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki iffetlerini korurlar; ancak eşleri yahut sağ ellerinin malik oldukları (cariyeleri) müstesnadır, zira onlar kınanmazlar” kavlidir. Mut'a ile nikâhlanan kadın ise ne onların eşlerindendir ne de sağ ellerinin malik olduklarındandır; çünkü eşin durumu mirasçı olmak ve kendisine mirasçı olunmaktır, mut'a yapılan kadın ise böyle değildir" demişlerdir. İbn Abbâs'tan mut'anın caiz olduğunu ve neshedilmeyip baki kaldığını söylediği rivayet edilmiştir. Kendisine nasih ulaştığında bu görüşten döndüğü de rivayet edilmiştir. Râfızîlerden bir grup da onun caiz olduğunu söylemiştir ki onların sözlerine itibar edilmez. Müteahhirînden (sonraki âlimlerden) bazıları bu mesele üzerine çokça söz sarf ederek ve cevaz verenlerin söylediklerini güçlendirmeye çalışarak kendilerini yormuşlardır; ancak burası onun sözünün batıllığını açıklama yeri değildir.

وَقَدْ طَوَّلْنَا الْبَحْثَ وَدَفَعْنَا الشُّبَهَ الْبَاطِلَةَ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا الْمُجَوِّزُونَ لَهَا فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِ.

Biz el-Müntekâ şerhimizde bu konuyu uzun uzadıya inceledik ve cevaz verenlerin tutunduğu batıl şüpheleri defettik; oraya başvurulsun.

قَوْلُهُ: فَرِيضَةً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ الْمُؤَكَّدَةِ أَوْ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَفْرُوضَةً. قَوْلُهُ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ أَيْ: مِنْ زِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ فِي الْمَهْرِ، فَإِنَّ ذَلِكَ سَائِغٌ عِنْدَ التَّرَاضِي، هَذَا عِنْدَ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ الْآيَةَ فِي النِّكَاحِ الشَّرْعِيِّ وَأَمَّا عِنْدَ الْجُمْهُورِ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّهَا فِي الْمُتْعَةِ، فَالْمَعْنَى: التراضي في زيادة الْمُتْعَةِ أَوْ نُقْصَانِهَا، أَوْ فِي زِيَادَةِ مَا دَفَعَهُ إِلَيْهَا إِلَى مُقَابِلِ الِاسْتِمْتَاعِ بِهَا أَوْ نُقْصَانِهِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ الطَّوْلُ: الْغِنَى وَالسَّعَةُ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَمَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ غِنًى وَسَعَةً فِي مَالِهِ يَقْدِرُ بِهَا عَلَى نِكَاحِ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَلْيَنْكِحْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، يُقَالُ: طَالَ، يَطُولُ، طَوْلًا: فِي الْإِفْضَالِ وَالْقُدْرَةِ، وَفُلَانٌ ذُو طَوْلٍ: أَيْ: ذُو قُدْرَةٍ فِي مَالِهِ. وَالطُّولُ بِالضَّمِّ: ضِدُّ الْقِصَرِ. وَقَالَ قَتَادَةُ، وَالنَّخَعِيُّ، وَعَطَاءٌ، وَالثَّوْرِيُّ: إِنَّ الطَّوْلَ: الصَّبْرُ.

O'nun: { فَرِيضَةً } “Bir farz (belirlenmiş mehir) olarak” kavli tekid edici bir mastar (meful-i mutlak) yahut hal olarak mansubdur, yani farz kılınmış olarak demektir. O'nun: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ } “Miktarın belirlenmesinden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta üzerinize bir günah yoktur” kavli; mehirde artırma veya eksiltme yapma hususundadır, zira karşılıklı rıza olduğunda bu caizdir. Bu, ayetin meşru nikâh hakkında olduğunu söyleyenlere göredir. Ayetin mut'a hakkında olduğunu söyleyen cumhura göre ise mana: Mut'a süresini artırma veya eksiltmede yahut ondan faydalanma karşılığında kadına verdiği şeyi artırma veya eksiltmede karşılıklı rıza göstermektir. O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ } “İçinizden her kim hür ve mümin kadınları nikâhlamaya güç yetiremezse” kavlinde geçen et-Tavl (الطَّوْلُ) zenginlik ve genişlik demektir. Bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, es-Süddî, İbn Zeyd, Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, Ebû Sevr ve ilim ehlinin cumhuru söylemiştir. Ayetin manası şudur: İçinizden her kim malında hür ve mümin kadınları nikâhlamaya güç yetirecek bir zenginlik ve imkân bulamazsa, mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden) nikâhlasın. İhsan ve kudret hakkında tâle, yetûlu, tavlen (طَالَ، يَطُولُ، طَوْلًا) denir. "Falan kimse tavl sahibidir" denildiğinde, malında kudret/imkân sahibidir demektir. Zamme ile okunan et-tûl (الطُّولُ) ise kısalığın zıddıdır. Katâde, en-Nehaî, Atâ ve es-Sevrî: "Tavl sabırdır" demişlerdir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَهُمْ: أَنَّ مَنْ كَانَ يَهْوَى أَمَةً حَتَّى صَارَ لِذَلِكَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَتَزَوَّجَ غَيْرَهَا، فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا إِذَا لَمْ يَمْلِكْ نَفْسَهُ وَخَافَ أَنْ يَبْغِيَ بِهَا، وَإِنْ كَانَ يَجِدُ سِعَةً فِي الْمَالِ لِنِكَاحِ حُرَّةٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ مَالِكٍ: إِنِ الطَّوْلَ الْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ، فَمَنْ كَانَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ لَمْ يَحِلَّ لَهُ أَنْ يَنْكِحَ الْأَمَةَ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ تَحْتَهُ حُرَّةٌ جَازَ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً وَلَوْ كَانَ غَنِيًّا، وَبِهِ قَالَ أَبُو يُوسُفَ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَاحْتَجَّ لَهُ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هو المطابق

Onlara göre ayetin manası şudur: Bir kimse bir cariyeye, bu sebeple başkasıyla evlenemeyecek derecede tutulur, nefsine hâkim olamaz ve onunla zina etmekten korkarsa; hür bir kadınla evlenecek malî imkânı bulunsa dahi o cariye ile evlenmesi câizdir. Ebû Hanîfe -ki Mâlik'ten de rivayet edilmiştir- şöyle demiştir: Şüphesiz tavl (güç yetirme), hür kadındır. Dolayısıyla nikâhı altında hür bir kadın bulunan kimsenin cariye ile evlenmesi helal olmaz; nikâhı altında hür bir kadın bulunmayan kimsenin ise zengin dahi olsa cariye ile evlenmesi caizdir. Ebû Yûsuf da bu görüştedir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiş ve lehine delil getirmiştir. Birinci görüş ise [ayetin manasına] uygun olandır

لِمَعْنَى الْآيَةِ، وَلَا يَخْلُو مَا عَدَاهُ عَنْ تَكَلُّفٍ، فَلَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْأَمَةِ إِلَّا إِذَا كَانَ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْحُرَّةِ، لِعَدَمِ وُجُودِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي نِكَاحِهَا مِنْ مَهْرٍ وَغَيْرِهِ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِقَوْلِهِ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ:

ayetin manasına [uygun olan odur]; onun dışındakiler ise tekellüften (zorlamadan) uzak değildir. Dolayısıyla bir erkeğin, mehir ve benzeri nikâhında ihtiyaç duyulan şeylerin yokluğundan ötürü hür kadınla evlenmeye gücü yetmediği durumlar müstesna, cariye ile evlenmesi caiz değildir. O'nun: { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } “Mümin cariyelerinizden” kavliyle;

عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ نِكَاحُ الْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ، وَبِهِ قَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَجَوَّزَهُ أَهْلُ الْعِرَاقِ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ لِتُضَمِّنِ الْمُبْتَدَأَ مَعْنَى الشَّرْطِ. وَقَوْلُهُ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، فَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ الْحُرِّ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْمَمْلُوكَةِ إِلَّا بِشَرْطِ عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْحُرَّةِ. وَالشَّرْطُ الثَّانِي:

Ehl-i Kitap cariyenin nikâhlanmasının caiz olmadığına delil getirilmiştir. Hicaz ehli bu görüşü savunmuş, Irak ehli ise buna cevaz vermiştir. { فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavlindeki "fâ", mübtedanın şart manası taşımasından ötürü dâhil olmuştur. { مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ } kavli ise hal olarak nasb mahallindedir. Böylece hür bir erkeğin, hür kadına güç yetirememe şartı olmaksızın memlûke (cariye) ile evlenmesinin caiz olmadığını öğrenmiş oldun. İkinci şart ise;

مَا سَيَذْكُرُهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ آخِرَ الْآيَةِ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ فَلَا يَحِلُّ لِلْفَقِيرِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْمَمْلُوكَةِ إِلَّا إِذَا كَانَ يَخْشَى عَلَى نَفْسِهِ الْعَنَتَ. وَالْمُرَادُ هُنَا: الْأَمَةُ الْمَمْلُوكَةُ لِلْغَيْرِ، وَأَمَّا أَمَةُ الْإِنْسَانِ نَفْسِهِ فَقَدْ وَقَعَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّهُ لَا يجوز أَنْ يَتَزَوَّجَهَا، وَهِيَ تَحْتَ مِلْكِهِ لِتَعَارُضِ الْحُقُوقِ وَاخْتِلَافِهَا. وَالْفَتَيَاتُ: جَمْعُ فَتَاةٍ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِلْمَمْلُوكِ: فَتًى، وَلِلْمَمْلُوكَةِ: فَتَاةً. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَأَمَتِي، وَلَكِنْ لِيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي» قَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ فِيهِ تَسْلِيَةٌ لِمَنْ يَنْكِحُ الْأَمَةَ إِذَا اجْتَمَعَ فِيهِ الشَّرْطَانِ الْمَذْكُورَانِ، أَيْ: كُلُّكُمْ بَنُو آدَمَ، وَأَكْرَمُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ، فَلَا تَسْتَنْكِفُوا مِنَ الزَّوَاجِ بِالْإِمَاءِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ، فَرُبَّمَا كَانَ إِيمَانُ بَعْضِ الْإِمَاءِ أَفْضَلَ مِنْ إِيمَانِ بَعْضِ الْحَرَائِرِ. وَالْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَقَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın ayetin sonunda zikredeceği şu kavlidir: { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha girmekten korkan kimse içindir”. Dolayısıyla fakir bir kimsenin, ancak kendisi için günaha girmekten (zinadan) korktuğu takdirde memlûke ile evlenmesi helal olur. Buradaki maksat, başkasının mülkiyetindeki cariyedir. İnsanın kendi cariyesine gelince; hakların çatışması ve farklılığı sebebiyle mülkiyeti altındayken onunla evlenmesinin caiz olmadığı hususunda icma vaki olmuştur. el-Feteyât (الْفَتَيَاتُ), fetât (فَتَاةٌ) kelimesinin çoğuludur. Araplar erkek köleye fetâ (فَتًى), kadın köleye (cariyeye) ise fetât (فَتَاةً) derler. Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hiçbiriniz kulum, cariyem demesin; bilakis delikanlım (oğlum) ve genç kızım desin.» O'nun: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” kavlinde, zikredilen iki şart kendisinde bir araya gelip cariye ile evlenen kimse için bir teselli vardır; yani hepiniz Âdemoğlusunuz ve Allah katında en üstün olanınız en çok takvalı olanınızdır. Dolayısıyla zaruret halinde cariyelerle evlenmekten çekinmeyin; zira bazen kimi cariyelerin imanı kimi hür kadınların imanından daha üstün olabilir. Bu cümle bir itiraziyye (ara cümle) cümlesidir. O'nun şu kavmi de:

بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ مُتَّصِلُونَ فِي الْأَنْسَابِ لِأَنَّهُمْ جَمِيعًا بَنُو آدَمَ، أَوْ مُتَّصِلُونَ فِي الدِّينِ لِأَنَّهُمْ جَمِيعًا أَهْلُ مِلَّةٍ وَاحِدَةٍ، وَكِتَابُهُمْ وَاحِدٌ، وَنَبِيُّهُمْ وَاحِدٌ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا: تَوْطِئَةُ نُفُوسِ الْعَرَبِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَهْجِنُونَ أَوْلَادَ الْإِمَاءِ، وَيَسْتَصْغِرُونَهُمْ، وَيَغُضُّونَ مِنْهُمْ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ أي:

{ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Hepiniz birbirinizdensiniz” mübteda ve haberdir. Anlamı şudur: Onlar neseplerde birbirine bağlıdır; çünkü hepsi Âdemoğludur. Yahut dinde birbirine bağlıdır; çünkü hepsi tek bir milletin (dinin) ehlidir, kitapları bir, peygamberleri birdir. Bundan maksat, Arapların nefislerini alıştırmaktır; zira onlar cariyelerin çocuklarını ayıplar, onları küçük görür ve onları hor görürlerdi. { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Öyleyse onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın”, yani:

بإذن المالكين لهنّ، ولأن مَنَافِعَهُنَّ لَهُمْ لَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِمْ أَنْ يَنْتَفِعَ بِشَيْءٍ مِنْهَا إِلَّا بِإِذْنِ مَنْ هِيَ لَهُ. قوله: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ أي: أدّوا مُهُورَهُنَّ بِمَا هُوَ بِالْمَعْرُوفِ فِي الشَّرْعِ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَمَةَ أَحَقُّ بِمَهْرِهَا مِنْ سَيِّدِهَا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ، وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ الْمَهْرَ لِلسَّيِّدِ، وَإِنَّمَا أَضَافَهَا إِلَيْهِنَّ: لِأَنَّ التَّأْدِيَةَ إِلَيْهِنَّ تَأْدِيَةٌ إِلَى سَيِّدِهِنَّ لِكَوْنِهِنَّ مَالَهُ. قَوْلُهُ: مُحْصَناتٍ أَيْ: عَفَائِفَ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ: مُحْصِنَاتٍ بِكَسْرِ الصَّادِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ إِلَّا فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْفَتْحِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ.

onların maliklerinin izniyle [nikâhlayın]; çünkü cariyelerin menfaatleri sahiplerinindir ve sahibinin izni olmaksızın başkasının o menfaatlerden bir şeyle yararlanması caiz değildir. O'nun: { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Ve mehirlerini güzellikle kendilerine verin” kavli, yani mehirlerini şeriatta maruf (uygun) olan şekilde ödeyin demektir. Cariyenin mehirde efendisinden daha hak sahibi olduğunu söyleyenler bu ayete delil getirmişlerdir; Mâlik bu görüşe meyletmiştir. Cumhur ise mehrin efendiye ait olduğu görüşündedir; mehrin cariyelere izafe edilmesi ise onlara ödemenin efendilerine ödeme kabilinden olmasıdır, zira onlar onun malıdır. O'nun: { مُحْصَناتٍ } “İffetli yaşamaları şartıyla” kavli, yani iffetli kadınlar olarak demektir. el-Kisâî, { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } kavli müstesna, Kur'an'ın tamamında sâd harfinin kesresiyle "muhsinât" okumuştur. Diğerleri ise Kur'an'ın tamamında fetha ile okumuşlardır.

قَوْلُهُ: غَيْرَ مُسافِحاتٍ أَيْ: غَيْرَ مُعْلِنَاتٍ بِالزِّنَا. وَالْأَخْدَانُ: الْأَخِلَّاءُ، وَالْخِدْنُ، وَالْخَدِينُ: الْمُخَادِنُ، أَيِ: الْمُصَاحِبُ- وَقِيلَ: ذَاتُ الْخِدْنِ: هِيَ الَّتِي تَزْنِي سِرًّا، فَهُوَ مُقَابِلٌ لِلْمُسَافِحَةِ، وَهِيَ الَّتِي تُجَاهِرُ بِالزِّنَا، وَقِيلَ: الْمُسَافِحَةُ: الْمَبْذُولَةُ، وَذَاتُ الْخِدْنِ: الَّتِي تَزْنِي بِوَاحِدٍ. وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَعِيبُ الْإِعْلَانَ بِالزِّنَا، وَلَا تَعِيبُ اتِّخَاذَ الْأَخْدَانِ، ثُمَّ رَفَعَ الْإِسْلَامُ جَمِيعَ ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ: وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ قَوْلُهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ قَرَأَ عَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِضَمِّهَا، وَالْمُرَادُ بِالْإِحْصَانِ هُنَا: الْإِسْلَامُ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وابن عمرو، وَأَنَسٍ، وَالْأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، وَزِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالسُّدِّيِّ، وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِإِسْنَادٍ مُنْقَطِعٍ، وَهُوَ الَّذِي نَصَّ عَلَيْهِ الشَّافِعِيُّ، وَبِهِ قال الجمهور. وقال ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَمُجَاهِدٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَطَاوُسٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَغَيْرُهُمْ: إِنَّهُ التزويج. وروي عن

O'nun: { غَيْرَ مُسافِحاتٍ } “Fuhuşta bulunmayan” kavli, yani zinasını açığa vurmayan [kadınlar] demektir. el-Ahdân (الْأَخْدَانُ); dostlar, sevgililer demektir. el-Hıdn (الْخِدْنُ) ve el-hadîn (الْخَدِينُ) ise dost tutan, yani arkadaş edinen kimsedir. Bir görüşe göre “dost edinen kadın (zâtü'l-hidn)”, gizlice zina eden kadındır. Dolayısıyla bu, zinasını açıkça sürdüren “müsâfiha” kelimesinin karşılığıdır. Bir diğer görüşe göre “müsâfiha”, kendini [herkese] sunan kadın; “zâtü'l-hidn” ise [yalnızca] tek bir kişiyle zina eden kadındır. Araplar zinanın açığa vurulmasını ayıplar, fakat gizli dost edinmeyi ayıplamazlardı. Sonra İslâm bunların tamamını ortadan kaldırdı. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” buyurmuştur. O'nun: { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde” kavlini Âsım, Hamza ve el-Kisâî hemzenin fethasıyla (أَحْصَنَّ) okumuşlardır. Geri kalan [kıraat imamları] ise hemzenin dammesiyle (أُحْصِنَّ) okumuşlardır. Burada ihsan ile kastedilen İslâm'dır. Bu [yorum] İbn Mes'ûd, İbn Amr, Enes, el-Esved b. Yezîd, Zirr b. Hubeyş, Saîd b. Cübeyr, Atâ, İbrâhîm en-Nehaî, eş-Şa'bî ve es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Munkatı bir isnadla Ömer b. el-Hattâb'dan da rivayet olunmuştur. eş-Şâfiî'nin nass ile belirttiği (açıkça ifade ettiği) görüş budur ve cumhur da bu görüşü benimsemiştir. İbn Abbâs, Ebü'd-Derdâ, Mücâhid, İkrime, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve başkaları ise bunun evlilik olduğunu söylemişlerdir. [Aynı zamanda bu görüş]...

الشَّافِعِيِّ. فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: لَا حَدَّ عَلَى الْأَمَةِ الْكَافِرَةِ. وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: لَا حَدَّ عَلَى الْأَمَةِ الَّتِي لَمْ تَتَزَوَّجْ.

eş-Şâfiî'den de rivayet edilmiştir. Birinci görüşe göre kâfir cariyeye had cezası yoktur. İkinci görüşe göre ise evlenmemiş cariyeye had cezası yoktur.

وَقَالَ الْقَاسِمُ وَسَالِمٌ: إِحْصَانُهَا: إِسْلَامُهَا وَعَفَافُهَا. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ مُخْتَلِفٌ، فَمَنْ قَرَأَ:

el-Kâsım ve Sâlim: "Onun ihsanı; Müslüman olması ve iffetli olmasıdır" demişlerdir. İbn Cerîr iki kıraatin anlamının farklı olduğunu söyleyerek şöyle demiştir:

أُحْصِنَّ، بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، فَمَعْنَاهُ: التَّزْوِيجُ. وَمَنْ قَرَأَ: بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، فَمَعْنَاهُ: الْإِسْلَامُ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ الْإِحْصَانَ المذكور في الآية هو التزوج، وَلَكِنَّ الْحَدَّ وَاجِبٌ عَلَى الْأَمَةِ الْمُسْلِمَةِ إِذَا زَنَتْ قَبْلَ أَنْ تَتَزَوَّجَ بِالسُّنَّةِ، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ. قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: ظَاهِرُ قَوْلِ اللَّهِ ﷿ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى الْأَمَةِ وَإِنْ كَانَتْ مُسْلِمَةً إِلَّا بَعْدَ التَّزْوِيجِ، ثُمَّ جَاءَتِ السُّنَّةُ بِجَلْدِهَا وَإِنْ لَمْ تُحْصَنْ، وَكَانَ ذَلِكَ زِيَادَةَ بَيَانٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: ظَهْرُ الْمُسْلِمِ حِمًى لَا يُسْتَبَاحُ إِلَّا بِيَقِينٍ، وَلَا يَقِينَ مَعَ الِاخْتِلَافِ لَوْلَا مَا جَاءَ فِي صَحِيحِ السُّنَّةِ مِنَ الْجَلْدِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَالْأَظْهَرُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِحْصَانِ هُنَا: التَّزْوِيجُ، لِأَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَيْهِ حَيْثُ يَقُولُ سُبْحَانَهُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا إِلَى قَوْلِهِ: فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ فَالسِّيَاقُ كُلُّهُ فِي الْفَتَيَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: فَإِذا أُحْصِنَّ أَيْ: تَزَوَّجْنَ، كَمَا فَسَّرَهُ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمَنْ تَبِعَهُ، قَالَ: وَعَلَى كُلٍّ مِنَ الْقَوْلَيْنِ إِشْكَالٌ عَلَى مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الْأَمَةَ إِذَا زَنَتْ فَعَلَيْهَا خَمْسُونَ جَلْدَةً، سَوَاءٌ كَانَتْ مُسْلِمَةً، أَوْ كَافِرَةً، مُزَوَّجَةً، أَوْ بِكْرًا، مَعَ أَنَّ مَفْهُومَ الْآيَةِ يَقْتَضِي: أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى غَيْرِ الْمُحْصَنَةِ مِنَ الْإِمَاءِ. وَقَدِ اختلف أَجْوِبَتُهُمْ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ ذُكِرَ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ أَجَابَ وَهُمُ الْجُمْهُورَ: بِتَقْدِيمِ مَنْطُوقِ الْأَحَادِيثِ عَلَى هَذَا الْمَفْهُومِ، وَمِنْهُمْ مَنْ عَمِلَ عَلَى مَفْهُومِ الْآيَةِ، وَقَالَ: إِذَا زَنَتْ وَلَمْ تُحْصَنْ فَلَا حَدَّ عَلَيْهَا وَإِنَّمَا تُضْرَبُ تَأْدِيبًا. قَالَ: وَهُوَ الْمَحْكِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ طَاوُسٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ، فَهَؤُلَاءِ قَدَّمُوا مَفْهُومَ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ، وَأَجَابُوا عَنْ مَثَلِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنِ الْأَمَةِ إِذَا زَنَتْ وَلَمْ تُحْصَنْ؟ قَالَ: إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَاجْلِدُوهَا، ثُمَّ بِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ» بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْجَلْدِ هُنَا: التَّأْدِيبُ، وَهُوَ تَعَسُّفٌ، وَأَيْضًا قَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ وَلَا يُثَرِّبَ عَلَيْهَا. ثُمَّ إِنْ زَنَتْ فَلْيَجْلِدْهَا الْحَدَّ» . وَلِمُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ قَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَقِيمُوا عَلَى أَرِقَّائِكُمُ الْحَدَّ مَنْ أُحْصِنَ وَمَنْ لَمْ يُحْصَنْ، فَإِنَّ أَمَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ زنت فأمرني أن أجلدها» . وَأَمَّا مَا أَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ عَلَى الْأَمَةِ حَدٌّ حَتَّى تُحْصَنَ بِزَوْجٍ، فَإِذَا أُحْصِنَتْ بِزَوْجٍ فَعَلَيْهَا نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ» فَقَدْ قَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْبَيْهَقِيُّ:

Kim hemzenin dammesiyle { أُحْصِنَّ } okursa bunun manası evlenmektir; kim de hemzenin fethasıyla okursa manası Müslüman olmaktır. Bir grup da şöyle demiştir: Ayette zikredilen ihsan evlenmektir; ancak Müslüman cariye evlenmeden önce zina ettiğinde sünnet gereği had cezası vaciptir. ez-Zührî bu görüştedir. İbn Abdilberr şöyle demiştir: "Aziz ve Celil olan Allah'ın kavlinin zahiri, Müslüman dahi olsa cariye üzerine ancak evlendikten sonra had cezası gerekeceğini iktiza etmektedir. Daha sonra sünnet, ihsan sahibi olmasa (evlenmese) dahi onun kırbaçlanması hükmünü getirmiştir ve bu bir beyan ziyadesi (açıklama) olmuştur." el-Kurtubî şöyle demiştir: "Müslümanın sırtı dokunulmaz bir sınırdır, ancak kesin bilgi ile mubah kılınabilir; şayet sahih sünnette celde (kırbaçlama) rivayeti gelmeseydi ihtilaf karşısında kesinlik olmazdı." İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: "Daha zahir olan -Allah en doğrusunu bilir ya- burada ihsandan maksadın evlilik olmasıdır; zira ayetin siyakı buna delalet etmektedir, nitekim Sübhânehu: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا } kavlinden { فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } kavline kadar buyurmaktadır. Siyakın tamamı mümin cariyeler hakkındadır. Dolayısıyla { فَإِذا أُحْصِنَّ } kavlinden maksadın, İbn Abbâs ve ona tabi olanların tefsir ettiği gibi 'evlendiklerinde' manası olması taayyün eder (kesinleşir)." İbn Kesîr devamla şöyle demiştir: "Her iki görüşe göre de cumhurun mezhebinde bir işkâl bulunmaktadır; zira onlar, cariye zina ettiğinde ister Müslüman ister kâfir, ister evli ister bakire olsun üzerine elli celde vurulacağını söylemektedirler. Oysa ayetin mefhumu (zıt anlamı), muhsana olmayan cariyelere had gerekmediğini iktiza etmektedir. Onların buna verdikleri cevaplar farklı olmuştur. Ardından onlardan bir kısmının -ki onlar cumhurdur- hadislerin mantukunu (açık lafzını) bu mefhuma takdim ederek cevap verdikleri; bir kısmının ise ayetin mefhumuyla amel edip: 'Zina ettiğinde şayet ihsan sahibi değilse had cezası gerekmez, sadece tedip (terbiye) amacıyla dövülür' dedikleri zikredilmiştir." İbn Kesîr şöyle der: "Bu görüş İbn Abbâs'tan nakledilmiştir; Tâvûs, Saîd b. Cübeyr, Ebû Ubeyd ve bir rivayette Dâvûd ez-Zâhirî bu görüşe gitmiştir. Bunlar ayetin mefhumunu umuma takdim etmişler ve Sahîhayn ile diğerlerinde geçen Ebû Hüreyre ve Zeyd b. Hâlid hadisi gibi rivayetlere: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ihsan sahibi olmadan (evlenmeden) zina eden cariye soruldu. O da: 'Zina ederse onu celdeleyin, sonra yine zina ederse onu celdeleyin, sonra yine zina ederse onu celdeleyin, sonra bir saç bağı karşılığında olsa bile satın' buyurdu» rivayetindeki celdeden maksadın tedip olduğunu söyleyerek cevap vermişlerdir ki bu bir zorlamadır. Ayrıca Sahîhayn'da Ebû Hüreyre'den sabit olan hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Birinizin cariyesi zina ettiğinde ona had uygulasın ve onu azarlayıp kınamasın. Sonra yine zina ederse ona had uygulasın.» Müslim'de Ali'nin hadisinde şöyle geçmektedir: «Ey insanlar! Gerek ihsan sahibi olan gerek olmayan köle ve cariyelerinize haddi ikame edin; zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir cariyesi zina etmişti de bana ona celde vurmamı emretti.» Saîd b. Mansûr, İbn Huzeyme ve el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cariyeye bir kocayla ihsan sahibi kılınmadıkça had yoktur; bir kocayla ihsan sahibi kılındığında ise hür kadınlara uygulanan azabın yarısı uygulanır» hadisine gelince; İbn Huzeyme ve el-Beyhakî;

إِنَّ رَفْعَهُ خَطَأٌ، وَالصَّوَابُ وَقْفُهُ. قَوْلُهُ: فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ الْفَاحِشَةُ هُنَا: الزِّنَا فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ أَيِ: الْحَرَائِرِ الْأَبْكَارِ، لِأَنَّ الثَّيِّبَ عَلَيْهَا الرَّجْمُ، وَهُوَ لَا يَتَبَعَّضُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ هُنَا: الْمُزَوَّجَاتُ، لِأَنَّ عَلَيْهِنَّ الْجَلْدَ وَالرَّجْمَ، وَالرَّجْمُ لَا يَتَبَعَّضُ، فَصَارَ عَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَيْهِنَّ مِنَ الْجَلْدِ.

onun merfu olmasının hata olduğunu, doğru olanın mevkuf olması olduğunu söylemişlerdir. O'nun: { فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ } “Eğer bir fahşa (zina) yaparlarsa” kavlinde fahişe burada zinadır. { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ } “Hür ve iffetli kadınlara gerekenin yarısı onlara gerekir”, yani bakire hür kadınlara [gerekenin yarısı]; çünkü dul kadına recim gerekir, recim ise bölünme kabul etmez. Buradaki el-muhsanât ile evli hür kadınların kastedildiği de söylenmiştir; çünkü onların cezası celde ve recimdir, recim bölünme kabul etmediğinden celdenin yarısı cariyelerin üzerine vacip olmuştur.

وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ هُنَا: الْجَلْدُ، وَإِنَّمَا نَقَصَ حَدُّ الْإِمَاءِ عَنْ حَدِّ الْحَرَائِرِ لِأَنَّهُنَّ أَضْعَفُ وَقِيلَ: لِأَنَّهُنَّ لَا يَصِلْنَ إِلَى مُرَادِهِنَّ كَمَا تَصِلُ الْحَرَائِرُ وَقِيلَ: لِأَنَّ الْعُقُوبَةَ تَجِبُ عَلَى قَدْرِ النِّعْمَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُضاعَفْ لَهَا

Burada azaptan maksat celdedir (kırbaç cezasıdır). Cariyelerin haddi ancak daha zayıf olmaları sebebiyle hür kadınların haddinden eksik kılınmıştır. Hür kadınların ulaştığı imkânlara onların ulaşamaması sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Cezanın nimet ölçüsünde vacip olması sebebiyle olduğu da söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { يُضاعَفْ لَهَا } kavlinde olduğu gibi

الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ

{ الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } “Azap ona iki kat verilir”

ولم يذكر الله سبحانه في هذا الْآيَةِ الْعَبِيدَ، وَهُمْ لَاحِقُونَ بِالْإِمَاءِ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ، وكما يكون على الإماء والعبيد الْحَدِّ فِي الزِّنَا، كَذَلِكَ يَكُونُ عَلَيْهِمْ نِصْفُ الْحَدِّ فِي الْقَذْفِ وَالشُّرْبِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

Allah Sübhânehu bu ayette erkek köleleri zikretmemiştir; kıyas yoluyla onlar da cariyelere dâhildir. Zinada cariyeler ve erkek köleler üzerine [haddin yarısı] olduğu gibi kazf (iffete iftira) ve içki haddinde de onlara haddin yarısı uygulanır. O'nun:

ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ إِلَى نِكَاحِ الْإِمَاءِ. وَالْعَنَتُ: الْوُقُوعُ فِي الْإِثْمِ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ: انْكِسَارُ الْعَظْمِ بَعْدَ الْجَبْرِ، ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِكُلِّ مَشَقَّةٍ وَأَنْ تَصْبِرُوا عَنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ نِكَاحِهِنَّ، أَيْ: صَبْرُكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ، لِأَنَّ نِكَاحَهُنَّ يُفْضِي إِلَى إِرْقَاقِ الْوَلَدِ وَالْغَضِّ مِنَ النَّفْسِ. قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ اللَّامُ هُنَا هِيَ لَامُ كَيِ الَّتِي تُعَاقِبُ «أَنْ» . قَالَ الْفَرَّاءُ: الْعَرَبُ تُعَاقِبُ بَيْنَ لَامِ كَيْ وَأَنْ، فَتَأْتِي بِاللَّامِ الَّتِي عَلَى مَعْنَى كَيْ فِي مَوْضِعِ أَنْ فِي أَرَدْتُ وَأَمَرْتُ، فَيَقُولُونَ: أَرَدْتُ أَنْ تَفْعَلَ وَأَرَدْتُ لِتَفْعَلَ، وَمِنْهُ:

{ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ } “Bu, içinizden günaha girmekten korkan kimse içindir” kavlindeki işaret, cariyelerle evlenmeyyedir. el-Anet (الْعَنَتُ) günaha düşmektir; lügatte aslı kırılan kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılmasıdır, daha sonra her türlü meşakkat için istiare edilmiştir. { وَأَنْ تَصْبِرُوا } “Sabretmeniz”, cariyelerle evlenmekten [sabretmeniz] { خَيْرٌ لَكُمْ } “sizin için daha hayırlıdır”, yani onlarla evlenmekten [daha hayırlıdır]; sabrınız sizin için daha hayırlıdır, çünkü onlarla evlenmek çocuğun köleleşmesine ve nefsin küçümsenmesine yol açar. O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak istiyor” kavlindeki lâm, "en"in yerine nöbetleşe kullanılan lâm-ı key (için anlamındaki lâm) harfidir. el-Ferrâ şöyle demiştir: Araplar lâm-ı key ile "en" edatını birbirinin yerine kullanırlar; "eradtü" (istedim) ve "emertü" (emrettim) fiillerinde "en"in yerine "key" manasındaki lâm'ı getirirler. Nitekim: "Eradtü en tef'ale" ve "Eradtü li-tef'ale" (Yapmanı istedim) derler. Şu ayetler de bu kabildendir:

يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَمِنْهُ:

{ يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar”, { وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ } “Ve aranızda adaleti sağlamakla emrolundum”, { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk”. Şairin şu beyti de bundandır:

أُرِيدُ لِأَنْسَى ذِكْرَهَا فَكَأَنَّمَا ... تُمَثَّلُ لِي لَيْلَى بِكُلِّ سَبِيلِ

Onun zikrini unutmak istiyorum ama sanki... Leyla bana her yolda canlanıyor.

وَحَكَى الزَّجَّاجُ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: لَوْ كَانَتِ اللَّامُ بِمَعْنَى أَنْ لَدَخَلَتْ عَلَيْهَا لَامٌ أُخْرَى كَمَا تَقُولُ: جِئْتُ كَيْ تُكْرِمَنِي، ثُمَّ تَقُولُ: جِئْتُ لِكَيْ تُكْرِمَنِي، وَأَنْشَدَ:

ez-Zeccâc bu görüşü nakletmiş ve şöyle demiştir: "Şayet lâm 'en' manasında olsaydı, nitekim 'Ci'tü key tükrimenî' (Bana ikram edesin diye geldim) dedikten sonra 'Ci'tü li-key tükrimenî' dediğin gibi onun üzerine başka bir lâm daha dâhil olurdu." Ve şu beyti okumuştur:

أَرَدْتُ لِكَيْمَا يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّهَا ... سَرَاوِيلُ قَيْسٍ وَالْوُفُودُ شُهُودُ

İstedim ki elçiler şahit iken... İnsanlar bunun Kays'ın şalvarı olduğunu bilsin.

وَقِيلَ: اللَّامُ زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ، أَوْ لِتَأْكِيدِ إِرَادَةِ التَّبْيِينِ، وَمَفْعُولُ يُبَيِّنَ: مَحْذُوفٌ، أَيْ:

Bir diğer görüşe göre lâm; istikbal manasını pekiştirmek yahut açıklama iradesini pekiştirmek için zâiddir. "Yubeyyine" fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani:

لِيُبَيِّنَ لَكُمْ مَا خَفِيَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَقِيلَ: مَفْعُولُ يُرِيدُ: مَحْذُوفٌ، أَيْ: يُرِيدُ اللَّهُ هَذَا لِيُبَيِّنَ لَكُمْ، وَبِهِ قَالَ الْبَصْرِيُّونَ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ سِيبَوَيْهِ وَقِيلَ: اللَّامُ بِنَفْسِهَا نَاصِبَةٌ لِلْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ إِضْمَارِ أَنْ، وَهِيَ وَمَا بَعْدَهَا مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِ الْفَرَّاءِ السَّابِقِ، وَقَالَ بَعْضُ الْبَصْرِيِّينَ: إن قوله: يُرِيدُ مؤول بِالْمَصْدَرِ، مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ، مِثْلَ: تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ مَصَالِحَ دِينِكُمْ، وَمَا يَحِلُّ لَكُمْ، وَمَا يَحْرُمُ عَلَيْكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ أَيْ: طُرُقَهُمْ، وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ وَأَتْبَاعُهُمْ، لِتَقْتَدُوا بِهِمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ أَيْ: وَيُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عليكم، فتوبوا إليه، وتلاقوا مَا فُرِّطَ مِنْكُمْ بِالتَّوْبَةِ، يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ هَذَا تَأْكِيدٌ لِمَا قَدْ فُهِمْ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ الْمُتَقَدِّمِ وَقِيلَ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ لِلْإِرْشَادِ إِلَى الطَّاعَاتِ. وَالثَّانِي: فِعْلُ أَسْبَابِهَا وَقِيلَ: إِنَّ الثَّانِيَ لِبَيَانِ كَمَالِ مَنْفَعَةِ إِرَادَتِهِ سُبْحَانَهُ، وَكَمَالِ ضَرَرِ مَا يُرِيدُهُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ مُجَرَّدَ إِرَادَةِ التَّوْبَةِ حَتَّى يَكُونَ مِنْ بَابِ التَّكْرِيرِ لِلتَّأْكِيدِ. قِيلَ: هَذِهِ الْإِرَادَةُ مِنْهُ سُبْحَانَهُ فِي جَمِيعِ أَحْكَامِ الشَّرْعِ وَقِيلَ: فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ فَقَطْ.

Size gizli kalan hayrı açıklamak için [demektir]. "Yürîdü" fiilinin mefulünün hazfedildiği de söylenmiştir; yani "Allah size açıklamak için bunu istiyor" demektir. Basralılar bu görüştedir ve bu Sîbeveyh'ten rivayet edilmiştir. Lâm'ın kendisinin, gizli bir "en" olmaksızın fiili nasbettiği, kendisi ve sonrasının önceki fiilin mefulü olduğu da söylenmiştir ki bu el-Ferrâ'nın geçen sözü gibidir. Bazı Basralılar: O'nun { يُرِيدُ } kavli mastar tevilinde olup: "Tusme'u bi'l-Mu'eydiyyi hayrun min en terâhu" (Mu'eydî'yi duyman onu görmenden daha hayırlıdır) misalinde olduğu gibi ibtida (mübteda) olarak merfudur, demişlerdir. Ayetin anlamı şudur: Allah dininizin maslahatlarını, size helal olanı ve haram olanı açıklamak, { وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek”, yani kendilerine uymanız için nebilerin ve tabilerinin yollarına [iletmek], { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “ve tövbelerinizi kabul etmek” yani tövbelerinizi kabul etmek istiyor; öyleyse O'na tövbe edin ve kusurlarınızı tövbe ile karşılayın ki günahlarınızı bağışlasın. { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah sizin tövbelerinizi kabul etmek ister” kavli, daha önce geçen { وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ } kavlinden anlaşılanı tekid etmektedir. Birincisinin manasının taatlere irşad, ikincisinin ise taatlerin sebeplerini işlemek olduğu söylenmiştir. İkincisinin Sübhânehu'nun iradesinin faydasının mükemmelliğini ve şehvetlerine uyanların istedikleri şeyin zararının tamlığını beyan için olduğu, tekid kabilinden bir tekrar olsun diye sadece tövbe iradesinden ibaret olmadığı da söylenmiştir. Sübhânehu'nun bu iradesinin bütün şeriat hükümlerinde olduğu söylenmiş; sadece cariye nikâhında olduğu da söylenmiştir.

وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ الْمُتَّبِعِينَ لِلشَّهَوَاتِ، فَقِيلَ: هُمُ الزُّنَاةُ، وَقِيلَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَقِيلَ: الْيَهُودُ خَاصَّةً، وَقِيلَ: هُمُ الْمَجُوسُ لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَتَّبِعَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي نِكَاحِ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.

Şehvetlerine uyanların kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir: Zina edenler olduğu söylenmiş, Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu söylenmiş, özellikle Yahudiler olduğu söylenmiş; baba bir kız kardeşlerle evlenme konusunda Müslümanların kendilerine uymalarını istedikleri için Mecusiler olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha uygundur.

وَالْمَيْلُ: الْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الِاسْتِوَاءِ. وَالْمُرَادُ بِالشَّهَوَاتِ هُنَا مَا حَرَّمَهُ الشَّرْعُ دون ما أحله، ووصف الميل بالعظم

Meyl (الْمَيْلُ): Dosdoğru yoldan sapmaktır. Burada şehvetlerden murat, şeriatın helal kıldıkları değil, haram kıldığı şeylerdir. Meylin büyük (azîm) olarak nitelenmesi ise

بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَيْلِ مَنِ اقْتَرَفَ خَطِيئَةً نَادِرًا. قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ بِمَا مَرَّ مِنَ التَّرْخِيصِ لَكُمْ، أَوْ بِكُلِّ مَا فِيهِ تَخْفِيفٌ عَلَيْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً عَاجِزًا غَيْرَ قَادِرٍ عَلَى مَلْكِ نَفْسِهِ وَدَفْعِهَا عَنْ شَهَوَاتِهَا وَفَاءً بِحَقِّ التَّكْلِيفِ فَهُوَ مُحْتَاجٌ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ إِلَى التَّخْفِيفِ، فَلِهَذَا أَرَادَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ التَّخْفِيفَ عَنْهُ.

nadiren günah işleyen kimsenin meyline nispetledir. O'nun: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (yükü) hafifletmek ister” kavli, size verilen ruhsatlarla yahut üzerinizdeki hafifletmeyi içeren her şeyle [hafifletmek ister demektir]. { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır”; teklifin hakkını ifa etmede nefsine hâkim olmaya ve onu şehvetlerinden alıkoymaya güç yetiremeyen aciz bir varlıktır. Bu bakımdan o, hafifletilmeye muhtaçtır; işte bu yüzden Allah Sübhânehu onun üzerindeki yükü hafifletmeyi murat etmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حُرِّمَ مِنَ النَّسَبِ سَبْعٌ وَمِنَ الصِّهْرِ سَبْعٌ، ثُمَّ قَرَأَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَبَناتُ الْأُخْتِ هَذَا مِنَ النَّسَبِ، وَبَاقِي الْآيَةِ مِنَ الصِّهْرِ، وَالسَّابِعَةُ:

Buhârî ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Nesepten yedi, sıhriyetten (hısımlıktan) yedi [kadın] haram kılınmıştır." Sonra: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } “Size anneleriniz haram kılındı” ayetinden { وَبَناتُ الْأُخْتِ } “ve kız kardeş kızları” kavline kadar okudu; bu neseptendir. Ayetin kalanı ise sıhriyettendir ve yedincisi:

وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ فِي قَوْلِهِ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ قَالَ: هِيَ مُبْهَمَةٌ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

{ وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” [ayetidir]. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, İmrân b. Husayn'dan O'nun: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “ve eşlerinizin anneleri” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu [hüküm] mutlaktır (şartsızdır)." Bunlar İbn Abbâs'tan da şöyle dediğini rivayet etmiştir:

هِيَ مُبْهَمَةٌ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَوْ مَاتَتْ لَمْ تَحِلَّ لَهُ أُمُّهَا. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ إِلَّا الْبَيْهَقِيَّ عَنْ عَلِيٍّ: فِي الرَّجُلِ يَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ ثُمَّ يُطَلِّقُهَا، أَوْ مَاتَتْ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا هَلْ تَحِلُّ لَهُ أُمُّهَا؟ قَالَ: هِيَ بِمَنْزِلَةِ الرَّبِيبَةِ.

"O mutlaktır (şartsızdır); bir adam karısıyla zifafa girmeden önce onu boşasa yahut kadın ölse, kadının annesi ona helal olmaz." Bunlar -el-Beyhakî hariç- Ali'den şunu rivayet etmişlerdir: Bir kadınla evlenip zifafa girmeden onu boşayan yahut kadın ölen bir adam hakkında "Annesi ona helal olur mu?" diye sorulunca: "O, üvey kız (rebîbe) konumundadır" demiştir.

وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: إِذَا مَاتَتْ عِنْدَهُ فَأَخَذَ مِيرَاثَهَا كُرِهَ أَنْ يَخْلُفَ عَلَى أُمِّهَا، وَإِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَلَا بَأْسَ أَنْ يَتَزَوَّجَ أمها. وأخرج عبد الرزاق، وابن شَيْبَةَ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: فِي قَوْلِهِ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ أُرِيدَ بِهِمَا الدُّخُولُ جَمِيعًا.

Bunlar Zeyd b. Sâbit'ten onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kadın onun nikâhı altındayken ölür ve mirasını alırsa, arkasından annesiyle evlenmesi mekruh görülür. Zifafa girmeden onu boşarsa annesiyle evlenmesinde bir beis yoktur." Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “ve eşlerinizin anneleri, himayenizde bulunan üvey kızlarınız” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Her ikisinde de zifafa girme şartı kastedilmiştir."

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: الرَّبِيبَةُ وَالْأُمُّ سَوَاءٌ لَا بَأْسَ بِهِمَا إِذَا لَمْ يَدْخُلْ بِالْمَرْأَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ قَالَ: كَانَتْ عِنْدِي امْرَأَةٌ فَتُوُفِّيَتْ، وَقَدْ وَلَدَتْ لِي فَوَجَدْتُ عَلَيْهَا، فَلَقِيَنِي عليّ بن أبي طالب فقال: مالك؟

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kadınla zifafa girilmediğinde üvey kız ile anne aynıdır, ikisinde de bir beis yoktur." Abdurrezzâk ve İbn Ebî Hâtim sahih bir senetle Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Nikâhım altında bir kadın vardı ve vefat etti; bana çocuk da doğurmuştu, bundan ötürü çok üzüldüm. Ali b. Ebî Tâlib benimle karşılaştı ve: 'Neyin var?' dedi.

فَقُلْتُ: تُوُفِّيَتِ الْمَرْأَةُ، فَقَالَ عَلِيٌّ: لَهَا ابْنَةٌ؟ قُلْتُ: نَعَمْ وَهِيَ بِالطَّائِفِ، قَالَ: كَانَتْ فِي حِجْرِكَ؟ قُلْتُ لَا: قَالَ: فَانْكِحْهَا، قُلْتُ: فَأَيْنَ قَوْلُ اللَّهِ: وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ؟ قَالَ: إِنَّهَا لَمْ تَكُنْ فِي حِجْرِكَ.

Ben: 'Kadın vefat etti' dedim. Ali: 'Onun bir kızı var mı?' diye sordu. 'Evet, Tâif'tedir' dedim. 'Senin himayende miydi?' dedi. 'Hayır' dedim. 'Öyleyse onunla evlen' dedi. Ben: 'Peki, Allah'ın: { وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “Himayenizde bulunan üvey kızlarınız” kavli nerede kaldı?' dedim. O: 'O senin himayende değildi ki' dedi."

وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ إِسْنَادٌ ثَابِتٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الدُّخُولُ: الْجِمَاعُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: كُنَّا نتحدث: أن محمدا ﷺ لَمَّا نَكَحَ امْرَأَةَ زَيْدٍ قَالَ الْمُشْرِكُونَ بِمَكَّةَ فِي ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَنَزَلَتْ: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ»

Bunun Müslim'in şartına göre sabit bir senet olduğunu söyleyenlerin sözünü daha önce aktarmıştık. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Duhûl (girme), cimadır." Abdurrezzâk el-Musannef'te, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Biz şöyle konuşurduk: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'in hanımıyla evlendiğinde Mekke'deki müşrikler bu konuda laf ettiler; bunun üzerine Allah: { وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “ve kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri” ayetini indirdi. Ve: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” ayeti indi,

وَنَزَلَتْ: مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

ve: { مَا كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } “Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir” ayeti indi. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun şu kavli hakkında:

وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ قَالَ يَعْنِي فِي النِّكَاحِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذَلِكَ فِي الْحَرَائِرِ، فَأَمَّا الْمَمَالِيكُ فَلَا بَأْسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ نَحْوَهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ عَنِ الْأُخْتَيْنِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ هَلْ يَجْمَعُ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، وَمَا كُنْتُ لِأَصْنَعَ ذَلِكَ، فَخَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ، فَلَقِيَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَرَاهُ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، فَسَأَلَهُ عن ذلك، فقال:

{ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ } “İki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” [ayeti hakkında]: "Yani nikâhta" dediğini [rivayet etmiştir]. Abd b. Humeyd ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu, hür kadınlar hakkındadır; cariyeler (memlûkeler) hakkında ise bir sakınca yoktur." İbnü'l-Münzir ondan başka bir yoldan bunun benzerini rivayet etmiştir. Mâlik, eş-Şâfiî, Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de el-Beyhakî, Osmân b. Affân'dan şunu rivayet etmişlerdir: Bir adam ona mülk-i yemin olan iki kız kardeşi [cinsel birliktelikte] bir araya getirip getiremeyeceğini sordu. [Osmân]: "Bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır; ben şahsen bunu yapmazdım" dedi. [Adam] onun yanından çıktı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından -Ali b. Ebî Tâlib olduğunu sandığım- bir adamla karşılaştı, ona bunu sordu. O da şöyle dedi:

لَوْ كَانَ لِي مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ثُمَّ وَجَدْتُ أَحَدًا فَعَلَ ذَلِكَ لَجَعَلْتُهُ نَكَالًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ لَهُ أَمَتَانِ أختان، وطأ إِحْدَاهُمَا وَأَرَادَ أَنْ يَطَأَ الْأُخْرَى، فَقَالَ: لَا حَتَّى يُخْرِجَهَا مِنْ مِلْكِهِ وَقِيلَ: فَإِنْ زَوَّجَهَا عَبْدَهُ؟ قَالَ: لَا حَتَّى يُخْرِجَهَا مِنْ مِلْكِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يَجْمَعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ الْأَمَتَيْنِ، فَكَرِهَهُ، فَقِيلَ: يَقُولُ اللَّهُ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَقَالَ: وَبَعِيرُكَ أَيْضًا مِمَّا مَلَكَتْ يَمِينُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: قَالَ فِي الْأُخْتَيْنِ الْمَمْلُوكَتَيْنِ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، وَلَا آمُرُ وَلَا أُنْهِي، وَلَا أُحِلُّ وَلَا أُحَرِّمُ، وَلَا أَفْعَلُ أَنَا وَأَهْلَ بَيْتِي. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ قَيْسٍ قَالَ:

"Şayet yetki elimde olsaydı ve birinin bunu yaptığını görseydim onu ibretlik bir cezaya çarptırırdım." İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî, Ali'den şunu rivayet etmişlerdir: Kendisine, iki kız kardeş cariyesi olup bunlardan birine yaklaşıp diğerine de yaklaşmak isteyen adam hakkında sorulunca: "Onu mülkiyetinden çıkarmadıkça hayır" demiştir. "Peki onu kölesiyle evlendirirse?" denilince: "Onu mülkiyetinden çıkarmadıkça hayır" demiştir. Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: Kendisine iki kız kardeş cariyeyi bir arada toplayan adam sorulmuş, o da bunu mekruh görmüştür. Kendisine: "Allah: { إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna” buyuruyor" denilince o: "Deven de sağ elinin malik olduğu şeylerdendir" demiştir. İbn Ebî Şeybe ve el-Beyhakî, Ebû Sâlih tarikiyle Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmişlerdir: İki köle kız kardeş hakkında: "Bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır; ben ne emrederim ne nehyederim, ne helal kılarım ne haram kılarım, ne ben ne de ehlibeytim bunu yaparız" demiştir. Ahmed, Kays'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:

قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَيَقَعُ الرَّجُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ وَابْنَتِهَا مَمْلُوكَتَيْنِ لَهُ؟ فَقَالَ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، وَلَمْ أَكُنْ لِأَفْعَلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ: فِي الْأُخْتَيْنِ مِنْ مِلْكِ الْيَمِينِ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ جَارِيَتَانِ أُخْتَانِ فَغَشِيَ إِحْدَاهُمَا فَلَا يَقْرَبُ الْأُخْرَى حَتَّى يُخْرِجَ الَّتِي غَشِيَ مِنْ مِلْكِهِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ فِي نِسَاءِ الْآبَاءِ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَنْكِحُونَ نِسَاءَ الْآبَاءِ، ثُمَّ حُرِّمَ النَّسَبُ وَالصِّهْرُ فَلَمْ يَقُلْ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ، لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ لَا تَنْكِحُ النَّسَبَ وَالصِّهْرَ. وَقَالَ فِي الْأُخْتَيْنِ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْمَعُونَ بَيْنَهُمَا فَحَرَّمَ جَمْعَهُمَا جَمِيعًا، إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ قَبْلَ التَّحْرِيمِ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً لِمَا كَانَ مِنْ جِمَاعِ الْأُخْتَيْنِ قَبْلَ التَّحْرِيمِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ يَوْمَ حُنَيْنٍ جَيْشًا إِلَى أَوْطَاسٍ، فَلَقُوا عَدُوًّا فَقَاتَلُوهُمْ، فَظَهَرُوا عَلَيْهِمْ وَأَصَابُوا لَهُمْ سَبَايَا، فَكَأَنَّ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ تَحَرَّجُوا مِنْ غِشْيَانِهِنَّ مِنْ أَجْلِ أَزْوَاجِهِنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَقُولُ: إِلَّا مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ قَالَ: كُلُّ ذَاتِ زَوْجٍ إِتْيَانُهَا زِنًا إِلَّا مَا سُبِيَتَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ قَالَ: عَلَى الْمُشْرِكَاتِ إِذَا سُبِينَ حَلَّتْ لَهُ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْمُشْرِكَاتُ وَالْمُسْلِمَاتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِذَا بِيعَتِ الْأَمَةُ وَلَهَا زَوْجٌ فَسَيِّدُهَا أَحَقُّ بِبُضْعِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ قَالَ: ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ قَالَ: الْعَفِيفَةُ الْعَاقِلَةُ مِنْ مُسْلِمَةٍ أَوْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.

İbn Abbâs'a: "Adam mülkiyeti altındaki kadın ile onun kızına yaklaşabilir mi?" dedim. O: "Bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır; ben şahsen bunu yapmazdım" dedi. Abdurrezzâk ve el-Beyhakî ondan mülk-i yemin olan iki kız kardeş hakkında: "Bir ayet onları helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve el-Beyhakî, İbn Ömer'in şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir adamın iki kız kardeş cariyesi olur da birine yaklaşırsa, yaklaştığı cariyeyi mülkiyetinden çıkarmadıkça diğerine yaklaşamaz." el-Beyhakî, Mukâtil b. Süleymân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah babaların eşleri hakkında ancak: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyurmuştur, çünkü Araplar babaların eşleriyle evlenirlerdi; sonra nesep ve sıhriyet haram kılındı ama 'geçmişte olanlar müstesna' buyurmadı, çünkü Araplar nesep ve sıhriyet hısımlarıyla evlenmezlerdi. İki kız kardeş hakkında ise: { إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar müstesna” buyurdu, çünkü onlar ikisini bir arada nikâhlarlardı; dolayısıyla haram kılınmadan önceki geçmiş müstesna ikisinin arasını birleştirmeyi haram kıldı. { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”, haram kılınmadan önce iki kız kardeşin bir arada toplanmasından dolayı [böyle buyurmuştur]." Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî ve diğerleri Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü Evtâs'a bir ordu gönderdi. Bir düşmanla karşılaşıp savaştılar, onlara galip geldiler ve esir kadınlar ele geçirdiler. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı kimseler, müşrik olan kocaları sebebiyle onlara yaklaşmaktan çekindiler. Bunun üzerine Allah bu hususta: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Sağ ellerinizin malik olduğu (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayetini indirdi; yani Allah'ın size ganimet olarak verdikleri müstesna, buyurmaktadır. et-Taberânî, İbn Abbâs'tan ayetin nüzul sebebinin bu olduğunu rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } kavli hakkında: "Esir edilenler hariç evli olan her kadına yaklaşmak zinadır" dediğini rivayet etmişlerdir. el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe ve et-Taberânî, Ali ve İbn Mes'ûd'dan O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavli hakkında şöyle dediklerini rivayet etmişlerdir: "Müşrik kadınlar esir edildiklerinde adama helal olurlar." İbn Mes'ûd: "Müşrikler de Müslümanlar da [böyledir]" demiştir. İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Cariye evli iken satıldığında efendisi onunla cinsî münasebete daha hak sahibidir." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } kavli hakkında: "Evli kadınlardır" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, Enes b. Mâlik'ten bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan da bunun benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ } kavli hakkında: "Müslüman yahut Ehl-i Kitap'tan iffetli ve akıllı kadındır" dediğini rivayet etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ فَوْقَ الْأَرْبَعِ، فَمَا زَادَ فَهُوَ عَلَيْهِ حَرَامٌ كَأُمِّهِ وَأُخْتِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir yine ondan ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Dördün üzerinde evlenmesi helal değildir; dörtten fazlası ise annesi ve kız kardeşi gibi ona haramdır." Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “ve evli kadınlar...” kavli hakkında;