Binûn

Nisâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً يَقُولُ: إِذَا كَانَ مِنْ غَيْرِ ضِرَارٍ وَلَا خَدِيعَةٍ فَهُوَ هَنِيءٌ مَرِيءٌ، كَمَا قَالَ اللَّهُ:

{ فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً } “Eğer gönül hoşluğuyla size ondan bir kısmını bağışlarlarsa” [ayetini tefsir ederken] şöyle demiştir: “Eğer bu bir zarar verme ve aldatma olmaksızın gerçekleşmişse, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi o afiyetle ve rahatça yenebilir.”

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥ الى ٦]

[en-Nisâ Suresi (4): 5-6. Ayetler]

وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥) وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٦)

{ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥) وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٦) } “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin. Onları bu mallarla rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin. (5) Yetimleri evlenme çağına gelene kadar deneyin; eğer onlarda bir olgunluk (rüşd) görürseniz, mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de mallarını geri alacaklar diye o malları israfla ve aceleyle tüketmeyin. Zengin olan iffetli davransın (yetim malına el sürmesin); fakir olan ise meşru ölçülerde (örfe uygun) yesin. Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun. Hesap görücü olarak Allah yeter. (6)”

هَذَا رُجُوعٌ إِلَى بَقِيَّةِ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِأَمْوَالِ الْيَتَامَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْأَمْرُ بِدَفْعِ أَمْوَالِهِمْ إِلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bu [ayetler], yetimlerin mallarıyla ilgili diğer hükümlere bir dönüştür. Yüce Allah'ın şu kavlinde mallarının kendilerine verilmesi emri daha önce geçmişti:

وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا أَنَّ السَّفِيهَ وَغَيْرَ الْبَالِغِ لَا يَجُوزُ دَفْعُ مَالِهِ إِلَيْهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ: مَعْنَى السَّفِيهِ لُغَةً.

{ وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin”. Yüce Allah burada, sefih ve ergenlik çağına ulaşmamış kimseye malının teslim edilmesinin caiz olmadığını beyan buyurmuştur. Bakara Suresi'nde sefihin lügat anlamı daha önce geçmişti.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءِ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُمُ الْيَتَامَى، لَا تُؤْتُوهُمْ أَمْوَالَكُمْ.

İlim ehli, bu 'süfehâ' (aklı ermezler) kimselerin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Saîd b. Cübeyr: “Onlar yetimlerdir; mallarınızı onlara vermeyin” demiştir.

قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ مَا قِيلَ فِي الْآيَةِ. وَقَالَ مَالِكٌ: هُمُ الْأَوْلَادُ الصِّغَارُ، لَا تُعْطُوهُمْ أَمْوَالَكُمْ فَيُفْسِدُوهَا، وَتَبْقَوْا بِلَا شَيْءٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ النِّسَاءُ. قَالَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ لَا يَصِحُّ، إِنَّمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: سَفَائِهُ أَوْ سَفِيهَاتٌ. وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ إِضَافَةِ الْأَمْوَالِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ وَهِيَ لِلسُّفَهَاءِ، فَقِيلَ: أَضَافَهَا إِلَيْهِمْ: لِأَنَّهَا بِأَيْدِيهِمْ وَهُمُ النَّاظِرُونَ فِيهَا، كقوله: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ ، وقوله: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَيْ: لِيُسَلِّمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلْيَقْتُلْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَقِيلَ: أَضَافَهَا إِلَيْهِمْ: لِأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ أَمْوَالِهِمْ، فَإِنَّ الْأَمْوَالَ جُعِلَتْ مُشْتَرَكَةً بَيْنَ الْخَلْقِ فِي الْأَصْلِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: أَمْوَالُ الْمُخَاطَبِينَ حَقِيقَةً، وَبِهِ قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ. وَالْمُرَادُ: النَّهْيُ عَنْ دَفْعِهَا إِلَى مَنْ لَا يُحْسِنُ تَدْبِيرَهَا، كَالنِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، وَمَنْ هُوَ ضَعِيفُ الْإِدْرَاكِ لَا يَهْتَدِي إِلَى وُجُوهِ النَّفْعِ الَّتِي تُصْلِحُ الْمَالَ، وَلَا يَتَجَنَّبُ وُجُوهَ الضَّرَرِ الَّتِي تُهْلِكُهُ وَتَذْهَبُ بِهِ. قَوْلُهُ: الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ:

en-Nehhâs: “Bu, ayet hakkında söylenmiş en güzel sözlerdendir” demiştir. Mâlik: “Onlar küçük çocuklardır; mallarınızı onlara verip de heba etmelerine ve sizin bir şeysiz kalmanıza yol açmayın” demiştir. Mücâhid: “Onlar kadınlardır” demiştir. en-Nehhâs ve başkaları: “Bu görüş doğru değildir; zira Araplar [kadınlar için çoğul olarak] ‘sefâih’ veya ‘sefîhât’ derler” demişlerdir. [Âlimler], mallar süfehâya ait olduğu halde ayette hitap edilenlere izafe edilmesinin gerekçesinde de ihtilaf etmişlerdir: Mallar onların elinde bulunduğu ve işlerini idare edenler kendileri olduğu için onlara izafe edildiği söylenmiştir; nitekim [Yüce Allah'ın]: { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendinize selam verin” ve: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürün” yani 'birbirinize selam verin' ve 'birbirinizi öldürün' kavillerinde olduğu gibi. Malların onların malları cinsinden olması sebebiyle onlara izafe edildiği de söylenmiştir; zira mallar aslında yaratılanlar arasında ortak kılınmıştır. Kastedilenin, hitap edilenlerin bizzat kendi malları olduğu da söylenmiştir; Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde bu görüştedir. Buradaki maksat, malların idaresini güzel yapamayan kadınlara, çocuklara ve malı ıslah edecek fayda yollarını kavrayamayan, onu yok edip heba edecek zarar yollarından sakınamayan zayıf idrakli kimselere verilmesinin yasaklanmasıdır. Yüce Allah'ın: { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için bir geçim kaynağı kıldığı” kavlinde birinci meful hazfedilmiştir; takdiri:

الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لَكُمْ، وَ «قَيِّمًا» : قِرَاءَةُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَأَبِي عَامِرٍ، وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ: «قياما» ، وقرأ عبد الله ابن عُمَرَ: «قِوَامًا» وَالْقِيَامُ، وَالْقِوَامُ: مَا يُقِيمُكَ، يُقَالُ: فُلَانٌ قِيَامُ أَهْلِهِ، وَقِوَامُ بَيْتِهِ، وَهُوَ الَّذِي يُقِيمُ شَأْنَهُ، أَيْ: يُصْلِحُهُ، وَلَمَّا انْكَسَرَتِ الْقَافُ فِي قِوَامٍ أَبْدَلُوا الْوَاوَ يَاءً. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: قَيِّمًا، وَقِوَامًا:

«الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ لَكُمْ» (Allah'ın sizin için kıldığı) şeklindedir. «قِيَمًا» (kıyemen) okuyuşu Medine ehlinin ve Ebû Âmr'ın kıraatidir. Onların dışındakiler «قِيَامًا» (kıyâmen) şeklinde okumuşlardır. Abdullah b. Ömer ise «قِوَامًا» (kıvâmen) şeklinde okumuştur. el-Kıyâm (الْقِيَامُ) ve el-kıvâm (الْقِوَامُ), senin ayakta durmanı sağlayan şey demektir. “Falan kişi ailesinin kıyâmıdır / evinin kıvâmıdır” denir ki, o işlerini çekip çeviren, yani düzelten kimsedir. Kıvâm kelimesindeki kaf harfi kesreli olunca vâv harfini yâ harfine dönüştürmüşlerdir. el-Kisâî ve el-Ferrâ: “«قَيِّمًا» ve «قِوَامًا» kelimeleri:

بِمَعْنَى قِيَامًا، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: لَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي تَصْلُحُ بِهَا أُمُورُكُمْ فَتَقُومُونَ بِهَا قِيَامًا، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى: قَائِمَةٌ بِأُمُورِكُمْ، فَذَهَبَ إِلَى أَنَّهَا جَمْعٌ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: قِيَمًا: جَمْعُ قِيمَةٍ، كَدِيمَةٍ وَدِيَمٍ، أَيْ: جَعَلَهَا اللَّهُ قِيمَةً لِلْأَشْيَاءِ. وَخَطَّأَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ هَذَا الْقَوْلَ وَقَالَ: هِيَ مَصْدَرٌ، كَقِيَامٍ وَقِوَامٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا صَلَاحٌ لِلْحَالِ وَثَبَاتٌ لَهُ، فَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ: أَمْوَالُهُمْ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ

[el-Kisâî şöyle demiştir: “Bu,] ‘kıyâmen’ (قِيَامًا) anlamındadır ve masdar olarak mensubdur. Yani: ‘İşlerinizin kendisiyle düzeldiği ve bu sayede ayakta durduğunuz mallarınızı aklı ermezlere vermeyin.’ el-Ahfeş ise şöyle demiştir: ‘Mana, işlerinizi ayakta tutucudur [şeklindedir]’; böylece onun çoğul olduğu görüşünü benimsemiştir. Basralılar ise şöyle demişlerdir: ‘Kıyemen (قِيَمًا); dîme (دِيمَة) kelimesinin çoğulunun diyem (دِيَم) olması gibi kıymet (قِيمَة) kelimesinin çoğuludur. Yani Allah onları eşya için bir değer kılmıştır.’ Ebû Alî el-Fârisî bu görüşü hatalı bulmuş ve şöyle demiştir: ‘O; kıyâm ve kıvâm gibi bir masdardır. Mana ise onun durum için bir ıslah ve sebat vesilesi olduğudur.’ İzafetin (tamlamanın) zahirinin gerektirdiği üzere kastedilenin [muhatapların] kendi malları olduğunu söyleyenlerin görüşüne gelince...

ظَاهِرُ الْإِضَافَةِ، فَالْمَعْنَى وَاضِحٌ. وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا أَمْوَالُ الْيَتَامَى، فَالْمَعْنَى: أَنَّهَا من جنس ما تقوم به مَعَايِشُكُمْ، وَيَصْلُحُ بِهِ حَالُكُمْ مِنَ الْأَمْوَالِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: «اللَّاتِي جَعَلَ» قَالَ الْفَرَّاءُ: الْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ النِّسَاءُ اللَّوَاتِي، وَالْأَمْوَالُ الَّتِي، وَكَذَلِكَ غَيْرُ الْأَمْوَالِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. قَوْلُهُ: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ أَيِ: اجْعَلُوا لَهُمْ فِيهَا رِزْقًا أَوِ افْرِضُوا لَهُمْ، وَهَذَا فِيمَنْ تَلْزَمُ نَفَقَتُهُ وَكِسْوَتُهُ مِنَ الزَّوْجَاتِ وَالْأَوْلَادِ وَنَحْوِهِمْ. وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْأَمْوَالَ هِيَ أَمْوَالُ اليتامى، فالمعنى: اتجروا فيها حتى تربحوا وتنفقوا عليهم مِنَ الْأَرْبَاحِ، أَوِ اجْعَلُوا لَهُمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ رِزْقًا يُنْفِقُونَهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَيَكْتَسُونَ بِهِ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ: عَلَى جَوَازِ الْحَجْرِ عَلَى السُّفَهَاءِ، وَبِهِ قَالَ الْجُمْهُورُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُحْجَرُ عَلَى مَنْ بَلَغَ عَاقِلًا، وَاسْتُدِلَّ بِهَا أَيْضًا: عَلَى وُجُوبِ نَفَقَةِ الْقَرَابَةِ. وَالْخِلَافُ فِي ذَلِكَ مَعْرُوفٌ فِي مَوَاطِنِهِ. قَوْلُهُ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً قِيلَ: ادْعُوا لَهُمْ: بَارَكَ الله فيكم، وح، وَصَنَعَ لَكُمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: عِدُوهُمْ وَعْدًا حَسَنًا، قُولُوا لَهُمْ: إِنْ رَشَدْتُمْ دَفَعْنَا إِلَيْكُمْ أَمْوَالَكُمْ وَيَقُولُ الْأَبُ لِابْنِهِ: مَالِي سَيَصِيرُ إِلَيْكَ، وَأَنْتَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَاحِبُهُ، وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَالظَّاهِرُ من الآية من يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْقَوْلِ الْجَمِيلِ، فَفِيهِ إِرْشَادٌ إِلَى حُسْنِ الْخُلُقِ مَعَ الْأَهْلِ وَالْأَوْلَادِ، أَوْ مَعَ الْأَيْتَامِ الْمَكْفُولِينَ. وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِيمَا صَحَّ عَنْهُ: «خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي» . قَوْلُهُ: وَابْتَلُوا الْيَتامى الِابْتِلَاءُ: الِاخْتِبَارُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الِاخْتِبَارِ، فَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَتَأَمَّلَ الْوَصِيُّ أَخْلَاقَ يَتِيمِهِ لِيَعْلَمَ بِنَجَابَتِهِ وَحُسْنِ تَصَرُّفِهِ فَيَدْفَعَ إِلَيْهِ مَالَهُ إِذَا بَلَغَ النِّكَاحَ وَآنَسَ مِنْهُ الرُّشْدَ وَقِيلَ: مَعْنَى الِاخْتِبَارِ: أَنْ يَدْفَعَ إِلَيْهِ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ وَيَأْمُرَهُ بِالتَّصَرُّفِ فِيهِ حَتَّى يَعْلَمَ حَقِيقَةَ حَالِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَى الِاخْتِبَارِ: أَنْ يَرُدَّ النَّظَرَ إِلَيْهِ فِي نَفَقَةِ الدَّارِ لِيَعْرِفَ كَيْفَ تَدْبِيرُهُ، وَإِنْ كَانَتْ جَارِيَةً رَدَّ إِلَيْهَا مَا يَرُدُّ إِلَى رَبَّةِ الْبَيْتِ مِنْ تَدْبِيرِ بَيْتِهَا. وَالْمُرَادُ بِبُلُوغِ النِّكَاحِ: بُلُوغُ الْحُلُمِ، لِقَوْلِهِ تعالى:

Kastedilenin [muhatapların] kendi malları olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre mana açıktır. Bunların yetimlerin malları olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise mana: 'O, mallardan geçiminizin kendisiyle sağlandığı ve durumunuzun kendisiyle düzeldiği cinstendir' şeklindedir. el-Hasan ve en-Nehaî: «اللَّاتِي جَعَلَ» şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: “Arap kelamında çoğunlukla kadınlar için «اللَّوَاتِي», mallar için «الَّتِي» kullanılır; malların dışındaki şeyler de böyledir.” Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Yüce Allah'ın: { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } “Onları bu mallarla rızıklandırıp giydirin” kavli, yani: 'Onlar için o mallardan bir rızık tayin edin veya onlara pay ayırın' demektir. Bu, eşler, çocuklar ve benzerleri gibi nafakası ve giyimi zorunlu olan kimseler hakkındadır. Malların yetim malları olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre ise mana: 'O mallarla ticaret yapın ki kâr elde edip kârından onlara harcayasınız veya onların mallarından kendilerine harcayacakları ve giyinecekleri bir rızık tayin edin' demektir. Bu ayetle sefihlerin hacir (kısıtlılık) altına alınmasının caiz olduğuna delil getirilmiştir; cumhurun görüşü de budur. Ebû Hanîfe ise: “Akıllı olarak ergenliğe ulaşan kimse hacir altına alınamaz” demiştir. Ayetten akraba nafakasının vacip olduğuna da delil getirilmiştir; bu konudaki ihtilaf kendi yerlerinde bilinmektedir. Yüce Allah'ın: { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Ve onlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında şöyle denilmiştir: “Onlara: 'Allah size bereket versin, sizi korusun ve sizin için hayır kılsın' diye dua edin.” Bir diğer görüşe göre anlamı: “Onlara güzel bir vaatte bulunun; onlara: 'Eğer olgunlaşırsanız mallarınızı size teslim ederiz' deyin; babanın oğluna: 'Malım sana kalacak, inşallah onun sahibi sensin' demesi ve benzeri sözlerdir.” Ayetin zahirinden anlaşılan ise 'güzel söz' tanımına giren her ifadedir. Bunda aileye, çocuklara veya vesayet altındaki yetimlere karşı güzel ahlaklı olmaya yönelik bir irşad vardır. Nitekim Peygamber ﷺ kendisinden sahih olarak rivayet edilen bir hadiste şöyle buyurmuştur: «خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ، وَأَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي» “Sizin en hayırlınız, ailesine en hayırlı olanınızdır; ben de aileme karşı en hayırlı olanınızım.” Yüce Allah'ın: { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” kavlinde geçen el-ibtila (الِابْتِلَاءُ), imtihan etmek / denemek demektir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. İmtihanın mahiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre bu, vasinin, yetiminin zekâsını ve tasarruf yeteneğini anlamak için onun ahlakını gözlemlemesi, böylece evlenme çağına ulaşıp onda olgunluk gördüğünde malını ona teslim etmesidir. Bir diğer görüşe göre imtihanın manası: Gerçek durumunu öğrenmek için malından bir kısmını ona verip onda tasarrufta bulunmasını emretmesidir. Bir başka görüşe göre ise imtihanın manası: Nasıl idare ettiğini görmek için ev harcamalarının yönetimini ona bırakmasıdır; şayet kız çocuğu ise evin hanımına bırakılan ev idaresi işlerini ona bırakmasıdır. Nikah çağına ulaşmaktan kasat, ihtilam (ergenlik) çağına ulaşmaktır; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ وَمِنْ عَلَامَاتِ الْبُلُوغِ: الْإِنْبَاتُ، وَبُلُوغُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُمَا: لَا يَحْكُمُ لِمَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ بِالْبُلُوغِ إِلَّا بَعْدَ مُضِيِّ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَهَذِهِ الْعَلَامَاتُ تَعُمُّ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى، وَتَخْتَصُّ الْأُنْثَى: بِالْحَبَلِ وَالْحَيْضِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ آنَسْتُمْ أَيْ: أَبْصَرْتُمْ وَرَأَيْتُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “İçinizden çocuklar ergenlik çağına ulaştıklarında”. Ergenlik alametlerinden biri de [avret yerinde] kıllanma ve on beş yaşına ulaşmaktır. Mâlik, Ebû Hanîfe ve başkaları ise: “İhtilam olmayan kimsenin ergenliğine ancak on yedi yaşını tamamladıktan sonra hükmedilir” demişlerdir. Bu alametler hem erkek hem kız çocuğu için geçerlidir; kız çocukları ise ayrıca hamile kalmak ve hayız görmekle ayrılır. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آنَسْتُمْ } “Eğer görürseniz” kavli, yani 'görüp fark ederseniz' demektir; [Yüce Allah'ın] şu kavli de bu kabildendir:

آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً . قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ اذْهَبْ فَاسْتَأْنِسْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، مَعْنَاهُ:

{ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً } “Tûr tarafında bir ateş gördü”. el-Ezherî şöyle demiştir: “Araplar: 'Git bir bak (isti'nâs et), birini görüyor musun?' derler; bunun manası:

تَبَصَّرْ وَقِيلَ: هُوَ هُنَا بِمَعْنَى: وَجَدَ وَعَلِمَ، أَيْ: فَإِنْ وَجَدْتُمْ وَعَلِمْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ:

'İyice bak / gözle' demektir.” Burada 'buldu ve bildi' anlamında olduğu, yani: 'Şayet onlarda bir rüşd bulur ve bilirseniz' demek olduğu da söylenmiştir. Cumhurun kıraati:

«رُشْدًا» بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الشِّينِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالسُّلَمِيُّ، وَعِيسَى الثَّقَفِيُّ: بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ، قِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ وَقِيلَ: هُوَ بِالضَّمِّ مَصْدَرُ رَشِدَ، وَبِالْفَتْحِ مَصْدَرُ رَشَدَ.

Râ harfinin zammesi ve şîn harfinin sükûnu ile «رُشْدًا» (rüşden) şeklindedir. İbn Mes'ûd, es-Sülemî ve Îsâ es-Sekafî ise râ ve şîn harflerinin fethasıyla [«رَشَدًا» (raşeden)] okumuşlardır. Bunların iki ayrı lehçe olduğu söylenmiştir. Zammeli olanın «رَشِدَ» fiilinin mastarı, fethalı olanın ise «رَشَدَ» fiilinin mastarı olduğu da belirtilmiştir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى الرُّشْدِ هَاهُنَا، فَقِيلَ: الصَّلَاحُ فِي الْعَقْلِ وَالدِّينِ وَقِيلَ: فِي الْعَقْلِ خَاصَّةً.

İlim ehli buradaki rüşdün anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Akıl ve dinde salah (yetkinlik) olduğu söylenmiştir; sadece akılda [salah] olduğu da söylenmiştir.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيُّ: إِنَّهُ لَا يُدْفَعُ إِلَى الْيَتِيمِ مَالُهُ إِذَا لَمْ يُؤْنَسْ رُشْدُهُ وَإِنْ كَانَ شَيْخًا. قَالَ الضَّحَّاكُ:

Saîd b. Cübeyr ve eş-Şa'bî: “Yaşlı bir ihtiyar bile olsa rüşdü görülmedikçe yetime malı teslim edilmez” demişlerdir. ed-Dahhâk da:

وَإِنْ بَلَغَ مِائَةَ سَنَةٍ. وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الرُّشْدَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْبُلُوغِ، وَعَلَى أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَرْشُدْ بَعْدَ بُلُوغِ الْحُلُمِ لَا يَزُولُ عَنْهُ الْحَجْرُ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُحْجَرُ عَلَى الْحَرِّ الْبَالِغِ وَإِنْ كَانَ أَفْسَقَ النَّاسِ وَأَشَدَّهُمْ تَبْذِيرًا، وَبِهِ قَالَ النَّخَعِيُّ، وَزُفَرُ، وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ: أنه لَا تُدْفَعُ إِلَيْهِمْ أَمْوَالُهُمْ إِلَّا بَعْدَ بُلُوغِ غاية، هي: بلوغ

“Yüz yaşına varsa bile [malı verilmez]” [demiştir]. Âlimlerin cumhuru ise rüşdün ancak bulûğdan sonra olacağı ve kişi bulûğu'l-hulüme (ihtilam/ergenlik çağına) ulaştıktan sonra da reşid olmazsa üzerinden hacr (tasarruf kısıtlaması) halinin kalkmayacağı görüşündedir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: İnsanların en fâsıkı ve en çok saçıp savuranı dahi olsa hür ve bâliğ kimse kısıtlanamaz (hacr altına alınamaz). en-Nehaî ve Züfer de bu görüştedir. Kur’ân nazmının zahiri ise şudur: Malları kendilerine ancak bir gayeye ulaştıktan sonra verilir ki bu gaye de [evlilik çağına] ulaşmaktır.

النِّكَاحِ، مُقَيَّدَةٌ هَذِهِ الْغَايَةُ بِإِينَاسِ الرُّشْدِ، فَلَا بُدَّ مِنْ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ، فَلَا تُدْفَعُ إِلَى الْيَتَامَى أَمْوَالُهُمْ قَبْلَ الْبُلُوغِ، وَإِنْ كَانُوا مَعْرُوفِينَ بِالرُّشْدِ، وَلَا بَعْدَ الْبُلُوغِ إِلَّا بَعْدَ إِينَاسِ الرُّشْدِ مِنْهُمْ. وَالْمُرَادُ بِالرُّشْدِ: نَوْعُهُ، وَهُوَ الْمُتَعَلِّقُ بِحُسْنِ التَّصَرُّفِ فِي أَمْوَالِهِ، وَعَدَمِ التَّبْذِيرِ بِهَا، وَوَضْعِهَا فِي مَوَاضِعِهَا. قَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا الْإِسْرَافُ فِي اللُّغَةِ: الْإِفْرَاطُ وَمُجَاوَزَةُ الْحَدِّ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: السَّرَفُ والتبذير، والبدار:

ulaştıktan sonra verilir ki bu gaye rüşdün görülmesi şartına bağlanmıştır; dolayısıyla iki hususun birden bulunması şarttır. Bu sebeple rüşd ile tanınmış olsalar bile buluğdan önce yetimlere malları verilmez; buluğdan sonra da kendilerinde rüşd görülmedikçe verilmez. Rüşdden kastedilen, onun özel bir türüdür; o da kişinin mallarında güzel tasarrufta bulunması, onları saçıp savurmaması ve yerli yerince harcamasıyla ilgili olandır. Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } “Büyüyecekler de mallarını geri alacaklar diye o malları israfla ve aceleyle tüketmeyin” kavlinde geçen el-isrâf (الْإِسْرَافُ), lügatte haddi aşmak ve aşırıya kaçmaktır. en-Nadr b. Şümeyl: “es-Seref, israftır; el-bidâr ise:

المبادرة وأَنْ يَكْبَرُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِقَوْلِهِ: بِداراً أَيْ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَ الْيَتَامَى أَكْلَ إِسْرَافٍ وَأَكْلَ مُبَادَرَةٍ لِكِبَرِهِمْ، أَوْ: لَا تَأْكُلُوا لِأَجْلِ السَّرَفِ، وَلِأَجْلِ الْمُبَادَرَةِ، أَوْ: لَا تَأْكُلُوهَا مُسْرِفِينَ وَمُبَادِرِينَ لِكِبَرِهِمْ، وَتَقُولُوا: نُنْفِقُ أَمْوَالَ الْيَتَامَى فِيمَا نَشْتَهِي قَبْلَ أَنْ يَبْلُغُوا فَيَنْتَزِعُوهَا مِنْ أَيْدِينَا. قَوْلُهُ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ

acele etmektir” demiştir. { أَنْ يَكْبَرُوا } “Büyüyecekler diye” ifadesi, { بِداراً } “aceleyle” kavli sebebiyle nasb konumundadır; yani: Yetimlerin mallarını israf ederek ve büyümelerine acele ederek yemeyin; ya da: İsraf etmek ve acele etmek amacıyla yemeyin; ya da: Onlar büyüyüp malları elimizden almadan önce yetimlerin mallarını dilediğimiz gibi harcayalım diyerek israf ve acele içinde tüketmeyin. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın (el sürmesin); fakir olan ise meşru ölçülerde yesin” kavli,

بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَحِلُّ لَهُمْ مِنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى، فَأَمَرَ الْغَنِيَّ بِالِاسْتِعْفَافِ وَتَوْفِيرِ مَالِ الصَّبِيِّ عَلَيْهِ، وَعَدَمِ تَنَاوُلِهِ مِنْهُ، وَسَوَّغَ لِلْفَقِيرِ أَنْ يَأْكُلَ بِالْمَعْرُوفِ.

Yüce Allah'ın, yetim mallarından kendilerine helal olan kısmı beyan etmesidir. Zengine iffetli davranmasını, çocuğun malını eksiksiz korumasını ve ondan hiçbir şey almamasını emretmiş; fakire ise meşru ölçülerde (örfe uygun olarak) yemesine müsaade etmiştir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْأَكْلِ بِالْمَعْرُوفِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الْقَرْضُ إِذَا احْتَاجَ إِلَيْهِ وَيَقْضِي مَتَى أَيْسَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبِيدَةُ السَّلْمَانِيُّ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، والشعبي، ومجاهد، وأبو العالية، والأوزاعي، وقال النَّخَعِيُّ، وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: لَا قَضَاءَ عَلَى الْفَقِيرِ فِيمَا يَأْكُلُ بِالْمَعْرُوفِ، وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الفقهاء. وَهَذَا بِالنَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَلْصَقُ فَإِنَّ إِبَاحَةَ الْأَكْلِ لِلْفَقِيرِ مُشْعِرَةٌ بِجَوَازٍ ذَلِكَ لَهُ مِنْ غَيْرِ قَرْضٍ.

İlim ehli, 'örfe uygun yeme'nin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: “Bu, ihtiyaç duyduğunda borç (karz) olarak alması ve Allah kendisine genişlik verdiğinde geri ödemesidir.” Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, Abîde es-Selmânî, İbn Cübeyr, eş-Şa'bî, Mücâhid, Ebu'l-Âliye ve el-Evzâî bu görüştedir. en-Nehaî, Atâ, el-Hasan ve Katâde ise şöyle demişlerdir: “Fakirin örfe uygun olarak yediği şeyde geri ödeme (kaza) yoktur.” Fakihlerin cumhuru da bu görüşü benimsemiştir. Kur'an nazmına en uygun olan da budur; zira yemenin fakire mübah kılınması, bunun borç olmaksızın kendisine caiz olduğunu hissettirmektedir.

وَالْمُرَادُ بِالْمَعْرُوفِ: الْمُتَعَارَفُ بِهِ بَيْنَ النَّاسِ، فَلَا يَتَرَفَّهُ بِأَمْوَالِ الْيَتَامَى، وَيُبَالِغُ فِي التَّنَعُّمِ بِالْمَأْكُولِ، وَالْمَشْرُوبِ، وَالْمَلْبُوسِ، وَلَا يَدَعُ نَفْسَهُ عَنْ سَدِّ الْفَاقَةِ وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ. وَالْخِطَابُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَوْلِيَاءِ الْأَيْتَامِ الْقَائِمِينَ بِمَا يُصْلِحُهُمْ، كَالْأَبِ وَالْجَدِّ وَوَصِيِّهِمَا. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: الْيَتِيمُ إِنْ كَانَ غَنِيًّا: وُسِّعَ عَلَيْهِ وَعُفَّ مِنْ مَالِهِ، وَإِنْ كَانَ فَقِيرًا: كَانَ الْإِنْفَاقُ عَلَيْهِ بِقَدْرِ مَا يَحْصُلُ لَهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ فِي غَايَةِ السُّقُوطِ. قَوْلُهُ:

el-Ma'rûf (الْمَعْرُوفُ) ile kastedilen, insanlar arasında bilinen ölçüdür; yetimlerin mallarıyla lükse dalmaz, yeme, içme ve giyimde aşırı zevkusefaya kaçmaz; fakat ihtiyacını gidermekten ve avretini örtmekten de kendini mahrum bırakmaz. Bu ayetteki hitap, yetimlerin işlerini yürüten ve onları gözeten baba, dede ve bunların vasileri gibi velilerinedir. İlim ehlinden bazıları: “Ayette kastedilen bizzat yetimdir; şayet zenginse ona genişlik sağlanır ve malı korunur, fakir ise ona ancak eline geçen miktar kadar harcama yapılır” demişlerdir; bu görüş son derece tutarsızdır. Yüce Allah'ın:

فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ أَيْ: إِذَا حَصَلَ مُقْتَضَى الدَّفْعِ فَدَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ، فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ قَدْ قَبَضُوهَا مِنْكُمْ، لِتَنْدَفِعَ عَنْكُمُ التُّهَمُ، وَتَأْمَنُوا عَاقِبَةَ الدَّعَاوَى الصَّادِرَةِ مِنْهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشْهَادَ الْمَشْرُوعَ: هُوَ مَا أَنْفَقَهُ عَلَيْهِمُ الْأَوْلِيَاءُ قَبْلَ رُشْدِهِمْ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى رَدِّ مَا اسْتَقْرَضَهُ إِلَى أَمْوَالِهِمْ، وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ: مَشْرُوعِيَّةُ الْإِشْهَادِ عَلَى مَا دُفِعَ إِلَيْهِمْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَهُوَ يَعُمُّ الْإِنْفَاقَ قَبْلَ الرُّشْدِ، وَالدَّفْعَ لِلْجَمِيعِ إِلَيْهِمْ بَعْدَ الرُّشْدِ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً أَيْ: حَاسِبًا لِأَعْمَالِكُمْ، شَاهِدًا عَلَيْكُمْ فِي كُلِّ شَيْءٍ تَعْمَلُونَهُ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ: مُعَامَلَتُكُمْ لِلْيَتَامَى فِي أَمْوَالِهِمْ، وَفِيهِ وَعِيدٌ عَظِيمٌ، وَالْبَاءِ: زَائِدَةٌ، أَيْ: كَفَى اللَّهُ.

{ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun” kavli, yani: Teslim etmeyi gerektiren şartlar oluşup da mallarını kendilerine teslim ettiğinizde, töhmetleri üzerinizden savmak ve onların ileride açacakları davaların akıbetinden emin olmak için bu malları sizden teslim aldıklarına dair aleyhlerine şahit tutun demektir. Meşru kılınan şahit tutmanın, velilerin onlar reşid olmadan önce kendilerine yaptıkları harcamalar için olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre, yetimlerin malından borç olarak aldıkları şeyleri geri verirken şahit tutmaktır. Kur'an nazmının zahiri ise, mallarından kendilerine verilen şeyler üzerinde şahit tutmanın meşruiyetidir; bu da hem rüşdden önceki harcamaları hem de rüşdden sonra malın tamamının kendilerine teslimini kapsar. { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” kavli, yani: Amellerinizi hesaplayıcı ve yaptığınız her şeyde üzerinize şahit olarak [Allah yeter]. Yetimlere malları hususundaki muameleniz de bu kabildendir. Bunda büyük bir tehdit vardır; 'bâ' harfi ise zâiddir, yani: 'Allah kâfidir' demektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ يَقُولُ: لَا تَعْمِدْ إِلَى مَالِكَ وَمَا خَوَّلَكَ اللَّهُ وجعله لك معيشة، فتعطيه امرأتك أو بنتك، ثُمَّ تُضْطَرُّ إِلَى مَا فِي أَيْدِيهِمْ، وَلَكِنْ أَمْسِكْ مَالَكَ، وَأَصْلِحْهُ، وَكُنْ أَنْتَ الَّذِي تُنْفِقُ عَلَيْهِمْ فِي كُسْوَتِهِمْ وَرِزْقِهِمْ وَمَؤُونَتِهِمْ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [Yüce Allah'ın]: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Aklı ermezlere mallarınızı vermeyin” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Malına, Allah'ın sana ihsan ettiği ve senin için geçim kaynağı kıldığı şeylere yönelip de onları karına veya kızına vererek sonra ellerindekine muhtaç duruma düşme; fakat malını elinde tut, onu ıslah et ve onların giyimini, nafakasını ve geçim masraflarını bizzat harcayan sen ol.”

قَالَ: وَقَوْلُهُ: قِياماً يَعْنِي: قِوَامَكُمْ مِنْ مَعَايِشِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ فِي الْآيَةِ يَقُولُ: لَا تُسَلِّطِ السَّفِيهَ مِنْ وَلَدِكَ عَلَى مَالِكَ، وَأْمُرْهُ أَنْ يَرْزُقَهُ مِنْهُ وَيَكْسُوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: هُمْ بَنُوكَ وَالنِّسَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إنّ

[İbn Abbâs] dedi ki: Yüce Allah'ın: { قِياماً } “Geçim kaynağı” kavli; geçiminizin dayanağı demektir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Çocuklarından sefih olana malını teslim etme; ona bu maldan nafaka vermesini ve giydirmesini emret.” İbn Ebî Hâtim ondan: “Onlar çocukların ve kadınlardır” dediğini tahric etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme'den Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu tahric etmiştir: «إنّ

النِّسَاءُ السُّفَهَاءُ إِلَّا الَّتِي أَطَاعَتْ قَيِّمَهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: هُمُ الْخَدَمُ، وَهُمْ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: هم النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حَضْرَمِيٍّ: أَنَّ رَجُلًا عَمَدَ فَدَفَعَ مَالَهُ إِلَى امْرَأَتِهِ فَوَضَعَتْهُ فِي غَيْرِ الْحَقِّ، فَقَالَ اللَّهُ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: هم اليتامى والنساء. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: هُوَ مَالُ الْيَتِيمِ يَكُونُ عِنْدَكَ، يَقُولُ: لَا تُؤْتِهِ إِيَّاهُ، وَأَنْفِقْ عَلَيْهِ حَتَّى يَبْلُغَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَارْزُقُوهُمْ يَقُولُ: أَنْفِقُوا عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً قَالَ: أُمِرُوا أَنْ يَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا فِي الْبَرِّ وَالصِّلَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً قَالَ: عِدَةً تَعِدُونَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَابْتَلُوا الْيَتامى يَعْنِي: اخْتَبِرُوا الْيَتَامَى عِنْدَ الْحُلُمِ فَإِنْ آنَسْتُمْ عَرَفْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فِي حَالِهِمْ، وَالْإِصْلَاحَ فِي أَمْوَالِهِمْ فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً يَعْنِي: تَأْكُلُ مَالَ الْيَتِيمِ بِبَادِرَةٍ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ فَتَحُولَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَالِهِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي وَلِيِّ الْيَتِيمِ وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ بِقَدْرِ قِيَامِهِ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ قَالَ: بِغِنَاهُ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: يَأْكُلُ مِنْ مَالِهِ يَقُوتُ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى لَا يَحْتَاجَ إِلَى مَالِ الْيَتِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: هُوَ الْقَرْضُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنْ كَانَ فَقِيرًا أَخَذَ مِنْ فَضْلِ اللَّبَنِ، وَأَخَذَ مِنْ فَضْلِ الْقُوتِ، وَلَا يُجَاوِزُهُ، وَمَا يَسْتُرُ عَوْرَتَهُ مِنَ الثِّيَابِ، فَإِنْ أَيْسَرَ قَضَاهُ، وَإِنْ أَعْسَرَ فَهُوَ فِي حِلٍّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طُرُقٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: إِنِّي أَنْزَلْتُ نَفْسِي مِنْ مَالِ اللَّهِ مَنْزِلَةَ وَلِيِّ الْيَتِيمِ، إِنِ اسْتَغْنَيْتُ اسْتَعْفَفْتُ، وَإِنِ احْتَجْتُ أَخَذْتُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا أَيْسَرْتُ قَضَيْتُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ:

النِّسَاءُ السُّفَهَاءُ إِلَّا الَّتِي أَطَاعَتْ قَيِّمَهَا» “Kendisini çekip çevirene itaat eden kadın müstesna, kadınlar süfehâdır (akılları noksandır).” İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre'den: “Onlar hizmetçilerdir ve onlar insanların şeytanlarıdır” dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan: “Onlar kadınlar ve çocuklardır” dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, Hadramî'den şöyle tahric etmiştir: “Bir adam kasten malını hanımına teslim etti, hanımı da onu haksız yerlere harcadı. Bunun üzerine Allah: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Aklı ermezlere mallarınızı vermeyin” ayetini indirdi.” Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den: “Onlar yetimler ve kadınlardır” dediğini tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “O, senin yanında bulunan yetimin malıdır; [Allah]: 'Onu kendisine verme, ergenlik çağına ulaşana kadar ona harca' buyurmaktadır.” İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan [Yüce Allah'ın]: { وَارْزُقُوهُمْ } “Onları rızıklandırın” kavli hakkında: 'Onlara nafaka verin' dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Onlara güzel söz söyleyin” kavli hakkında: “İyilik ve sıla-i rahim konusunda onlara güzel söz söylemeleri emredildi” dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Cüreyc'den: { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } kavli hakkında: “Onlara yapacağınız güzel bir vaattir” dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan [Yüce Allah'ın]: { وَابْتَلُوا الْيَتامى } kavli hakkında: “Yani ergenlik çağına ulaştıklarında yetimleri imtihan edin; { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } eğer hallerinde bir olgunluk ve mallarını ıslah etme kabiliyeti görürseniz { فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً } mallarını kendilerine teslim edin; büyüyecekler de mallarına engel olacaksınız diye yetimin malını aceleyle tüketmeyin” dediğini tahric etmişlerdir. Buhârî ve başkaları Âişe'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Bu ayet yetimin velisi hakkında indi: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } 'Zengin olan iffetli davransın; fakir olan ise meşru ölçülerde yesin', yani onun işini görmesi ölçüsünde yesin.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] tahric etmişlerdir: “{ وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } 'Zenginliği sebebiyle iffetli davransın', { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } 'Kendi malından yetimin malına muhtaç olmayacak şekilde karnını doyuracak kadar yesin' dedi.” İbn Cerîr ondan: “O borçtur” dediğini tahric etmiştir. Abd b. Humeyd ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Eğer fakir ise sütün fazlasından ve yiyeceğin fazlasından alsın, bunu aşmasın; bir de avretini örtecek giysiden alsın. Eğer durumu düzelirse bunu ödesin; darlık içinde kalırsa ona helaldir.” Abdürrezzâk, İbn Sa'd, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde el-Beyhakî muhtelif yollarla Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Kendimi Allah'ın malı karşısında yetimin vasisi konumunda tuttum; eğer zenginsem iffetli davranır el sürmem, muhtaç olursam meşru ölçüde alırım, durumum düzelince de geri öderim.” Ahmed, Ebû Dâvûd, en-Nesâî, İbn Mâce ve İbn Ebî Hâtim, İbn Ömer'den tahric etmişlerdir: “Bir adam Resûlullah ﷺ'e sorup: '

لَيْسَ لِي مَالٌ وَلِيَ يَتِيمٌ فَقَالَ: كُلْ مِنْ مَالِ يَتِيمِكَ غَيْرَ مُسْرِفٍ وَلَا مُبَذِّرٍ وَلَا مُتَأَثِّلٍ مَالًا وَمِنْ غَيْرِ أَنْ تَقِيَ مَالَكَ بِمَالِهِ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّحَّاسُ كِلَاهُمَا فِي النَّاسِخِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ: نَسَخَتْهَا: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى الآية.

[Benim] hiçbir malım yok, bakmakla yükümlü olduğum bir yetimim var." [Bunun üzerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «İsraf etmeksizin, saçıp savurmaksızın, [kendine] mal biriktirmeksizin ve kendi malını onun malıyla korumaksızın yetiminin malından ye!» Ebû Dâvûd ve en-Nahhâs her ikisi en-Nâsih adlı eserlerinde, İbnü'l-Münzir de İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Kim de fakir ise meşru ölçülerde (örfe uygun olarak) yesin” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Bu ayeti, { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى } “Gerçekten yetimlerin mallarını [haksız yere] yiyenler...” ayeti neshetmiştir (hükmünü kaldırmıştır).”

[سورة النساء (٤) : الآيات ٧ الى ١٠]

[en-Nisâ Suresi (4): 7-10. Ayetler]

لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (٧) وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨) وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٩) إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠)

{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (٧) وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨) وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٩) إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠) } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından -az olsun çok olsun- farz kılınmış bir pay olarak kadınlara da bir pay vardır. (7) Miras taksiminde [mirasçı olmayan] akrabalar, yetimler ve yoksullar hazır bulunursa, o mirastan onları da rızıklandırın ve onlara güzel söz söyleyin. (8) Arkalarında zayıf ve çaresiz çocuklar bıraktıkları takdirde onların hallerinden endişe edecek olanlar, [yetimler konusunda da haksızlıktan] korkup titresinler; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler. (9) Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar; onlar alevli bir ateşe gireceklerdir. (10)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حُكْمَ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَصَلَهُ بِأَحْكَامِ الْمَوَارِيثِ، وَكَيْفِيَّةِ قِسْمَتِهَا بَيْنَ الْوَرَثَةِ. وَأَفْرَدَ سُبْحَانَهُ ذِكْرَ النِّسَاءِ بَعْدَ ذِكْرِ الرِّجَالِ، وَلَمْ يَقُلْ: لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ نُصِيبٌ، لِلْإِيذَانِ بِأَصَالَتِهِنَّ فِي هَذَا الْحُكْمِ، وَدَفْعِ مَا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ عَدَمِ تَوْرِيثِ النِّسَاءِ، وَفِي ذِكْرِ الْقَرَابَةِ بَيَانٌ لِعِلَّةِ الْمِيرَاثِ، مَعَ التَّعْمِيمِ لِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْقَرَابَةِ مِنْ دُونِ تَخْصِيصٍ. وَقَوْلُهُ: مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ بدل من قوله: مِمَّا تَرَكَ بإعادة الجار، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُبْدَلِ مِنْهُ. وَقَوْلُهُ: نَصِيباً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ السَّبَبِ فِي نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ إِنْ شَاءَ الله، وَقَدْ أَجْمَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ قَدْرَ النَّصِيبِ الْمَفْرُوضِ، ثُمَّ أَنْزَلَ قَوْلَهُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ فبين مِيرَاثُ كُلِّ فَرْدٍ.

Yüce Allah, yetim mallarının hükmünü zikredince bunu miras hükümleri ve mirasın varisler arasında nasıl taksim edileceği bahsine bağladı. Yüce Allah erkekleri zikrettikten sonra kadınları ayrıca zikretmiş ve 'Erkekler ve kadınlar için bir pay vardır' dememiştir; bu da kadınların bu hükümdeki asaletlerini bildirmek ve Câhiliye ehlinin kadınlara miras vermeme uygulamasını ortadan kaldırmak içindir. Akrabalığın zikredilmesinde mirasın illetinin beyanı vardır ve herhangi bir tahsis yapılmaksızın akrabalık ismi verilen herkesi genellemektedir. Yüce Allah'ın: { مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ } “Az olsun çok olsun” kavli, harf-i cerrin tekrarıyla { مِمَّا تَرَكَ } “bıraktıklarından” kavlinden bedeldir; { مِنْهُ } kavlindeki zamir ise mübdelün minhe (kendisinden bedel yapılana) racidir. { نَصِيباً } kavli hâl, mastar veya ihtisas olarak mansubdur. Bu ayetin iniş sebebi inşallah gelecektir. Yüce Allah bu kısımlarda farz kılınan payın miktarını mücmel bırakmış, daha sonra: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayetini indirerek her bir ferdin mirasını açıklamıştır.

قَوْلُهُ: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى الْمُرَادُ بِالْقَرَابَةِ هُنَا: غَيْرُ الْوَارِثِينَ، وَكَذَا الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ، شَرَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: أَنَّهُمْ إِذَا حضروا قسمة التركة كان لهم رِزْقٌ، فَيَرْضَخُ لَهُمُ الْمُتَقَاسِمُونَ شَيْئًا مِنْهَا. وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ، وَأَنَّ الْأَمْرَ لِلنَّدْبِ. وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بقوله تعالى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، لِأَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ لِلْقَرَابَةِ غَيْرِ الْوَارِثِينَ، لَيْسَ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْمِيرَاثِ، حَتَّى يُقَالَ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، إِلَّا أن يقولوا: إِنَّ أُولِي الْقُرْبَى الْمَذْكُورِينَ هُنَا هُمُ الْوَارِثُونَ كَانَ لِلنَّسْخِ وَجْهٌ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: إِنَّ هَذَا الرَّضْخَ لِغَيْرِ الْوَارِثِ مِنَ الْقَرَابَةِ وَاجِبٌ بِمِقْدَارِ مَا تَطِيبُ بِهِ أَنْفُسُ الْوَرَثَةِ، وَهُوَ مَعْنَى الْأَمْرِ الْحَقِيقِيِّ، فَلَا يُصَارُ إِلَى النَّدْبِ إِلَّا لِقَرِينَةٍ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ رَاجِعٌ إِلَى المال الْمَقْسُومِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْقِسْمَةِ، وَقِيلَ: رَاجِعٌ إِلَى مَا تُرِكَ. وَالْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ: هُوَ الْقَوْلُ الْجَمِيلُ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ مَنٌّ بِمَا صَارَ إِلَيْهِمْ مِنَ الرَّضْخِ، وَلَا أَذًى. قَوْلُهُ: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا هُمُ الْأَوْصِيَاءُ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَفِيهِ وَعْظٌ لَهُمْ بِأَنْ يَفْعَلُوا بِالْيَتَامَى الَّذِينَ فِي حُجُورِهِمْ مَا يُحِبُّونَ أَنْ يُفْعَلَ بِأَوْلَادِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: الْمُرَادُ: جَمِيعُ النَّاسِ أُمِرُوا بِاتِّقَاءِ اللَّهِ فِي الْأَيْتَامِ، وَأَوْلَادِ النَّاسِ، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا فِي حُجُورِهِمْ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ: مَنْ يَحْضُرُ الْمَيِّتَ عِنْدَ مَوْتِهِ، أُمِرُوا بِتَقْوَى اللَّهِ، وبأن يقولوا للمحتضر قولا سديدا، من إرشاده إِلَى التَّخَلُّصِ عَنْ حُقُوقِ اللَّهِ، وَحُقُوقِ بَنِي آدَمَ، وَإِلَى الْوَصِيَّةِ بِالْقُرَبِ الْمُقَرِّبَةِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَإِلَى تَرْكِ التَّبْذِيرِ بِمَالِهِ، وَإِحْرَامِ وَرَثَتِهِ، كَمَا يَخْشَوْنَ عَلَى وَرَثَتِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ لَوْ تَرَكُوهُمْ فُقَرَاءَ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: النَّاسُ صِنْفَانِ، يَصْلُحُ لِأَحَدِهِمَا أَنْ يُقَالَ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ مَا لَا يَصْلُحُ لِلْآخَرِ،

Yüce Allah'ın: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى } “Miras taksiminde akrabalar da hazır bulunursa” kavlinde geçen akrabalardan kasıt, mirasçı olmayan hısımlardır. Yetimler ve yoksullar da böyledir. Yüce Allah, onlar miras taksiminde hazır bulunduklarında kendilerine bir pay verilmesini hükme bağlamıştır; böylece mirası taksim edenler onlara bu maldan bir miktar bağışta bulunurlar (radh yaparlar). Bir grup âlim, bu ayetin muhkem (hükmü geçerli) ve buradaki emrin de mendupluk (tavsiye) bildirdiği görüşüne varmıştır. Diğer bazıları ise bu ayetin, Yüce Allah'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız [ın mirası] hakkında tavsiyede bulunur” kavliyle neshedildiğini (hükmünün kaldırıldığını) ileri sürmüşlerdir. Ancak birinci görüş daha tercihe şayandır; zira ayette mirasçı olmayan akrabalar için zikredilen pay miras nevinden değildir ki miras ayetiyle neshedildiği söylenebilsin. Ancak burada zikredilen akrabaların mirasçıların bizzat kendileri olduğu söylenirse, işte o takdirde neshin bir gerekçesi olabilir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Mirasçı olmayan akrabaya yapılacak bu bağış (radh), mirasçıların gönlünden koptuğu miktarda vaciptir. Emrin hakiki anlamı da budur; dolayısıyla bir karine (ipucu) bulunmadıkça mendupluğa gidilmez. Ayette geçen { مِنْهُ } “ondan” ifadesindeki zamir, 'kısmet' (taksim) kelimesinin delalet ettiği taksim olunan mala racidir; geriye bırakılan terekeye raci olduğu da söylenmiştir. Maruf söz ise, kendilerine yapılan bu bağış sebebiyle başa kakma ve eziyetin bulunmadığı güzel sözdür. Yüce Allah'ın: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا } “Geride bıraksalardı korkup titreyecek olanlar ürpersinler” kavlindeki kimseler, müfessirlerden bir grubun benimsediği üzere vasilerdir. Bunda, vasilere kendi gözetimleri altındaki yetimlere, kendilerinden sonra kendi çocuklarına nasıl muamele edilmesini istiyorlarsa öyle muamele etmeleri yönünde bir öğüt vardır. Bir grup da şöyle demiştir: Kasıt bütün insanlardır; kendi gözetimleri altında olmasalar dahi yetimler ve insanların çocukları hakkında Allah'tan korkmaları emredilmiştir. Diğer bazıları ise şunları söylemiştir: Bunlardan kasıt, ölüm anında ölünün yanında hazır bulunanlardır. Kendilerine Allah'tan korkmaları, can çekişen kimseye doğru söz söylemeleri; onu Allah'ın haklarından ve kulların haklarından arınmaya, Yüce Allah'a yaklaştıracak taatler için vasiyette bulunmaya, malını saçıp savurmaktan ve geride kalan mirasçılarını yoksul bırakıp insanlara el açacak hâle getirmekten korktukları gibi kendi mirasçılarını da mahrum bırakmaktan (ihrâm) sakındırmaya yönlendirmeleri emredilmiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: İnsanlar iki kısımdır; birine ölüm anında söylenmesi uygun olan bir söz, diğerine söylenmeye uygun olmayabilir.

وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَرَكَ وَرَثَتَهُ مُسْتَقِلِّينَ بِأَنْفُسِهِمْ أَغْنِيَاءَ، حَسُنَ أَنْ يَنْدُبَ إِلَى الْوَصِيَّةِ، وَيُحْمَلُ عَلَى أَنْ يُقَدِّمَ لِنَفْسِهِ، وَإِذَا تَرَكَ ورثته ضُعَفَاءَ مُفْلِسِينَ، حَسُنَ أَنْ يَنْدُبَ إِلَى التَّرْكِ لَهُمْ وَالِاحْتِيَاطِ، فَإِنَّ أَجْرَهُ فِي قَصْدِ ذَلِكَ كَأَجْرِهِ فِي الْمَسَاكِينِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا التَّفْصِيلُ صَحِيحٌ. قَوْلُهُ: لَوْ تَرَكُوا صِلَةُ الْمَوْصُولِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَتَّقُوا لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا وَالْمَعْنَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ صِفَتُهُمْ وَحَالُهُمْ أَنَّهُمْ لَوْ شَارَفُوا أَنْ يَتْرُكُوا خَلْفَهُمْ ذُرِّيَّةً ضِعَافًا، وَذَلِكَ عِنْدَ احْتِضَارِهِمْ، خَافُوا عَلَيْهِمُ الضَّيَاعَ بَعْدَهُمْ لِذَهَابِ كَافِلِهِمْ وَكَاسِبِهِمْ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ، وَالْقَوْلِ السَّدِيدِ لِلْمُحْتَضَرِينَ، أَوْ لِأَوْلَادِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ عَلَى مَا سَبَقَ. قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى اسْتِئْنَافٌ يَتَضَمَّنُ النَّهْيَ عَنْ ظُلْمِ الْأَيْتَامِ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ وَالْأَوْصِيَاءِ. وَانْتِصَابُ قَوْلِهِ:

Şöyle ki: Kişi varislerini kendi ayakları üzerinde durabilen zengin kimseler olarak bırakıyorsa, vasiyete teşvik edilmesi ve kendisi için [ahirete] bir şeyler takdim etmeye yönlendirilmesi güzel olur. Varislerini zayıf ve muhtaç kimseler olarak bırakıyorsa, malı onlara bırakmaya ve tedbirli davranmaya teşvik edilmesi güzel olur; zira onun bu niyetindeki ecri, miskinlere harcamadaki ecri gibidir.” el-Kurtubî: “Bu tafsilat doğrudur” demiştir. Yüce Allah'ın: { لَوْ تَرَكُوا } kavli sıla cümlesidir. { فَلْيَتَّقُوا } kavlindeki 'fâ' harfi ise sonrasının öncesine bağlanması (tertip) içindir. Mana şudur: Durumları ve vasıfları şu olan kimseler korksunlar ki: Şayet arkalarında zayıf ve küçük çocuklar bırakacak olsalardı -bu da can çekişme anındadır- kendilerine bakan ve kazanç sağlayan kimse gideceğinden onların zayi olmasından korkarlardı. Sonra onlara Allah'tan sakınmalarını ve can çekişen kimselere veya kendilerinden sonraki çocuklarına yukarıda geçtiği üzere doğru söz söylemelerini emretmiştir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى } kavli; veli ve vasilerin yetimlere zulmetmesini nehyetmeyi içeren yeni bir cümledir (isti'nâf). { ظُلْماً } kavlinin mansub olması,

ظُلْماً عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: أَكْلَ ظُلْمٍ، أَوْ على الحالية، أي: ظالمين لهم. وقوله: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا أَيْ: مَا يَكُونُ سَبَبًا لِلنَّارِ، تَعْبِيرًا بِالْمُسَبَّبِ عَنِ السَّبَبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ.

mastar olmasından dolayıdır; yani 'zulümle yemek' demektir; veya hâl olmasından dolayıdır, yani 'onlara zulmederek' anlamındadır. Yüce Allah'ın: { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar” kavli, yani: Ateşe sebep olacak şeyi yerler demektir; burada sebep yerine müsebbeb (sonuç) zikredilmiştir. Bu ayetin benzerinin tefsiri daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَسَيَصْلَوْنَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَابْنِ عَامِرٍ: بِضَمِّ الْيَاءِ، عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ: بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الصَّادِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، مِنَ التَّصْلِيَةِ، بِكَثْرَةِ الْفِعْلِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِ الْيَاءِ، مِنْ:

Yüce Allah'ın: { وَسَيَصْلَوْنَ } “Ve onlar gireceklerdir” kavli; Âsım ve İbn Âmir'in kıraatinde yâ harfinin zammesiyle [«وَسَيُصْلَوْنَ»] meçhul fiil (faili isimlendirilmemiş) olarak okunmuştur. Ebû Hayve ise fiilin tekrar tekrar ve çokça yapılmasını ifade eden 'tasliye' kökünden yâ'nın zammesi, sâd'ın fethası ve lâm'ın şeddesiyle [«وَسَيُصَلَّوْنَ»] okumuştur. Diğer kıraat imamları ise yâ'nın fethasıyla [«وَسَيَصْلَوْنَ»] okumuşlardır ki bu da:

صَلَى النَّارَ، يَصْلَاهَا، وَالصَّلَى: هُوَ التَّسَخُّنُ بِقُرْبِ النَّارِ أَوْ مُبَاشَرَتِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ عَبَّادٍ:

«صَلَى النَّارَ يَصْلَاهَا» (ateşe girdi / ateşte yandı) fiilindendir. es-Salâ (الصَّلَى), ateşe yaklaşarak veya ona bizzat maruz kalarak ısınmaktır; el-Hâris b. İbbâd'ın şu beyti de bu kabildendir:

لَمْ أَكُنْ مِنْ جُنَاتِهَا عَلِمَ اللَّ ... هُـ وَإِنِّي لِحَرِّهَا الْيَوْمَ صَالِي

“Allah bilir ki ben onun suçlularından değildim, ama bugün onun sıcağında yanan benim.”

وَالسَّعِيرُ: الْجَمْرُ الْمُشْتَعِلُ.

es-Saîr (السَّعِيرُ), alev alev yanan kordur.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ الْبَنَاتِ وَلَا الصِّغَارَ حَتَّى يُدْرِكُوا، فَمَاتَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ: أَوْسُ بْنُ ثَابِتٍ، وَتَرَكَ ابْنَتَيْنِ وَابْنًا صَغِيرًا، فَجَاءَ ابْنَا عَمِّهِ وَهُمَا عُصْبَتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخَذَا مِيرَاثَهُ كُلَّهُ، فَجَاءَتِ امْرَأَتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ: لَا تُحَرِّكَا مِنَ الْمِيرَاثِ شَيْئًا، فَإِنَّهُ قَدْ أُنْزِلَ عَلَيَّ شَيْءٌ احْتَرْتُ فِيهِ، إِنَّ لِلذِّكْرِ وَالْأُنْثَى نَصِيبًا، ثُمَّ نَزَلَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ، ثُمَّ نَزَلَ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ فَدَعَا بِالْمِيرَاثِ، فَأَعْطَى الْمَرْأَةَ الثُّمُنَ، وَقَسَمَ مَا بَقِيَ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حاتم عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي أُمِّ كلثوم وابنة أم كحلة، أو أم كجّة، وَثَعْلَبَةَ بْنِ أَوْسٍ، وَسُوَيْدٍ، وَهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ، كان أحدهم زوجا وَالْآخَرُ عَمَّ وَلَدِهَا، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! تُوُفِّيَ زَوْجِي وَتَرَكَنِي وَابْنَتَهُ فَلَمْ نُورَثْ مِنْ مَالِهِ، فَقَالَ عَمُّ وَلَدِهَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لا تركب فرسا، ولا تنكي عدوا، ويكسب عليها ولا تكتسب، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ قَالَ:

Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmiştir: “Câhiliye ehli, ergenlik çağına ulaşana kadar kızlara ve küçük çocuklara miras vermezlerdi. Ensardan Evs b. Sâbit adında bir adam vefat etti; geride iki kız çocuğu ile küçük bir erkek çocuğu bıraktı. Asabesi olan iki amcaoğlu gelip mirasının tamamını aldılar. Bunun üzerine adamın hanımı Resûlullah ﷺ'e geldi ve bu ayet indi. Resûlullah ﷺ o iki adama haber gönderip: 'Mirastan hiçbir şeye dokunmayın, zira bana hakkında [hüküm beklediğim] bir vahiy indirildi; erkek için de kadın için de bir pay vardır' buyurdu. Bundan sonra: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } ayeti indi; daha sonra da: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } ayeti indi. Bunun üzerine mirası getirtip kadına sekizde birini verdi, geri kalanı da erkeğe iki kadının payı kadar olacak şekilde paylaştırdı.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Ümmü Külsûm, Ümmü Kehle'nin -veya Ümmü Kucce'nin- kızı, Sa'lebe b. Evs ve Süveyd hakkında indi. Bunlar Ensardandılar; biri kocası diğeri de çocuğunun amcasıydı. Kadın: 'Ey Allah'ın Resûlü! Kocam vefat etti; beni ve kızını geride bıraktı, fakat malından bize miras verilmedi' dedi. Çocuğun amcası ise: 'Ey Allah'ın Resûlü! [Bu kız çocuğu] ata binmez, düşmana zarar vermez; ona kazandırılır fakat kendisi kazanamaz' dedi. Bunun üzerine ayet indi.” Buhârî ve başkaları İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } “Taksimde hazır bulunursa...” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

هِيَ مُحْكَمَةٌ وَلَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ خَطَّابِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: قَضَى بِهَا أَبُو مُوسَى. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هِيَ وَاجِبَةٌ عَلَى أَهْلِ الْمِيرَاثِ مَا طَابَتْ بِهِ أَنْفُسُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ، قَالَا: هِيَ مُحْكَمَةٌ مَا طَابَتْ

“Bu ayet muhkemdir, mensuh değildir.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hattâb b. Abdillâh'tan bu ayet hakkında: “Ebû Mûsâ bununla hükmetti” dediğini tahric etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, en-Nâsih adlı eserinde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Bu, mirasçıların gönüllerinden koptuğu kadarıyla üzerlerine vaciptir.” Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe, el-Hasan ve ez-Zührî'den şöyle dediklerini tahric etmişlerdir: “Bu ayet, gönüllerinden koptuğu kadarıyla

بِهِ أَنْفُسُهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَرْضَخُ لَهُمْ، فَإِنْ كَانَ فِي مَالِهِ تَقْصِيرٌ، اعْتَذَرَ إِلَيْهِمْ، فَهُوَ: قَوْلًا مَعْرُوفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا لَمْ تُنْسَخْ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمِيرَاثِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ.

muhkemdir.” en-Nâsih adlı eserinde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Onlara bir pay verilir; eğer malında darlık varsa onlardan özür diler, bu da 'kavlen ma'rûfâ' (güzel söz) demektir.” İbnü'l-Münzir, Âişe'den bu ayetin neshedilmediğini tahric etmiştir. en-Nâsih adlı eserinde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, bu ayetin miras ayetiyle neshedildiğini tahric etmişlerdir. en-Nâsih adlı eserinde Ebû Dâvûd, Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. el-Müseyyeb'den: “O mensuhtur” dediğini tahric etmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: إِنْ كَانُوا كِبَارًا يُرْضَخُوا، وَإِنْ كَانُوا صِغَارًا اعْتَذَرُوا إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا قَالَ:

İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini tahric etmiştir: “Eğer büyükler ise kendilerine pay verilir; küçükler ise kendilerinden özür dilenir.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, [Yüce Allah'ın]: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا } “Arkalarında bıraktıkları takdirde endişe edecek olanlar korkup titresinler” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir:

هَذَا فِي الرَّجُلِ يَحْضُرُ الرَّجُلَ عِنْدَ مَوْتِهِ، فَيَسْمَعُهُ يُوصِي وَصِيَّةً تَضُرُّ بِوَرَثَتِهِ، فَأَمَرَ اللَّهُ الَّذِي يَسْمَعُهُ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ وَيُوَفِّقَهُ وَيُسَدِّدَهُ لِلصَّوَابِ، وَلِيَنْظُرَ لِوَرَثَتِهِ كَمَا يُحِبُّ أَنْ يُصْنَعَ لِوَرَثَتِهِ إِذَا خَشِيَ عَلَيْهِمُ الضَّيْعَةَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو يَعْلَى، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَوْمٌ مِنْ قُبُورِهِمْ، تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَارًا، فَقِيلَ:

“Bu, ölüm döşeğindeki adamın yanında bulunup da onun varislerine zarar verecek bir vasiyette bulunduğunu işiten kimse hakkındadır. Allah bunu işiten kimseye, Allah'tan sakınmasını, onu doğruya muvaffak kılıp yönlendirmesini ve kendi varislerinin zayi olmasından korktuğunda onlara nasıl muamele edilmesini istiyorsa onun varislerini de öyle gözetmesini emretmiştir.” Buna benzer bir rivayet muhtelif yollarla nakledilmiştir. İbn Ebî Şeybe, Ebû Ya'lâ, et-Taberânî, Sahîh'inde İbn Hibbân ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Berze'den Resûlullah ﷺ'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَوْمٌ مِنْ قُبُورِهِمْ، تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَارًا، فَقِيلَ: “Kıyamet gününde kabirlerinden ağızları alev alev ateş saçan bir topluluk diriltilir. '

يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ هُمْ؟ قَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْ لَيْلَةَ أُسَرِيَ بِهِ قَالَ: «نَظَرْتُ فإذا أنا بِقَوْمٍ لَهُمْ مَشَافِرُ كَمَشَافِرِ الْإِبِلِ، وَقَدْ وُكِّلَ بِهِمْ مَنْ يَأْخُذُ بِمَشَافِرِهِمْ ثُمَّ يَجْعَلُ فِي أَفْوَاهِهِمْ صَخْرًا مِنْ نَارٍ، فَيَقْذِفُ فِي فِي أَحَدِهِمْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ أَسَافِلِهِمْ، وَلَهُمْ جُؤَارٌ وَصُرَاخٌ، فَقُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ! مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ لِأَهْلِ الشِّرْكِ حِينَ كَانُوا لَا يورثونهم ويأكلون أموالهم.

يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ هُمْ؟ قَالَ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا» Ey Allah'ın Resûlü! Onlar kimlerdir?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Allah'ın şöyle buyurduğunu görmedin mi: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar.”» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Nebi ﷺ bize İsrâ gecesini anlatırken şöyle buyurdu: «نَظَرْتُ فإذا أنا بِقَوْمٍ لَهُمْ مَشَافِرُ كَمَشَافِرِ الْإِبِلِ، وَقَدْ وُكِّلَ بِهِمْ مَنْ يَأْخُذُ بِمَشَافِرِهِمْ ثُمَّ يَجْعَلُ فِي أَفْوَاهِهِمْ صَخْرًا مِنْ نَارٍ، فَيَقْذِفُ فِي فِي أَحَدِهِمْ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْ أَسَافِلِهِمْ، وَلَهُمْ جُؤَارٌ وَصُرَاخٌ، فَقُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ! مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» 'Baktım ki deve dudakları gibi dudakları olan bir kavim gördüm; başlarına dudaklarından tutup ağızlarına ateşten taşlar koyan kimseler verilmişti; taş birinin ağzına atılıyor ve altından çıkıyordu; feryat figan bağırıyorlardı. Dedim ki: Ey Cibrîl! Bunlar kimdir? Dedi ki: Bunlar, { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar; onlar alevli bir ateşe gireceklerdir” ayetinde anlatılan kimselerdir.'” İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den: “Bu ayet, şirk ehline miras vermeyip mallarını yedikleri vakit indi” dediğini tahric etmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١ الى ١٤]

[en-Nisâ Suresi (4): 11-14. Ayetler]

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١) وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)

{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١) وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢) تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤) } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin hissesi kadar tavsiye eder. Eğer çocuklar ikiden fazla kız iseler, geride bırakılan malın üçte ikisi onlarındır. Şayet bir tek kız ise o zaman yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa ana babasından her birine bırakılan malın altıda biri düşer. Eğer çocuğu yok da ana babası ona varis oluyorsa anasına üçte bir düşer. Şayet kardeşleri varsa, o takdirde anasına -yaptığı vasiyetten veya borçtan sonra- altıda bir düşer. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. Bunlar Allah tarafından belirlenmiş birer farzdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (11) Çocukları yoksa eşlerinizin geride bıraktıklarının yarısı sizindir. Eğer çocukları varsa, yaptıkları vasiyetten veya borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Çocuğunuz yoksa bıraktığınızın dörtte biri onlarındır (eşlerinizindir). Eğer çocuğunuz varsa, yaptığınız vasiyetten veya borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Şayet mirası aranan erkek veya kadının çocuğu ve babası bulunmaz (kelâle olur) da bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir düşer. Eğer bundan daha fazla iseler, -zarara uğratılmaksızın yapılan vasiyetten veya borçtan sonra- üçte bir hissede ortaktırlar. Bunlar Allah'tan bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, halîmdir (hemen cezalandırmaz, mühlet tanır). (12) İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, Allah onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyar. İşte büyük kurtuluş budur. (13) Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, Allah onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır. (14)”

وهذا تَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ الآية، وقد استدل لذلك عَلَى جَوَازِ تَأْخِيرِ الْبَيَانِ عَنْ وَقْتِ الْحَاجَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الدِّينِ، وَعُمْدَةٌ مِنْ عُمَدِ الْأَحْكَامِ، وَأُمٌّ مِنْ أُمَّهَاتِ الْآيَاتِ، لِاشْتِمَالِهَا عَلَى مَا يُهِمُّ مِنْ عِلْمِ الْفَرَائِضِ، وَقَدْ كَانَ هَذَا الْعِلْمُ مِنْ أَجَلِّ عُلُومِ الصَّحَابَةِ، وَأَكْثَرُ مُنَاظَرَاتِهِمْ فِيهِ، وَسَيَأْتِي بَعْدَ كَمَالِ تَفْسِيرِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ كَلَامُ اللَّهِ مِنَ الْفَرَائِضِ ذِكْرُ بَعْضِ فَضَائِلِ هَذَا الْعِلْمِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ أَيْ: فِي بَيَانِ مِيرَاثِهِمْ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا:

Bu [ayetler], Yüce Allah'ın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” ayetinde mücmel olarak zikredilen hususların bir tafsilatıdır. Bu ayetle beyanın ihtiyaç vaktinden sonraya ertelenmesinin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Bu ayet, dinin rükünlerinden bir rükün, hükümlerin dayanaklarından bir dayanak ve ferâiz (miras) ilminin mühim konularını içermesi hasebiyle de ayetlerin anası (temel esasları) mesabesindedir. Bu ilim, Sahâbe'nin en yüce ilimlerinden biriydi ve en çok münazara ettikleri konu idi. Allah'ın kelamının içerdiği miras hükümlerinin tefsiri tamamlandıktan sonra bu ilmin faziletlerinden bazıları inşallah zikredilecektir. Yüce Allah'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder” kavli, yani: Onların miraslarının beyanı hususunda demektir. [Âlimler]:

هَلْ يَدْخُلُ أَوْلَادُ الْأَوْلَادِ أَمْ لَا، فَقَالَتِ الشَّافِعِيَّةُ: إِنَّهُمْ يَدْخُلُونَ مَجَازًا لَا حَقِيقَةً، وَقَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ: إِنَّهُ يَتَنَاوَلُهُمْ لَفْظُ الْأَوْلَادِ حَقِيقَةً إِذَا لَمْ يُوجَدْ أَوْلَادُ الصُّلْبِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ بَنِي الْبَنِينَ كَالْبَنِينَ فِي الْمِيرَاثِ مَعَ عَدَمِهِمْ، وَإِنَّمَا هَذَا الْخِلَافُ فِي دَلَالَةِ لَفْظِ الْأَوْلَادِ عَلَى أَوْلَادِهِمْ مَعَ عَدَمِهِمْ، وَيَدْخُلُ فِي لَفْظِ الْأَوْلَادِ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ كَافِرًا، وَيَخْرُجُ بِالسُّنَّةِ، وَكَذَلِكَ يَدْخُلُ الْقَاتِلُ عَمْدًا، وَيَخْرُجُ أَيْضًا بِالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْخُنْثَى. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: أَنَّهُ يُوَرَّثُ مِنْ حَيْثُ يَبُولُ، فَإِنْ بَالَ مِنْهُمَا: فَمِنْ حَيْثُ سَبَقَ، فَإِنْ خَرَجَ الْبَوْلُ مِنْهُمَا مِنْ غَيْرِ سَبْقِ أَحَدِهِمَا: فَلَهُ نِصْفُ نصيب الذَّكَرِ وَنِصْفُ نَصِيبِ الْأُنْثَى، وَقِيلَ: يُعْطَى أَقَلَّ النَّصِيبَيْنِ، وَهُوَ نَصِيبُ الْأُنْثَى، قَالَهُ يَحْيَى بْنُ آدَمَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِمَا كَانَ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ مِنَ الْمُوَارَثَةِ بِالْحَلِفِ وَالْهِجْرَةِ وَالْمُعَاقَدَةِ، وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ مَعَ الْأَوْلَادِ مَنْ لَهُ فَرْضٌ مُسَمًّى أُعْطِيهِ، وَكَانَ مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، لِلْحَدِيثِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا بِلَفْظِ:

Çocukların çocuklarının (torunların) bu lafza dahil olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiîler: “Onlar hakikat olarak değil mecaz olarak dahildir” demişlerdir. Hanefîler ise: “Öz evlatlar bulunmadığı zaman 'evlat' lafzı onları hakikat olarak kapsar” demişlerdir. Öz evlatlar bulunmadığında oğul çocuklarının (torunların) mirasta evlatlar gibi olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; bu ihtilaf ancak öz evlatlar yokken evlat lafzının onların çocuklarına delaleti hususundadır. Evlat lafzına onlardan kâfir olan da dahil olur, fakat sünnet ile [mirastan] çıkarılır. Aynı şekilde kasten öldüren katil de dahil olur, fakat o da sünnet ve icmâ ile çıkarılır. Hünsâ (çift cinsiyetli) da bu lafza dahildir. el-Kurtubî şöyle demiştir: “Âlimler, hünsânın idrarını yaptığı yere göre mirasçı kılınacağı hususunda icmâ etmişlerdir; eğer her ikisinden de idrar yapıyorsa ilk önce gelene göre hükmolunur; şayet birbiri ardına gelmeksizin her ikisinden aynı anda çıkıyorsa ona erkek payının yarısı ile kadın payının yarısı verilir. İki paydan en az olanı verilir denilmiştir ki bu da kadın payıdır; bunu Yahyâ b. Âdem söylemiştir ve bu Şâfiî'nin de kavlidir.” Bu ayet, İslam'ın ilk dönemlerinde mevcut olan yeminleşme (hilf), hicret ve sözleşme (muâkade) yoluyla mirasçı olma hükmünü neshetmiştir. Âlimler, evlatlarla beraber belirli bir farz payı (farz-ı müsemmâsı) olan kimse bulunduğunda payının kendisine verileceği, maldan geriye kalanın ise erkeğe iki dişinin hissesi kadar verileceği hususunda icmâ etmişlerdir; nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sabit olan hadiste şöyle buyrulmuştur:

«أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ» إِلَّا إِذَا كَانَ سَاقِطًا مَعَهُمْ، كَالْإِخْوَةِ لِأُمٍّ. وَقَوْلُهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، لِبَيَانِ الْوَصِيَّةِ فِي الْأَوْلَادِ، فَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ ضَمِيرٍ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ: وَيُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ للذكر منهم حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. وَالْمُرَادُ: حَالَ اجْتِمَاعِ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَأَمَّا حَالَ الِانْفِرَادِ: فَلِلذَّكَرِ جَمِيعُ الْمِيرَاثِ، وَلِلْأُنْثَى النِّصْفُ، وَلِلِاثْنَتَيْنِ فَصَاعِدًا الثُّلُثَانِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ أَيْ: فَإِنْ كُنَّ الْأَوْلَادُ، وَالتَّأْنِيثُ بِاعْتِبَارِ الْخَبَرِ، أَوِ الْبَنَاتِ، أَوِ الْمَوْلُودَاتِ نِسَاءً لَيْسَ مَعَهُنَّ ذَكَرٌ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ. أَيْ: زَائِدَاتٍ عَلَى اثْنَتَيْنِ، عَلَى أَنَّ: فَوْقَ، صِفَةٌ لِنِسَاءٍ، أَوْ يَكُونُ خَبَرًا ثَانِيًا لِكَانَ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ الْمَيِّتُ، الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ: أَنَّ الثُّلُثَيْنِ فَرِيضَةُ الثَّلَاثِ مِنَ الْبَنَاتِ فَصَاعِدًا، وَلَمْ يُسَمِّ لِلِاثْنَتَيْنِ فَرِيضَةً، وَلِهَذَا اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي فَرِيضَتِهِمَا، فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أن لَهُمَا إِذَا انْفَرَدَتَا عَنِ الْبَنِينَ الثُّلُثَيْنِ، وَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلَى أَنَّ فَرِيضَتَهُمَا النِّصْفُ، احْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِالْقِيَاسِ عَلَى الْأُخْتَيْنِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ فِي شَأْنِهِمَا فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ فَأَلْحَقُوا الْبِنْتَيْنِ بِالْأُخْتَيْنِ فِي اسْتِحْقَاقِهِمَا الثُّلُثَيْنِ، كَمَا أَلْحَقُوا الْأَخَوَاتِ إِذَا زِدْنَ عَلَى اثْنَتَيْنِ بِالْبَنَاتِ فِي الِاشْتِرَاكِ فِي الثُّلُثَيْنِ وَقِيلَ: فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ لِلْوَاحِدَةِ مَعَ أَخِيهَا الثُّلُثُ كانا لِلِابْنَتَيْنِ إِذَا انْفَرَدَتَا

«أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا أَبْقَتِ الْفَرَائِضُ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ» “Belirlenmiş payları hak sahiplerine verin; paylardan arta kalan ise en yakın erkek akrabayadır.” Ancak anne bir kardeşler gibi onlarla birlikte miras dışı kalanlar (sakıt olanlar) müstesnadır. Yüce Allah'ın: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki dişinin payı kadar” kavli, evlatlar hakkındaki tavsiyeyi açıklamak üzere müstakil bir cümledir (isti'nâfiyye); dolayısıyla onlara dönen bir zamirin takdir edilmesi gerekir: 'Allah size evlatlarınız hakkında, onlardan erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder.' Kastedilen, erkek ve dişilerin bir arada bulunması halidir. Tek başlarına bulunmaları halinde ise: Tek erkek mirası tek başına alır; tek kıza yarısı, iki veya daha fazla kıza ise üçte ikisi verilir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Eğer çocuklar ikiden fazla kız iseler, geride bırakılan malın üçte ikisi onlarındır” kavli, yani: Eğer çocuklar -müenneslik habere itibarladır- veya kızlar ya da doğanlar, yanlarında erkek bulunmaksızın ikiden fazla kadın iseler demektir. Yani 'fevka' kelimesinin 'nisâen' için sıfat olması veya 'kâne'nin ikinci haberi olması üzere 'ikiden ziyade iseler' demektir; { فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “bıraktığının üçte ikisi onlarındır”, yani makamın karinesinin gösterdiği üzere ölünün bıraktığı malın üçte ikisi demektir. Kur'an nazmının zahiri şudur: Üçte iki pay, üç ve daha fazla kızın farzıdır; iki kız için ise bir farz payı isimlendirilmemiştir. Bundan dolayı ilim ehli iki kızın payı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, erkek çocuklardan ayrı tek başlarına kaldıklarında iki kıza üçte iki verileceği görüşüne varmıştır. İbn Abbâs ise onların payının yarım olduğu görüşüne varmıştır. Cumhur, iki kız kardeş üzerine kıyas yaparak delil getirmiştir; nitekim Yüce Allah onlar hakkında: { فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ } “Eğer iki kız kardeş iseler, onlara üçte iki vardır” buyurmuştur. Böylece iki kız kardeşe üçte iki hak tanınmasında iki kızı iki kız kardeşe ilhak ettikleri gibi, ikiden fazla olduklarında kız kardeşleri de üçte ikiye ortak olma hususunda kız çocuklarına ilhak etmişlerdir. Ayette iki kız için üçte iki olduğuna delalet eden bir karinenin bulunduğu da söylenmiştir: Şöyle ki; tek kız erkek kardeşiyle birlikteyken üçte bir aldığına göre, erkek çocuk olmaksızın iki kız olduklarında,

الثُّلْثَانِ، هَكَذَا احْتَجَّ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ وَالْمُبَرِّدُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الِاحْتِجَاجُ عِنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ غَلَطٌ، لِأَنَّ الِاخْتِلَافَ فِي الْبِنْتَيْنِ إِذَا انْفَرَدَتَا عَنِ الْبَنِينَ، وَأَيْضًا لِلْمُخَالِفِ أَنْ يَقُولَ إِذَا تَرَكَ بِنْتَيْنِ وَابْنًا فَلِلْبِنْتَيْنِ النِّصْفُ، فَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هَذَا فَرْضُهُمَا، وَيُمْكِنُ تَأْيِيدُ مَا احْتَجَّ بِهِ الْجُمْهُورُ: بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا فَرَضَ لِلْبِنْتِ الْوَاحِدَةِ إِذَا انْفَرَدَتِ النِّصْفَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ كَانَ فَرْضُ الْبِنْتَيْنِ إِذَا انْفَرَدَتَا فَوْقَ فَرْضِ الْوَاحِدَةِ، وَأَوْجَبَ الْقِيَاسُ عَلَى الْأُخْتَيْنِ الِاقْتِصَارَ لِلْبِنْتَيْنِ عَلَى الثُّلُثَيْنِ. وَقِيلَ: إِنَّ: فَوْقَ، زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: وَإِنْ كُنَّ نِسَاءً اثْنَتَيْنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ أَيِ: الْأَعْنَاقَ، وَرَدَّ هَذَا النَّحَّاسُ، وَابْنُ عَطِيَّةَ فَقَالَا: هُوَ خَطَأٌ، لِأَنَّ الظُّرُوفَ وَجَمِيعَ الْأَسْمَاءِ لَا تَجُوزُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ أَنْ تُزَادَ لِغَيْرِ مَعْنًى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: فَوْقَ الْأَعْناقِ هُوَ الْفَصِيحُ، وَلَيْسَتْ فَوْقَ زَائِدَةٌ، بَلْ هِيَ مُحْكَمَةُ الْمَعْنَى، لِأَنَّ ضَرْبَةَ الْعُنُقِ إِنَّمَا يَجِبُ أَنْ تَكُونَ فَوْقَ الْعِظَامِ فِي الْمَفْصَلِ دُونَ الدِّمَاغِ، كَمَا قَالَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ: اخْفِضْ عَنِ الدِّمَاغِ، وَارْفَعْ عَنِ الْعَظْمِ، فَهَكَذَا كُنْتُ أَضْرِبُ أَعْنَاقَ الْأَبْطَالِ. انْتَهَى. وَأَيْضًا: لَوْ كَانَ لَفْظُ فَوْقَ زَائِدًا كَمَا قَالُوا: لَقَالَ: فَلَهُمَا ثُلُثَا مَا تَرَكَ، وَلَمْ يَقُلْ: فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ، وَأَوْضَحُ مَا يُحْتَجُّ بِهِ لِلْجُمْهُورِ: مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: جَاءَتِ امرأة سعد بن الربيع رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! هَاتَانِ ابْنَتَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ، قُتِلَ أَبُوهُمَا مَعَكَ فِي أُحُدٍ شَهِيدًا، وَإِنَّ عَمَّهُمَا أَخَذَ مَالَهُمَا، فَلَمْ يدع لهما مالا، ولا تنكحان إِلَّا وَلَهُمَا مَالٌ، فَقَالَ: يَقْضِي اللَّهُ فِي ذَلِكَ، فَنَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ الْآيَةَ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى عَمِّهِمَا فَقَالَ: أَعْطِ ابْنَتَيْ سَعْدٍ الثُّلُثَيْنِ وَأُمَّهُمَا الثُّمُنَ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَكَ، أَخْرَجُوهُ مِنْ طُرُقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ جَابِرٍ قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَلَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِهِ. قَوْلُهُ:

üçte ikiye sahip olurlar. İsmâîl b. Ayyâş ve el-Müberred bu delille ihticac etmişlerdir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “Bu delil getirme usulü ehli nazar katında hatalıdır; zira ihtilaf, iki kızın erkek çocuklardan ayrı olarak bulunması halindedir. Ayrıca muhalif olan kişi şöyle diyebilir: Bir kimse geride iki kız ile bir erkek çocuk bırakırsa iki kıza yarısı düşer; bu da onların farzının yarım olduğuna delildir.” Cumhurun dayandığı delili şu şekilde desteklemek mümkündür: Yüce Allah tek kız için tek başına kaldığında: { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Şayet bir tek kız ise o zaman yarısı onundur” kavliyle yarı payı farz kıldığına göre, iki kız tek başlarına kaldıklarında onların payı tek kızın payının üstünde olur; iki kız kardeşe kıyas etmek de iki kız için payın üçte ikide sınırlandırılmasını vacip kılar. 'Fevka' lafzının zâid olduğu, mananın da Yüce Allah'ın: { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Boyunların üstüne vurun” yani 'boyunlarına vurun' kavlinde olduğu gibi 'Eğer iki kadın iseler' demek olduğu söylenmiştir. en-Nehhâs ve İbn Atiyye bunu reddederek şöyle demişlerdir: “Bu bir hatadır; zira zarflar ve bütün isimler Arap kelamında anlamsız yere zâid kılınamaz.” İbn Atiyye şöyle demiştir: “Çünkü { فَوْقَ الْأَعْناقِ } ifadesi fasih olandır ve 'fevka' zâid değildir; bilakis manası muhkemdir; zira boyun vuruşu beyne değil, kemiklerin üstündeki eklem yerine yapılmalıdır. Nitekim Dureyd b. es-Sımme: 'Beyinden aşağıya, kemikten yukarıya vur; zira ben yiğitlerin boyunlarını böyle vururdum' demiştir. (İntihâ). Ayrıca: Eğer dedikleri gibi 'fevka' lafzı zâid olsaydı, { فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } (o kadınlara üçte iki vardır) demez, { فَلَهُمَا ثُلُثَا مَا تَرَكَ } (o ikisine üçte iki vardır) derdi.” Cumhurun görüşü lehine getirilen en açık delil; İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, İbn Mâce, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin Câbir'den tahric ettiği şu rivayettir: “Sa'd b. er-Rebî'in hanımı Resûlullah ﷺ'e gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa'd b. er-Rebî'in iki kızıdır; babaları Uhud'da seninle beraber şehit edildi. Amcaları onların malını aldı ve kendilerine hiçbir mal bırakmadı; malı olmayan kadınla da evlenilmez' dedi. Resûlullah: 'Bu konuda Allah hüküm verecektir' buyurdu. Bunun üzerine: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } miras ayeti indi. Resûlullah ﷺ amcalarına haber gönderip: 'Sa'd'ın iki kızına üçte ikisini, annelerine sekizde birini ver; geriye kalan da senindir' buyurdu.” Bunu muhtelif yollarla Abdullah b. Muhammed b. Akîl üzerinden Câbir'den tahric etmişlerdir. et-Tirmizî: “Bu hadis sadece onun rivayetiyle bilinir” demiştir. Yüce Allah'ın:

وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ قَرَأَ نَافِعٌ، وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ: «وَاحِدَةٌ» بِالرَّفْعِ، عَلَى أَنَّ: كَانَ، تَامَّةٌ بِمَعْنَى: فَإِنْ وُجِدَتْ وَاحِدَةٌ أَوْ حَدَثَتْ وَاحِدَةٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالنَّصْبِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذِهِ قِرَاءَةٌ حَسَنَةٌ، أَيْ: وَإِنْ كَانَتِ الْمَتْرُوكَةُ أَوِ الْمَوْلُودَةُ وَاحِدَةً. قَوْلُهُ: وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ أَيْ: لِأَبَوَيِ الْمَيِّتِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مذكور، وجاز ذلك لدلالة الكلام عليه وفَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَلِأَبَوَيْهِ بِتَكْرِيرِ الْعَامِلِ لِلتَّأْكِيدِ وَالتَّفْصِيلِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَنُعَيْمُ بن ميسرة «السدس» بسكون الدال، وكذلك قرءا: الثُّلْثَ، وَالرُّبْعَ إِلَى الْعُشْرِ: بِالسُّكُونِ، وَهِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ وَرَبِيعَةَ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: بِالتَّحْرِيكِ ضَمًّا، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَبَنِي أَسَدٍ فِي جَمِيعِهَا. وَالْمُرَادُ بِالْأَبَوَيْنِ: الْأَبُ وَالْأُمُّ، وَالتَّثْنِيَةُ عَلَى لَفْظِ الْأَبِ: لِلتَّغْلِيبِ.

{ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Şayet bir tek kız ise o zaman yarısı onundur” kavlini Nâfi ve Medine ehli, 'kâne' fiilinin tam fiil olup 'Şayet bir tane bulunursa veya bir tane meydana gelirse' manasına gelmesi üzere ref ile «وَاحِدَةٌ» (vâhidatün) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise nasb ile [«وَاحِدَةً»] okumuşlardır. en-Nehhâs: “Bu güzel bir kıraattir; yani geride bırakılan veya doğan çocuk tek bir kız ise demektir” demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } “Ölenin ana babasından her birine altıda bir düşer” kavli, yani: Ölünün ana babasına demektir. Bu, açıkça zikredilmeyen bir ismin zamiridir ve sözün ona delalet etmesi sebebiyle caiz olmuştur. { لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ } kavli, pekiştirme ve açıklama amacıyla amilin tekrar edilmesiyle { وَلِأَبَوَيْهِ } kavlinden bedeldir. el-Hasan ve Nuaym b. Meysere «السُّدْس» (es-süds) kelimesini dâl harfinin sükûnu ile okumuşlardır; aynı şekilde «الثُّلْث» (es-sülüs) ve «الرُّبْع» (er-rubu) kelimelerinden «الْعُشْر» (el-uşur) kelimesine kadar hepsini sükûn ile okumuşlardır ki bu, Benî Temîm ve Rebîa kabilesinin lehçesidir. Cumhur ise hepsinde zamme harekesi ile okumuştur; bu da Hicaz ehlinin ve Benî Esed'in lehçesidir. Ana babadan (ebeveyn) maksat, baba ve annedir; baba lafzı üzerinden ikil yapılması tağlîb (baskın kılma) kabilindendir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْجَدِّ: هَلْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ فَتَسْقُطُ بِهِ الْإِخْوَةُ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ إِلَى أَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ، وَلَمْ يُخَالِفْهُ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ أَيَّامَ خِلَافَتِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، فَقَالَ بِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَعَائِشَةُ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَعَطَاءٌ، وَطَاوُسٌ، وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَإِسْحَاقُ، وَاحْتَجُّوا بِمِثْلِ قَوْلِهِ تعالى:

Âlimler dede hakkında; baba konumunda olup onunla kardeşlerin [mirastan] düşüp düşmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh, dedenin baba konumunda olduğu görüşüne varmış olup hilafeti günlerinde sahabeden hiç kimse ona muhalefet etmemiştir. Onun vefatından sonra ise bu konuda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Abdullah b. ez-Zübeyr, Âişe, Muâz b. Cebel, Übey b. Ka'b, Ebü'd-Derdâ, Ebû Hüreyre, Atâ, Tâvûs, el-Hasan, Katâde, Ebû Hanîfe, Ebû Sevr ve İshâk, Ebû Bekir'in görüşünü benimsemiş ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi delillerle ihticac etmişlerdir:

مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ»

“Babanız İbrahim'in dinine...”

وقوله: يا بَنِي آدَمَ وقوله ﷺ: «ارْمُوا يَا بَنِي إِسْمَاعِيلَ» . وَذَهَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ: إِلَى تَوْرِيثِ الْجَدِّ مَعَ الْإِخْوَةِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ، وَلَا يُنْقِصُ مَعَهُمْ مِنَ الثُّلْثِ، وَلَا يُنْقِصُ مَعَ ذَوِي الْفُرُوضِ مِنَ السُّدُسِ في قول زيد، ومالك، والأوزاعي، وأبو يوسف، ومحمد، والشافعي. وقيل: يشرك بين الإخوة والجد إِلَى السُّدُسِ، وَلَا يَنْقُصُهُ مِنَ السُّدْسِ شَيْئًا مَعَ ذَوِي الْفُرُوضِ وَغَيْرِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَطَائِفَةٍ، وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ: إِلَى أَنَّ الْجَدَّ يُسْقِطُ بَنِي الْإِخْوَةِ، وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّهُ أَجْرَى بَنِي الْإِخْوَةِ فِي الْقَاسِمَةِ مَجْرَى الْإِخْوَةِ. وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّ الْجَدَّ لَا يَرِثُ مَعَ الْأَبِ شَيْئًا، وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: عَلَى أَنَّ لِلْجَدَّةِ السُّدُسَ إِذَا لَمْ يَكُنْ للميت أم، وأجمعوا: على أنها ساقطة مع وجود الأم، وَأَجْمَعُوا: عَلَى أَنَّ الْأَبَ لَا يُسْقِطُ الْجَدَّةَ أُمَّ الْأُمَّ.

Ve O'nun: “Ey Âdemoğulları!” kavli ile Hz. Peygamber ﷺ'in: «Ey İsmâiloğulları, ok atın!» hadisi. Ali b. Ebî Tâlib, Zeyd b. Sâbit ve İbn Mes'ûd ise; dedenin anne-baba bir veya baba bir kardeşlerle birlikte mirasçı olacağı, Zeyd, Mâlik, el-Evzâî, Ebû Yûsuf, Muhammed ve eş-Şâfiî'nin kavlinde onlarla birlikte payının üçte birden aşağı düşürülmeyeceği, farz pay sahipleri (ashâb-ı ferâiz) ile birlikte de altıda birden aşağı düşürülmeyeceği görüşüne varmışlardır. Bir görüşe göre de: Kardeşler ile dede altıda bire kadar ortak edilir ve pay sahipleriyle olsun başkalarıyla olsun dedenin payı altıda birden hiçbir şekilde eksiltilmez; bu da İbn Ebî Leylâ ve bir grubun kavlidir. Cumhur ise dedenin erkek kardeş çocuklarını mirastan düşüreceği görüşüne gitmiştir. eş-Şa'bî, Ali'den; onun taksimatta kardeş çocuklarını kardeşler hükmünde tuttuğunu rivayet etmiştir. Âlimler, dedenin baba varken hiçbir şey miras alamayacağı hususunda icma etmişlerdir. Âlimler yine, ölünün annesi yoksa ninenin altıda bir alacağı hususunda icma etmişlerdir; anne varken ninenin mirastan düşeceği hususunda icma etmişlerdir ve babanın anne tarafındaki nineyi (anneanneyi) mirastan düşürmeyeceği hususunda da icma etmişlerdir.

وَاخْتَلَفُوا فِي تَوْرِيثِ الْجَدَّةِ وَابْنُهَا حَيٌّ، فَرُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ: أَنَّهَا لَا تَرِثُ وَابْنُهَا حَيٌّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَأَبِي مُوسَى: أَنَّهَا تَرِثُ مَعَهُ، وَرُوِيَ أَيْضًا: عَنْ عَلِيٍّ، وَعُثْمَانَ، وَبِهِ قَالَ شُرَيْحٌ، وَجَابِرُ بْنُ زيد، وعبيد الله ابن الْحَسَنِ، وَشَرِيكٌ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ. قَوْلُهُ: إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ الْوَلَدُ: يَقَعُ عَلَى الذكر والأنثى، لكنه إذا كان الموجود من الذَّكَرَ مِنَ الْأَوْلَادِ وَحْدَهُ أَوْ مَعَ الْأُنْثَى مِنْهُمْ: فَلَيْسَ لِلْجَدِّ إِلَّا السُّدُسُ، وَإِنْ كَانَ الْمَوْجُودُ أُنْثَى: كَانَ لِلْجَدِّ السُّدُسُ بِالْفَرْضِ، وَهُوَ عُصْبَةٌ فِيمَا عَدَا السُّدُسَ، وَأَوْلَادُ ابْنِ الْمَيِّتِ كَأَوْلَادِ الْمَيِّتِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ أَيْ: وَلَا وَلَدُ ابْنٍ، لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِجْمَاعِ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ مُنْفَرِدِينَ عَنْ سَائِرِ الْوَرَثَةِ، كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنْ أَنَّ الْأُمَّ لَا تَأْخُذُ ثُلُثَ التَّرِكَةِ إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ وَارِثٌ غَيْرُ الْأَبَوَيْنِ، أَمَّا لَوْ كَانَ مَعَهُمَا أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ: فَلَيْسَ لِلْأُمِّ إلّا ثلث الباقي بعد الموجودين مِنَ الزَّوْجَيْنِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ لِلْأُمِّ ثُلُثَ الْأَصْلِ مَعَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ، وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ تَفْضِيلَ الْأُمِّ عَلَى الْأَبِ فِي مَسْأَلَةِ زَوْجٍ وَأَبَوَيْنِ مَعَ الِاتِّفَاقِ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ منها عِنْدَ انْفِرَادِهِمَا عَنْ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ إِطْلَاقُ الْإِخْوَةِ يَدُلُّ: عَلَى أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْإِخْوَةِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَحَدِهِمَا.

Oğlu hayatta iken ninenin mirasçı olup olamayacağı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Zeyd b. Sâbit, Osman ve Ali'den rivayet edildiğine göre oğlu hayatta iken nine mirasçı olamaz; Mâlik, es-Sevrî, el-Evzâî, Ebû Sevr ve re'y ehli bu görüştedir. Ömer, İbn Mes'ûd ve Ebû Mûsâ'dan ise onun oğluyla birlikte mirasçı olacağı rivayet edilmiştir. Bu aynı zamanda Ali ve Osman'dan da rivayet edilmiş olup Şüreyh, Câbir b. Zeyd, Ubeydullah b. el-Hasan, Şerîk, Ahmed, İshâk ve İbnü'l-Münzir de bu görüşü benimsemiştir. Yüce Allah'ın: { إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ } “Eğer [ölenin] çocuğu varsa” kavlindeki «velet» (çocuk) kelimesi hem erkeği hem dişiyi kapsar. Fakat var olan çocuk sadece erkek olursa veya kızlarla birlikte erkek olursa, dede için sadece altıda bir vardır. Şayet var olan çocuk sadece kız ise, dede için farz olarak altıda bir vardır ve altıda birin dışındaki kısımda ise o asabedir. Ölünün oğlunun çocukları da ölünün kendi çocukları gibidir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ } “Eğer çocuğu yoksa” kavli, daha önce geçen icma sebebiyle 'erkek torunu da yoksa' demektir. { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } “Ve ona sadece ana babası mirasçı oluyorsa” kavli, diğer mirasçılar hariç tek başlarına kaldıklarında demektir; nitekim cumhur, annenin terekenin üçte birini ancak ölünün ana babadan başka mirasçısı bulunmadığı zaman alacağı görüşündedir. Ancak eğer onlarla birlikte eşlerden biri bulunursa, anne için eşlerden biri [payını aldıktan] sonra kalanın üçte birinden başkası yoktur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre eşlerden biri varken de anne için ana malın üçte biri vardır. Bu ise eşlerden biri bulunmadığında babanın anneden daha üstün olduğunda ittifak edilmesine rağmen, koca ve ana baba meselesinde annenin babadan üstün tutulmasını gerektirir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Eğer kardeşleri varsa, o zaman annesi için altıda bir düşer” kavlinde kardeşler lafzının mutlak bırakılması, anne-baba bir kardeşler ile sadece anne bir veya baba bir olanlar arasında fark olmadığına delalet eder.

وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ: على أن الاثنين من الإخوة يقومان مَقَامَ الثَّلَاثَةِ فَصَاعِدًا فِي حَجْبِ الْأُمِّ إِلَى السُّدُسِ، إِلَّا مَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ جَعَلَ الِاثْنَيْنِ كَالْوَاحِدِ فِي عَدَمِ الْحَجْبِ. وَأَجْمَعُوا أَيْضًا: عَلَى أَنَّ الْأُخْتَيْنِ فَصَاعِدًا كَالْأَخَوَيْنِ فِي حَجْبِ الْأُمِّ. قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَعَاصِمٌ:

İlim ehli, annenin payını altıda bire düşürme (hacb) hususunda iki kardeşin üç ve daha fazla kardeş yerine geçeceği konusunda icma etmiştir; sadece İbn Abbâs'tan iki kardeşi hacb etmeme hususunda bir kardeş gibi kabul ettiğine dair rivayet müstesnadır. Yine onlar, iki kız kardeş ve fazlasının da anneyi hacb etme hususunda iki erkek kardeş gibi olduğu konusunda icma etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bu paylaştırma], yapılan vasiyetten veya borçtan sonradır” kavlini İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım:

«يُوصَى» بِفَتْحِ الصَّادِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِكَسْرِهَا، وَاخْتَارَ الْكَسْرَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ لِأَنَّهُ جَرَى ذِكْرُ الْمَيِّتِ قَبْلَ هَذَا. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: يُوصِينَ وتُوصُونَ.

Sâd harfinin fethasıyla «يُوصَى» (yûsâ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim bundan önce ölünün zikrinin geçmiş olması sebebiyle kesreli okuyuşu tercih etmişlerdir. el-Ahfeş şöyle demiştir: “Bunun doğrulaması O'nun: «يُوصِينَ» ve «تُوصُونَ» kavilleridir.”

وَاخْتُلِفَ فِي وَجْهِ تَقْدِيمِ الْوَصِيَّةِ عَلَى الدَّيْنِ مَعَ كَوْنِهِ مُقَدَّمًا عَلَيْهَا بِالْإِجْمَاعِ، فَقِيلَ: الْمَقْصُودُ تَقْدِيمُ الْأَمْرَيْنِ عَلَى الْمِيرَاثِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ إِلَى التَّرْتِيبِ بَيْنَهُمَا- وَقِيلَ: لَمَّا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ أَقَلَّ لُزُومًا مِنَ الدَّيْنِ قُدِّمَتِ اهْتِمَامًا بِهَا وَقِيلَ: قُدِّمَتْ لِكَثْرَةِ وُقُوعِهَا، فَصَارَتْ كَالْأَمْرِ اللَّازِمِ لِكُلِّ مَيِّتٍ وَقِيلَ: قُدِّمَتْ لِكَوْنِهَا حَظَّ الْمَسَاكِينِ وَالْفُقَرَاءِ، وَأُخِّرَ الدَّيْنُ لِكَوْنِهِ حَظَّ غَرِيمٍ يَطْلُبُهُ بِقُوَّةٍ وَسُلْطَانٍ وَقِيلَ: لَمَّا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ نَاشِئَةً من جهة الميت

İcma ile borcun vasiyetten önce geldiği sabit olmakla birlikte, [ayette] vasiyetin borçtan önce zikredilmesinin gerekçesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre maksat, aralarında bir tertip/sıralama kastı olmaksızın her iki hususun da mirastan önce geldiğini bildirmektir. Bir diğer görüşe göre vasiyet, lüzum (bağlayıcılık) bakımından borca nispetle daha zayıf [görüldüğü] için ona gösterilen ihtimam sebebiyle öne alınmıştır. Başka bir görüşe göre vasiyet, çokça vuku bulması sebebiyle her ölü için adeta yerine getirilmesi gereken bağlayıcı bir husus haline geldiği için öne geçirilmiştir. Bir diğer görüşe göre vasiyet, yoksulların ve fakirlerin payı olduğu için öne alınmış; borç ise onu güç ve yetkiyle talep eden bir alacaklının payı olduğu için sonraya bırakılmıştır. Yine bir görüşe göre vasiyet, bizzat ölünün tarafından neşet ettiği için

قُدِّمَتْ، بِخِلَافِ الدَّيْنِ فَإِنَّهُ ثَابِتٌ مُؤَدًّى ذُكِرَ أَوْ لَمْ يُذْكَرْ وَقِيلَ: قُدِّمَتْ لِكَوْنِهَا تُشْبِهُ الْمِيرَاثَ فِي كَوْنِهَا مَأْخُوذَةً مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ، فَرُبَّمَا يَشُقُّ عَلَى الْوَرَثَةِ إِخْرَاجُهَا، بِخِلَافِ الدَّيْنِ فَإِنَّ نُفُوسَهُمْ مُطْمَئِنَّةٌ بِأَدَائِهِ، وَهَذِهِ الْوَصِيَّةُ مُقَيَّدَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرَ مُضَارٍّ كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ: آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً قِيلَ: خَبَرُ قَوْلِهِ: آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ مُقَدَّرٌ، أَيْ: هُمُ الْمَقْسُومُ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْخَبَرَ قَوْلُهُ:

Öne alınmıştır; borç ise öyle değildir, zira zikredilsin veya zikredilmesin sabit olup ödenmesi gerekir. Bir diğer görüşe göre ise vasiyet karşılıksız alınması bakımından mirasa benzediği için mirasçıların onu çıkarması zor gelebilir, borç ise böyle değildir çünkü onların nefisleri onu ödemeye yatkındır; bu sebeple vasiyet öne alınmıştır. Bu vasiyet, inşallah geleceği üzere Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُضَارٍّ } “zarar verici olmaksızın” kavliyle kayıtlanmıştır. Yüce Allah'ın: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” kavlinde: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ } kavlinin haberinin takdirî olduğu, yani: 'Onlar kendilerine miras paylaştırılanlardır' manasında olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise haber,

لَا تَدْرُونَ وَمَا بعده، أَقْرَبُ خَبَرٌ قَوْلُهُ: أَيُّهُمْ ونَفْعاً تَمْيِيزٌ، أَيْ: لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ قَرِيبٌ لَكُمْ نَفْعُهُ فِي الدُّعَاءِ لَكُمْ، وَالصَّدَقَةِ عَنْكُمْ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ» .

{ لَا تَدْرُونَ } ve sonrasıdır; { أَقْرَبُ } kelimesi { أَيُّهُمْ } mübtedasının haberidir ve { نَفْعاً } ise temyîzdir. Yani: Sahih hadiste geçtiği gibi: «Ya da kendisine dua eden salih bir evlat» size dua etme ve sizin adınıza sadaka verme hususunda hangisinin faydasının daha yakın olduğunu siz bilemezsiniz demektir.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: قَدْ يَكُونُ الِابْنُ أَفْضَلَ فَيُشَفَّعُ فِي أَبِيهِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الِابْنَ إِذَا كَانَ أَرْفَعَ دَرَجَةً مِنْ أَبِيهِ فِي الْآخِرَةِ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَرْفَعَ إِلَيْهِ أَبَاهُ، وَإِذَا كَانَ الْأَبُ أَرْفَعَ دَرَجَةً مِنَ ابْنِهِ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَرْفَعَ ابْنَهُ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ النَّفْعُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، قَالَهُ ابْنُ زَيْدٍ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَنْ أَنْفَعُ لَكُمْ مِنْ آبَائِكُمْ وَأَبْنَائِكُمْ، أَمَنْ أَوْصَى مِنْهُمْ، فَعَرَّضَكُمْ لِثَوَابِ الْآخِرَةِ بِإِمْضَاءِ وَصِيَّتِهِ، فَهُوَ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا، أَوْ مَنْ تَرَكَ الْوَصِيَّةَ وَوَفَّرَ عَلَيْكُمْ عَرَضَ الدُّنْيَا؟ وَقَوَّى هَذَا صَاحِبُ الْكَشَّافِ، قَالَ: لِأَنَّ الْجُمْلَةَ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَمِنْ حَقِّ الِاعْتِرَاضِ أَنْ يُؤَكِّدَ مَا اعْتُرِضَ بَيْنَهُ، وَيُنَاسِبَهُ قَوْلُهُ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُؤَكِّدِ، إِذْ مَعْنَى: يُوصِيكُمُ يَفْرِضُ عَلَيْكُمْ. وَقَالَ مكي وغيره: هي حال مؤكدة، والعالم يُوصِيكُمْ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً بِقِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ حَكِيماً حَكَمَ بِقِسْمَتِهَا وَبَيَّنَهَا لِأَهْلِهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:

İbn Abbâs ve el-Hasan şöyle demişlerdir: “Bazen evlat daha faziletli olur da babasına şefaat eder.” Müfessirlerin bazıları şöyle demiştir: “Evlat ahirette babasından daha yüksek derecede olursa, Allah'tan babasını kendi yanına yükseltmesini ister; baba evladından daha yüksek derecede olursa, Allah'tan evladını kendi yanına yükseltmesini ister.” İbn Zeyd, maksadın dünya ve ahiretteki fayda olduğunu söylemiştir. Bir görüşe göre de anlam şudur: “Babalarınız ve çocuklarınızdan hangisinin sizin için daha faydalı olduğunu bilemezsiniz; onlardan vasiyet edip vasiyetini yerine getirmeniz sebebiyle sizi ahiret sevabına nail kılan mı sizin için fayda bakımından daha yakındır, yoksa vasiyeti terk edip dünya malını size bolca bırakan mı?” el-Keşşâf sahibi bu görüşü kuvvetlendirmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü bu cümle itirâziyyedir (ara cümledir); itiraziyyenin hakkı ise arasında yer aldığı şeyi pekiştirmesi ve ona uygun düşmesidir.” Yüce Allah'ın: { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir farz olarak” kavli, { يُوصِيكُمُ } kavlinin “size farz kılar” anlamına gelmesi sebebiyle tekit edici mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak nasb edilmiştir. Mekkî ve başkaları bunun müekkid bir hal olduğunu ve âmilinin { يُوصِيكُمُ } olduğunu söylemişlerdir. Birinci görüş daha uygundur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, mirasların paylaştırılmasını bilendir; { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, bunların paylaştırılmasına hükmetmiş ve bunu hak sahiplerine açıklamıştır. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir:

عَلِيماً بِالْأَشْيَاءِ قَبْلَ خَلْقِهَا حَكِيماً فِيمَا يُقَدِّرُهُ وَيُمْضِيهِ مِنْهَا. قَوْلُهُ: وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ الْخِطَابُ هُنَا لِلرِّجَالِ. وَالْمُرَادُ بِالْوَلَدِ: وَلَدُ الصُّلْبِ، أَوْ وَلَدُ الْوَلَدِ، لِمَا قَدَّمْنَا مِنَ الْإِجْمَاعِ. فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ، وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، لَمْ يَخْتَلِفْ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَنَّ لِلزَّوْجِ مَعَ عَدَمِ الْوَلَدِ النِّصْفَ، وَمَعَ وُجُودِهِ وَإِنْ سَفَلَ الرُّبُعَ. وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ إِلَخِ، الْكَلَامُ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ: وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ هَذَا النَّصِيبُ مَعَ الْوَلَدِ، وَالنَّصِيبُ مَعَ عَدَمِهِ تَنْفَرِدُ بِهِ الْوَاحِدَةُ مِنَ الزَّوْجَاتِ، وَيَشْتَرِكُ فِيهِ الْأَكْثَرُ مِنْ وَاحِدَةٍ لَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ، وَالْكَلَامُ فِي الْوَصِيَّةِ وَالدَّيْنِ كَمَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً الْمُرَادُ بِالرَّجُلِ: الْمَيِّتُ ويُورَثُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، مِنْ وَرِثَ لَا من لا من أورث، وهو خبر كان وكَلالَةً حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُورَثُ أَيْ: يُورَثُ حَالَ كَوْنِهِ ذَا كَلَالَةٍ، أَوْ عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ كَلَالَةٌ وَيُورَثُ صِفَةٌ لِرَجُلٍ أَيْ: إِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ ذَا كَلَالَةٍ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَا وَالِدٌ، وَقُرِئَ: يُورَثُ مُخَفَّفًا وَمُشَدَّدًا، فَيَكُونُ كَلَالَةٌ: مَفْعُولًا، أَوْ: حَالًا وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: يُورَثُ وَأُرِيدَ حَالَ كَوْنِهِ ذَا كَلَالَةٍ، أَوْ يَكُونُ مَفْعُولًا لَهُ: أَيْ لِأَجْلِ الْكَلَالَةِ. وَالْكَلَالَةُ: مَصْدَرٌ مِنْ تَكَلَّلَهُ النَّسَبُ، أَيْ: أَحَاطَ بِهِ، وَبِهِ سُمِّي الْإِكْلِيلُ لِإِحَاطَتِهِ بِالرَّأْسِ. وَهُوَ الْمَيِّتُ الَّذِي لَا وَلَدَ لَهُ وَلَا وَالِدٌ. هَذَا قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، وَعُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَجُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ قَالَ صَاحِبُ كِتَابِ الْعَيْنِ، وأبي منصور اللغوي، وابن عرفة والقتبي، وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ.

“Eşyayı yaratılmadan önce hakkıyla bilendir; onlardan takdir edip infaz ettiği şeylerde hikmet sahibidir.” Yüce Allah'ın: { وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ } “Eğer onların çocuğu yoksa, eşlerinizin geride bıraktıklarının yarısı sizindir” kavlindeki hitap erkekleredir. Çocuktan maksat, daha önce geçen icma sebebiyle ya öz evlat ya da torundur. { فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ } “Şayet onların çocuğu varsa, o zaman bıraktıklarının dörtte biri sizindir” hükmü üzerinde icma edilmiştir; ilim ehli, çocuk bulunmadığında kocanın payının yarım olduğu, ne kadar aşağı inerse insin çocuk bulunduğunda ise dörtte bir olduğu hususunda ihtilaf etmemiştir. O'nun: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ } “vasiyetten sonra...” vb. kavline dair açıklama daha önce geçtiği gibidir. Yüce Allah'ın: { وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } “Eğer çocuğunuz yoksa, geride bıraktıklarınızın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa, o zaman geride bıraktıklarınızın sekizde biri onlarındır” kavlindeki çocuklu durumdaki payı da çocuksuz durumdaki payı da tek bir eş tek başına alır, birden fazla eş varsa bu payı aralarında paylaşırlar; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Vasiyet ve borç hakkındaki açıklama da daha önce geçtiği gibidir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً } “Eğer bir erkeğe kelâle olarak varis olunuyorsa” kavlindeki adamdan maksat ölüdür. «يُورَثُ» (yûrasü) fiili meçhul yapıda olup 'evrase'den değil 'verise' fiilindendir ve 'kâne'nin haberidir. «كَلالَةً» kelimesi ise «يُورَثُ» fiilinin zamirinden hâldir; yani 'o kişi kelâle olduğu halde mirasçı olunuyorsa' demektir. Yahut da haber «كَلالَةً» kelimesidir ve «يُورَثُ» ise «رَجُلٌ» için sıfattır; yani: 'Şayet geride çocuğu ve babası olmayan kelâle bir adama varis olunuyorsa' demektir. «يُورَثُ» fiili şeddesiz ve şeddeli olarak okunmuştur; bu durumda «كَلالَةً» kelimesi ya mef'ûl ya da hâl olur, mef'ûl ise hazfedilmiştir, yani: 'Kelâle olduğu halde mirasçı olunuyorsa' kastedilmiştir; yahut da mef'ûlün leh olur, yani: 'Kelâle olmasından dolayı' demektir. Kelâle (الْكَلَالَةُ) nesebin kişiyi çepeçevre kuşatması anlamındaki (تَكَلَّلَهُ النَّسَبُ) ifadesinden mastardır; başı çevrelediği için taca da (el-iklîl) bu sebeple denilmiştir. O, çocuğu ve babası bulunmayan ölüdür. Bu; Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer, Ali ve ilim ehlinin cumhurunun kavlidir. Kitâbü'l-Ayn'ın sahibi, dilbilimci Ebû Mansûr, İbn Arefe, el-Kutebî, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Enbârî de bu görüştedir.

وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ إِجْمَاعٌ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَبِهِ يَقُولُ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ، وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ،

Bunun bir icma olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr şöyle der: “Medine, Kûfe ve Basra ehli bunu söylemektedir; yedi fukahanın (fukahâ-i seb'a),

وَالْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، وَجُمْهُورِ الْخَلَفِ وَالسَّلَفِ، بَلْ جَمِيعِهِمْ. وقد حكى الإجماع غير واحد، وورد في حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ. انْتَهَى. وَرَوَى أَبُو حَاتِمٍ، وَالْأَثْرَمُ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّهُ قَالَ: الْكَلَالَةُ: كُلُّ مَنْ لَمْ يَرِثْهُ أَبٌ أَوِ ابْنٌ أَوْ أَخٌ فَهُوَ عِنْدَ الْعَرَبِ كَلَالَةٌ. قَالَ أَبُو عمرو بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: ذِكْرُ أَبِي عُبَيْدَةَ الْأَخَ هُنَا مَعَ الْأَبِ وَالِابْنِ فِي شَرْطِ الْكَلَالَةِ غَلَطٌ، لَا وَجْهَ لَهُ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي شَرْطِ الْكَلَالَةِ غَيْرُهُ، وَمَا يُرْوَى عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ: مِنْ أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ خَاصَّةً فَقَدْ رَجَعَا عَنْهُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْكَلَالَةُ: الْحَيُّ وَالْمَيِّتُ جَمِيعًا، وَإِنَّمَا سَمَّوُا الْقَرَابَةَ: كَلَالَةً، لِأَنَّهُمْ أَطَافُوا بِالْمَيِّتِ مِنْ جَوَانِبِهِ وَلَيْسُوا مِنْهُ وَلَا هُوَ مِنْهُمْ، بِخِلَافِ الِابْنِ وَالْأَبِ فَإِنَّهُمَا طَرَفَانِ لَهُ، فَإِذَا ذَهَبَا تَكَلَّلَهُ النَّسَبُ وَقِيلَ: إِنَّ الْكَلَالَةَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْكَلَالِ، وَهُوَ الْإِعْيَاءُ، فَكَأَنَّهُ يَصِيرُ الْمِيرَاثُ إِلَى الْوَارِثِ عَنْ بُعْدٍ وَإِعْيَاءٍ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: إِنَّ الْكَلَالَةَ بَنُو الْعَمِّ الْأَبَاعِدُ. وَبِالْجُمْلَةِ فَمَنْ قَرَأَ يُوَرِّثُ كَلَالَةً بِكَسْرِ الرَّاءِ مُشَدَّدَةً، وَهُوَ بَعْضُ الْكُوفِيِّينَ، أَوْ مُخَفَّفَةً، وَهُوَ الْحَسَنُ وَأَيُّوبُ، وجعل الْكَلَالَةَ: الْقَرَابَةَ، وَمَنْ قَرَأَ:

Dört imamın, halef ve selefin cumhurunun, hatta hepsinin kavli budur. Birden fazla kişi bu konuda icma nakletmiş ve merfû bir hadis de varid olmuştur.” [İbn Kesîr'in sözü bitti]. Ebû Hâtim ve el-Esrem, Ebû Ubeyde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kelâle: Kendisine baba, oğul veya erkek kardeş vâris olmayan kimsedir; Araplara göre bu kelâledir.” Ebû Ömer b. Abdilberr şöyle demiştir: “Ebû Ubeyde'nin kelâle şartında baba ve oğulun yanında erkek kardeşi de burada zikretmesi bir hatadır ve bunun bir dayanağı yoktur; bunu kelâle şartında ondan başkası zikretmemiştir. Ebû Bekir ve Ömer'den kelâlenin özellikle çocuğu olmayan kimse olduğuna dair rivayet edilen görüşten ise onlar dönmüşlerdir.” İbn Zeyd şöyle demiştir: “Kelâle, hem diri hem ölü için kullanılır. Akrabalara kelâle denmesinin sebebi, ölüyü etrafından çevrelemeleri ve ne onların ondan ne de onun onlardan olmamasıdır; oğul ve baba ise böyle değildir çünkü onlar kişinin iki ucudur (asıl ve fer'idir), bu ikisi yok olunca nesep onu çevreler.” Kelâle kelimesinin yorgunluk/tükenmişlik manasına gelen «el-kelâl»den alındığı da söylenmiştir; zira sanki miras vârise uzaklıktan ve meşakkatten sonra ulaşmaktadır. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: “Kelâle, uzaktaki amcaoğullarıdır.” Hülasa; bazı Kûfeliler gibi râ harfinin şeddesi ve kesresiyle «يُوَرِّثُ كَلَالَةً» veya el-Hasan ve Eyyûb gibi şeddesiz okuyanlar «الْكَلَالَةَ» kelimesini akraba manasına almışlardır. Cumhur gibi râ harfinin fethasıyla:

يُورَثُ بِفَتْحِ الرَّاءِ، وَهُمُ الْجُمْهُورُ، احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْكَلَالَةُ الْمَيِّتَ، وَاحْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ الْقَرَابَةَ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالشَّعْبِيِّ: أَنَّ الْكَلَالَةَ مَا كَانَ سِوَى الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ مِنَ الْوَرَثَةِ. قَالَ الطَّبَرِيُّ: الصَّوَابُ: أَنَّ الْكَلَالَةَ: هُمُ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْمَيِّتَ مِنْ عَدَا وَلَدِهِ وَوَالِدِهِ، لِصِحَّةِ خَبَرِ جَابِرٍ: «فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّمَا يَرِثُنِي كَلَالَةٌ، أَفَأُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ؟ قَالَ: لَا» . انْتَهَى. وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّهُ قَالَ: الْكَلَالَةُ: الْمَالُ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَهَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ لَا وَجْهَ لَهُ. وقال صاحب الكشاف: إن الكلالة تطلق عَلَى ثَلَاثَةٍ: عَلَى مَنْ لَمْ يُخْلِفْ وَلَدًا وَلَا وَالِدًا، وَعَلَى مَنْ لَيْسَ بِوَلَدٍ وَلَا وَالِدٍ مِنَ الْمُخَلَّفِينَ، وَعَلَى الْقَرَابَةِ مِنْ غَيْرِ جِهَةِ الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ: انْتَهَى. قَوْلُهُ: أَوِ امْرَأَةٌ مَعْطُوفٌ عَلَى رَجُلٌ، مُقَيَّدٌ بِمَا قُيِّدَ بِهِ، أَيْ: أَوِ امْرَأَةٌ تُورَثُ كَلَالَةً. قَوْلُهُ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ قَرَأَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ: مِنْ أُمٍّ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ مَنْ أَخْرَجَ ذَلِكَ عَنْهُ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ: أَنَّ الْإِخْوَةَ هَاهُنَا هُمُ الْإِخْوَةُ لِأُمٍّ قَالَ: وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْإِخْوَةَ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ لِلْأَبِ لَيْسَ مِيرَاثُهُمْ هَكَذَا، فَدَلَّ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَنَّ الْإِخْوَةَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ هُمُ الْإِخْوَةُ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ، وَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، كَمَا جَرَتْ بِذَلِكَ عَادَةُ الْعَرَبِ إِذَا ذَكَرُوا اسْمَيْنِ مُسْتَوِيَيْنِ فِي الحكم فإنه قَدْ يَذْكُرُونَ الضَّمِيرَ الرَّاجِعَ إِلَيْهِمَا مُفْرَدًا، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

«يُورَثُ» şeklinde okuyanlara göre ise, kelâle kelimesinin ölü anlamına gelmesi de akrabalar anlamına gelmesi de muhtemeldir. Ali, İbn Mes'ûd, Zeyd b. Sâbit, İbn Abbâs ve eş-Şa'bî'den; kelâlenin, vârislerden çocuk ve baba dışındakiler olduğu rivayet edilmiştir. et-Taberî şöyle demiştir: “Doğru olan şudur: Kelâle, Câbir'in: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana sadece kelâle vâris oluyor, malımın tamamını vasiyet edeyim mi? dedim. O da: Hayır, buyurdu' haberinin sıhhati sebebiyle, ölünün çocuğu ve babası dışındaki vârisleridir.” Atâ'dan kelâlenin 'mal' olduğu rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî: “Bu zayıf bir görüştür ve bir dayanağı yoktur” demiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Kelâle üç şeye ıtlak edilir: Geride çocuk ve baba bırakmayana, geride kalanlardan çocuk ve baba olmayana ve çocuk ile baba cihetinden olmayan akrabaya.” [Sözü bitti]. Yüce Allah'ın: { أَوِ امْرَأَةٌ } “Yahut bir kadına” kavli, { رَجُلٌ } kelimesine matuftur ve onunla kayıtlanan şeyle kayıtlıdır; yani: 'Yahut kelâle olarak vâris olunan bir kadın olursa' demektir. O'nun: { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “Ve onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunuyorsa” kavlini Sa'd b. Ebî Vakkâs 'anne bir' (min ümmin) şeklinde okumuştur; bunu ondan kimin tahric ettiği ileride gelecektir. el-Kurtubî şöyle demiştir: “Âlimler buradaki kardeşlerin anne bir kardeşler olduğu hususunda icma etmişlerdir.” Devamla şöyle demiştir: “İlim ehli arasında ana-baba bir veya baba bir kardeşlerin mirasının böyle olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; dolayısıyla bu icma, Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } kavlinde zikredilen kardeşlerin anne-baba bir veya baba bir kardeşler olduğuna delalet etmiştir.” { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } kavlinde zamirin tekil getirilmesi, maksadın her ikisinden biri olması sebebiyledir; nitekim Arapların âdetinde hükümde eşit olan iki isim zikrettiklerinde, Yüce Allah'ın şu kavillerinde olduğu gibi:

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ وَقَوْلُهُ: يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ . وَقَدْ يَذْكُرُونَهُ مُثَنًّى، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي هَذَا كَلَامًا أَطْوَلَ مِنَ الْمَذْكُورِ هُنَا. قَوْلُهُ: فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

{ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Sabır ve namazla yardım dileyin; şüphesiz o çok ağırdır” ve: { يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Altın ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda infak etmeyenler...” kavillerinde olduğu gibi ikisine dönen zamiri bazen tekil getirebildikleri gibi; { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “İster zengin olsun ister fakir, Allah her ikisine de daha yakındır” kavlinde olduğu gibi bazen de ikil getirebilirler. Bu konuda burada zikredilenden daha geniş bir açıklamayı daha önce sunmuştuk. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ } “Eğer bundan daha fazla iseler, o takdirde onlar üçte birde ortaktırlar” kavlinde:

«مِنْ ذلِكَ» إِلَى قَوْلِهِ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ أَيْ: أَكْثَرَ مِنَ الْأَخِ الْمُنْفَرِدِ أَوِ الْأُخْتِ الْمُنْفَرِدَةِ بِوَاحِدٍ، وَذَلِكَ بِأَنْ يَكُونَ الْمَوْجُودُ اثْنَيْنِ فَصَاعِدًا، ذَكَرَيْنِ أَوْ أُنْثَيَيْنِ، أَوْ ذَكَرًا وَأُنْثَى. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِذَلِكَ: عَلَى أَنَّ الذَّكَرَ كَالْأُنْثَى مِنَ الْإِخْوَةِ لِأُمٍّ، لِأَنَّ اللَّهَ شَرَّكَ بَيْنَهُمْ فِي الثُّلُثِ، وَلَمْ يَذْكُرْ فَضْلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى كَمَا ذَكَرَهُ فِي الْبَنِينَ وَالْإِخْوَةِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا إِجْمَاعٌ. وَدَلَّتِ الْآيَةُ: عَلَى أَنَّ الإخوة لأمّ إذا استكملت بهم

[Âyetteki] «مِنْ ذلِكَ» [ifadesindeki işaret zamiri], { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “veya bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunup da...” kavline [râcidir]. Yani tek olan erkek kardeşten veya tek olan kız kardeşten bir fazla; bu da mevcut olanların iki veya daha fazla olması demektir; [bu kardeşler] ister iki erkek, ister iki kadın, ister bir erkek ve bir kadın olsun. Bununla, anne bir kardeşlerde erkeğin kadın gibi olduğuna delil getirilmiştir. Çünkü Allah onları üçte bir payda ortak kılmış, erkek çocuklarda ve ana-baba bir yahut baba bir kardeşlerde zikrettiği gibi erkeğin kadına üstünlüğünü [fazla pay almasını] zikretmemiştir. el-Kurtubî şöyle demiştir: “Bu bir icmadır.” Ayet, anne bir kardeşlerle [miras hisseleri] tamamlandığında...

الْمَسْأَلَةُ كَانُوا أَقْدَمَ مِنَ الْإِخْوَةِ لِأَبَوَيْنِ أَوْ لِأَبٍ، وَذَلِكَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْحِمَارِيَّةِ، وَهِيَ: إِذَا تَرَكَتِ الْمَيِّتَةُ زَوْجًا وَأُمًّا وَأَخَوَيْنِ لِأُمٍّ وَإِخْوَةً لِأَبَوَيْنِ، فَإِنَّ لِلزَّوْجِ النِّصْفَ وَلِلْأُمِّ السُّدُسَ وَلِلْأَخَوَيْنِ لِأُمٍّ الثُّلُثَ وَلَا شَيْءَ لِلْإِخْوَةِ لِأَبَوَيْنِ. وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ وُجِدَ الشَّرْطُ الَّذِي يَرِثُ عِنْدَهُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ وَهُوَ كَوْنُ الْمَيِّتِ كَلَالَةً، وَيُؤَيِّدُ هَذَا حَدِيثُ «أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَلِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا، وَقَدْ قَرَّرْنَا دَلَالَةَ الْآيَةِ وَالْحَدِيثِ عَلَى ذَلِكَ فِي الرِّسَالَةِ الَّتِي سَمَّيْنَاهَا «الْمَبَاحِثَ الدُّرِّيَّةَ فِي الْمَسْأَلَةِ الْحِمَارِيَّةِ» . وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ خِلَافٌ بَيْنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ مَعْرُوفٌ. قوله: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ الْكَلَامُ فِيهِ كَمَا تَقَدَّمَ. قَوْلُهُ: غَيْرَ مُضَارٍّ أَيْ: يُوصِي حَالَ كَوْنِهِ غَيْرَ مُضَارٍّ لِوَرَثَتِهِ بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الضِّرَارِ، كَأَنْ يُقِرَّ بِشَيْءٍ لَيْسَ عَلَيْهِ، أَوْ يُوصِيَ بِوَصِيَّةٍ لَا مَقْصِدَ لَهُ فِيهَا إِلَّا الْإِضْرَارَ بِالْوَرَثَةِ. أَوْ يُوصِيَ لِوَارِثٍ مُطْلَقًا، أَوْ لِغَيْرِهِ بِزِيَادَةٍ عَلَى الثلث ولم تجزه الورثة، وهذا القيد، أي قَوْلَهُ: غَيْرَ مُضَارٍّ رَاجِعٌ إِلَى الْوَصِيَّةِ وَالدَّيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَهُوَ قَيْدٌ لَهُمَا، فَمَا صَدَرَ مِنَ الإقرارات بالديون عنه أو الوصايا المنهي عنها، أَوِ الَّتِي لَا مَقْصِدَ لِصَاحِبِهَا إِلَّا الْمَضَارَّةَ لِوَرَثَتِهِ فَهُوَ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ لَا يَنْفُذُ مِنْهُ شَيْءٌ، لَا الثُّلُثُ وَلَا دُونَهُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ:

Mesele dolduğunda, onların ana-baba bir veya baba bir kardeşlerden öncelikli olduğuna delalet etmiştir; bu da “el-Himâriyye” (veya Müştereke) olarak isimlendirilen meseledir ki şudur: Kadın ölüp geride koca, anne, iki anne bir kardeş ve ana-baba bir kardeşler bırakırsa; kocaya yarım, anneye altıda bir, iki anne bir kardeşe üçte bir düşer ve ana-baba bir kardeşlere hiçbir şey kalmaz. Bunun gerekçesi, anne bir kardeşlerin mirasçı olacağı şartın, yani ölünün kelâle olması şartının gerçekleşmiş bulunmasıdır. Bunu Sahîhayn ve diğer kaynaklarda geçen: «Farz payları sahiplerine ulaştırın, geriye kalan ise en yakın erkek akrabanındır» hadisi de desteklemektedir. Ayetin ve hadisin buna olan delaletini «el-Mebâhisü'd-Dürriyye fi'l-Meseleti'l-Himâriyye» adını verdiğimiz risalemizde ortaya koymuştuk. Bu meselede sahabe ve sonrakiler arasında bilinen bir ihtilaf vardır. Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bu paylaştırma], yapılan vasiyetten veya borçtan sonradır” kavline dair açıklama daha önce geçtiği gibidir. Yüce Allah'ın: { غَيْرَ مُضَارٍّ } “zarar verici olmaksızın” kavli, yani: Mirasçılarına hiçbir şekilde zarar vermeksizin vasiyette bulunmasıdır; örneğin üzerinde olmayan bir borcu ikrar etmesi veya mirasçılara zarar vermekten başka bir kastı olmaksızın bir vasiyette bulunması, ya da mutlak olarak bir mirasçıya vasiyet etmesi yahut yabancı birine üçte birden fazlasını vasiyet edip de mirasçıların buna izin vermemesi gibi. Bu kayıt, yani O'nun { غَيْرَ مُضَارٍّ } kavli, zikredilen vasiyet ve borca râcidir ve ikisi için bir kayıttır; dolayısıyla ölünün borç ikrarlarından veya yasaklanmış vasiyetlerinden yahut sahibinin mirasçılarına zarar vermekten başka bir kastı bulunmayan işlemlerinden sadır olanlar bâtıldır, merduttur; ondan ne üçte bir ne de daha azı hiçbir şekilde geçerli olmaz. el-Kurtubî şöyle demiştir: “Âlimler,

عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّةَ لِلْوَارِثِ لَا تَجُوزُ. انْتَهَى. وَهَذَا الْقَيْدُ، أَعْنِي: عَدَمَ الضِّرَارِ، هُوَ قَيْدٌ لِجَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوَصِيَّةِ وَالدِّينِ. قَالَ أَبُو السُّعُودِ فِي تَفْسِيرِهِ: وَتَخْصِيصُ الْقَيْدِ بِهَذَا الْمَقَامِ: لِمَا أَنَّ الْوَرَثَةَ مَظِنَّةٌ لِتَفْرِيطِ الْمَيِّتِ فِي حَقِّهِمْ.

Vârise vasiyetin caiz olmadığı hususunda icma etmişlerdir.” [Sözü bitti]. Bu kayıt, yani zarar vermeme şartı, daha önce geçen bütün vasiyet ve borçlar için bir kayıttır. Ebüssuûd tefsirinde şöyle demiştir: “Bu kaydın bu makama tahsis edilmesi, mirasçıların hakları hususunda ölünün kusur etme zan ve ihtimalinin bulunmasındandır.”

قَوْلُهُ: وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: يُوصِيكُمْ بِذَلِكَ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ كَقَوْلِهِ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَيَصِحُّ أَنْ يَعْمَلَ فِيهَا: مُضَارٍّ. وَالْمَعْنَى: أَنْ يَقَعَ الضَّرَرُ بِهَا أَوْ بِسَبَبِهَا فَأُوقِعَ عَلَيْهَا تَجَوُّزًا، فَتَكُونُ: وَصِيَّةً، عَلَى هَذَا مَفْعُولًا بِهَا، لِأَنَّ الِاسْمَ الْفَاعِلَ قَدِ اعْتَمَدَ عَلَى ذِي الْحَالِ، أَوْ لِكَوْنِهِ مَنْفِيًّا مَعْنًى، وَقَرَأَ الْحَسَنُ: وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ: بِالْجَرِّ، عَلَى إِضَافَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ إِلَيْهَا، كَقَوْلِهِ: يَا سَارِقَ اللَّيْلَةَ أَهْلِ الدَّارِ.

Yüce Allah'ın: { وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir vasiyet olarak” kavli mastar olarak nasb edilmiştir; yani O'nun { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } kavli gibi 'Allah'tan bir vasiyet olarak size bunu tavsiye eder/emreder' demektir. İbn Atıyye şöyle demiştir: “«مُضَارٍّ» ism-i fâilinin onda amel etmesi de sahihtir; mana: Zararın o vasiyetle veya onun sebebiyle gerçekleşmesi olup mecazen vasiyetin üzerine vaki kılınmıştır. Bu takdirde «وَصِيَّةً» kelimesi onun mef'ûlü olur; çünkü ism-i fâil zü'l-hâle dayanmıştır veya manen menfî olduğu içindir.” el-Hasan { وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ } kavlini ism-i fâilin ona izafetiyle, şairin: «يَا سَارِقَ اللَّيْلَةَ أَهْلِ الدَّارِ» (Ey ev halkının gecesini çalan) kavlinde olduğu gibi mecrur olarak okumuştur.

وَفِي كَوْنِ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ دَلِيلٌ: عَلَى أَنَّهُ قَدْ وَصَّى عِبَادَهُ بِهَذِهِ التَّفَاصِيلِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْفَرَائِضِ، وَأَنَّ كُلَّ وَصِيَّةٍ مِنْ عِبَادِهِ تُخَالِفُهَا فَهِيَ مَسْبُوقَةٌ بِوَصِيَّةِ اللَّهِ، وَذَلِكَ كَالْوَصَايَا الْمُتَضَمِّنَةِ لِتَفْضِيلِ بَعْضِ الْوَرَثَةِ عَلَى بَعْضٍ، أَوِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الضِّرَارِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ إِلَى الْأَحْكَامِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَسَمَّاهَا حُدُودًا: لِكَوْنِهَا لَا تَجُوزُ مُجَاوَزَتُهَا، وَلَا يَحِلُّ تَعَدِّيهَا وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِي قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، كَمَا يُفِيدُهُ عُمُومُ اللَّفْظِ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَهَكَذَا قَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ: نُدْخِلْهُ بِالنُّونِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. قَوْلُهُ: وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ أَيْ: وَلَهُ بَعْدَ إِدْخَالِهِ النَّارَ عَذَابٌ لَا يُعْرَفُ كُنْهُهُ.

Bu vasiyetin Yüce Allah'tan olmasında; O'nun kullarına miras paylarında (ferâiz) zikredilen bu detayları vasiyet/emretmiş olduğuna, kullarının buna aykırı olan her vasiyetinin Allah'ın vasiyetinden sonra geldiğine (ve geçersiz olduğuna) bir delil vardır; bu da mirasçıların bir kısmını diğerine üstün kılmayı içeren veya herhangi bir şekilde zarar vermeyi ihtiva eden vasiyetler gibidir. { تِلْكَ } “İşte bunlar” kavlindeki işaret geçen hükümleredir; aşılmaları caiz olmadığı ve çiğnenmeleri helal olmadığı için onları «hudûd» (sınırlar) olarak isimlendirmiştir. { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse”, lafzın umumunun ifade ettiği gibi miras taksiminde ve diğer şer'î hükümlerde itaat ederse; { يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “[Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere girdirir”. Aynı şekilde O'nun: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse” kavlini Nâfi ve İbn Âmir nûn harfiyle «نُدْخِلْهُ» (onu girdiririz) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise nûn yerine yâ ile okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ } “Ve onun için alçaltıcı bir azap vardır” kavli, yani cehenneme girdirildikten sonra onun için mahiyeti bilinemeyecek derecede bir azap vardır demektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ، وَغَيْرُهُمَا عَنْ جَابِرٍ قال: عادني رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: مَا تَأْمُرُنِي أَنْ أَصْنَعَ فِي مَالِي يَا رسول الله! فنزلت [يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ] .

el-Buhârî, Müslim ve diğerleri Câbir'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Resûlullah ﷺ beni hastayken ziyaret etti. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, malım hakkında ne yapmamı emredersin?' dedim. Bunun üzerine: [ { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder...”] ayeti indi.”

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ: سُؤَالُ امْرَأَةِ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السدي

Nüzul sebebinin (iniş gerekçesinin), Sa‘d b. er-Rabî‘in hanımının sorusu olduğunu daha önce zikretmiştik. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den [şöyle dediğini] tahric etmişlerdir:

قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ الْجَوَارِيَ وَلَا الضُّعَفَاءَ مِنَ الْغِلْمَانِ، لَا يَرِثُ الرَّجُلَ مِنْ وَلَدِهِ إِلَّا مَنْ أَطَاقَ الْقِتَالَ. فَمَاتَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَخُو حَسَّانَ الشَّاعِرِ، وَتَرَكَ امْرَأَةً يقال لها: أم كجّة، وَتَرَكَ خَمْسَ جَوَارٍ، فَأَخَذَ الْوَرَثَةُ مَالَهُ، فَشَكَتْ ذلك أمّ كجّة إلى النبي ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ فِي أُمُّ كجّة: وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِذَا سَلَكَ بِنَا طَرِيقًا فَاتَّبَعْنَاهُ وَجَدْنَاهُ سَهْلًا، وَأَنَّهُ سُئِلَ عَنِ امْرَأَةٍ وَأَبَوَيْنِ فَقَالَ لِلْمَرْأَةِ الرُّبُعُ، وَلِلْأُمِّ ثُلُثُ مَا بَقِيَ، وَمَا بَقِيَ فَلِلْأَبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ:

O şöyle demiştir: “Cahiliye ehli kız çocuklarına ve zayıf olan erkek çocuklarına miras vermezlerdi; kişiye çocuklarından sadece savaşa güç yetirenler vâris olurdu. Şair Hassân'ın kardeşi Abdurrahman vefat etti; geride Ümmü Kücce denilen bir kadın ile beş kız çocuğu bıraktı. Mirasçılar onun malını aldılar. Ümmü Kücce bu durumu Hz. Peygamber ﷺ'e şikâyet etti. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “Eğer [ölenin çocukları] ikiden fazla kadın iseler...”. Sonra Ümmü Kücce hakkında da: { وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ } “Geride bıraktıklarınızın dörtte biri onlarındır” buyurdu.” Saîd b. Mansûr, el-Hâkim ve el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: “Ömer b. el-Hattâb bize bir yol tuttuğunda ve biz ona uyduğumuzda o yolu kolay bulurduk. Kendisine bir kadın ve ana baba[dan kalan miras] sorulduğunda; kadına dörtte bir, anneye kalanın üçte biri ve geriye kalan da babayadır dedi.” Abdürrezzâk ve el-Beyhakî de Zeyd b. Sâbit'ten benzerini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, el-Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ile es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan tahric etmişlerdir:

أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى عُثْمَانَ فَقَالَ: إِنَّ الْأَخَوَيْنِ لَا يَرُدَّانِ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ. قَالَ اللَّهُ: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ والأخوان ليسا بِلِسَانِ قَوْمِكَ إِخْوَةً، فَقَالَ عُثْمَانُ: لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَرُدَّ مَا كَانَ قَبَلِي وَمَضَى فِي الْأَمْصَارِ، وَتَوَارَثَ بِهِ النَّاسُ.

O, Osman'ın yanına girdi ve şöyle dedi: “İki kardeş anneyi üçte birden [altıda bire] düşüremez. Allah: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ } “Eğer kardeşleri varsa...” buyurmuştur; iki kardeş ise kavminin lisanında çoğul kardeşler (ihvetün) sayılmaz.” Bunun üzerine Osman: “Benden önce uygulanmış, şehirlerde yerleşmiş ve insanların kendisiyle miraslaştığı bir uygulamayı geri çeviremem” dedi.

وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْأَخَوَيْنِ: إِخْوَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أبي حاتم، والحاكم، وَابْنُ الْجَارُودِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ علي قال: إنكم تقرؤون هَذِهِ الْآيَةَ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَضَى بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ، وَأَنَّ أَعْيَانَ بَنِي الْأُمِّ يَتَوَارَثُونَ دُونَ بَنِي الْعَلَّاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً يَقُولُ: أَطْوَعُكُمْ لِلَّهِ مِنَ الْآبَاءِ وَالْأَبْنَاءِ أَرْفَعُكُمْ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ شفع المؤمنين بَعْضَهُمْ فِي بَعْضٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً قَالَ: فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالدَّارِمِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمٍّ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: مَا وَرَّثَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ مَعَ الْجِدِّ شَيْئًا قَطُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: قَضَى عُمَرُ أَنَّ مِيرَاثَ الْإِخْوَةِ لِأُمٍّ بَيْنَهُمْ لِلذِّكْرِ مِثْلُ الْأُنْثَى، قَالَ: وَلَا أَرَى عُمَرَ قَضَى بِذَلِكَ حَتَّى عَلِمَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَلِهَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ:

el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Zeyd b. Sâbit'ten onun şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Araplar iki kardeşe de 'kardeşler' (ihve) derler.” İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, et-Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim, İbnü'l-Cârûd, ed-Dârekutnî ve es-Sünen'inde el-Beyhakî Ali'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: “Sizler bu ayeti { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “Yapılan vasiyetten veya borçtan sonra...” şeklinde okuyorsunuz; hâlbuki Resûlullah ﷺ vasiyetten önce borcun ödeneceğine ve öz kardeşlerin (a'yân) üvey kardeşler (allât) olmaksızın birbirlerine vâris olacaklarına hükmetti.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Kıyamet gününde Allah katında derecesi en yüksek olanınız, babalarınızdan ve çocuklarınızdan Allah'a en çok itaat edeninizdir; zira Allah Sübhânehu müminleri birbirine şefaatçi kılmıştır.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } kavli hakkında onun: “Dünyada” dediğini tahric etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, ed-Dârimî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan onun ayeti «وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمٍّ» (Ve onun anne bir erkek veya kız kardeşi bulunuyorsa) şeklinde okuduğunu tahric etmişlerdir. el-Beyhakî, eş-Şa'bî'den şöyle dediğini tahric etmiştir: “Hz. Peygamber ﷺ'in ashabından hiç kimse, dede ile birlikte anne bir kardeşlere kesinlikle hiçbir miras vermemiştir.” İbn Ebî Hâtim, İbn Şihâb'dan tahric etmiştir; o şöyle demiştir: “Ömer, anne bir kardeşlerin mirasının aralarında erkek ile kadına eşit şekilde paylaştırılacağına hükmetti.” Devamla: “Ömer'in bunu Resûlullah'tan öğrenmedikçe ve Allah'ın şu kavlinden dolayı hükme bağladığını sanmıyorum:

فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْإِضْرَارُ فِي الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ، ثُمَّ قَرَأَ: غَيْرَ مُضَارٍّ. وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَفِي إِسْنَادِهِ عُمَرُ بْنُ الْمُغِيرَةِ أَبُو حَفْصٍ الْمِصِّيصِيُّ. قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ عَسَاكِرَ: وَيُعْرَفُ بِمُفْتِي الْمَسَاكِينِ، وَرَوَى عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ، قَالَ فِيهِ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: هُوَ شَيْخٌ. قَالَ: وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ هُوَ مَجْهُولٌ لَا أَعْرِفُهُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَالصَّحِيحُ الْمَوْقُوفُ. انْتَهَى. وَرِجَالُ إِسْنَادِ هَذَا الْمَوْقُوفِ رِجَالُ الصَّحِيحِ، فَإِنَّ النَّسَائِيَّ رَوَاهُ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُجْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عنه. وأخرج أحمد، وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَاللَّفْظُ لَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ

{ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ } “Eğer bundan daha fazla iseler, o takdirde onlar üçte birde ortaktırlar”.” İbn Ebî Şeybe, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: “Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır.” Sonra: { غَيْرَ مُضَارٍّ } “zarar verici olmaksızın” kavlini okumuştur. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî bunu ondan merfû olarak da rivayet etmişlerdir. İsnadında Ömer b. el-Mugîre Ebû Hafs el-Mıssîsî vardır. Ebü'l-Kâsım b. Asâkir: “O, Müftiyyü'l-Mesâkîn (Yoksulların müftüsü) olarak bilinir; ondan birden fazla imam rivayette bulunmuştur” demiştir. Ebû Hâtim er-Râzî onun hakkında: “O bir şeyhtir” demiştir; Ali b. el-Medînî ise: “O meçhuldür, onu tanımıyorum” demiştir. İbn Cerîr: “Sahih olanı mevkûf olanıdır” demiştir. [Sözü bitti]. Bu mevkûf rivayetin ricali Sahîh ricalidir; zira en-Nesâî bunu es-Sünen'inde Ali b. Hucr'dan, o Ali b. Müshir'den, o Dâvûd b. Ebî Hind'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, -hasen olduğunu belirterek- et-Tirmizî, lafız ona ait olmak üzere İbn Mâce ve el-Beyhakî, Ebû Hüreyre'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir: Dedi ki:

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْخَيْرِ سبعين سَنَةً، فَإِذَا أَوْصَى حَافَ فِي وَصِيَّتِهِ فَيُخْتَمُ لَهُ بِشَرِّ عَمَلِهِ فَيَدْخُلُ النَّارَ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الشَّرِّ سَبْعِينَ سَنَةً، فَيَعْدِلُ فِي وَصِيَّتِهِ، فَيُخْتَمُ لَهُ بِخَيْرِ عَمَلِهِ، فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ» ثُمَّ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: عَذابٌ مُهِينٌ وفي إسناده شهر ابن حَوْشَبٍ، وَفِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ قَطَعَ مِيرَاثَ وَارِثِهِ قَطَعَ اللَّهُ مِيرَاثَهُ مِنَ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى قَالَ:

Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Kişi yetmiş sene hayır ehlinin ameliyle amel eder; vasiyet edeceği zaman vasiyetinde haksızlık (hayf) eder de ameli şerle mühürlenir ve cehenneme girer. Kişi yetmiş sene şer ehlinin ameliyle amel eder de vasiyetinde adaletli davranır; ameli hayırla mühürlenir ve cennete girer.» Sonra Ebû Hüreyre: “Dilerseniz: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır...” ayetinden: { عَذابٌ مُهِينٌ } “alçaltıcı bir azap” kavline kadar okuyun” derdi. İsnadında Şehr b. Havşeb vardır ki onun hakkında bilinen eleştiriler mevcuttur. İbn Mâce Enes'ten tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Kim vârisinin miras payını keserse, kıyamet gününde Allah da onun cennetteki mirasını keser.» el-Beyhakî bunu Şuabü'l-Îmân'da Ebû Hüreyre hadisinden merfû olarak tahric etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve Saîd b. Mansûr, Süleyman b. Mûsâ'dan tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فذكره نَحْوَهُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَتَاهُ يَعُودُهُ فِي مَرَضِهِ فَقَالَ: إِنَّ لِي مَالًا كَثِيرًا وَلَيْسَ يَرِثُنِي إِلَّا ابْنَةٌ لِي أَفَأَتَصَدَّقُ بِالثُّلُثَيْنِ؟ فَقَالَ:

Resûlullah ﷺ buyurdu ki... diyerek benzerini zikretmiştir. Sahîhayn ve diğerlerinde Sa'd b. Ebî Vakkâs hadisinden sabit olduğuna göre: «Hz. Peygamber ﷺ hastalığında onu ziyarete geldi. Sa'd: 'Benim çok malım var ve bana tek kızımdan başka vâris olacak kimse de yok; malımın üçte ikisini sadaka olarak vereyim mi?' dedi. Hz. Peygamber:

لَا، قَالَ: فَالشَّطْرُ؟ قَالَ: لَا، قَالَ: فَالثُّلُثُ؟ قَالَ: الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ إِنْ تَذَرْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَذَرَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَصَدَّقَ عَلَيْكُمْ بِثُلُثِ أَمْوَالِكُمْ زِيَادَةً فِي حَسَنَاتِكُمْ، يَعْنِي: الْوَصِيَّةَ. وَفِي الصَّحِيحَيْنِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَدِدْتُ أَنَّ النَّاسَ غَضُّوا مِنَ الثُّلُثِ إِلَى الرُّبُعِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الثُّلُثُ كَثِيرٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: ذُكِرَ عِنْدَ عُمَرَ الثُّلُثُ فِي الْوَصِيَّةِ فَقَالَ: الثُّلُثُ وَسَطٌ لَا بَخْسَ وَلَا شَطَطَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: لَأَنْ أُوصِيَ بِالْخُمُسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ، وَلَأَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالثُّلُثِ، وَمَنْ أَوْصَى بِالثُّلُثِ لَمْ يَتْرُكْ.

«Hayır» buyurdu. Sa'd: 'Yarısını vereyim mi?' dedi. «Hayır» buyurdu. Sa'd: 'Üçte birini vereyim mi?' dedi. «Üçte birini [ver], üçte bir de çoktur. Vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan daha hayırlıdır» buyurdu.» İbn Ebî Şeybe, Muâz b. Cebel'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: “Allah, sevaplarınıza ziyade olsun diye mallarınızın üçte birini size sadaka olarak vermiştir”, yani vasiyeti kastetmektedir. Sahîhayn'da İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İnsanların üçte birden dörtte bire inmelerini temenni ederdim; çünkü Resûlullah ﷺ: «Üçte bir de çoktur» buyurmuştur.” İbn Ebî Şeybe, İbn Ömer'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: Ömer'in yanında vasiyette üçte bir zikredildi de şöyle dedi: “Üçte bir orta karardır; ne haksızlık ne de aşırılıktır.” İbn Ebî Şeybe Ali'den tahric etmiştir; o şöyle demiştir: “Beşte biri vasiyet etmem bana dörtte biri vasiyet etmemden daha sevimlidir; dörtte biri vasiyet etmem ise bana üçte biri vasiyet etmemden daha sevimlidir; üçte biri vasiyet eden kimse ise [hakkından] hiçbir şey bırakmamış demektir.”

[فَائِدَةٌ] وَرَدَ فِي التَّرْغِيبِ فِي تَعَلُّمِ الْفَرَائِضِ وَتَعْلِيمِهَا: مَا أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهُ النَّاسَ، فَإِنِّي امْرُؤٌ مَقْبُوضٌ، وَإِنَّ الْعِلْمَ سَيُقْبَضُ، وَتَظْهَرُ الْفِتَنُ، حَتَّى يَخْتَلِفَ الِاثْنَانِ فِي الْفَرِيضَةِ، لَا يَجِدَانِ مَنْ يَقْضِي بِهَا» . وَأَخْرَجَاهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

[Faydalı Bilgi] Miras ilmini (ferâizi) öğrenmeye ve öğretmeye teşvik hususunda; el-Hâkim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan tahric ettiği şu rivayet vârid olmuştur: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Miras paylarını (ferâizi) öğrenin ve onu insanlara öğretin; zira ben kabzedilecek bir kulum, ilim de kabzedilecek ve fitneler zuhur edecektir; öyle ki iki kişi miras payı hakkında ihtilafa düşecek de aralarında hüküm verecek kimse bulamayacaklardır.» Her ikisi de Ebû Hüreyre'den tahric etmişlerdir; o şöyle demiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَعَلَّمُوا الْفَرَائِضَ وَعَلِّمُوهُ، فَإِنَّهُ نِصْفُ الْعِلْمِ، وَإِنَّهُ يُنْسَى، وَهُوَ أَوَّلُ مَا يُنْزَعُ مِنْ أُمَّتِي» . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُمَرَ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَأَنَسٍ آثَارٌ فِي التَّرْغِيبِ فِي الْفَرَائِضِ، وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ.

Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Miras ilmini (ferâizi) öğrenin ve onu öğretin; zira o ilmin yarısıdır, unutulur ve ümmetimden ilk çekilip alınacak olan odur.» Ömer, İbn Mes'ûd ve Enes'ten miras paylarına teşvik hususunda rivayetler nakledilmiştir; aynı şekilde tâbiînden ve sonrakilerden bir gruptan da böyle rivayet edilmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥ الى ١٨]

[en-Nisâ Sûresi (4), Âyet 15-18]

وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦) إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)

{ وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦) إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨) } “Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm canlarını alıncaya veya Allah kendileri için bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun. (15) İçinizden fuhuş yapan her iki kişiye eziyet edin. Eğer tövbe eder ve ıslah olurlarsa onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhamet edendir. (16) Allah'ın kabulünü üzerine aldığı tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp sonra çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah onların tövbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (17) Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet birine ölüm gelip çatınca: «Ben şimdi tövbe ettim» diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi makbul değildir. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır. (18)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْإِحْسَانَ إِلَى النِّسَاءِ، وَإِيصَالَ صَدُقَاتِهِنَّ إِلَيْهِنَّ، وَمِيرَاثَهُنَّ مع الرجال،

Cenâb-ı Hak bu sûrede kadınlara iyilik yapılmasını, mehirlerinin kendilerine ulaştırılmasını ve erkeklerle birlikte mirasçı olmalarını zikredince,

ذَكَرَ التَّغْلِيظَ عَلَيْهِنَّ فِيمَا يَأْتِينَ بِهِ مِنَ الْفَاحِشَةِ، لِئَلَّا يَتَوَهَّمْنَ أَنَّهُ يُسَوِّغُ لَهُنَّ تَرْكَ التَّعَفُّفَ وَاللَّاتِي جَمْعُ الَّتِي بِحَسَبِ الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ، وَفِيهِ لُغَاتٌ: اللَّاتِي بِإِثْبَاتِ التَّاءِ وَالْيَاءِ، وَاللَّاتِ بِحَذْفِ الْيَاءِ وَإِبْقَاءِ الْكَسْرَةِ لِتَدُلَّ عَلَيْهَا، واللائي بالهمزة والياء، واللاء بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَحَذْفِ الْيَاءِ، وَيُقَالُ فِي جَمْعِ الْجَمْعِ: اللَّوَاتِي، وَاللَّوَائِي، وَاللَّوَاتِ، وَاللَّوَاءِ. وَالْفَاحِشَةُ: الْفِعْلَةُ الْقَبِيحَةُ، وَهِيَ مَصْدَرٌ، كَالْعَافِيَةِ، وَالْعَاقِبَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (بِالْفَاحِشَةِ) . وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا: الزِّنَا خَاصَّةً، وَإِتْيَانُهَا: فِعْلُهَا، وَمُبَاشَرَتُهَا. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مِنْ نِسائِكُمْ الْمُسْلِمَاتُ، وَكَذَا مِنْكُمْ الْمُرَادُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ. قَوْلُهُ: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ كَانَ هَذَا فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا ، وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْحَبْسَ الْمَذْكُورَ وَكَذَلِكَ الْأَذَى بَاقِيَانِ مَعَ الْجَلْدِ، لِأَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهَا بَلِ الْجَمْعُ مُمْكِنٌ. قَوْلُهُ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا هُوَ مَا فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا، الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ» الحديث. قوله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ اللَّذَانِ: تَثْنِيَةُ الَّذِي، وَكَانَ الْقِيَاسُ أَنْ يُقَالَ: اللَّذَيَانِ، كَرَحَيَانِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: حُذِفَتِ الْيَاءُ لِيُفَرَّقَ بَيْنَ الْأَسْمَاءِ الْمُمَكَّنَةِ وَبَيْنَ الْأَسْمَاءِ الْمُبْهَمَةِ. وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ: حُذِفَتِ الْيَاءُ تَخْفِيفًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: (اللَّذَانِّ) بِتَشْدِيدِ النُّونِ وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى وَهِيَ: (اللَّذَا) بِحَذْفِ النُّونِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِتَخْفِيفِ النُّونِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَعْنَى وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ اللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا، أَيِ: الْفَاحِشَةَ مِنْكُمْ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي الْجَوَابِ: لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ مَعْنَى الشَّرْطِ.

İffeti terk etmelerine cevaz verildiğini zannetmesinler diye işleyecekleri fuhuş konusunda onlara karşı sert tutumu zikretti. «اللَّاتِي» lafzı, lafız bakımından değil mana bakımından «الَّتِي» kelimesinin çoğuludur. Bu kelimede farklı lügatler vardır: Tâ ve yâ harflerinin sübutuyla «اللَّاتِي», yâ harfinin hazfedilip ona delalet etsin diye kesrenin bırakılmasıyla «اللَّاتِ», hemze ve yâ ile «اللَّائِي» ve hemzenin kesresi ve yâ harfinin hazfiyle «اللَّاءِ». Çoğulun çoğulunda (cem'u'l-cem') ise: «اللَّوَاتِي», «اللَّوَائِي», «اللَّوَاتِ» ve «اللَّوَاءِ» denir. «الْفَاحِشَةُ» (fuhuş), çirkin fiil demektir ve «el-Âfiye» ile «el-Âkıbe» gibi bir mastardır. İbn Mes'ûd bunu «بِالْفَاحِشَةِ» şeklinde okumuştur. Burada ondan maksat özellikle zinadır. Ona gelmek (ityânı) ise onu işlemek ve fiilen yapmaktır. O'nun: { مِنْ نِسائِكُمْ } “Kadınlarınızdan” kavlinden maksat Müslüman kadınlardır; aynı şekilde { مِنْكُمْ } “içinizden” kavlinden maksat da Müslüman erkeklerdir. Yüce Allah'ın: { فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ } “Onları evlerde tutun” kavli, İslam'ın ilk dönemindeydi; daha sonra Yüce Allah'ın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz celde vurun...” kavliyle neshedildi. İlim ehlinden bazıları, zikredilen hapsetme ve aynı şekilde eziyet etmenin celde ile birlikte baki olduğu görüşüne gitmişlerdir; zira aralarında bir tearuz yoktur, bilakis bir arada uygulanmaları mümkündür. Yüce Allah'ın: { أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا } “Veya Allah kendileri için bir yol açıncaya kadar” kavli ise, Ubâde'nin sahih hadisinde Resûlullah ﷺ'in: «Benden alınız, Allah onlar için bir yol kıldı: Bekâr bekârla zina ederse yüz celde ve bir yıl sürgündür...» buyurduğu şeydir. Yüce Allah'ın: { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } “İçinizden fuhuş yapan her iki kişiye...” kavlindeki «اللَّذَانِ» kelimesi «الَّذِي» isminin ikilidir; kıyasa göre «raheyân» gibi «el-Lezeyâni» denmesi gerekirdi. Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Mütemekkin (mureb) isimler ile mübhem (mefnî) isimler arasını ayırmak için yâ harfi hazfedilmiştir.” Ebû Ali ise: “Yâ harfi hafifletme (tahfif) amacıyla hazfedilmiştir” demiştir. İbn Kesîr, Kureyş lehçesi üzere nûn harfinin şeddesiyle «اللَّذَانِّ» şeklinde okumuştur; bu kelimede nûn harfinin hazfedilmesiyle «اللَّذَا» şeklinde bir başka lügat daha vardır. Diğerleri ise nûn harfinin tahfifiyle okumuşlardır. Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Mana: 'Size okunanlar arasında içinizden o fuhşu işleyen iki kişi de vardır' demektir; kelamda şart manası bulunduğu için cevaba fâ harfi dâhil olmuştur.”

وَالْمُرَادُ بِاللَّذَانِ هُنَا: الزَّانِي وَالزَّانِيَةُ تَغْلِيبًا وَقِيلَ: الْآيَةُ الْأُولَى: فِي النِّسَاءِ خَاصَّةً مُحْصَنَاتٍ وَغَيْرِ مُحْصَنَاتٍ، وَالثَّانِيَةُ، فِي الرِّجَالِ خَاصَّةً، وَجَاءَ بِلَفْظِ التَّثْنِيَةِ لِبَيَانِ صِنْفَيِ الرِّجَالِ، مَنْ أَحْصَنَ وَمَنْ لَمْ يُحْصِنْ، فَعُقُوبَةُ النِّسَاءِ الْحَبْسُ، وَعُقُوبَةُ الرِّجَالِ الْأَذَى، وَاخْتَارَ هَذَا النَّحَّاسُ، وَرَوَاهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَغَيْرِهِ، وَاسْتَحْسَنَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ، وَقَتَادَةُ، وَغَيْرُهُمَا: الْآيَةُ الْأُولَى فِي النِّسَاءِ الْمُحْصَنَاتِ، وَيَدْخُلُ مَعَهُنَّ الرِّجَالُ الْمُحْصِنُونَ، وَالْآيَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ الْبِكْرَيْنِ، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، وَضَعَّفَهُ النَّحَّاسُ، وَقَالَ: تَغْلِيبُ الْمُؤَنَّثِ عَلَى الْمُذَكَّرِ بِعِيدٌ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: إِنَّ مَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ تَامٌّ إِلَّا أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يُقْلِقُ عَنْهُ، وَقِيلَ: كَانَ الْإِمْسَاكُ لِلْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ دُونَ الرَّجُلِ، فَخُصَّتِ الْمَرْأَةُ بِالذَّكَرِ فِي الْإِمْسَاكِ، ثُمَّ جُمِعَا فِي الْإِيذَاءِ، قَالَ قَتَادَةُ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تُحْبَسُ وَيُؤْذَيَانِ جَمِيعًا. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْأَذَى، فَقِيلَ: التوبيخ والتعبير وَقِيلَ:

Burada «اللَّذَانِ» (o iki kişi) ifadesinden maksat, tağlîb yoluyla zina eden erkek ve zina eden kadındır. Bir görüşe göre: Birinci ayet, muhsan (evli) olsun veya olmasın özellikle kadınlar hakkındadır; ikinci ayet ise özellikle erkekler hakkındadır ve evlenmiş olan ile evlenmemiş olan erkeklerin iki sınıfını beyan etmek üzere tesniye (ikil) lafzıyla gelmiştir; dolayısıyla kadınların cezası hapis, erkeklerin cezası ise eziyettir. en-Nehhâs bunu tercih etmiş ve İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; el-Kurtubî de bunu Mücâhid ve başkalarından rivayet edip güzel bulmuştur. es-Süddî, Katâde ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Birinci ayet evli kadınlar hakkındadır ve evli erkekler de onlarla birlikte hükme dâhildir; ikinci ayet ise bekâr erkek ve kadın hakkındadır. et-Taberî bu görüşü tercih etmiş, en-Nehhâs ise: “Müennesin müzekkere tağlîb kılınması uzaktır” diyerek bunu zayıf görmüştür. İbn Atıyye şöyle demiştir: “Bu kavlin manası tamdır, ancak ayetin lafzı buna tam oturmamaktadır.” Bir görüşe göre de: Hapis cezası erkek için değil sadece zina eden kadın içindi; bu yüzden hapiste özellikle kadın zikredildi, sonra eziyette ikisi birleştirildi. Katâde şöyle demiştir: “Kadın hapsedilir, her ikisine de eziyet edilirdi.” Müfessirler eziyetin (el-ezâ) tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Bir görüşe göre o, kınama ve ayıplamadır. Bir görüşe göre:

السَّبُّ وَالْجَفَاءُ مِنْ دُونِ تَعْيِيرٍ وَقِيلَ: النَّيْلُ بِاللِّسَانِ وَالضَّرْبُ بِالنِّعَالِ، وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْأَذَى مَنْسُوخٌ كَالْحَبْسِ وَقِيلَ: لَيْسَ بِمَنْسُوخٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْحَبْسِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ تَابَا أَيْ: مِنَ الْفَاحِشَةِ وَأَصْلَحا الْعَمَلَ فِيمَا بَعْدُ فَأَعْرِضُوا عَنْهُما أَيِ: اتْرُكُوهُمَا، وَكُفُّوا عَنْهُمَا الْأَذَى، وَهَذَا كَانَ قَبْلَ نُزُولِ الْحُدُودِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْخِلَافِ. قَوْلُهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ اسْتِئْنَافٌ لِبَيَانِ: أَنَّ التَّوْبَةَ لَيْسَتْ بِمَقْبُولَةٍ عَلَى الْإِطْلَاقِ، كَمَا يُنْبِئُ عَنْهُ قَوْلُهُ: تَوَّاباً رَحِيماً بَلْ إِنَّمَا تُقْبَلُ مِنَ الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، كَمَا بَيَّنَهُ النَّظْمُ الْقُرْآنِيُّ هَاهُنَا، فَقَوْلُهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ. وَقَوْلُهُ: عَلَى اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ الْخَبَرُ مِنَ الِاسْتِقْرَارِ، أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُ تقديم الحال التي

ayıplama olmaksızın sövmek ve kaba davranmaktır. Bir görüşe göre de: Dille hakaret etmek ve pabuçlarla vurmaktır. Bir topluluk, hapis cezası gibi eziyetin de mensuh olduğu görüşüne varmıştır. Bir görüşe göre ise hapis cezasında geçtiği üzere mensuh değildir. [Cenâb-ı Hakk'ın]: { فَإِنْ تَابَا } “Eğer tövbe ederler” yani fahşâdan [vazgeçer] { وَأَصْلَحا } “ve [amellerini] ıslah ederlerse”, bundan sonraki amellerini [düzeltirlerse], { فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } “artık onlardan vazgeçin” yani onları kendi hallerine bırakın ve onlara eziyet etmekten el çekin demektir. Bu da daha önce geçen ihtilaf üzere had cezaları inmeden önce idi. [Cenâb-ı Hakk'ın]: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } “Allah'ın kabul etmeyi vadettiği tövbe ancak...” kavli; { تَوَّاباً رَحِيماً } “Tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olandır” kavlinin hissettirdiği gibi tövbenin mutlak manada [herkesten] kabul edilecek olmadığını, bilakis Kur'ân nazmının burada beyan ettiği üzere bazılarından kabul edilip diğer bazılarından kabul edilmeyeceğini beyan etmek üzere bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Dolayısıyla O'nun: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ } kavli mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ } “kötülüğü cahillikle işleyenler içindir” kavlidir. { عَلَى اللَّهِ } kavli ise haberin taalluk ettiği istikrâr (sabit olma) anlamına taalluk etmektedir veya

هِيَ ظَرْفٌ عَلَى عَامِلِهَا الْمَعْنَوِيِّ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ وَرَحْمَتِهِ بِعِبَادِهِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى اللَّهِ، وَهَذَا عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّهُمْ يُوجِبُونَ عَلَى اللَّهِ ﷿ وَاجِبَاتٍ مِنْ جُمْلَتِهَا قَبُولُ تَوْبَةِ التَّائِبِينَ وَقِيلَ: عَلَى، هُنَا: بِمَعْنَى عِنْدَ وَقِيلَ: بِمَعْنَى مِنْ.

Manevî âmilinden önce gelmesini caiz görenlere göre hâl konumundaki mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir. Bir görüşe göre mana: 'Tövbe ancak Allah'ın kullarına olan lütfu ve rahmeti gereğidir' demektir. Bir görüşe göre mana: 'Tövbe Allah üzerine vaciptir' demektir ki bu Mu'tezile'nin mezhebi üzeredir; zira onlar tövbe edenlerin tövbesini kabul etmek dâhil Yüce Allah'a birtakım vacipler yüklerler. Bir görüşe göre buradaki «عَلَى» (alâ), «عِنْدَ» (katında/nezdinde) manasındadır; bir görüşe göre de «مِنْ» (tarafından/üzerine) manasındadır.

وَقَدِ اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ: عَلَى أَنَّ التَّوْبَةَ فَرْضٌ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهَا تَصِحُّ مِنْ ذَنْبٍ دُونَ ذَنْبٍ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ: عَلَى اللَّهِ هُوَ الْخَبَرُ. وَقَوْلُهُ: لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا تَعَلَّقَ بِهِ الْخَبَرُ، أَوْ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا. وَالسُّوءُ هُنَا: الْعَمَلُ السَّيِّئُ. وَقَوْلُهُ: بِجَهالَةٍ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً أَوْ حَالًا. أَيْ: يَعْمَلُونَهَا مُتَّصِفِينَ بِالْجَهَالَةِ، أَوْ جَاهِلِينَ. وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّهُ قَالَ: أَجْمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: عَلَى أَنَّ كُلَّ مَعْصِيَةٍ فَهِيَ بِجَهَالَةٍ عَمْدًا كَانَتْ أَوْ جَهْلًا. وَحُكِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ: أَنَّ الْجَهَالَةَ هُنَا الْعَمْدُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ:

Ümmet, Yüce Allah'ın: { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz” kavli gereğince müminlere tövbenin farz olduğu hususunda ittifak etmiştir. Cumhur, Mu'tezile'nin aksine bir günahtan tövbe edip diğerinden etmemenin sahih olduğu görüşüne varmıştır. { عَلَى اللَّهِ } kavlinin haber olduğu da söylenmiştir. { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ } kavli ise haberin taalluk ettiği şeye taalluk eder veya hâl konumunda olan mahzûf bir kelimeye bağlıdır. Buradaki «es-Sû'» (السُّوءُ), kötü amel demektir. O'nun: { بِجَهالَةٍ } “bilmeyerek / cehaletle” kavli, sıfat veya hâl konumundaki mahzûfa taalluk eder; yani cehaletle vasıflanmış olarak veya cahil kimseler olarak kötülüğü işlerler demektir. el-Kurtubî Katâde'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Resûlullah ﷺ'in ashabı, ister kasıtlı ister bilgisizce olsun, işlenen her günahın bir cehalet eseri olduğu hususunda icma etmişlerdir.” ed-Dahhâk ve Mücâhid'den buradaki cehaletin 'kasıt' olduğu nakledilmiştir. İkrime ise şöyle demiştir:

أُمُورُ الدُّنْيَا كُلُّهَا جَهَالَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: بِجَهَالَةِ اخْتِيَارِهِمُ اللَّذَّةَ الْفَانِيَةَ عَلَى اللَّذَّةِ الْبَاقِيَةِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ كُنْهَ الْعُقُوبَةِ، ذَكَرَهُ ابْنُ فُورَكَ، وَضَعَّفَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قَوْلُهُ: ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ مَعْنَاهُ: قَبْلَ أَنْ يَحْضُرَهُمُ الْمَوْتُ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ وَبِهِ قَالَ أَبُو مِجْلَزٍ، وَالضَّحَّاكُ، وَعِكْرِمَةُ، وَغَيْرُهُمْ، وَالْمُرَادُ: قَبْلَ الْمُعَايَنَةِ لِلْمَلَائِكَةِ وَغَلَبَةِ الْمَرْءِ عَلَى نفسه، و «من» فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَرِيبٍ لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: يَتُوبُونَ بعد زَمَانٍ قَرِيبٍ، وَهُوَ مَا عَدَا وَقْتَ حُضُورِ الْمَوْتِ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: قَبْلَ الْمَرَضِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، بَلْ بَاطِلٌ لِمَا قَدَّمْنَا، وَلِمَا أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ» وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: يَتُوبُونَ عَلَى قُرْبِ عَهْدٍ مِنَ الذَّنْبِ مِنْ غَيْرِ إِصْرَارٍ. قَوْلُهُ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُوَ وَعْدٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ يَتُوبُ عَلَيْهِمْ، بَعْدَ بَيَانِهِ:

“Dünya işlerinin tamamı cehalettir; Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir” kavli de bu kabildendir.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: “Bunun anlamı: Baki lezzete karşı fâni lezzeti seçme cehaletidir.” Cezanın mahiyetini bilmemeleri manasında olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Fûrek zikretmiş, İbn Atıyye ise zayıf bulmuştur. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ } “Sonra çok geçmeden tövbe edenler” kavlinin anlamı: { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } kavlinin de delalet ettiği gibi, ölüm kendilerine gelip çatmadan önce demektir. Ebû Miclez, ed-Dahhâk, İkrime ve başkaları bu görüşü benimsemişlerdir. Maksat: Melekleri bizzat müşahede etmeden ve kişi can çekişme haline gelip nefsine yenik düşmeden öncedir. { مِنْ قَرِيبٍ } kavlindeki «مِنْ» harfi teb'îz (kısmiyet) içindir; yani yakın bir zamanın ardından tövbe ederler demektir ki o da ölümün hazır bulunduğu anın dışındaki zamandır. Bunun 'hastalıktan önce' manasına geldiği de söylenmiştir ki bu görüş zayıf, hatta bâtıldır; zira daha önce sunduğumuz deliller ve Ahmed, -hasen olduğunu belirterek- et-Tirmizî, İbn Mâce, -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin İbn Ömer'den rivayet ettikleri şu hadis bunu reddeder: Hz. Peygamber ﷺ: «Şüphesiz Allah kulun tövbesini can boğaza gelip hırıldamadıkça (gargara olmadıkça) kabul eder» buyurmuştur. Bir görüşe göre de manası: Günahta ısrar etmeksizin günahın peşinden hemen tövbe ederler demektir. Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “İşte Allah onların tövbelerini kabul eder” kavli,

أَنَّ التَّوْبَةَ لَهُمْ مَقْصُورَةٌ عَلَيْهِمْ. وَقَوْلُهُ: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ تَصْرِيحٌ بِمَا فُهِمْ مِنْ حَصْرِ التَّوْبَةِ فِيمَا سَبَقَ عَلَى مَنْ عَمِلَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ قَرِيبٍ قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ حَتَّى:

Tövbenin sadece onlara has kılındığını beyan ettikten sonra onların tövbelerini kabul edeceğine dair Cenâb-ı Hak'tan bir vaattir. O'nun: { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Yoksa kötülükleri yapıp duranların tövbesi makbul değildir” kavli ise, daha önce geçen cehaletle kötülük işleyip sonra çok geçmeden tövbe edenlere tövbenin hasredilmesinden anlaşılan mananın açık bir ifadesidir. Yüce Allah'ın: { حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet birine ölüm gelip çatınca” kavlindeki «حَتَّى»:

حَرْفُ ابْتِدَاءٍ، وَالْجُمْلَةُ الْمَذْكُورَةُ بَعْدَهَا: غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَحُضُورُ الْمَوْتِ: حُضُورُ عَلَامَاتِهِ، وَبُلُوغُ الْمَرِيضِ إِلَى حَالَةِ السِّيَاقِ، وَمَصِيرِهِ مَغْلُوبًا عَلَى نَفْسِهِ، مَشْغُولًا بِخُرُوجِهَا مِنْ بَدَنِهِ، وَهُوَ وَقْتُ الْغَرْغَرَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْحَدِيثِ السَّابِقِ، وَهِيَ بُلُوغُ رُوحِهِ حُلْقُومَهُ، قَالَهُ الْهَرَوِيُّ. وَقَوْلُهُ: قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ أَيْ: وَقْتَ حُضُورِ الْمَوْتِ. قَوْلُهُ: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ أَيْ: لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِأُولَئِكَ وَلَا لِلَّذِينِ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ، مَعَ أَنَّهُ لَا تَوْبَةَ لَهُمْ رَأْسًا ، وَإِنَّمَا ذُكِرُوا مُبَالَغَةً فِي بَيَانِ عَدَمِ قَبُولِ تَوْبَةِ مَنْ حَضَرَهُمُ الْمَوْتُ، وَأَنَّ وُجُودَهَا كَعَدَمِهَا.

İbtidâ harfidir ve kendisinden sonra zikredilen cümle öncesi için bir gâyedir (son sınırdır). Ölümün gelip çatması (huzûru): Onun alametlerinin belirmesi, hastanın can çekişme (siyâk) haline ulaşması, nefsine mağlup olup bedeninden ruhunun çıkmasıyla meşgul olması durumudur; bu da geçen hadiste zikredilen gargara vaktidir ki el-Herevî'nin dediğine göre ruhun boğaza dayanmasıdır. Yüce Allah'ın: { قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ } “«Ben şimdi tövbe ettim» dedi” kavli, yani ölümün hazır olduğu anda dedi demektir. O'nun: { وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } “Ve kâfir olarak ölenlerin de...” kavli, { لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } kavlindeki ism-i mevsûle matuftur; yani: Tövbe ne onlar içindir ne de kâfir olarak ölenler içindir. Hâlbuki kâfirler için esasen hiçbir tövbe yoktur; ölüm anına ulaşan kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğini ve onun varlığının yokluğu gibi olduğunu beyanda mübalağa için zikredilmişlerdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبَزَّارُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ

el-Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] Yüce Allah'ın: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ } “Kadınlarınızdan çirkin fiilde (zina) bulunanlar...” kavli hakkında [şöyle dediğini] tahric etmişlerdir:

قَالَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا فَجَرَتْ حُبِسَتْ فِي الْبُيُوتِ، فَإِنْ مَاتَتْ مَاتَتْ، وَإِنْ عَاشَتْ عَاشَتْ، حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي سُورَةِ النُّورِ الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا. فَمَنْ عَمِلَ شَيْئًا جُلِدَ وَأُرْسِلَ، وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: سَبِيلًا ثُمَّ جَمَعَهُمَا جَمِيعًا، فقال: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِآيَةِ الْجَلْدِ، وَقَدْ قَالَ بِالنَّسْخِ جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ، وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ الْحَسَنِ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَأَخْرَجَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا زَنَا أُوذِيَ بِالتَّعْيِيرِ وَضُرِبَ بِالنِّعَالِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ فَإِنْ كَانَا مُحْصَنَيْنِ رُجِمَا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ قَالَ: الرَّجُلَانِ الْفَاعِلَانِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جبير وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ يَعْنِي: الْبِكْرَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ.

Şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Kadın zina ettiği zaman evlerde hapsedilirdi; ölürse ölür, yaşarsa yaşardı; nihayet Nûr sûresindeki: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz celde vurun” ayeti indi de Allah onlar için bir yol açtı. Artık kim bu işi yaparsa celde vurulur ve salıverilirdi.” Bu rivayet ondan çeşitli yollarla gelmiştir. Ebû Dâvûd Sünen'inde ve el-Beyhakî ondan Yüce Allah'ın: { وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ } kavlinden: { سَبِيلًا } kavline kadar olan kısım hakkında; sonra ikisini bir araya getirip: { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما } “İçinizden fuhuş yapan her iki kişiye eziyet edin” buyurduğunu, sonra bunun celde ayetiyle neshedildiğini tahric etmişlerdir. Tâbiînden bir topluluk da nesihten söz etmiştir; bunu Ebû Dâvûd ve el-Beyhakî Mücâhid'den tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, en-Nâsih adlı eserinde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir Katâde'den; el-Beyhakî es-Sünen'inde el-Hasan'dan; İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den ve İbn Cerîr es-Süddî'den tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Erkek zina ettiği zaman ayıplanarak eziyet edilir ve takunyalarla dövülürdü. Sonra Allah bu ayetin ardından: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” ayetini indirdi; şayet evli iseler Resûlullah ﷺ'in sünnetinde recmedilirlerdi.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } kavli hakkında onun: “Fiili işleyen iki erkektir” dediğini tahric etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den { وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ } kavli hakkında: “Bekârları kastetmektedir” dediğini tahric etmiştir. İbn Cerîr, Atâ'dan onun: “Erkek ve kadındır” dediğini tahric etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ }

الْآيَةَ. قَالَ: هَذِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَفِي قَوْلِهِ: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قَالَ: هَذِهِ لِأَهْلِ النِّفَاقِ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ قَالَ: هَذِهِ لِأَهْلِ الشِّرْكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الرَّبِيعِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: اجْتَمَعَ أَصْحَابُ محمد ﷺ فَرَأَوْا أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ عَصِيَ بِهِ فَهُوَ جَهَالَةٌ عَمْدًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا يَقُولُونَ: كُلُّ ذَنْبٍ أَصَابَهُ عَبْدٌ فَهُوَ جَهَالَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الكلبي عن صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ الْآيَةَ، قَالَ: مَنْ عَمِلَ السُّوءَ فَهُوَ جَاهِلٌ، مِنْ جَهَالَتِهِ عَمَلُ السُّوءِ.

Ayetinde onun: “Bu müminler içindir”; { وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } kavlinde: “Bu nifak ehli içindir”; { وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ } kavlinde ise: “Bu şirk ehli içindir” dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr er-Rebî'den de aynısını tahric etmiştir. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Muhammed ﷺ'in ashabı bir araya gelip ittifak ettiler ve Allah'a isyan edilen her şeyin kasıtlı olsun veya olmasın bir cehalet eseri olduğu görüşüne vardılar.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebu'l-Âliye'den Muhammed ﷺ'in ashabının şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Kulun işlediği her günah bir cehalettir.” İbn Cerîr, el-Kelbî tarikiyle Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ } ayeti hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: “Kötülük işleyen kimse cahildir; kötülük işlemesi onun cehaletindendir.”

ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ قَالَ: فِي الْحَيَاةِ وَالصِّحَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْقَرِيبُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ قَبْلَ الْمَوْتِ فَهُوَ قَرِيبٌ، لَهُ التَّوْبَةُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَنْ يُعَايِنَ مَلَكَ الْمَوْتِ، فَإِذَا تَابَ حِينَ يَنْظُرُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الْقَرِيبُ: مَا لَمْ يُغَرْغِرْ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي قَبُولِ تَوْبَةِ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ، ذَكَرَهَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَمِنْهَا الْحَدِيثُ الذي قدّمنا ذكره.

{ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ } “Sonra çok geçmeden tevbe ederler” [kavli hakkında Katâde]: “Hayatta ve sıhhatli iken [tevbe edenlerdir]” dedi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Yakın (zaman), kişinin ölüm meleğini görmesi ile kendi arasındaki vakittir.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Şu‘abü’l-Îmân’da el-Beyhakî, Dahhâk’ten şöyle dediğini tahric etmişlerdir: “Ölümden önceki her an yakındır. Kişi ölüm meleğini bizzat görünceye kadar tevbe hakkına sahiptir. Ancak ölüm meleğine baktığı anda tevbe ederse bu tevbesi kabul edilmez.” İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]’den şöyle dediğini tahric etmiştir: “Yakın olan; can boğaza dayanıp hırıldamadığı müddetçedir.” Can boğaza dayanmadığı sürece kulun tevbesinin kabul edileceğine dair pek çok hadis varit olmuştur; İbn Kesîr tefsirinde bunları zikretmiştir. Daha önce zikrini takdim ettiğimiz hadis de bunlardandır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٩ الى ٢٢]

[en-Nisâ Sûresi (4), Âyet 19-22]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩) وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩) وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢) } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir. Apaçık bir edepsizlik yapmadıkça, kendilerine verdiğinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın). Onlarla güzelce geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah çok hayır takdir etmiş bulunur. (19) Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz, onlardan birine kantarlarca mal vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şeyi geri almayın. Siz onu iftira ederek ve apaçık bir günah yüklenerek mi geri alacaksınız? (20) Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl geri alırsınız? (21) Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Şüphesiz bu pek çirkin, iğrenç bir şeydir ve pek kötü bir yoldur. (22)”

هَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ ذِكْرِ الزَّوْجَاتِ، وَالْمَقْصُودُ نَفْيُ الظُّلْمِ عَنْهُنَّ، وَالْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ يَتَّضِحُ بِمَعْرِفَةِ سَبَبِ نُزُولِهَا، وَهُوَ مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً قَالَ: كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شاء بعضهم تزوجها، وإن شاؤوا زوجوها، وإن شاؤوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِهَا، فَنَزَلَتْ. وَفِي لَفْظٍ لِأَبِي دَاوُدَ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: كَانَ الرَّجُلُ يَرِثُ امْرَأَةَ ذِي قرابته، فيعضلها حتى تموت، أَوْ تَرُدَّ إِلَيْهِ صَدَاقَهَا. وَفِي لَفْظٍ لِابْنِ جَرِيرٍ وَابْنِ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ: فَإِنْ كَانَتْ جَمِيلَةً تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ كَانَتْ دَمِيمَةً حَبَسَهَا حَتَّى تَمُوتَ فَيَرِثَهَا.

Bu ayetler eşlerin daha önce geçen zikriyle bağlantılıdır; maksat onlardan zulmü nefyetmektir ve hitap velileredir. Ayetin anlamı, iniş sebebinin bilinmesiyle açıklığa kavuşur; bu da el-Buhârî ve diğerlerinin İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } kavli hakkında tahric ettiği şu rivayettir: “Bir adam vefat ettiğinde, velileri onun karısı üzerinde en çok hak sahibi olurlardı; dilerse içlerinden biri onunla evlenir, dilerlerse onu başkasıyla evlendirir, dilerlerse de evlendirmezlerdi; onlar kadının kendi ailesinden daha fazla onda hak sahibi idiler. Bunun üzerine bu ayet indi.” Ebû Dâvûd'un bu ayet hakkında ondan yaptığı lafızda: “Kişi akrabasının karısına vâris olur ve kadın ölünceye kadar yahut mehrini ona geri verinceye kadar kadını evlenmekten alıkoyardı (azlederdi).” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan yaptığı lafızda ise: “Eğer kadın güzelse onunla kendisi evlenir, çirkinse ölüp de ona vâris oluncaya kadar onu alıkoyardı.”

وَقَدْ رُوِيَ هَذَا السَّبَبُ بِأَلْفَاظٍ، فمعنى قَوْلِهِ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً أَيْ: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوهُنَّ بِطَرِيقِ الْإِرْثِ، فَتَزْعُمُونَ أَنَّكُمْ أَحَقُّ بِهِنَّ مِنْ غَيْرِكُمْ، وَتَحْبِسُونَهُنَّ لِأَنْفُسِكُمْ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَعْضُلُوهُنَّ عَنْ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ غَيْرَكُمْ، لِتَأْخُذُوا مِيرَاثَهُنَّ إِذَا مُتْنَ، أَوْ لِيَدْفَعْنَ إِلَيْكُمْ صَدَاقَهُنَّ إِذَا أَذِنْتُمْ لَهُنَّ بِالنِّكَاحِ. قَالَ الزُّهْرِيُّ وَأَبُو مِجْلَزٍ: كَانَ مِنْ عَادَاتِهِمْ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ وَلَهُ زَوْجَةٌ أَلْقَى ابْنُهُ مِنْ غَيْرِهَا أَوْ أَقْرَبُ عَصَبَتِهِ ثَوْبَهُ عَلَى الْمَرْأَةِ، فَيَصِيرُ أَحَقَّ بِهَا مِنْ نَفْسِهَا وَمِنْ أَوْلِيَائِهَا، فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ صَدَاقٍ إِلَّا الصَّدَاقَ الَّذِي أَصْدَقَهَا الْمَيِّتُ، وَإِنْ شَاءَ زَوَّجَهَا مِنْ غَيْرِهِ وَأَخَذَ صَدَاقَهَا وَلَمْ يُعْطِهَا شَيْئًا، وَإِنْ شَاءَ عَضَلَهَا لِتَفْتَدِيَ مِنْهُ بِمَا وَرِثَتْ مِنَ الْمَيِّتِ أَوْ تَمُوتَ فَيَرِثَهَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِأَزْوَاجِ النِّسَاءِ إِذَا حَبَسُوهُنَّ مَعَ سُوءِ الْعِشْرَةِ طَمَعًا فِي إِرْثِهِنَّ، أَوْ يَفْتَدِينَ بِبَعْضِ مُهُورِهِنَّ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ. قَالَ: وَدَلِيلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ إِذَا أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ فَلَيْسَ لِلْوَلِيِّ حَبْسُهَا حَتَّى تَذْهَبَ بِمَالِهَا، إِجْمَاعًا مِنَ الْأُمَّةِ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ لِلزَّوْجِ. قَالَ الْحَسَنُ: إِذَا زَنَتِ الْبِكْرُ فَإِنَّهَا تُجْلَدُ مِائَةً، وَتُنْفَى، وَتَرُدُّ إِلَى زَوْجِهَا مَا أَخَذَتْ مِنْهُ. وَقَالَ أَبُو قِلَابَةَ: إِذَا زَنَتِ امْرَأَةُ الرَّجُلِ فَلَا بَأْسَ أَنْ يُضَارَّهَا وَيَشُقَّ عَلَيْهَا حَتَّى تَفْتَدِي مِنْهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا فَعَلْنَ ذَلِكَ فَخُذُوا مُهُورَهُنَّ. وَقَالَ قَوْمٌ: الْفَاحِشَةُ: الْبَذَاءَةُ بِاللِّسَانِ، وَسُوءُ الْعِشْرَةِ قَوْلًا وَفِعْلًا. وَقَالَ مَالِكٌ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: لِلزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ النَّاشِزِ جَمِيعَ مَا تَمْلِكُ. هَذَا كُلُّهُ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَ

Bu nüzul sebebi muhtelif lafızlarla rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın: { لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir” kavlinin anlamı şudur: Onları miras yoluyla alıp onlara başkalarından daha çok hakkınız olduğunu iddia etmeniz ve onları kendiniz için alıkoymanız size helal değildir. Öldüklerinde miraslarını almak veya evlenmelerine izin verdiğinizde mehirlerini size ödemelerini sağlamak için başkalarıyla evlenmelerine engel olmanız (azletmeniz) de helal değildir. ez-Zührî ve Ebû Miclez şöyle demişlerdir: “Bir adam ölüp geride karısı kaldığında, o adamın başka kadından olan oğlu veya en yakın asabesi elbisesini kadının üzerine atar ve kadının bizzat kendisinden de velilerinden de onun üzerinde daha çok hak sahibi olurdu; bu onların âdetlerindendi. Artık dilerse ölünün ona verdiği mehir dışında başka hiçbir mehir vermeksizin onunla kendisi evlenir; dilerse onu başkasıyla evlendirip mehrini alır ve kadına hiçbir şey vermez; dilerse de ölüden miras aldığı şeylerle fidyeyi verip kendisini kurtarması veya ölüp de ona vâris olması için kadını evlenmekten alıkoyardı. Bunun üzerine ayet indi.” Hitabın, miraslarına konmak veya mehirlerinin bir kısmını fidye olarak almak tamahıyla kötü muamele eşliğinde kadınları nikâhları altında tutan kocalarına yönelik olduğu da söylenmiştir; İbn Atıyye bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Bunun delili O'nun: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ } “Apaçık bir edepsizlik yapmadıkça” kavlidir; zira kadın fuhuş işlediğinde ümmetin icmasıyla velinin onun malını alıp götürmek için kadını hapsetme hakkı yoktur, bu hak ancak kocaya aittir.” el-Hasan şöyle demiştir: “Bekâr kadın zina ettiğinde yüz celde vurulur, sürgün edilir ve kocasından aldığını kocasına geri verir.” Ebû Kılâbe şöyle demiştir: “Kişinin karısı zina ettiğinde, fidye verip kendisini kurtarıncaya kadar kadına zarar vermesinde ve işi ona zorlaştırmasında bir sakınca yoktur.” es-Süddî: “Kadınlar bunu yaptıklarında onların mehirlerini geri alınız” demiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: “Fuhuş (fâhişe): Dille edepsizlik etmek ve söz ile fiil bakımından kötü geçinmektir.” Mâlik ve ilim ehlinden bir topluluk: “Kocanın, serkeşlik eden kadından (nâşizeden) sahip olduğu her şeyi alma hakkı vardır” demişlerdir. Bütün bunlar, O'nun: { وَلا تَعْضُلُوهُنَ } kavlindeki hitabın [kocalara yönelik olduğu kabulüne dayanır].”