Binûn

Mâide Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ قِيلَ: الْبَاءُ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: امْسَحُوا رُؤُوسَكُمْ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَعْمِيمَ الْمَسْحِ لِجَمِيعِ الرَّأْسِ، وَقِيلَ: هِيَ لِلتَّبْعِيضِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ يُجْزِئُ مَسْحُ بَعْضِهِ. وَاسْتَدَلَّ الْقَائِلُونَ بِالتَّعْمِيمِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي التَّيَمُّمِ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَلَا يُجْزِئُ مَسْحُ بَعْضِ الْوَجْهِ اتِّفَاقًا وَقِيلَ: إِنَّهَا لَلْإِلْصَاقِ أَيْ أَلْصِقُوا أَيْدِيَكُمْ بِرُءُوسِكُمْ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ مَا يُفِيدُ أَنَّهُ يَكْفِي مَسْحُ بَعْضِ الرَّأْسِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي مُؤَلِّفَاتِنَا، فَكَانَ هَذَا دَلِيلًا عَلَى الْمَطْلُوبِ غَيْرَ مُحْتَمَلٍ كَاحْتِمَالِ الْآيَةِ عَلَى فَرْضِ أَنَّهَا مُحْتَمَلَةٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ أَمَرَ غَيْرَهُ بِأَنْ يَمْسَحَ رَأْسَهُ كَانَ مُمْتَثِلًا بِفِعْلِ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ مُسَمَّى الْمَسْحِ، وَلَيْسَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي مِثْلِ هَذَا الْفِعْلِ مِنْ مَسْحِ جَمِيعِ الرَّأْسِ، وَهَكَذَا سَائِرُ الْأَفْعَالِ الْمُتَعَدِّيَةِ نَحْوَ اضْرِبْ زَيْدًا أَوِ اطْعَنْهُ أَوِ ارْجُمْهُ، فَإِنَّهُ يُوجَدُ الْمَعْنَى الْعَرَبِيُّ بِوُقُوعِ الضَّرْبِ أَوِ الطَّعْنِ أَوِ الرَّجْمِ عَلَى عُضْوٍ مِنْ أَعْضَائِهِ، وَلَا يَقُولُ قَائِلٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَوْ مَنْ هُوَ عَالِمٌ بِهَا إِنَّهُ لَا يَكُونُ ضَارِبًا إِلَّا بِإِيقَاعِ الضَّرْبِ عَلَى كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ زَيْدٍ، وَكَذَلِكَ

{ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “başlarınızı da meshedin” [ifadesine gelince;] buradaki bâ (بـ) harfinin zâit (fazlalık) olduğu ve mananın “başlarınızı meshedin” şeklinde olup bunun da başın tamamının meshedilmesini gerektirdiği söylenmiştir. Onun teb‘îd (bir kısmını bildirme) için olduğu da söylenmiştir ki bu da bir kısmının meshedilmesinin yeterli olmasını gerektirir. [Başın] tamamını [meshetmeyi] savunanlar, Yüce [Allah]’ın teyemmüm hakkındaki: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ } “yüzlerinizi meshedin” sözünü delil getirmişlerdir; zira icma ile yüzün bir kısmını meshetmek yeterli olmaz. [Bâ harfinin] ilsak (yapıştırma/temas) için olduğu, yani “ellerinizi başlarınıza bitiştirin/sürün” manasına geldiği de söylenmiştir. Her hâlükârda, eserlerimizde açıkladığımız üzere, tertemiz sünnette başın bir kısmını meshetmenin yeterli olduğuna delalet eden rivayetler varid olmuştur. Dolayısıyla bu, ayetin muhtemel olduğu farz edilse bile ayetin ihtimali gibi olmayan, maksada yönelik [açık] bir delil olmuştur. Şüphe yok ki, başkasına başını meshetmesini emreden kimsenin bu emri, üzerine mesih ismi doğrulanacak bir fiilin yapılmasıyla yerine getirilmiş olur. Arap dilinde böyle bir fiilde başın tamamının meshedilmesini zorunlu kılan bir kural yoktur. Keza “Zeyd’i döv”, “ona mızrak sapla” veya “onu taşla” gibi diğer geçişli fiiller de böyledir; çünkü Zeyd’in organlarından birine vurmanın, saplamanın veya taşlamanın vuku bulmasıyla Arapça mana gerçekleşmiş olur. Dil ehlinden veya dili bilenlerden hiç kimse, Zeyd’in her bir parçasına vurmayı gerçekleştirmedikçe vuran kimse sayılmaz demez. Keza

الطَّعْنُ وَالرَّجْمُ وَسَائِرُ الْأَفْعَالِ، فَاعْرِفْ هَذَا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ مَا هُوَ الصَّوَابُ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي مَسْحِ الرَّأْسِ. فَإِنْ قُلْتَ: يَلْزَمُ مِثْلُ هَذَا فِي غَسْلِ الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ. قُلْتُ: مُلْتَزِمٌ لَوْلَا الْبَيَانُ مِنَ السُّنَّةِ فِي الْوَجْهِ وَالتَّحْدِيدِ بِالْغَايَةِ فِي الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ بِخِلَافِ الرَّأْسِ، فَإِنَّهُ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مَسْحُ الْكُلِّ وَمَسْحُ الْبَعْضِ. قَوْلُهُ: وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ قَرَأَ نَافِعٌ بِنَصْبِ الْأَرْجُلِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالْأَعْمَشِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ بِالْجَرِّ. وَقِرَاءَةُ النَّصْبِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ غَسْلُ الرجلين، لأنها معطوفة على الوجه، وإلى هذا ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَقِرَاءَةُ الْجَرِّ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ الِاقْتِصَارُ عَلَى مَسْحِ الرِّجْلَيْنِ لِأَنَّهَا مَعْطُوفَةٌ عَلَى الرَّأْسِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: اتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى وُجُوبِ غَسْلِهِمَا، وَمَا عَلِمْتُ مَنْ رَدَّ ذَلِكَ إِلَّا الطَّبَرِيَّ مِنْ فُقَهَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَالرَّافِضَةِ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَتَعَلَّقَ الطَّبَرِيُّ بِقِرَاءَةِ الْجَرِّ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

saplamak, taşlamak ve diğer fiiller de böyledir. Başın meshedilmesi konusundaki görüşlerden hangisinin doğru olduğu sana açıklık kazansın diye bunu iyi kavra. Şayet dersen ki: 'Bunun benzeri yüzün, ellerin ve ayakların yıkanmasında da gerekir.' Ben de derim ki: Yüz hakkında sünnetten gelen beyan ve eller ile ayaklarda gayenin (sınırın) belirlenmiş olması bulunmasaydı bu zorunlu olurdu; baş ise böyle değildir, zira sünnette başın tamamının meshedilmesi de bir kısmının meshedilmesi de varid olmuştur. O'nun: { وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “ve topuklara kadar ayaklarınızı [yıkayın]” sözünde; Nâfi‘, Hasan-ı Basrî ve el-A‘meş'in kıraati olarak { وَأَرْجُلَكُمْ } kelimesini nasb ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hamza ise cer ile [erculikum şeklinde] okumuştur. Nasb kıraati, ayakların yıkanmasının vacip olduğuna delalet eder; çünkü [kelime] yüze matuftur ve âlimlerin çoğunluğu bu görüşe varmıştır. Cer kıraati ise ayakları sadece meshetmenin caiz olduğuna delalet eder; çünkü [kelime] başa matuftur; İbn Cerîr et-Taberî bu görüşe varmıştır ve bu İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Ümmet, bu ikisinin (ayakların) yıkanmasının vacip olduğu hususunda icma etmiştir. Müslüman fakihlerden Taberî ve onların dışındakilerden de Râfızîler hariç bunu reddeden bir kimse bilmiyorum. Taberî cer kıraatine tutunmuştur.' Kurtubî şöyle demiştir:

قَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْوُضُوءُ غَسْلَتَانِ وَمَسْحَتَانِ، قَالَ: وَكَانَ عِكْرِمَةُ يَمْسَحُ رِجْلَيْهِ وَقَالَ:

İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Abdest iki yıkama ve iki meshten ibarettir.' Dedi ki: İkrime de iki ayağını mesheder ve şöyle derdi:

لَيْسَ فِي الرِّجْلَيْنِ غَسْلٌ، إِنَّمَا نَزَلَ فِيهِمَا الْمَسْحُ. وَقَالَ عَامِرٌ الشَّعْبِيُّ: نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْمَسْحِ. قَالَ: وَقَالَ قَتَادَةُ:

'Ayaklarda yıkama yoktur, onlar hakkında ancak mesh inmiştir.' Âmir eş-Şa‘bî de şöyle demiştir: 'Cibril mesh ile inmiştir.' Dedi ki: Katâde de şöyle demiştir:

افْتَرَضَ اللَّهُ مَسْحَتَيْنِ وَغَسْلَتَيْنِ. قَالَ: وَذَهَبَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ إِلَى أَنَّ فَرْضَهُمَا التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْغَسْلِ وَالْمَسْحِ، وَجَعَلَ الْقِرَاءَتَيْنِ كَالرِّوَايَتَيْنِ، وَقَوَّاهُ النَّحَّاسُ، وَلَكِنَّهُ قَدْ ثَبَتَ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ مِنْ فِعْلِهِ ﷺ وَقَوْلِهِ غَسْلُ الرِّجْلَيْنِ فَقَطْ، وَثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فَأَفَادَ وُجُوبَ غَسْلِ الرِّجْلَيْنِ، وَأَنَّهُ لَا يُجْزِئُ مَسْحُهُمَا، لِأَنَّ شَأْنَ الْمَسْحِ أَنْ يُصِيبَ مَا أَصَابَ وَيُخْطِئَ مَا أَخْطَأَ، فَلَوْ كَانَ مُجْزِئًا لَمَا قَالَ: «وَيْلٌ لِلْأَعْقَابِ مِنَ النَّارِ» وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ بَعْدَ أَنْ تَوَضَّأَ وَغَسَلَ رِجْلَيْهِ:

'Allah iki mesh ve iki yıkama farz kılmıştır.' Dedi ki: İbn Cerîr et-Taberî, ayakların farzının yıkama ile mesh arasında muhayyerlik (seçimlik) olduğu görüşüne varmış ve iki kıraati iki ayrı rivayet gibi kabul etmiştir. en-Nehhâs da bunu desteklemiştir. Fakat tertemiz sünnette, sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiilinden ve sözünden sahih hadislerle sadece ayakların yıkanması sabit olmuştur. Ondan: «Ateşten [yanacak] ökçelerin vay hâline!» buyurduğu sabit olmuştur ve bu Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda yer almaktadır. Bu da ayakları yıkamanın vacip olduğunu ve onları meshetmenin yeterli olmadığını ifade etmiştir. Çünkü meshin gereği [ıslaklığın] değdiği yere değmesi, değmediği yeri boş bırakmasıdır; şayet yeterli olsaydı: «Ateşten [yanacak] ökçelerin vay hâline!» demezdi. Kendisinden, abdest alıp ayaklarını yıkadıktan sonra şöyle buyurduğu da sabit olmuştur:

«هَذَا وُضُوءٌ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ الصَّلَاةَ إِلَّا بِهِ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ أَنَّ رَجُلًا تَوَضَّأَ فَتَرَكَ عَلَى قَدَمِهِ مِثْلَ مَوْضِعِ الظُّفُرِ، فَقَالَ لَهُ: «ارْجِعْ فَأَحْسِنْ وُضُوءَكَ» . وَأَمَّا الْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ فَهُوَ ثَابِتٌ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ. وَقَوْلُهُ: إِلَى الْكَعْبَيْنِ الْكَلَامُ فِيهِ كَالْكَلَامِ فِي قَوْلِهِ: إِلَى الْمَرافِقِ وَقَدْ قِيلَ فِي وَجْهِ جَمْعِ الْمَرَافِقِ وَتَثْنِيَةِ الْكِعَابِ: إِنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي كُلِّ رَجُلٍ كَعْبَانِ وَلَمْ يَكُنْ فِي كُلِّ يَدٍ إِلَّا مِرْفَقٌ وَاحِدٌ ثُنِّيَتِ الْكِعَابُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ لِكُلِّ رِجْلٍ كَعْبَيْنِ، بِخِلَافِ الْمَرَافِقِ فَإِنَّهَا جُمِعَتْ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي كُلِّ يَدٍ مِرْفَقٌ وَاحِدٌ لَمْ يُتَوَهَّمْ وُجُودُ غَيْرِهِ، ذَكَرَ مَعْنَى هَذَا ابْنُ عَطِيَّةَ. وَقَالَ الْكَوَاشِيُّ: ثَنَّى الْكَعْبَيْنِ وَجَمَعَ الْمَرَافِقِ لِنَفْيِ تَوَهُّمِ أَنَّ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنَ الرِّجْلَيْنِ كَعْبَيْنِ، وَإِنَّمَا فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ كَعْبٌ وَاحِدٌ لَهُ طَرَفَانِ مِنْ جَانِبَيِ الرِّجْلِ، بِخِلَافِ الْمِرْفَقِ فَهِيَ أَبْعَدُ عَنِ الْوَهْمِ، انْتَهَى.

«Bu öyle bir abdesttir ki Allah ancak bununla namazı kabul eder.» Sahîh-i Müslim ve diğerlerinde, bir adamın abdest alıp ayağında tırnak yeri kadar bir yeri [kuru] bıraktığı, bunun üzerine [Resûlullah'ın] ona: «Dön ve abdestini güzelce al» dediği sabit olmuştur. Mestler üzerine meshetmeye gelince; o, mütevatir hadislerle sabittir. O'nun: { إِلَى الْكَعْبَيْنِ } “iki topuğa kadar” sözü hakkındaki açıklama, O'nun: { إِلَى الْمَرافِقِ } “dirseklere kadar” sözü hakkındaki açıklama gibidir. Dirseklerin çoğul (merâfık), topukların ise tesniye (ka‘beyn) olarak getirilmesinin gerekçesi hakkında şöyle denilmiştir: Her bir ayakta iki topuk bulunup her bir kolda yalnızca bir dirsek bulunduğu için, her ayakta iki topuk olduğuna dikkat çekmek amacıyla topuklar tesniye getirilmiştir. Dirsekler ise böyle değildir; çünkü her kolda tek bir dirsek bulunduğu için başkasının varlığı vehmedilmez. Bu manayı İbn Atiyye zikretmiştir. el-Kevâşî ise şöyle demiştir: 'Ayakların her birinde ikişer topuk olduğu vehmini ortadan kaldırmak için topukları tesniye, dirsekleri ise çoğul kılmıştır. Oysa her birinde ayağın iki yanında iki ucu bulunan tek bir topuk kemiği vardır; dirsek ise böyle değildir, vehimden daha uzaktır.'

وَبَقِيَ مِنْ فَرَائِضِ الْوُضُوءِ النِّيَّةُ وَالتَّسْمِيَةُ وَلَمْ يُذْكَرَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، بَلْ وَرَدَتْ بِهِمَا السُّنَّةُ وَقِيلَ: إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى النِّيَّةِ، لِأَنَّهُ لَمَّا قَالَ: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ كَانَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ:

Abdestin farzlarından geriye niyet ve besmele kalmıştır ki bunlar bu ayette zikredilmemiştir; bilakis her ikisi de sünnetle varid olmuştur. Bu ayette niyete delalet eden bir işaret bulunduğu da söylenmiştir; zira [Allah]: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın” buyurduğunda, kelamın takdiri şöyle olur:

فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ لَهَا، وَذَلِكَ هُوَ النِّيَّةُ الْمُعْتَبَرَةُ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا أَيْ فَاغْتَسِلُوا بِالْمَاءِ.

«Onun (namaz) için yüzlerinizi yıkayın.» İtibar edilen niyet de işte budur. O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” sözü; yani su ile gusledin, demektir.

وَقَدْ ذَهَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَابْنُ مَسْعُودٍ إِلَى أَنَّ الْجُنَبَ لَا يَتَيَمَّمُ أَلْبَتَّةَ، بَلْ يَدَعُ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِدَ الْمَاءَ اسْتِدْلَالًا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى وُجُوبِ التَّيَمُّمِ لِلْجَنَابَةِ مَعَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ لِلْوَاجِدِ، عَلَى أَنَّ التَّطَهُّرَ هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْحَاصِلِ بِالْمَاءِ أَوْ بِمَا هُوَ عِوَضٌ عَنْهُ مَعَ عَدَمِهِ، وَهُوَ التُّرَابُ. وَقَدْ صَحَّ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ الرجوع

Ömer b. el-Hattâb ve İbn Mes‘ûd, bu ayeti delil getirerek cünüp olan kimsenin kesinlikle teyemmüm edemeyeceğine, bilakis suyu buluncaya kadar namazı terk edeceğine hükmetmişlerdir. Çoğunluk ise suyun bulunmaması durumunda cünüplük için teyemmümün vacip olduğu görüşüne varmıştır; bu ayet ise [suyu] bulan kimse içindir. Bununla birlikte temizlenme (tatathur), su ile veya suyun yokluğunda onun bedeli olan toprak ile gerçekleşenden daha geneldir. Ömer ve İbn Mes‘ûd’dan, çoğunluğun söylediği görüşe döndükleri

إِلَى مَا قَالَهُ الْجُمْهُورُ لِلْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ فِي تَيَمُّمِ الْجُنُبِ مَعَ عَدَمِ الْمَاءِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْجُنُبِ فِي النِّسَاءِ. قَوْلُهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ مُسْتَوْفًى، وَكَذَلِكَ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مُلَامَسَةِ النِّسَاءِ وَعَلَى التَّيَمُّمِ وَعَلَى الصَّعِيدِ، وَمِنْ فِي قَوْلِهِ:

suyun bulunmadığı durumda cünüp kimsenin teyemmüm etmesine dair varid olan sahih hadisler sebebiyle sahih olarak rivayet edilmiştir. Cünüp kelimesinin tefsiri Nisâ Suresi'nde geçmişti. O'nun: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Eğer hasta iseniz yahut yolculukta bulunursanız veya sizden biri ayak yolundan gelmişse” sözü; bunun tefsiri Nisâ Suresi'nde eksiksiz olarak geçmişti. Keza kadınlara dokunma, teyemmüm ve saîd (temiz toprak) hakkındaki açıklamalar da geçmişti. O'nun sözündeki { مِنْ } (min) harf-i ceri,

مِنْهُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَقِيلَ: لِلتَّبْعِيضِ. قِيلَ: وَوَجْهُ تَكْرِيرِ هَذَا هُنَا لِاسْتِيفَاءِ الْكَلَامِ فِي أَنْوَاعِ الطَّهَارَةِ.

{ مِنْهُ } ifadesinde ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; teb‘îd (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir. Bunun burada tekrarlanış sebebinin, taharetin türlerine dair sözü ikmal etmek olduğu söylenmiştir.

مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ أَيْ مَا يُرِيدُ بِأَمْرِكُمْ بِالطَّهَارَةِ بِالْمَاءِ أَوْ بِالتُّرَابِ التَّضْيِيقَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقِيلَ: مِنَ الْحَدَثِ الْأَصْغَرِ وَالْأَكْبَرِ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ أَيْ بِالتَّرْخِيصِ لَكُمْ فِي التَّيَمُّمِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ أَوْ بِمَا شَرَعَهُ لَكُمْ مِنَ الشَّرَائِعِ الَّتِي عَرَّضَكُمْ بِهَا لِلثَّوَابِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ فَتَسْتَحِقُّونَ بِالشُّكْرِ ثَوَابَ الشَّاكِرِينَ.

{ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ } “Allah size herhangi bir güçlük çıkarmak istemez” yani su ile veya toprak ile temizlenmenizi emretmekle dinde üzerinize bir darlık kılmak istemez. Yüce [Allah]’ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “ve din hususunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi.” Sonra: { وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ } “fakat sizi tertemiz kılmak... ister” yani günahlardan; küçük ve büyük hadesten (abdestsizlik ve cünüplükten) arındırmak istediği de söylenmiştir, { وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak [ister]” yani su bulunmadığında teyemmüme ruhsat vererek veya sizi sevaba muhatap kıldığı şeriatleri sizin için teşri kılarak [nimetini tamamlamak ister], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “umulur ki şükredersiniz” yani O'nun sizin üzerinizdeki nimetine şükredersiniz de şükürle şükredenlerin mükâfatını hak edersiniz.

وَقَدْ أَخْرَجَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ قَالَ: قُمْتُمْ مِنَ الْمَضَاجِعِ، يَعْنِي النَّوْمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنْهُ يَقُولُ: إِذَا قُمْتُمْ وَأَنْتُمْ عَلَى غَيْرِ طُهْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ قَالَ: ذَلِكَ الْغَسْلُ الدَّلْكُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ الْحَجَّاجَ خَطَبَنَا فَقَالَ: اغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ، وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ، وَأَنَّهُ لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ ابْنِ آدَمَ أَقْرَبَ إِلَى الْخَبَثِ مِنْ قَدَمَيْهِ، فَاغْسِلُوا بُطُونَهُمَا وَظُهُورَهُمَا وَعَرَاقِيبَهُمَا. قَالَ أَنَسٌ:

Mâlik, Şâfiî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Zeyd b. Eslem'den O'nun: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Yataklardan kalktığınız, yani uykudan uyandığınız zaman.' İbn Cerîr, Süddî'den de bunun bir benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Abdestli olmadığınız hâlde [namaza] kalktığınız zaman.' İbn Ebî Şeybe, Hasan'dan O'nun: { فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “yüzlerinizi yıkayın” sözü hakkında: 'O yıkama, ovmaktır (delktir)' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Enes'ten rivayet etmişlerdir ki; kendisine: 'Haccâc bize hutbe irad edip: «Yüzlerinizi ve ellerinizi yıkayın, başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin; zira Âdemoğlunun hiçbir uzvu ayakları kadar kire yakın değildir, bu yüzden onların altlarını, üstlerini ve aşil tendonlarını (topuk arkalarını) yıkayın» dedi' denilince, Enes şöyle dedi:

صَدَقَ اللَّهُ وَكَذَبَ الْحَجَّاجُ، قَالَ اللَّهُ: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ وَكَانَ أَنَسٌ إِذَا مَسَحَ قَدَمَيْهِ بَلَّهُمَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: اجْتَمَعَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى غَسْلِ الْقَدَمَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ حَرَجٍ قَالَ: مِنْ ضِيقٍ. وأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ قَالَ: تَمَامُ النِّعْمَةِ دُخُولُ الْجَنَّةِ، لَمْ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَى عَبْدٍ لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ.

'Allah doğru söylemiş, Haccâc yalan söylemiştir. Allah: { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } “başlarınızı ve ayaklarınızı meshedin” buyurmuştur.' Enes iki ayağını meshettiği zaman onları ıslatırdı. Saîd b. Mansûr, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ayakların yıkanması üzerinde icma ettiler.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { مِنْ حَرَجٍ } “hiçbir güçlük” sözü hakkında: 'Hiçbir darlık' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den O'nun: { وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ } “ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak [ister]” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Nimetin tamamlanması cennete girmektir; Allah cennete girmeyen hiçbir kula nimetini tamamlamış olmaz.'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧ الى ١١]

[Mâide Suresi (5): Ayet 7-11]

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٨) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ (٩) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١١)

{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve 'İşittik ve itaat ettik' dediğinizde sizden aldığı ahdini (misakını) hatırlayın. Allah'tan korkup sakının. Şüphesiz Allah, sinelerin özünü (kalplerde olanı) hakkıyla bilendir.” (7) { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } “Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutanlar, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin. Adaletli olun; o, takvaya daha yakındır. Allah'tan korkup sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (8) { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “Allah, iman edip salih ameller işleyenlere vaat etmiştir ki onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır.” (9) { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidirler.” (10) { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “Ey iman edenler! Bir topluluk ellerini size uzatmaya (saldırmaya) yeltendiğinde, Allah'ın onların ellerini sizden çektiği zamanki nimetini hatırlayın. Allah'tan korkup sakının. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” (11)

نِعْمَةَ اللَّهِ قِيلَ: هِيَ الْإِسْلَامُ. وَالْمِيثَاقُ: الْعَهْدُ قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ هُنَا: مَا أَخَذَهُ عَلَى بَنِي آدَمَ كَمَا قَالَ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: نَحْنُ وَإِنْ لَمْ نَذْكُرْهُ فَقَدْ أَخْبَرَنَا اللَّهُ بِهِ وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلْيَهُودِ، وَالْعَهْدُ: مَا أَخَذَهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ. وَذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ السَّلَفِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى أَنَّهُ الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ النَّبِيُّ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ، وَأَضَافَهُ تَعَالَى إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ عَنْ أَمْرِهِ وَإِذْنِهِ كَمَا قَالَ: إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ ، وَبَيْعَةُ الْعَقَبَةِ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ السِّيَرِ، وَهَذَا متصل بقوله: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ . قَوْلُهُ: إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا أَيْ وَقْتَ قَوْلِكُمْ هَذَا الْقَوْلَ، وَهَذَا مُتَعَلِّقٌ بِ واثَقَكُمْ، أَوْ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا: أَيْ كَائِنًا هَذَا الوقت، وبِذاتِ الصُّدُورِ: مَا تُخْفِيهِ الصُّدُورُ لِكَوْنِهَا مُخْتَصَّةً بِهَا لَا يَعْلَمُهَا أَحَدٌ، وَلِهَذَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا ذَاتَ الَّتِي بِمَعْنَى الصَّاحِبِ، وَإِذَا كَانَ سُبْحَانَهُ عَالِمًا بِهَا فَكَيْفَ بِمَا كَانَ ظَاهِرًا جَلِيًّا. قَوْلُهُ: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا فِي النِّسَاءِ، وَصِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ فِي قَوَّامِينَ تُفِيدُ أَنَّهُمْ مَأْمُورُونَ بِأَنْ يَقُومُوا بِهَا أَتَمَّ قِيَامٍ لِلَّهِ أَيْ لِأَجْلِهِ تَعْظِيمًا لِأَمْرِهِ وَطَمَعًا فِي ثَوَابِهِ. وَالْقِسْطُ: الْعَدْلُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى قَوْلِهِ: يَجْرِمَنَّكُمْ مُسْتَوْفًى أَيْ لَا يَحْمِلَنَّكُمْ بُغْضُ قَوْمٍ عَلَى تَرْكِ الْعَدْلِ وَكَتْمِ الشَّهَادَةِ اعْدِلُوا هُوَ أَيِ الْعَدْلُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ اعْدِلُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى الَّتِي أُمِرْتُمْ بِهَا غَيْرَ مَرَّةٍ أَيْ أَقْرَبُ لِأَنْ تَتَّقُوا اللَّهَ، أَوْ لِأَنْ تَتَّقُوا النَّارَ. قَوْلُهُ:

{ نِعْمَةَ اللَّهِ } [ifadesindeki] nimetin İslam olduğu söylenmiştir. Mîsâk ise ahittir; burada kastedilenin, [Allah'ın]: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından... almıştı” ayetinde olduğu gibi Âdemoğullarından aldığı söz olduğu söylenmiştir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: 'Biz onu hatırlamasak bile Allah bize onu haber vermiştir.' Bunun Yahudilere bir hitap olduğu ve ahdin de Tevrat'ta onlardan aldığı söz olduğu söylenmiştir. Selef ve sonrasından gelen müfessirlerin çoğunluğu ise bunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Akabe gecesinde onlardan aldığı, darlıkta ve kolaylıkta dinleyip itaat etme ahdi olduğu görüşüne varmışlardır. Yüce [Allah]: { إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } “onlar ancak Allah'a biat etmektedirler” buyurduğu gibi, O'nun emri ve izniyle olduğu için bu [ahdi] Kendi zatına izafe etmiştir. Akabe biatı siyer kitaplarında zikredilmiştir; bu da O'nun: { أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ahitleri yerine getirin” sözüyle bağlantılıdır. O'nun: { إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Hani 'İşittik ve itaat ettik' demiştiniz” sözü; yani bu sözü söylediğiniz vakit, demektir. Bu ifade { واثَقَكُمْ } fiiline veya hal olarak mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'bu vakitte vaki olarak' demektir. { بِذاتِ الصُّدُورِ } ise göğüslere has olup onları kimsenin bilmemesi sebebiyle göğüslerin gizlediği şeylerdir. Bundan dolayı ona 'sahip' manasındaki zât lafzı verilmiştir; O Sübhânehu onları bildiğine göre, açık ve aşikâr olanı nasıl bilmesin! O'nun: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ } “Ey iman edenler! [Hakkı] ayakta tutan kimseler olun” sözünün tefsiri Nisâ Suresi'nde geçmişti. { قَوَّامِينَ } kelimesindeki mübalağa kipi, onların bunu en kâmil şekilde yerine getirmekle emrolunduklarını ifade eder. { لِلَّهِ } yani O'nun rızası için, O'nun emrini yüceltmek ve mükâfatını ummak maksadıyla, demektir. Kıst ise adalettir. O'nun { يَجْرِمَنَّكُمْ } sözü hakkındaki açıklama eksiksiz olarak geçmişti; yani bir topluluğa olan buğzunuz sizi adaleti terk etmeye ve şahitliği gizlemeye sevk etmesin, demektir. { اعْدِلُوا هُوَ } “Adaletli olun; o...” yani { اعْدِلُوا } sözünün delalet ettiği adalet, defalarca emrolunduğunuz { أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “takvaya daha yakındır”; yani Allah'tan sakınmanıza yahut ateşten sakınmanıza daha yakındır. O'nun:

لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِقَوْلِهِ: وَعَدَ عَلَى مَعْنَى وَعَدَهُمْ أَنَّ لَهُمْ مَغْفِرَةً، أَوْ وَعَدَهُمْ مَغْفِرَةً فَوَقَعَتِ الْجُمْلَةُ مَوْقِعَ الْمُفْرَدِ فَأَغْنَتْ عَنْهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

{ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } “onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” sözü; bu cümle, { وَعَدَ } “vaat etmiştir” fiilinin ikinci mefulü olarak nasb mahallindedir; 'onlara bir bağışlanma olduğunu vaat etti' veya 'onlara bir bağışlanma vaat etti' manasındadır. Cümle tek bir kelimenin yerine geçmiş ve onun yerini tutmuştur. Şairin şu sözü de böyledir:

وَجَدْنَا الصَّالِحِينَ لَهُمْ جَزَاءُ ... وَجَنَّاتٍ وَعَيْنًا سَلْسَبِيلَا

Salihleri bulduk ki onlar için mükâfat... / Cennetler ve selsebîl pınarı vardır.

قَوْلُهُ: أَصْحابُ الْجَحِيمِ أَيْ مُلَابِسُوهَا. قَوْلُهُ: إِذْ هَمَّ قَوْمٌ ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ: اذْكُرُوا أَوْ لِلنِّعْمَةِ أَوْ لِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا مِنْهَا أَنْ يَبْسُطُوا أَيْ بِأَنْ يَبْسُطُوا. وَقَوْلُهُ: فَكَفَّ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: هَمَّ وَسَيَأْتِي بَيَانُ سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِهِ يَتَّضِحُ الْمَعْنَى.

O'nun: { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “cehennemliklerdir” sözü; yani onun ehlidirler/ondan ayrılmayanlardır, demektir. O'nun: { إِذْ هَمَّ قَوْمٌ } “Hani bir topluluk yeltenmişti” sözü; { اذْكُرُوا } fiilinin veya nimet kelimesinin yahut ondan hal olan mahzuf bir kelimenin zarfıdır. { أَنْ يَبْسُطُوا } yani 'uzatmaya' demektir. O'nun: { فَكَفَّ } sözü ise { هَمَّ } fiiline matuftur. Bu ayetin nüzul sebebinin beyanı gelecektir ve mana onunla açıklık kazanacaktır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا يعني حين بعث الله النّبيّ ﷺ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ قَالُوا: آمَنَّا بِالنَّبِيِّ وَالْكِتَابِ وَأَقْرَرْنَا بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ مِيثَاقَهُ الَّذِي أَقَرُّوا بِهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَأَمَرَهُمْ بِالْوَفَاءِ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: النِّعَمُ الآلاء، وميثاقه الذي واثقهم بِهِ قَالَ: الَّذِي وَاثَقَ بِهِ بَنِي آدَمَ فِي ظَهْرِ آدَمَ ﵇.

İbn Cerîr ve el-Kebîr'de Taberânî, İbn Abbâs'tan O'nun: { إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Hani 'İşittik ve itaat ettik' demiştiniz” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yani Allah Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderip ona Kitab'ı indirdiği zaman onlar: 'Peygamber'e ve Kitab'a iman ettik ve Tevrat'ta olana ikrar getirdik' dediler. Allah da kendi aleyhlerine ikrar ettikleri ahdini onlara hatırlattı ve onu yerine getirmelerini emretti. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Nimetler lütuflardır; onlardan aldığı ahdi ise Âdemoğullarından Âdem aleyhisselâm'ın sulbündeyken aldığı ahittir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ فِي قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ الْآيَةَ.

İbn Cerîr, Abdullah b. Kesîr'den O'nun: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “Ey iman edenler! Adaletle hakkı ayakta tutanlar olun...” ayeti hakkında rivayet etmiştir.

قَالَ: نَزَلَتْ فِي يَهُودِ خَيْبَرَ، ذَهَبَ إليهم رسول الله ﷺ يَسْتَفْتِيهِمْ فِي دِيَةٍ فَهَّمُوا أَنْ يَقْتُلُوهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:

Dedi ki: Bu ayet Hayber Yahudileri hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir diyet hususunda onlara danışmak/görüş almak üzere gittiğinde onlar onu öldürmeye yeltendiler. İşte O'nun şu sözü:

وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَزَلَ مَنْزِلًا فَتَفَرَّقَ النَّاسُ فِي الْعِضَاهِ يستظلّون

{ وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا } “Bir topluluğa olan kininiz, sizi adaletsiz davranmaya sevk etmesin” ayetidir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve ed-Delâil'de Beyhakî, Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiklerine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir konaklama yerine indi; insanlar gölgelenmek üzere dikenli ağaçların arasına...

تحتها، فعلّق النبيّ ﷺ سِلَاحَهُ بِشَجَرَةٍ، فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى سَيْفِهِ فَأَخَذَهُ فَسَلَّهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ الْأَعْرَابِيُّ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثًا: مَنْ يَمْنَعُكَ مني؟ والنبي ﷺ يَقُولُ:

dağıldılar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem silahını bir ağaca astı. Bir bedevi onun kılıcına gelip onu aldı ve kınından çekti; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelip: 'Seni benden kim koruyacak?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah' buyurdu. Bedevi iki veya üç defa: 'Seni benden kim koruyacak?' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise:

اللَّهُ، فَشَامَ الْأَعْرَابِيُّ السَّيْفَ، فَدَعَا النبي ﷺ أَصْحَابَهُ فَأَخْبَرَهُمْ بِصَنِيعِ الْأَعْرَابِيِّ وَهُوَ جَالِسٌ إِلَى جَنْبِهِ لَمْ يُعَاقِبْهُ. قَالَ مَعْمَرٌ: وَكَانَ قَتَادَةُ يَذْكُرُ نَحْوَ هَذَا. وَيَذْكُرُ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْعَرَبِ أَرَادُوا أَنْ يَفْتِكُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ فأرسلوا هذا الأعرابي، ويتأوّل: اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ الْآيَةَ.

'Allah' buyuruyordu. Bunun üzerine bedevi kılıcı kınına soktu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabını çağırdı ve bedevi yanına oturmuşken ona ceza vermeksizin yaptıklarını onlara haber verdi. Ma‘mer dedi ki: Katâde de buna benzer bir şey zikrederdi ve Araplardan bir topluluğun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemek isteyip bu bedeviyi gönderdiklerini zikreder ve: { اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk size ellerini uzatmaya yeltenmişti...” ayetini buna tevil ederdi.

وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْهُ بِنَحْوِهِ، وَذَكَرَ أَنَّ اسْمَ الرَّجُلِ غَوْرَثُ بْنُ الْحَارِثِ، وَأَنَّهُ لَمَّا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:

Hâkim de bunu benzer şekilde rivayet edip sahih olduğunu belirtmiş ve adamın adının Gavres b. el-Hâris olduğunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem:

«اللَّهُ» سَقَطَ السَّيْفُ مِنْ يَدِهِ، فَأَخَذَهُ النبي ﷺ وَقَالَ: «مَنْ يَمْنَعُكَ مِنِّي؟» قَالَ: كُنْ خَيْرَ آخِذٍ، قَالَ:

«Allah» deyince kılıcın onun elinden düştüğünü zikretmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kılıcı alıp: «Seni benden kim koruyacak?» buyurdu. O da: 'En hayırlı kılıç tutan sen ol' dedi. Dedi ki:

فَشَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ إِسْحَاقَ وَأَبُو نعيم في الدلائل عَنْهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ بَنِي النَّضِيرِ هَمُّوا أَنْ يَطْرَحُوا حَجَرًا عَلَى النبي ﷺ وَمَنْ مَعَهُ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ فَأَخْبَرَهُ بِمَا همّوا، فقام ومن معه، فنزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ الْآيَةَ، وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ عَنْ غَيْرِهِ، وَقِصَّةُ الْأَعْرَابِيِّ وَهُوَ غَوْرَثُ الْمَذْكُورُ ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحِ.

Bunun üzerine Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etti. Bunu İbn İshâk ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym da ondan rivayet etmiştir. Ebû Nuaym ed-Delâil'de İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Benî Nadîr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve beraberindekilerin üzerine bir taş atmaya yeltendiler. Bunun üzerine Cibril gelip onların yeltendiği şeyi haber verdi; o da beraberindekilerle birlikte kalkıp gitti. Bunun üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani bir topluluk yeltenmişti...” ayeti indi. Bunun bir benzeri başka yollardan da rivayet edilmiştir. Zikredilen bedevi Gavres'in kıssası ise Sahîh'te sabittir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٢ الى ١٤]

[Mâide Suresi (5): Ayet 12-14]

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤)

{ وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٢) فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣) وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ (١٤) } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı. İçlerinden on iki de temsilci (nakîb) göndermiştik. Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim. Andolsun, eğer namazı dosdoğru kılarsanız, zekâtı verirseniz, peygamberlerime inanıp onlara yardım ve saygı gösterirseniz ve Allah'a güzel bir borç verirseniz, elbette sizin kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Artık sizden kim bundan sonra inkâr ederse, şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.' (12) Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lanetledik ve kalplerini katılaştırdık. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar ve kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular. İçlerinden pek azı müstesna, onlardan daima bir hainlik görürsün. Yine de onları affet ve hoş gör. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever. (13) 'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de kesin söz almıştık; fakat onlar da kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular. Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık. Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir. (14)”

قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ بَعْضِ مَا صَدَرَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْخِيَانَةِ.

O'nun: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ } “Andolsun ki Allah almıştı” sözü; İsrailoğullarından sadır olan bazı hainliklerin zikrini içeren yeni bir kelamdır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ الْمِيثَاقِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي كَيْفِيَّةِ بَعْثِ هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءِ بَعْدَ الْإِجْمَاعِ مِنْهُمْ عَلَى أَنَّ النَّقِيبَ كَبِيرُ الْقَوْمِ الْعَالِمِ بِأُمُورِهِمُ الَّذِي يَنْقُبُ عَنْهَا وَعَنْ مَصَالِحِهِمْ فِيهَا. وَالنِّقَابُ: الرَّجُلُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُوَ فِي النَّاسِ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَيُقَالُ نَقِيبُ الْقَوْمِ لِشَاهِدِهِمْ وَضَمِينِهِمْ. وَالنَّقِيبُ: الطَّرِيقُ فِي الْجَبَلِ هَذَا أَصْلُهُ، وَسُمِّيَ بِهِ نَقِيبُ الْقَوْمِ لِأَنَّهُ طَرِيقٌ إِلَى مَعْرِفَةِ أُمُورِهِمْ. وَالنَّقِيبُ أَعْلَى مَكَانًا من العريف، فقيل: المراد يبعث هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءِ أَنَّهُمْ بُعِثُوا أُمَنَاءَ عَلَى الِاطِّلَاعِ عَلَى الْجَبَّارِينَ وَالنَّظَرِ فِي قُوَّتِهِمْ وَمَنَعَتِهِمْ فَسَارُوا لِيَخْتَبِرُوا حَالَ مَنْ بِهَا وَيُخْبِرُوا بِذَلِكَ، فَاطَّلَعُوا مِنَ الْجَبَّارِينَ عَلَى قُوَّةٍ عَظِيمَةٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا، فَتَعَاقَدُوا بَيْنَهُمْ عَلَى أَنْ يُخْفُوا ذَلِكَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَنْ يُعْلِمُوا بِهِ مُوسَى، فَلَمَّا انْصَرَفُوا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ خَانَ مِنْهُمْ عَشَرَةً فَأَخْبَرُوا قُرَابَاتَهُمْ،

Allah'ın onlardan aldığı ahdin beyanı daha önce geçmişti. Müfessirler, nakîbin bir topluluğun işlerini iyi bilen, onlar ve onların maslahatları hakkında araştırma yapan önderleri olduğu hususunda icma ettikten sonra bu temsilcilerin (nukabâ) nasıl gönderildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Nikâb; insanlar arasında bu minval üzere olan büyük adamdır. Bir kavmin şahidine ve kefiline de 'nakîbü'l-kavm' denir. Nakîb; aslen dağdaki yol demektir; bir kavmin temsilcisine de onların işlerini bilmeye giden bir yol olduğu için bu isim verilmiştir. Nakîb, konum itibarıyla arîften (gözetmenden) daha üstündür. Denildi ki: Bu temsilcilerin gönderilmesinden maksat, zorbaların durumunu gözetlemek, onların güç ve kuvvetlerine bakmak üzere güvenilir kimseler olarak gönderilmiş olmalarıdır. Orada bulunanların durumunu sınamak ve haber vermek üzere yola çıktılar; zorbalarda büyük bir kuvvet gördüler ve onlara güç yetiremeyeceklerini sandılar. Bunun üzerine bunu İsrailoğullarından gizlemek ve Mûsâ'ya bildirmek üzere aralarında anlaştılar. İsrailoğullarına döndüklerinde onlardan onu hıyanet edip akrabalarına haber verdi,

فَفَشَا الْخَبَرُ حَتَّى بَطَلَ أَمْرُ الْغَزْوِ وَقَالُوا: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا وَقِيلَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ النُّقَبَاءَ كَفَلَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَلَى سِبْطِهِ بِأَنْ يُؤْمِنُوا وَيَتَّقُوا اللَّهَ، وَهَذَا مَعْنَى بَعْثِهِمْ، وَسَيَأْتِي ذِكْرُ بَعْضِ مَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ فِي ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ أَيْ قَالَ ذَلِكَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقِيلَ لِلنُّقَبَاءِ وَالْمَعْنَى: إِنِّي مَعَكُمْ بِالنَّصْرِ وَالْعَوْنِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ هِيَ الْمُوَطِئَّةُ لِلْقِسَمِ الْمَحْذُوفِ، وَجَوَابُهُ لَأُكَفِّرَنَّ وَهُوَ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ. وَالتَّعْزِيرُ: التَّعْظِيمُ وَالتَّوْقِيرُ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ:

bunun üzerine haber yayıldı, nihayet savaş emri boşa çıktı ve: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Sen ve Rabbin gidin, savaşın” dediler. Bu temsilcilerin her birinin, kendi kabilesinin iman edip Allah'tan sakınacağına dair kefil oldukları, gönderilmelerinin manasının da bu olduğu söylenmiştir. Selef topluluğunun bu hususta söylediklerinin bir kısmı gelecektir. O'nun: { وَقالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ } “Allah şöyle demişti: 'Şüphesiz Ben sizinle beraberim'” sözü; yani bunu İsrailoğullarına söyledi, temsilcilere söylediği de söylenmiştir. Manası ise: 'Yardım ve desteğimle sizinle beraberim' demektir. { لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ } “Andolsun eğer namazı kılarsanız...” sözündeki lâm harfi mahzuf yeminin mukaddimesidir (lâm-ı muvattie); cevabı ise { لَأُكَفِّرَنَّ } “elbette örterim” ifadesidir ve şartın cevabı yerine geçmiştir. Ta‘zîr (عَزَّرْتُمُوهُمْ kelimesindeki); yüceltmek ve saygı göstermek demektir. Ebû Ubeyde şu beyti okumuştur:

وَكَمْ مِنْ مَاجِدٍ لَهُمُ كَرِيمٍ ... وَمِنْ لَيْثٍ يُعَزَّرُ فِي النَّدِيِّ

Onların nice şerefli, kerem sahibi adamları / Ve mecliste saygı gören nice yiğitleri vardır.

أَيْ يُعَظِّمُ وَيُوَقِّرُ. وَيُطْلَقُ التَّعْزِيرُ عَلَى الضَّرْبِ وَالرَّدِّ، يُقَالُ: عَزَّرْتُ فُلَانًا: إِذَا أَدَّبْتَهُ وَرَدَدْتَهُ عَنِ الْقَبِيحِ، فَقَوْلُهُ: وَعَزَّرْتُمُوهُمْ أَيْ عَظَّمْتُمُوهُمْ عَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، أَوْ رَدَدْتُمْ عَنْهُمْ أَعْدَاءَهُمْ وَمَنَعْتُمُوهُمْ عَلَى الثَّانِي.

Yani yüceltilir ve saygı gösterilir. Ta‘zîr kelimesi vurmak ve defetmek manasında da kullanılır. Bir kimseyi edeplendirip çirkin şeyden alıkoyduğun zaman: 'Falanı azarladım/ta‘zîr ettim' denir. O halde O'nun: { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } sözü; ilk manaya göre 'onlara saygı gösterdiniz', ikinci manaya göre ise 'düşmanlarını onlardan savdınız ve onları korudunuz' demektir.

قَوْلُهُ: وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً أي أنفقتم في وجوه الخير، وقَرْضاً مَصْدَرٌ مَحْذُوفُ الزَّوَائِدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً أَوْ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِأَقْرَضْتُمْ. وَالْحَسَنُ: قِيلَ هُوَ مَا طَابَتْ بِهِ النَّفْسُ وَقِيلَ:

O'nun: { وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } “ve Allah'a güzel bir borç verirseniz” sözü; yani hayır yollarında infak ederseniz, demektir. { قَرْضاً } kelimesi, Yüce [Allah]’ın: { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi” sözünde olduğu gibi zevâidi (ekleri) atılmış bir masdardır ya da { أَقْرَضْتُمُ } fiilinin ikinci mefulüdür. Hasan (güzel) kelimesi için; gönül hoşluğuyla verilen şey olduğu söylenmiş, ayrıca:

مَا ابْتَغَى بِهِ وَجْهَ اللَّهِ وَقِيلَ: الْحَلَالُ. قَوْلُهُ: فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ أَيْ بَعْدَ الْمِيثَاقِ أَوْ بَعْدَ الشَّرْطِ الْمَذْكُورِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ أَيْ أَخْطَأَ وَسَطَ الطَّرِيقِ. قَوْلُهُ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ الْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ وَمَا زَائِدَةٌ، أَيْ فَبِسَبَبِ نَقْضِهِمْ مِيثَاقِهِمْ لَعَنَّاهُمْ أَيْ طَرَدْنَاهُمْ وَأَبْعَدْنَاهُمْ وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً أَيْ صَلْبَةً لَا تَعِي خَيْرًا وَلَا تَعْقِلُهُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «قَسِيَّةً» بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالنَّخَعِيِّ وَيَحْيَى بْنِ وَثَّابٍ يُقَالُ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ مُخَفَّفَ السِّينِ مُشَدَّدَ الْيَاءِ: أَيْ زَائِفٌ، ذَكَرَ ذَلِكَ أَبُو عُبَيْدٍ. وَقَالَ الْأَصْمَعِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: دِرْهَمٌ قَسِيٌّ كَأَنَّهُ مُعَرَّبُ قَاسٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «قَسِيَةً» بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:

onunla Allah rızası gözetilen şey olduğu da helal mal olduğu da söylenmiştir. O'nun: { فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ } “Artık sizden kim bundan sonra inkâr ederse” sözü; yani bu ahitten veya zikredilen şarttan sonra [inkâr ederse], { فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ } “şüphesiz doğru yoldan sapmış olur” yani yolun ortasını kaybetmiş/şaşırmış olur. O'nun: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” sözünde bâ harfi sebebiyyet bildirir, mâ ise zâittir; yani sözlerini bozmaları sebebiyle { لَعَنَّاهُمْ } “onları lanetledik” yani kovduk ve uzaklaştırdık; { وَجَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً } “ve kalplerini katılaştırdık” yani hiçbir hayrı bellemeyen ve kavramayan katı [kalpler kıldık], demektir. Hamza ve Kisâî elifsiz olarak yâ'nın şeddesiyle 'kasiyyeten' şeklinde okumuşlardır; bu İbn Mes‘ûd, en-Nehaî ve Yahyâ b. Vessâb'ın kıraatidir. Sîn harfi hafif (şeddesiz), yâ harfi şeddeli olarak: 'Sahte dirhem' denir; bunu Ebû Ubeyd zikretmiştir. Asmaî ve Ebû Ubeyde ise: 'Kasiyyun dirhem, sanki kâsî (sert) kelimesinin muarrebi (Arapçalaşmışı) gibidir' demişlerdir. el-A‘meş yâ harfinin tahfifiyle (şeddesiz) 'kasiyeten' şeklinde okumuştur. Diğerleri ise:

قاسِيَةً. يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ حَالِهِمْ، أَوْ حَالِيَّةٌ: أَيْ يُبَدِّلُونَهُ بِغَيْرِهِ أَوْ يَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ. وَقَرَأَ السَّلَمِيُّ وَالنَّخَعِيُّ الْكَلَامَ. قَوْلُهُ: وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ أَيْ لَا تَزَالُ يَا مُحَمَّدُ تَقِفُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ، وَالْخَائِنَةُ: الْخِيَانَةُ وَقِيلَ: هُوَ نَعْتٌ لِمَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ فِرْقَةٌ خَائِنَةٌ، وَقَدْ تَقَعُ لِلْمُبَالَغَةِ نَحْوَ عَلَّامَةٌ وَنَسَّابَةٌ إِذَا أَرَدْتَ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِهِ بِالْخِيَانَةِ وَقِيلَ: خَائِنَةٍ، مَعْصِيَةٌ.

{ قاسِيَةً } şeklinde okumuşlardır. { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar” cümlesi onların durumunu açıklamak için getirilmiş müste'nefe (yeni) bir cümledir veya hâl cümlesidir: yani onu başkasıyla değiştiriyorlar veya kendi tevilinin dışındaki bir yoruma çekiyorlar, demektir. es-Sülemî ve en-Nehaî { الْكَلَامَ } şeklinde okumuşlardır. O'nun: { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan daima bir hainlik görürsün” sözü; yani ey Muhammed, onlardan sürekli bir hıyanete muttali olursun, demektir. Hâine: hıyanet demektir; mahzuf bir kelimenin sıfatı olduğu da söylenmiştir ki takdiri 'hain bir fırka' şeklindedir. Bir kimseyi hıyanetle nitelemede mübalağa kastettiğinde allâme ve nessâbe kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için de gelebilir. Hâinenin isyan/günah olduğu da söylenmiştir.

قَوْلُهُ: إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ قِيلَ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَقِيلَ: خَاصٌّ بِالْمُعَاهِدِينَ. قَوْلُهُ: وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ الجار والمجرور متعلق بقوله: أَخَذْنا والتقديم للاهتمام، والتقدير: وأخذنا من الذين قالوا: إنا نصارى مِيثَاقَهُمْ: أَيْ فِي التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَبِمَا جَاءَ بِهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ كَقَوْلِكَ أَخَذْتُ مِنْ زَيْدٍ ثَوْبَهُ وَدِرْهَمَهُ، فَرُتْبَةُ الَّذِينَ بَعْدَ أَخَذْنَا. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ بِخِلَافِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: مِيثاقَهُمْ رَاجِعٌ إِلَى بني إسرائيل:

O'nun: { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna” sözü; { مِنْهُمْ } ifadesindeki zamirden istisnadır. { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoş gör” ifadesinin kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiş; antlaşmalı olanlara (muâhidîn) mahsus olduğu da söylenmiştir. O'nun: { وَمِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى أَخَذْنا مِيثاقَهُمْ } “'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de kesin söz almıştık” sözünde; câr ve mecrûr { أَخَذْنا } fiiline taalluk etmektedir, öne alınması ise öneminden ötürüdür. Takdiri: 'Biz Hristiyanlarız diyenlerden ahitlerini aldık' şeklindedir; yani tevhid hususunda, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiklerine iman hususunda [kesin söz aldık]. el-Ahfeş şöyle demiştir: 'Bu senin; Zeyd'den elbisesini ve dirhemini aldım demen gibidir; dolayısıyla { الَّذِينَ } kelimesinin asıl yeri { أَخَذْنا } fiilinden sonradır.' Kûfeliler ise bunun aksini söylemişlerdir. O'nun { مِيثاقَهُمْ } sözündeki zamirin İsrailoğullarına raci olduğu da söylenmiştir:

أي أَخَذْنَا. وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ بِخِلَافِهِ وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: مِيثاقَهُمْ رَاجِعٌ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ:

Yani aldık. Kûfeliler ise bunun aksini söylemişlerdir. O'nun { مِيثاقَهُمْ } sözündeki zamirin İsrailoğullarına raci olduğu da söylenmiştir:

أَيْ أَخَذْنَا مِنَ النَّصَارَى مِثْلَ مِيثَاقِ الْمَذْكُورِينَ قبلهم من بني إسرائيل، وقال: مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى وَلَمْ يَقُلْ وَمِنَ النَّصَارَى لِلْإِيذَانِ بِأَنَّهُمْ كَاذِبُونَ فِي دَعْوَى النَّصْرَانِيَّةِ وَأَنَّهُمْ أَنْصَارُ اللَّهِ. قَوْلُهُ: فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ أَيْ نَسُوا مِنَ الْمِيثَاقِ الْمَأْخُوذِ عَلَيْهِمْ نَصِيبًا وَافِرًا عَقِبَ أَخْذِهِ عَلَيْهِمْ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ أَيْ أَلْصَقْنَا ذَلِكَ بِهِمْ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْغِرَاءِ: وَهُوَ مَا يُلْصِقُ الشَّيْءَ بالشيء كالصمغ وشبهه يقال:

Yani Hristiyanlardan da, kendilerinden önce zikredilen İsrailoğullarının misakı gibi bir misak aldık. [Cenâb-ı Hak], 'Hristiyanlardan' demeyip { مِنَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى } “'Biz Hristiyanlarız' diyenlerden de” buyurmuştur; bu, onların Hristiyanlık iddiasında ve Allah'ın yardımcıları oldukları hususunda yalancı olduklarını bildirmek içindir. O'nun: { فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular” sözü; yani kendilerinden misak alındıktan hemen sonra, alınan bu misaktan bol bir payı unuttular, demektir. { فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Biz de aralarına düşmanlık ve kin saldık”; yani bunu onlara yapıştırdık, demektir. [Bu kelime], tutkal (el-ğırâ') kökünden alınmadır ki o, zamk ve benzeri şeyler gibi bir nesneyi diğer bir nesneye yapıştıran maddedir. Şöyle denir:

غرى بالشيء يغري غريا بِفَتْحِ الْغَيْنِ مَقْصُورًا، وَغِرَاءً بِكَسْرِهَا مَمْدُودًا، أَيْ أُولِعَ بِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ صَارَ مُلْتَصِقًا بِهِ، وَمِثْلُ الْإِغْرَاءِ التَّحَرُّشُ، وَأَغْرَيْتُ الْكَلْبَ: أَيْ أَوْلَعْتُهُ بِالصَّيْدِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: بَيْنَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى لِتُقَدِّمِ ذِكْرَهُمْ جَمِيعًا وَقِيلَ: بَيْنَ النَّصَارَى خَاصَّةً، لِأَنَّهُمْ أَقْرَبُ مَذْكُورٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ افْتَرَقُوا إِلَى الْيَعْقُوبِيَّةِ وَالنَّسْطُورِيَّةِ وَالْمَلَكَانِيَّةِ، وَكَفَّرَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَتَظَاهَرُوا بِالْعَدَاوَةِ فِي ذَاتِ بَيْنِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ:

Gayın harfinin fethası ve maksûr olarak ğariyet (غَرِيَ) - yağrâ (يَغْرَى) - ğaren (غَرًى), gayın harfinin kesresi ve memdûd olarak ğırâen (غِرَاءً) denir; yani bir şeye öyle düşkün oldu ki sanki ona yapıştı kaldı, demektir. İğrâ kışkırtmak (tahrîş) gibidir; köpeği ava alıştırdığımda 'ağreytü'l-kelbe' denir. O'nun: { بَيْنَهُمُ } “aralarına” sözünden maksat, her ikisinin de zikri önceden geçtiği için Yahudiler ve Hristiyanlardır. Kendileri en yakın zikredilen oldukları için bilhassa Hristiyanların arası olduğu da söylenmiştir; çünkü onlar Ya‘kûbîler, Nastûrîler ve Melkânîler olarak fırkalara ayrılmışlar, birbirlerini tekfir etmişler ve kendi aralarında düşmanlığı açığa vurmuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir:

وَمَا أَحْسَنَ مَا قِيلَ فِي مَعْنَى فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِنَّ اللَّهَ ﷿ أَمَرَ بِعَدَاوَةِ الْكُفَّارِ وَإِبْغَاضِهِمْ، فَكُلُّ فِرْقَةٍ مَأْمُورَةٍ بِعَدَاوَةِ صَاحِبَتِهَا وَإِبْغَاضِهَا. قَوْلُهُ: وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ تَهْدِيدٌ لَهُمْ:

{ فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Bu yüzden aralarına düşmanlık ve kin saldık” sözünün manası hakkında söylenmiş en güzel söz şudur: Allah Azze ve Celle kâfirlere düşmanlık beslemeyi ve onlara buğzetmeyi emretmiştir; bu yüzden her bir fırka diğerine düşmanlık beslemek ve buğzetmekle emrolunmuştur. O'nun: { وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما كانُوا يَصْنَعُونَ } “Allah, yapmakta oldukları şeyleri onlara yakında haber verecektir” sözü onlar için bir tehdittir:

أَيْ سَيَلْقُونَ جَزَاءَ نَقْضِ الْمِيثَاقِ.

Yani ahdi bozmanın cezasını bulacaklardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ قال: أخذ مواثيقهم أن يُخْلِصُوا لَهُ وَلَا يَعْبُدُوا غَيْرَهُ وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً أَيْ كَفِيلًا كَفَلُوا عَلَيْهِمْ بِالْوَفَاءِ لِلَّهِ بِمَا وَاثَقُوهُ عَلَيْهِ مِنَ الْعُهُودِ فِيمَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَفِيمَا نَهَاهُمْ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً قَالَ: مِنْ كُلِّ سِبْطٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ رِجَالٌ أَرْسَلَهُمْ مُوسَى إِلَى الْجَبَّارِينَ فَوَجَدُوهُمْ يَدْخُلُ فِي كُمِّ أَحَدِهِمُ اثْنَانِ مِنْهُمْ، وَلَا يَحْمِلُ عُنْقُودَ عِنَبِهِمْ إِلَّا خَمْسَةُ أَنْفُسٍ مِنْهُمْ فِي خَشَبَةٍ، وَيَدْخُلُ فِي شَطْرِ الرُّمَّانَةِ إِذَا نُزِعَ حَبُّهَا خَمْسَةُ أَنْفُسٍ أَوْ أَرْبَعَةٌ، فَرَجَعَ النُّقَبَاءُ كُلُّهُمْ يَنْهَى سِبْطَهُ عَنْ قِتَالِهِمْ إِلَّا يُوشَعَ ابن نُونٍ وَكَالِبَ بْنَ يَافَنَةَ، فَإِنَّهُمَا أَمَرَا الْأَسْبَاطَ بِقِتَالِ الْجَبَّارِينَ وَمُجَاهَدَتِهِمْ فَعَصَوْهُمَا وَأَطَاعُوا الْآخَرِينَ، فَهُمَا الرَّجُلَانِ اللَّذَانِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا، فَتَاهَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ أَرْبَعِينَ سَنَةً يُصْبِحُونَ حَيْثُ أَمْسَوْا وَيُمْسُونَ حَيْثُ أَصْبَحُوا فِي تِيهِهِمْ ذَلِكَ، فَضَرَبَ مُوسَى الْحَجَرَ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنًا حَجَرًا لَهُمْ يَحْمِلُونَهُ مَعَهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ مُوسَى:

İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den O'nun: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah, İsrailoğullarından kesin söz almıştı” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah'a ihlasla bağlanmaları ve O'ndan başkasına ibadet etmemeleri hususunda onlardan kesin söz aldı. { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “İçlerinden on iki de temsilci göndermiştik” yani O'nun kendilerine emrettiği ve yasakladığı hususlarda Allah'a verdikleri ahitleri yerine getireceklerine dair onların aleyhine kefil olan kefiller [gönderdik]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “on iki temsilci” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Mûsâ'nın zorbalara gönderdiği, İsrailoğullarının her bir kabilesinden adamlardı. Onları öyle buldular ki, birinin yenine (koluna) onlardan iki kişi giriyordu; onların bir üzüm salkımını ancak beş kişi bir sırık üzerinde taşıyabiliyordu ve taneleri çıkarıldığında bir narın kabuğunun yarısına beş veya dört kişi sığıyordu. Temsilcilerin tümü geri dönüp kendi kabilesini onlarla savaşmaktan menetti; Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yûfenne müstesna. Zira bu ikisi kabilelere zorbalarla savaşmayı ve onlarla cihat etmeyi emretti, onlar ise bu ikisine isyan edip diğerlerine itaat ettiler. İşte bu ikisi, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adamdır. Bunun üzerine İsrailoğulları kırk yıl boyunca şaşkın şaşkın çölde dolandılar (Tîh sahrası); bu şaşkınlıkları içinde sabahladıkları yerde akşamlıyor, akşamladıkları yerde sabahlhyorlardı. Mûsâ yanlarında taşıyacakları bir taştan her bir kabile için bir pınar olmak üzere taşa vurdu. Mûsâ onlara:

اشْرَبُوا يَا حِمْيَرُ، فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ سَبِّهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً قَالَ: هُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعَثَهُمْ مُوسَى لِيَنْظُرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ فجاؤوا بحبة من فاكهتهم وقر رحل، فقال: اقدروا قوّة القوم وَبَأْسَهُمْ وَهَذِهِ فَاكِهَتُهُمْ، فَعِنْدَ ذَلِكَ فُتِنُوا فَقَالُوا لَا نَسْتَطِيعُ الْقِتَالَ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ إِسْحَاقَ أَسْمَاءَ هَؤُلَاءِ الْأَسْبَاطِ، وَأَسْمَاؤُهُمْ مَذْكُورَةٌ فِي السِّفْرِ الرَّابِعِ مِنَ التَّوْرَاةِ، وَفِيهِ مُخَالَفَةٌ لِمَا ذَكَرَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَزَّرْتُمُوهُمْ قَالَ: أَعَنْتُمُوهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَزَّرْتُمُوهُمْ قَالَ:

'İçin ey eşekler!' dedi; bunun üzerine Allah onları azarlamasını/yermesini ona yasakladı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “on iki temsilci” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlar, şehre baksınlar diye Mûsâ'nın gönderdiği İsrailoğullarındandır; onların meyvelerinden bir deve yükü meyve tanesiyle geldiler. Mûsâ: 'Kavmin gücünü ve kuvvetini takdir edin, işte meyveleri budur' dedi. Bunun üzerine fitneye düştüler ve: 'Biz savaşmaya güç yetiremeyiz, sen ve Rabbin gidin, savaşın' dediler. İbn İshâk bu kabilelerin isimlerini zikretmiştir; isimleri Tevrat'ın dördüncü sifrinde (Bölümünde) de zikredilmiştir ancak onda İbn İshâk'ın zikrettiğine muhalefet vardır. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } “onlara yardım ve saygı gösterirseniz” sözü hakkında: 'Onlara yardım ederseniz' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { وَعَزَّرْتُمُوهُمْ } sözü hakkında:

نَصَرْتُمُوهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ قَالَ: هُوَ مِيثَاقٌ أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ التَّوْرَاةِ فَنَقَضُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ يَعْنِي حُدُودَ اللَّهِ، يَقُولُونَ: إِنْ أَمَرَكُمْ مُحَمَّدٌ بِمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فَاقْبَلُوهُ، وَإِنْ خَالَفَكُمْ فَاحْذَرُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ قَالَ: نَسُوا الْكِتَابَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ قَالَ: هُمْ يَهُودٌ مِثْلَ الَّذِي هَمُّوا بِهِ مِنَ النبي ﷺ يَوْمَ دَخَلَ عَلَيْهِمْ حَائِطَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ قَالَ: كَذِبٌ وَفُجُورٌ، وَفِي قَوْلِهِ: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ قَالَ: لَمْ يؤمر

'Onlara zafer/yardım sağlarsanız' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” sözü hakkında: 'Bu, Allah'ın Tevrat ehlinden aldığı ve onların da bozduğu bir ahittir' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan O'nun: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştiriyorlar” sözü hakkında; yani Allah'ın sınırlarını değiştirip şöyle derler: 'Eğer Muhammed size üzerinde bulunduğunuz şeyi emrederse onu kabul edin, eğer size muhalefet ederse sakının' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim yine ondan O'nun: { وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ } “ve kendilerine hatırlatılan şeyden bir payı unuttular” sözü hakkında: 'Kitab'ı unuttular' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } “Onlardan daima bir hainlik görürsün” sözü hakkında: 'Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların bahçelerine girdiği gün ona yeltendikleri suikastın benzerini yapan Yahudilerdir' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { وَلا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ } sözü hakkında: 'Yalan ve fısk görürsün' dediğini; { فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ } “Yine de onları affet ve hoş gör” sözü hakkında ise: 'O gün

يَوْمَئِذٍ بِقِتَالِهِمْ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَيَصْفَحَ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ فِي بَرَاءَةٌ فَقَالَ: قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ الآية. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فِي قَوْلِهِ: فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ قَالَ: أَغْرَى بعضهم ببعض بالخصومات والجدال في الدين.

onlarla savaşmakla emrolunmamıştı; bu yüzden Allah onları affetmesini ve hoş görmesini emretti, daha sonra bu Berâe (Tevbe) Suresi'ndeki: { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayeti ile neshedildi' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbrâhim en-Nehaî'den O'nun: { فَأَغْرَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “Bu yüzden kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Dindeki çekişmeler ve tartışmalarla birbirlerini birbirine düşürdü.'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٥ الى ١٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 15-16]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ (١٥) يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٦) } “Ey Ehl-i Kitap! Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklayan ve birçoğundan da geçiveren elçimiz size gelmiştir. Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir. (15) Allah, rızasına uyanları onunla selamet yollarına iletir ve onları kendi izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp dosdoğru bir yola iletir. (16)”

الْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْكِتَابِ لِلْجِنْسِ وَالْخِطَابُ لِلْيَهُودِ وَالنَّصَارَى قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا أَيْ مُحَمَّدٌ ﷺ حَالَ كَوْنِهِ يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْكُمْ، وَهُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ كَآيَةِ الرَّجْمِ وَقِصَّةِ أَصْحَابِ السَّبْتِ الممسوخين قردة وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا تُخْفُونَهُ، فَيَتْرُكُ بَيَانَهُ لِعَدَمِ اشْتِمَالِهِ عَلَى مَا يَجِبُ بَيَانُهُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، فَإِنَّ مَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ لَا فَائِدَةَ تَتَعَلَّقُ بِبَيَانِهِ إِلَّا مُجَرَّدُ افْتِضَاحِكُمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّهُ يَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ فَيَتَجَاوَزُهُ وَلَا يُخْبِرُكُمْ بِهِ وَقِيلَ: يَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ منكم فلا يؤاخذهم بِمَا يَصْدُرُ مِنْهُمْ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ: أَعْنِي قَوْلَهُ: يُبَيِّنُ لَكُمْ. قَوْلُهُ: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ قَدْ تَضَمَّنَتْ بَعْثَتُهُ فَوَائِدَ غَيْرَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ مُجَرَّدِ الْبَيَانِ.

el-Kitâb (الْكِتَاب) kelimesindeki harf-i tarif cins içindir; hitap ise Yahudilere ve Hristiyanlaradır. { قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا } “Elçimiz size gelmiştir” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, { يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan gizlemekte olduğunuz şeylerin çoğunu size açıklar bir halde [gelmiştir]”; yani üzerinize indirilen Kitap'tan -ki o da recim ayeti ve maymuna dönüştürülen Sebt (Cumartesi) ashabının kıssası gibi- Tevrat ve İncil'den [gizlediklerinizi]. { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “ve birçoğundan da geçiverir”; gizlediğiniz şeylerin çoğunu, beyan edilmesi gereken şer'î hükümleri içermediği için açıklamayı terk eder. Zira böyle olmayan şeylerin açıklanmasında, sırf sizin rezil olmanızdan başka bir fayda bulunmaz. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, birçoğunu affedip geçer ve size bildirmez demektir. Bir görüşe göre de: Sizden birçoğunu affeder, dolayısıyla kendilerinden sadır olan şeyler sebebiyle onları muaheze etmez. Cümle, hâl bildiren { يُبَيِّنُ لَكُمْ } sözüne matuf olarak nasb mahallindedir. { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ } “Doğrusu size Allah'tan bir nur gelmiştir” sözü, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilişinin, daha önce geçen sadece açıklama yapma faydasından başka faydaları da içerdiğini beyan eden müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: النُّورُ محمد ﷺ، وَقِيلَ: الْإِسْلَامُ. وَالْكِتَابُ الْمُبِينُ: الْقُرْآنُ، فَإِنَّهُ الْمُبِينُ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:

Zeccâc şöyle demiştir: 'Nur; Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem.' Bir görüşe göre de İslam'dır. { وَكِتابٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir Kitap” ise Kur'an'dır; zira o, her şeyi açıklayandır. { يَهْدِي بِهِ } sözündeki zamir,

يَهْدِي بِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْكِتَابِ أَوْ إِلَيْهِ وَإِلَى النُّورِ لِكَوْنِهِمَا كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ أَيْ مَا رضيه الله، وسُبُلَ السَّلامِ طُرُقُ السَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ، الْمُوَصِّلَةِ إِلَى دار السَّلَامِ، الْمُنَزَّهَةِ عَنْ كُلِّ آفَةٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسَّلَامِ: الْإِسْلَامُ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ الْكُفْرِيَّةِ إِلَى النُّورِ الْإِسْلَامِيِّ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ إِلَى طَرِيقٍ يَتَوَصَّلُونَ بِهَا إِلَى الْحَقِّ لَا عِوَجَ فِيهَا وَلَا مَخَافَةَ.

{ يَهْدِي بِهِ } “onunla iletir” [ifadesindeki zamir] Kitab'a râcidir; ya da ikisi tek bir şey gibi olduğu için hem Kitab'a hem de Nur'a racidir. { مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ } “rızasına uyanları” yani Allah'ın razı olduğu şeye [uyanları iletir]. { سُبُلَ السَّلامِ } “selamet yollarına” ise azaptan kurtuluş yollarına, her türlü afetten münezzeh olan dârü's-selâma (cennete) ulaştıran yollara [iletir]. Bir görüşe göre selamet ile kastedilen İslam'dır. { وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “ve onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır”; küfür karanlıklarından İslam nuruna [çıkarır]. { بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “kendi izniyle ve onları dosdoğru bir yola iletir”; kendisiyle hakka ulaştıkları, içinde hiçbir eğrilik ve korku bulunmayan bir yola [iletir].

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: رَسُولُنا قَالَ: هُوَ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: إِنْ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ أَتَاهُ الْيَهُودُ يَسْأَلُونَهُ عَنِ الرَّجْمِ فَقَالَ: أَيُّكُمْ أَعْلَمُ؟ فَأَشَارُوا إِلَى ابْنِ صُورِيَا، فَنَاشَدَهُ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى وَالَّذِي رَفَعَ الطور وناشده بِالْمَوَاثِيقِ الَّتِي أُخِذَتْ عَلَيْهِمْ حَتَّى أَخَذَهُ أَفْكَلُ ، فَقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا كَثُرَ فِينَا جُلِدْنَا مِائَةَ جلدة وحلقنا الرؤوس. فَحَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالرَّجْمِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ يَقُولُ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الذُّنُوبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: سُبُلَ السَّلامِ هِيَ سَبِيلُ اللَّهِ الَّذِي شَرَعَهُ لِعِبَادِهِ وَدَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَابْتَعَثَ بِهِ رُسُلَهُ وَهُوَ الْإِسْلَامُ.

İbn Cerîr’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, { رَسُولُنا } “Elçimiz” [ifadesi] hakkında şöyle demiştir: «O, Muhammed’dir sallallâhu aleyhi ve sellem.» İbn Cerîr ayrıca İkrime’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler Allah’ın Nebîsi’ne sallallâhu aleyhi ve sellem gelip ona recm hakkında sordular. Bunun üzerine [Allah Resûlü]: «En bilgiliniz kimdir?» diye sordu. İbn Sûriyâ’yı gösterdiler. [Allah Resûlü], Tevrat’ı Mûsâ’ya indiren ve Tûr dağını kaldıran [Allah] hakkı için ona yemin ettirdi ve kendilerinden alınan ahitler hürmetine ona and verdi; öyle ki adamı bir titreme (efkel) tuttu. Bunun üzerine [İbn Sûriyâ]: «Zina aramızda çoğalınca [recm yerine] yüz celde (kırbaç) vurmaya ve başları tıraş etmeye başladık» dedi. [Allah Resûlü] de haklarında recm ile hükmetti; bunun üzerine bu ayet nâzil oldu. İbnü’l-Münzir de İbn Cüreyc’den bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd’in Katâde’den rivayet ettiğine göre o, { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “birçoğunu da affeder” [ifadesi] hakkında şöyle demiştir: «[Yani] günahların birçoğunu [bağışlar].» İbn Cerîr’in Süddî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { سُبُلَ السَّلامِ } “Selamet yolları”, Allah’ın kulları için teşri kıldığı (şeriat olarak belirlediği), onları kendisine çağırdığı ve peygamberlerini kendisiyle gönderdiği Allah’ın yoludur; o da İslam’dır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٧ الى ١٨]

[Mâide Suresi (5): Ayet 17-18]

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٧) وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ (١٨) } “Andolsun ki 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. De ki: 'Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse, Allah'a karşı kim ne yapabilir?' Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır. Allah her şeye kadirdir. (17) Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden O size niçin azap ediyor?' Hayır, siz O'nun yarattığı insanlardan birer beşersiniz. O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır ve dönüş yalnız O'nadır. (18)”

ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ الْمَسِيحُ يُفِيدُ الْحَصْرَ قِيلَ: وَقَدْ قَالَ بِذَلِكَ بَعْضُ طَوَائِفِ النَّصَارَى وَقِيلَ: لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنْهُمْ، وَلَكِنِ اسْتَلْزَمَ قَوْلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ لَا غَيْرَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ مَا يَكْفِي وَيُغْنِي عَنِ التَّكْرَارِ. قَوْلُهُ: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً الاستفهام للتوبيخ والتقريع.

{ هُوَ الْمَسِيحُ } “O Mesih'tir” sözündeki fasıl zamiri hasr (özgüleme) ifade eder. Hristiyan fırkalarından bazılarının bunu söylediği söylenmiştir. Bir görüşe göre ise onlardan hiçbiri bunu söylememiştir; fakat onların sözleri Allah'ın başkası değil, bizzat Mesih olduğu sonucunu gerektirmiştir. Nisâ Suresi'nin sonunda tekrara hacet bırakmayacak derecede yeterli açıklama geçmişti. { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “De ki: 'Allah'a karşı kim ne yapabilir?'” sözündeki soru, azarlama ve kınama içindir.

والملك وَالْمِلْكُ: الضَّبْطُ وَالْحِفْظُ وَالْقُدْرَةُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: مَلَكْتُ عَلَى فُلَانٍ أَمْرَهُ: أَيْ قَدَرْتُ عَلَيْهِ: أَيْ فَمَنْ يَقْدِرُ أَنْ يَمْنَعَ إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَإِذَا لَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ أَنْ يَمْنَعَ مِنْ ذَلِكَ فَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا رَبَّ غَيْرُهُ، وَلَا مَعْبُودَ بِحَقٍّ سِوَاهُ، وَلَوْ كَانَ الْمَسِيحُ إِلَهًا كَمَا تَزْعُمُ النَّصَارَى لَكَانَ لَهُ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ، وَلَقَدَرَ عَلَى أَنْ يَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ أَقَلَّ حَالٍ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى أَنْ يَدْفَعَ عَنْ أُمِّهِ الْمَوْتَ عِنْدَ نُزُولِهِ بِهَا، وَتَخْصِيصِهَا بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهَا فِي عُمُومِ مَنْ فِي الْأَرْضِ لِكَوْنِ الدَّفْعِ مِنْهُ عَنْهَا أَوْلَى وَأَحَقَّ مِنْ غَيْرِهَا، فَهُوَ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى الدَّفْعِ عَنْهَا أَعْجَزُ عَنْ أَنْ يَدْفَعَ عَنْ غَيْرِهَا، وَذَكَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شُمُولِ قُدْرَتِهِ، وَأَنَّهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا كَانَ لَا مُعَارِضَ لَهُ فِي أَمْرِهِ وَلَا مُشَارِكَ لَهُ فِي قَضَائِهِ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما أَيْ مَا بَيْنَ النَّوْعَيْنِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ. قَوْلُهُ: يَخْلُقُ مَا يَشاءُ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَالِقُ الْخَلْقِ بِحَسَبِ مَشِيئَتِهِ، وَأَنَّهُ يَقْدِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ لَا يَسْتَصْعِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ. قَوْلُهُ: وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ أثبتت اليهود لأنفسها ما أثبتته لعزيز حيث قالوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَأَثْبَتَتِ النَّصَارَى لِأَنْفُسِهَا مَا أَثْبَتَتْهُ لِلْمَسِيحِ حَيْثُ قالوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ:

el-Melk ve el-Milk (الْمَلْكُ وَالْمِلْكُ); zapt etmek, korumak ve güç yetirmektir; bu da onların: 'Filanın işine malik oldum', yani ona güç yetirdim sözünden gelir. Yani: { إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “Eğer O, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse”, buna engel olmaya kim güç yetirebilir? Hiç kimse buna engel olmaya güç yetiremediğine göre, Allah'tan başka ilah, O'ndan başka Rab ve O'ndan başka hak mabut yoktur. Eğer Hristiyanların iddia ettiği gibi Mesih ilah olsaydı, emirde bir payı olurdu ve en azından kendisinden [helaki] savmaya güç yetirirdi; halbuki o, başına geldiğinde ölümün annesinden savılmasına bile güç yetirememiştir. Annesinin, yeryüzündekilerin geneli kapsamına girmesine rağmen zikredilerek tahsis edilmesi, oğlunun onu savunmasının diğerlerinden daha öncelikli ve layık olmasından ötürüdür; o halde eğer annesinden savmaya güç yetiremiyorsa, başkalarından savmaktan büsbütün acizdir. 'Yeryüzünde bulunanlar'ın zikredilmesi ise O'nun kudretinin şümulünü ve bir şey dilediğinde emrine karşı çıkacak ve hükmüne ortak olacak hiçbir kimsenin bulunmadığını göstermek içindir. { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır”; yani bu iki tür yaratılmış arasındaki her şeyin. { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “O, dilediğini yaratır” sözü; O Sübhânehu'nun yaratılmışları kendi dilediği şekilde yarattığını ve O'na hiçbir şeyin zor gelmeyip her şeye kadir olduğunu açıklamak için sevk edilmiş müste'nef bir cümledir. { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler” sözüne gelince; Yahudiler, { عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ } «Üzeyir Allah'ın oğludur» diyerek Üzeyir hakkında iddia ettiklerini kendileri için de iddia ettiler; Hristiyanlar da { الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } «Mesih Allah'ın oğludur» diyerek Mesih hakkında iddia ettiklerini kendileri için iddia ettiler. Bir görüşe göre bu, muzâfın hazfedilmesi kabilindendir:

أَيْ نَحْنُ أَتْبَاعُ أَبْنَاءِ اللَّهِ، وَهَكَذَا أَثْبَتُوا لِأَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ أَحِبَّاءُ اللَّهِ بِمُجَرَّدِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةِ وَالْأَمَانِي الْعَاطِلَةِ، فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ كَمَا تَزْعُمُونَ، فَمَا بَالُهُ يُعَذِّبُكُمْ بِمَا تَقْتَرِفُونَهُ مِنَ الذُّنُوبِ بِالْقَتْلِ وَالْمَسْخِ وَبِالنَّارِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ كَمَا تَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ لِقَوْلِكُمْ: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً

Yani: 'Biz Allah'ın oğullarının takipçileriyiz.' İşte böylece onlar sırf batıl bir iddia ve boş kuruntularla Allah'ın sevgilileri olduklarını kendileri için iddia ettiler. Bunun üzerine Allah Sübhânehu Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ } “De ki: 'Öyleyse günahlarınız yüzünden O size niçin azap ediyor?'” Yani eğer iddia ettiğiniz gibiyseniz, O'nun sizi işlediğiniz günahlar sebebiyle öldürülme, suret değiştirme (mesh) ve kıyamet gününde cehennem ateşiyle cezalandırmasının sebebi nedir? Nitekim siz de: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً }

فَإِنَّ الِابْنَ مِنْ جِنْسِ أَبِيهِ لَا يَصْدُرُ عَنْهُ مَا يَسْتَحِيلُ عَلَى الْأَبِ وَأَنْتُمْ تُذْنِبُونَ، وَالْحَبِيبُ لَا يُعَذِّبُ حَبِيبَهُ وَأَنْتُمْ تُعَذَّبُونَ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّكُمْ كَاذِبُونَ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى. وَهَذَا الْبُرْهَانُ هُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ بِبُرْهَانِ الْخَلْفِ. قَوْلُهُ: بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ: أَيْ فَلَسْتُمْ حِينَئِذٍ كَذَلِكَ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ أَيْ مِنْ جِنْسِ مَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى يُحَاسِبُهُمْ عَلَى الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَيُجَازِي كُلَّ عَامِلٍ بِعَمَلِهِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما مِنَ الْمَوْجُودَاتِ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ أَيْ تَصِيرُونَ إِلَيْهِ عِنْدَ انْتِقَالِكُمْ مِنْ دَارِ الدُّنْيَا إلى دار الآخرة.

Nitekim evlat babasının cinsindendir, babası için imkânsız olan bir şey ondan sadır olmaz; oysa siz günah işliyorsunuz. Seven de sevdiğine azap etmez; oysa siz azap görüyorsunuz. Bu durum, sizin bu iddianızda yalancı olduğunuza delalet eder. Bu delil, cedel (tartışma usulü) âlimlerince 'burhân-ı hulf' (olmayana ergi yöntemi) olarak isimlendirilen delildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ } “Hayır, siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz” buyruğu, sözün akışının delalet ettiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani: 'O halde siz [iddia ettiğiniz gibi] öyle değilsiniz; { بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ } “hayır, siz O'nun yarattıklarından birer beşersiniz”' demektir. Yani Allah Teâlâ'nın yarattığı, hayır ve şerden hesaba çekeceği ve her amel edene amelinin karşılığını vereceği kimselerin cinsindensiniz. { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } “O, dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır” [yani] mevcut varlıkların [tümü O'na aittir]. { وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ } “Dönüş de ancak O'nadır”; yani dünya yurdundan ahiret yurduna intikal ettiğinizde O'na döneceksiniz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نُعْمَانُ بْنُ أَضَاءٍ وَبَحْرِيُّ بْنُ عَمْرٍو وَشَاسُ بْنُ عَدِيٍّ فَكَلَّمُوهُ وَكَلَّمَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَحَذَّرَهُمْ نِقْمَتَهُ، فَقَالُوا: مَا تُخَوِّفُنَا يَا مُحَمَّدُ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ كَقَوْلِ النَّصَارَى فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَصَبِيٍّ فِي الطَّرِيقِ، فَلَمَّا رَأَتْ أُمُّهُ الْقَوْمَ خَشِيَتْ عَلَى وَلَدِهَا أَنْ يُوطَأَ، فَأَقْبَلَتْ تَسْعَى وَتَقُولُ: ابْنِي ابْنِي، فَسَعَتْ فَأَخَذَتْهُ، فَقَالَ الْقَوْمُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كَانَتْ هَذِهِ لِتُلْقِيَ ابْنَهَا فِي النار! فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَا، وَاللَّهُ لَا يُلْقِي حَبِيبَهُ فِي النَّارِ» . وَإِسْنَادُهُ فِي الْمُسْنَدِ هَكَذَا: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ حُمَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ فَذَكَرَهُ. وَمَعْنَى الْآيَةِ يُشِيرُ إِلَى مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ مَشَايِخِ الصُّوفِيَّةِ لِبَعْضِ الْفُقَهَاءِ: أَيْنَ تَجِدُ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ الْحَبِيبَ لَا يُعَذِّبُ حَبِيبَهُ؟ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ، فَتَلَا الصُّوفِيُّ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ عَنِ الحسن أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا وَاللَّهِ لَا يُعَذِّبُ اللَّهُ حَبِيبَهُ، وَلَكِنْ قَدْ يَبْتَلِيهِ فِي الدُّنْيَا» .

Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Nu'mân b. Adâ, Bahriyy b. Amr ve Şâs b. Adiyy geldiler ve onunla konuştular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlarla konuştu, onları Allah'a davet etti ve O'nun azabına karşı uyardı. Bunun üzerine onlar, Hristiyanların sözü gibi: 'Bizi neyle korkutuyorsun ey Muhammed? Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında ayetin sonuna kadar: { وَقالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصارى } “Yahudiler ve Hristiyanlar dediler ki...” ayetini indirdi. Ahmed, Müsned'inde Enes'ten rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sahabesinden bir grup ile birlikte geçerken yolda bir çocuk vardı. Annesi bu topluluğu görünce çocuğunun ezilmesinden endişelendi ve koşarak: 'Oğlum, oğlum!' diyerek geldi, koşup onu aldı. Bunun üzerine topluluk: 'Ey Allah'ın Resulü! Bu kadın çocuğunu asla ateşe atmaz!' dediler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Hayır, vallahi Allah da sevdiğini ateşe atmaz' buyurdu.» Müsned'deki senedi şöyledir: Bize İbn Ebî Adiyy, Humeyd'den, o da Enes'ten rivayet etti ve bunu zikretti. Ayetin anlamı bu hadisin anlamına işaret etmektedir. Bu sebeple tasavvuf büyüklerinden biri bazı fıkıhçılara: 'Kur'an'da sevenin sevdiğine azap etmeyeceğini nerede bulursun?' diye sormuş, o cevap veremeyince sûfî bu ayeti okumuştur. Ahmed, ez-Zühd'de Hasan'dan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hayır, vallahi Allah sevdiğine azap etmez; fakat dünyada onu imtihan edebilir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ يَقُولُ: يَهْدِي مِنْكُمْ مَنْ يَشَاءُ فِي الدُّنْيَا فَيَغْفِرُ لَهُ، وَيُمِيتُ مَنْ يَشَاءُ مِنْكُمْ عَلَى كُفْرِهِ فَيُعَذِّبُهُ.

İbn Cerîr, Süddî'den O'nun: { يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Dünyada sizden dilediğine hidayet eder ve onu bağışlar; sizden dilediğini de küfrü üzere öldürür ve ona azap eder.'

[سورة المائدة (٥) : آية ١٩]

[Mâide Suresi (5): Ayet 19]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ فَقَدْ جاءَكُمْ بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٩) } “Ey Ehl-i Kitap! Elçilerin arasının kesildiği bir fetret döneminde, 'Bize hiçbir müjdeleyici ve hiçbir uyarıcı gelmedi' demeyesiniz diye size [gerçekleri] açıklayan elçimiz geldi. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah her şeye kadirdir. (19)”

الْمُرَادُ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَالرَّسُولُ هو محمد ﷺ ويُبَيِّنُ لَكُمْ حَالٌ. وَالْمُبَيَّنُ هُوَ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ وَحُذِفَ لِلْعِلْمِ بِهِ، لِأَنَّ بِعْثَةَ الرُّسُلِ إِنَّمَا هِيَ بِذَلِكَ. وَالْفَتْرَةُ أَصْلُهَا السُّكُونُ، يُقَالُ فَتَرَ الشَّيْءَ:

Ehl-i Kitap ile kastedilenler Yahudiler ve Hristiyanlardır. Resul ise Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. { يُبَيِّنُ لَكُمْ } “size açıklar bir halde” ifadesi hâldir. Açıklanan şey ise Allah'ın kulları için vazettiği şeriatıdır; bilindiği için hazfedilmiştir, çünkü peygamberlerin gönderilmesi ancak bunun içindir. Fetret (فَتْرَة) kelimesinin aslı durgunluktur/sükûndur; bir şey yatışıp durulduğunda fetere'ş-şey' (فَتَرَ الشَّيْءَ):

سَكَنَ وَقِيلَ: هِيَ الِانْقِطَاعُ. قَالَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَغَيْرُهُ وَمِنْهُ فَتَرَ الْمَاءُ: إِذَا انْقَطَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَرْدِ إِلَى السُّخُونَةِ وَفَتَرَ الرَّجُلُ عَنْ عَمَلِهِ: إِذَا انْقَطَعَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْجِدِّ فِيهِ، وَامْرَأَةٌ فَاتِرَةُ الطَّرَفِ: أَيْ مُنْقَطِعَةٌ عَنْ حِدَّةِ النَّظَرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ انْقَطَعَ الرُّسُلُ قَبْلَ بَعْثِهِ ﷺ مُدَّةً مِنَ الزَّمَانِ. وَاخْتُلِفَ فِي قَدْرِ مُدَّةِ تِلْكَ الْفَتْرَةِ وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ تَعْلِيلٌ لِمَجِيءِ الرَّسُولِ بِالْبَيَانِ عَلَى حِينِ فَتْرَةٍ: أَيْ كَرَاهَةَ أَنْ تَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ معتذرين عن تفريطكم، ومِنَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَشِيرٍ زَائِدَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي نَفْيِ الْمَجِيءِ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ جاءَكُمْ هِيَ الْفَصِيحَةُ مِثْلَ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

«duruldu» denir. Bir görüşe göre kesintidir. Bunu Ebû Ali el-Fârisî ve başkaları söylemiştir. Nitekim su soğukluk halinden sıcaklığa geçişte duraladığında 'fetere'l-mâ'' (فَتَرَ الْمَاءُ); kişi işindeki gayretini kestiğinde 'fetere'r-raculü an amelihî' (فَتَرَ الرَّجُلُ عَنْ عَمَلِهِ) denir. 'İmreetün fâtiratü't-tarf' (امْرَأَةٌ فَاتِرَةُ الطَّرَفِ) ise bakışındaki keskinliği yitirmiş kadın demektir. Anlamı şudur: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce bir zaman boyunca peygamberler kesintiye uğramıştır. Bu fetret döneminin süresi hususunda ihtilaf edilmiş olup açıklaması gelecektir. { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “'Bize hiçbir müjdeleyici ve hiçbir uyarıcı gelmedi' demeyesiniz diye” sözü, Resul'ün bir fetret döneminde açıklamayla gelişinin illetidir; yani ihmalinizden ötürü özür dileyerek bu sözü söylemenizden hoşlanılmadığı için [geldi]. { مِنْ بَشِيرٍ } sözündeki { مِنْ } edatı, gelişin nefyini vurgulamak için zâiddir. { فَقَدْ جاءَكُمْ } sözündeki fâ (فَ) ise, şairin:

فَقَدْ جِئْنَا خُرَاسَانَا أَيْ لَا تَعْتَذِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمْ بَشِيرٌ ونذير، وهو محمد ﷺ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، وَمِنْ جُمْلَةِ مقدوراته إرسال رَسُولَهُ عَلَى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ.

'Biz zaten Horasan'a geldik' sözünde olduğu gibi fasîhadır. Yani özür beyan etmeyin; zira size bir müjdeleyici ve uyarıcı gelmiştir ki o da Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem. { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye kadirdir.” O'nun kadir olduğu şeylerden biri de peygamberlerin kesintiye uğradığı bir dönemde Resulü'nü göndermesidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَهُودَ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَرَغَّبَهُمْ فِيهِ وَحَذَّرَهُمْ فَأَبَوْا عَلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمْ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وسعد

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudileri İslam'a davet etti, onları buna teşvik etti ve uyardı; fakat onlar reddettiler. Bunun üzerine Muâz b. Cebel, Sa'd

ابن عُبَادَةَ وَعُقْبَةُ بْنُ وَهْبٍ: يَا مَعْشَرَ يَهُودَ اتقوا الله فو الله إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، لَقَدْ كُنْتُمْ تَذْكُرُونَهُ لَنَا قَبْلَ مَبْعَثِهِ وَتَصِفُونَهُ لَنَا بِصِفَتِهِ، فَقَالَ رَافِعُ بْنُ حَرْمَلَةَ وَوَهْبُ بْنُ يَهُوذَا: مَا قُلْنَا لَكُمْ هَذَا وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ مِنْ بَعْدِ مُوسَى وَلَا أَرْسَلَ بَشِيرًا وَلَا نَذِيرًا بَعْدَهُ، فأنزل الله يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ جَاءَ بِالْحَقِّ الَّذِي فَرَّقَ اللَّهُ بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فِيهِ بَيَانٌ وَمَوْعِظَةٌ وَنُورٌ وَهُدًى وَعِصْمَةٌ لِمَنْ أَخَذَ بِهِ. قَالَ: وَكَانَتِ الْفَتْرَةُ بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ وَمَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَتْ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَسِتِّينَ سَنَةً. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ وَأَرْبَعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: كَانَتْ خَمْسَمِائَةِ سَنَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَتِ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَبِضْعًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ فِي كِتَابِ الطَّبَقَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

b. Ubâde ve Ukbe b. Vehb onlara: 'Ey Yahudi topluluğu! Allah'tan korkun; vallahi sizler onun Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu kesinlikle biliyorsunuz. O gönderilmeden önce bize ondan bahsediyor ve onun vasıflarını anlatıyordunuz' dediler. Râfi' b. Harmele ve Vehb b. Yehûzâ: 'Biz size böyle bir şey söylemedik; Allah Musa'dan sonra hiçbir kitap indirmedi ve ondan sonra hiçbir müjdeleyici ve uyarıcı da göndermedi' dediler. Bunun üzerine Allah ayetin sonuna kadar: { يَا أَهْلَ الْكِتابِ قَدْ جاءَكُمْ رَسُولُنا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلى فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ } “Ey Ehl-i Kitap! Elçilerin arasının kesildiği bir dönemde... size açıklayan elçimiz geldi” ayetini indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'O, Allah'ın kendisiyle hak ile batılın arasını ayırdığı hak ile gelen Muhammed'dir sallallâhu aleyhi ve sellem; onda bir açıklama, öğüt, nur, hidayet ve ona sarılanlar için bir korunma vardır.' Dedi ki: 'İsa ile Muhammed arasındaki fetret süresi altı yüz yıl ve Allah'ın dilediği kadardır.' Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr ondan: 'Beş yüz altmış yıldı' dediğini rivayet etmişlerdir. Kelbî: 'Beş yüz kırk yıldı' demiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den: 'Beş yüz yıldı' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan: 'Dört yüz otuz küsur yıldı' dediğini rivayet etmiştir. İbn Sa'd Tabakât kitabında İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

كَانَ بَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى أَلْفُ سَنَةٍ وَتِسْعُمِائَةِ سَنَةٍ وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا فَتْرَةً، فَإِنَّهُ أُرْسِلَ بَيْنَهُمَا أَلْفُ نَبِيٍّ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ سِوَى مَنْ أُرْسِلَ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَكَانَ بَيْنَ مِيلَادِ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﷺ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعٌ وَسِتُّونَ سَنَةً، بُعِثَ فِي أَوَّلِهَا ثَلَاثَةُ أَنْبِيَاءَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ وَالَّذِي عَزَّزَ بِهِ شَمْعُونَ وَكَانَ مِنَ الْحَوَارِيِّينَ، وَكَانَتِ الْفَتْرَةُ الَّتِي لَمْ يَبْعَثُ اللَّهُ فِيهَا رَسُولًا أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ وَأَرْبَعَةً وَثَلَاثِينَ سَنَةً.

Musa ile İsa arasında bin dokuz yüz yıl vardı ve aralarında fetret dönemi olmamıştı; çünkü onların arasında İsrâiloğullarından -başkalarından gönderilenler hariç- bin peygamber gönderilmişti. İsa'nın doğumu ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasında ise beş yüz altmış dokuz yıl vardı. Bunun başlangıcında, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ أَرْسَلْنا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُما فَعَزَّزْنا بِثالِثٍ } “Hani onlara iki elçi göndermiştik de onları yalanlamışlardı. Biz de bir üçüncüsüyle [onları] desteklemiştik” buyurduğu gibi üç peygamber gönderildi. Desteklediği kişi Şem'ûn idi ve o havarilerdendi. Allah'ın hiç elçi göndermediği fetret dönemi ise dört yüz otuz dört yıldı.

وَقَدْ قيل غير ما ذكرناه.

Zikrettiğimizden başkası da söylenmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٠ الى ٢٦]

[Mâide Suresi (5): Ayet 20-26]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (٢٠) يا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (٢١) قالُوا يا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ (٢٢) قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٣) قالُوا يا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ (٢٤) } “Hani Musa kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O, içinizden peygamberler çıkardı, sizi hükümdarlar yaptı ve alemlerden hiçbirine vermediğini size verdi. (20) Ey kavmim! Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği mukaddes toprağa girin, arkanıza dönmeyin, yoksa hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.' (21) Dediler ki: 'Ey Musa! Orada zorba bir kavim var. Onlar oradan çıkmadıkça biz oraya asla girmeyeceğiz. Eğer oradan çıkarlarsa biz o zaman gireriz.' (22) Korkanlar arasından Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki: 'Onların üzerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz siz galip gelirsiniz. Eğer inanıyorsanız yalnızca Allah'a tevekkül edin.' (23) Dediler ki: 'Ey Musa! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyeceğiz. Sen ve Rabbin gidin, savaşın; biz burada oturuyoruz.' (24)”

قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦)

{ قالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٥) قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “[Musa] dedi ki: 'Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle yoldan çıkmış bu fasıklar kavminin arasını ayır.' (25) [Allah] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Artık o fasıklar kavmi için tasalanma.' (26)”

هَذِهِ الْآيَاتُ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْبَيَانِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ أَسْلَافَ الْيَهُودِ الْمَوْجُودِينَ فِي عَصْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ تَمَرَّدُوا عَلَى مُوسَى وَعَصَوْهُ كَمَا تَمَرَّدَ هؤلاء على نبينا ﷺ وَعَصَوْهُ، وَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَةٌ لَهُ ﷺ، وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ أَنَّهُ قَرَأَ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا بِضَمِّ الْمِيمِ وَكَذَا قَرَأَ فِيمَا أَشْبَهَهُ، وَتَقْدِيرُهُ: يَا أَيُّهَا الْقَوْمُ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ: أَيْ وَقْتَ هَذَا الْجَعْلِ، وَإِيقَاعُ الذِّكْرِ عَلَى الْوَقْتِ مَعَ كَوْنِ الْمَقْصُودِ مَا وَقَعَ فِيهِ مِنَ الْحَوَادِثِ لِلْمُبَالَغَةِ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِذِكْرِ الْوَقْتِ أَمْرٌ بِذِكْرِ مَا وَقَعَ فِيهِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى، وَامْتَنَّ عَلَيْهِمْ سُبْحَانَهُ بِجَعْلِ الْأَنْبِيَاءِ فِيهِمْ مَعَ كَوْنِهِ قَدْ جَعَلَ أَنْبِيَاءَ مِنْ غَيْرِهِمْ، لِكَثْرَةِ مَنْ بَعَثَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْهُمْ قوله: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً أي: وجعل

Bu ayetler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde var olan Yahudilerin atalarının, tıpkı bunların Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e başkaldırıp isyan ettikleri gibi Mûsâ'ya da başkaldırıp isyan ettiklerine dair Allah Sübhânehu'dan bir beyanı içermektedir. Bunda kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır. Abdullah b. Kesîr'den rivayet edildiğine göre o, { يَا قَوْمِ اذْكُرُوا } ibaresini [mîm harfini] zammeli olarak [yâ kavmuzkurû şeklinde] okumuş, buna benzer yerleri de böyle okumuştur. Bunun takdiri ise: 'Ey kavim! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın' şeklindedir. { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ } yani: Bu kılınışın vaktini [hatırlayın demektir]. Asıl kastedilen o vakitte meydana gelen hadiseler olduğu hâlde hatırlama fiilinin vakte taalluk ettirilmesi mübalağa içindir; zira vaktin hatırlanmasının emredilmesi, öncelikle ve evleviyetle o vakitte meydana gelen hadiselerin hatırlanmasının emredilmesidir. Sübhânehu Teâlâ, onların dışındakilerden de peygamberler kılmış olmasına rağmen, içlerinden gönderdiği peygamberlerin çokluğu sebebiyle peygamberleri onların arasından kılmış olmasını kendilerine bir lütuf ve minnet olarak zikretmiştir. { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “Ve sizi hükümdarlar kıldı” ifadesi; yani: ve [sizin içinizden] kıldı...

مِنْكُمْ مُلُوكًا، وَإِنَّمَا حَذَفَ حَرْفَ الْجَرِّ لِظُهُورِ أَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ عَلَى تَقْدِيرِهِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَنْصِبَ النُّبُوَّةِ لَمَّا كَانَ لِعِظَمِ قَدْرِهِ وَجَلَالَةِ خَطَرِهِ بِحَيْثُ لَا يُنْسَبُ إِلَى غَيْرِ مَنْ هُوَ لَهُ قَالَ فِيهِ: إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَلَمَّا كَانَ مَنْصِبُ الْمَلِكِ مِمَّا يَجُوزُ نِسْبَتُهُ إِلَى غَيْرِ مَنْ قَالَ بِهِ كَمَا تَقُولُ قَرَابَةُ الْمَلِكِ نَحْنُ الْمُلُوكُ، قَالَ فِيهِ: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَقِيلَ الْمُرَادُ بِالْمَلِكِ: أنهم ملوكا أَمْرَهُمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مَمْلُوكِينَ لِفِرْعَوْنَ، فَهُمْ جَمِيعًا مُلُوكٌ بِهَذَا الْمَعْنَى وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ جَعَلَهُمْ ذَوِي مَنَازِلَ لَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ غَيْرُهُمْ إِلَّا بِإِذْنٍ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الْمَلِكُ الْحَقِيقِيُّ، وَلَوْ كَانَ بِمَعْنًى آخَرَ لَمَا كَانَ لِلِامْتِنَانِ بِهِ كَثِيرُ مَعْنًى. فَإِنْ قُلْتَ: قَدْ جَعَلَ غَيْرَهُمْ مُلُوكًا كَمَا جَعَلَهُمْ. قُلْتُ: قَدْ كَثُرَ الْمُلُوكُ فِيهِمْ كَمَا كَثُرَ الْأَنْبِيَاءُ، فَهَذَا وَجْهُ الِامْتِنَانِ. قَوْلُهُ: وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ أَيْ مِنَ الْمَنِّ وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرِ وَالْغَمَامِ وَكَثْرَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَكَثْرَةِ الْمُلُوكِ وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَالْمُرَادُ عَالِمِي زَمَانِهِمْ. وَقِيلَ: إِنَّ الْخِطَابَ هَاهُنَا لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وهو عدول عن الظاهر لغير مُوجِبٍ، وَالصَّوَابُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ مُوسَى لِقَوْمِهِ، وَخَاطَبَهُمْ بِهَذَا الْخِطَابِ تَوْطِئَةً وَتَمْهِيدًا لِمَا بَعْدَهُ مِنْ أَمَرِهِ لَهُمْ بِدُخُولِ الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ.

hükümdarlar kıldı demektir. Cer harfi, kelamın anlamının onun takdirinde olduğu açık olduğu için hazfedilmiştir. Şöyle de denilebilir: Nübüvvet makamı, kadrinin büyüklüğü ve şanının yüceliği sebebiyle o makama sahip olmayandan başkasına nispet edilemeyecek bir makam olduğu için onun hakkında: { إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ } “İçinizden peygamberler kıldığı zaman” demiştir. Hükümdarlık makamı ise, hükümdarın akrabalarının 'Biz hükümdarlarız' demesi gibi, o makama sahip olmayana da nispet edilmesi caiz olan bir makam olduğu için onun hakkında: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar yaptı” demiştir. Bir görüşe göre hükümdarlıktan kasıt şudur: Firavun'un köleleri olduktan sonra kendi işlerinin efendisi oldular; bu anlamda onların hepsi hükümdardır. Bir görüşe göre ise anlamı şudur: Onları, başkalarının ancak izinle girebildiği evler sahibi kıldı. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. Zahir olan, ayetten kastedilenin gerçek hükümdarlık olduğudur; şayet başka bir anlamda olsaydı bununla minnet edilmesinin pek bir manası kalmazdı. Şayet: 'Onları kıldığı gibi başkalarını da hükümdar kıldı' dersen, ben de derim ki: 'Tıpkı peygamberlerin çok olduğu gibi onlarda hükümdarlar da çok olmuştur; işte minnet yönü budur.' { وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “ve alemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” sözü; yani kudret helvası, bıldırcın, taştan su fışkırması, bulutla gölgelenme, peygamberlerin ve hükümdarların çokluğu ve benzeri şeyleri [verdi demektir]. Kastedilen kendi dönemlerinin âlemleridir. Bir görüşe göre buradaki hitap Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinedir; ancak bu hiçbir gerekçe olmaksızın zahirden sapmaktır. Doğru olan, müfessirlerin çoğunluğunun benimsediği gibi, bunun Musa'nın kendi kavmine söylediği bir söz olduğudur; onlara bu hitapla hitap etmesi, bundan sonra gelen mukaddes toprağa girmelerini emretmesine bir zemin ve hazırlık olsun diyedir.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِهَا فَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ الشَّامُ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الطُّورُ وَمَا حَوْلَهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا: أَرْيَحَاءُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: دِمَشْقُ وَفِلَسْطِينُ وَبَعْضُ الْأُرْدُنِ. وَقَوْلُ قَتَادَةَ يَجْمَعُ هَذِهِ الْأَقْوَالَ الْمَذْكُورَةَ بَعْدَهُ. وَالْمُقَدَّسَةُ: الْمُطَهَّرَةُ، وَقِيلَ: الْمُبَارَكَةُ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ أَيْ قَسَّمَهَا وَقَدَّرَهَا لَهُمْ فِي سَابِقِ عِلْمِهِ وَجَعَلَهَا مَسْكَنًا لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ أَيْ لَا تَرْجِعُوا عَنْ أَمْرِي وَتَتْرُكُوا طَاعَتِي وَمَا أَوْجَبْتُهُ عَلَيْكُمْ مِنْ قِتَالِ الْجَبَّارِينَ جُبْنًا وَفَشَلًا فَتَنْقَلِبُوا بِسَبَبِ ذَلِكَ خاسِرِينَ لِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: الْجَبَّارُ مِنَ الْآدَمِيِّينَ الْعَاتِي، وَهُوَ الَّذِي يُجْبِرُ النَّاسَ عَلَى مَا يُرِيدُ، وَأَصْلُهُ عَلَى هَذَا مِنَ الْإِجْبَارِ وَهُوَ الْإِكْرَاهُ، فَإِنَّهُ يُجْبِرُ غَيْرَهُ عَلَى مَا يُرِيدُهُ، يُقَالُ أَجْبَرَهُ: إِذَا أَكْرَهَهُ وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ جَبَرَ الْعَظْمَ، فَأَصْلُ الْجَبَّارِ عَلَى هَذَا الْمُصْلِحُ لِأَمْرِ نَفْسِهِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي كُلِّ مَنْ جَرَّ إِلَى نَفْسِهِ نَفْعًا بِحَقٍّ أَوْ بَاطِلٍ وَقِيلَ: إِنَّ جَبْرَ الْعَظْمِ رَاجِعٌ إِلَى مَعْنَى الْإِكْرَاهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَمْ أَسْمَعْ فَعَّالًا مِنْ أَفْعَلَ إِلَّا فِي حَرْفَيْنِ، جَبَّارٌ مِنْ أَجْبَرَ، وَدَرَّاكٌ مِنْ أَدْرَكَ. وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنَّهُمْ قَوْمٌ عِظَامُ الْأَجْسَامِ طِوَالٌ مُتَعَاظِمُونَ قِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ بَقِيَّةِ قَوْمِ عَادٍ وَقِيلَ: هُمْ مَنْ وَلَدِ عِيصِ بْنِ إِسْحَاقَ وَقِيلَ: هُمْ مِنَ الرُّومِ وَيُقَالُ: إِنَّ مِنْهُمْ عوج ابن عنق المشهور بالطوال الْمُفْرِطِ، وَعُنُقُ هِيَ بِنْتُ آدَمَ، قِيلَ: كَانَ طوله ثلاثة آلاف ذراع وثلاثمائة وَثَلَاثَةً وَثَلَاثِينَ ذِرَاعًا وَثُلُثَ ذِرَاعٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا شَيْءٌ يُسْتَحَيَا مِنْ ذِكْرِهِ، ثُمَّ هُوَ مُخَالِفٌ لِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ» . ثُمَّ قَدْ ذَكَرُوا أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ كَانَ كَافِرًا، وَأَنَّهُ كَانَ وَلَدَ زَنْيَةٍ، وَأَنَّهُ امْتَنَعَ مِنْ رُكُوبِ السَّفِينَةِ وَأَنَّ الطُّوفَانَ لَمْ يَصِلْ إِلَى رُكْبَتِهِ، وَهَذَا كَذِبٌ وَافْتِرَاءٌ، فَإِنَّ اللَّهَ ذَكَرَ أَنَّ نُوحًا دَعَا عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ فَقَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ- ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ وَقَالَ تَعَالَى: لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ . وَإِذَا كَانَ ابْنُ نُوحٍ الْكَافِرُ غَرِقَ فَكَيْفَ

[Mukaddes toprağın] neresi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Katâde: "Orası Şam'dır." demiştir. Mücâhid: "Tûr ve çevresidir." demiştir. İbn Abbâs, Süddî ve başkaları: "Erihâ'dır." demiştir. Zeccâc: "Dımaşk, Filistin ve Ürdün'ün bir kısmıdır." demiştir. Katâde'nin görüşü, kendisinden sonra zikredilen bu görüşleri kapsamaktadır. el-Mukaddese (الْمُقَدَّسَةُ): Tertemiz kılınmış [toprak] demektir. Mübarek [toprak] olduğu da söylenmiştir. { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizin için yazdığı” yani ezelî ilminde onlar için taksim edip takdir ettiği ve sizin için bir yurt kıldığı [kutsal toprağa girin]. { وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } “Arkanıza dönmeyin” yani korkaklık ve yılgınlık göstererek emrimden geri dönmeyin, itaati ve zorba kavimle savaşmanız hususunda üzerinize farz kıldığım şeyi terk etmeyin. [Aksi takdirde] bu sebeple { فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ } dünya ve ahiret hayrını “kaybedenler olarak geri dönersiniz.” { قالُوا يَا مُوسى إِنَّ فِيها قَوْماً جَبَّارِينَ } “Onlar: 'Ey Mûsâ! Şüphesiz orada zorba bir topluluk vardır' dediler.” Zeccâc şöyle demiştir: İnsanlardan cebbâr (zorba) olan; haddi aşan, insanları kendi istediği şeye zorlayan kimsedir. Buna göre kelimenin aslı, zorlamak anlamına gelen el-İcbâr (الْإِجْبَارُ) kökünden gelir; zira o, başkasını kendi arzuladığı şeye zorlar. Bir kimse birini zorladığında "أَجْبَرَهُ" (onu zorladı) denir. Bunun kemiği sarmak/kaynatmak anlamına gelen "جَبَرَ الْعَظْمَ" ifadesinden türediği de söylenmiştir. Buna göre cebbârın aslı, kendi işini düzelten kimsedir. Daha sonra haklı veya haksız yere kendisine bir menfaat sağlayan herkes için kullanılmıştır. Kemiği sarıp kaynatmanın da yine icbar (zorlama) anlamına râci olduğu söylenmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: "Ef'ale (أَفْعَلَ) vezninden gelen fa''âl (فَعَّال) vezninde ancak iki kelime işittim: Ecbere (أَجْبَرَ)'den gelen cebbâr (جَبَّار) ve edreke (أَدْرَكَ)'den gelen derrâk (دَرَّاك)." Burada kastedilen: Onların iri cüsseli, uzun boylu ve kendilerini büyük gören bir kavim olduklarıdır. Onların Âd kavminin bakiyesinden bir topluluk olduğu söylenmiştir. İshâk'ın oğlu Îs'in neslinden oldukları da söylenmiştir. Rûmlardan oldukları da söylenmiştir. Aşırı boy uzunluğuyla meşhur olan Uce b. Unuk'un da onlardan olduğu söylenir; Unuk ise Âdem'in kızıdır. Onun boyunun üç bin üç yüz otuz üç zira ve bir ziranın üçte biri kadar olduğu söylenmiştir. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bu, zikredilmesinden hayâ duyulacak bir şeydir. Üstelik bu, Sahîhayn'da sâbit olan Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğuna aykırıdır: « إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا ثُمَّ لَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ » «Şüphesiz Allah Âdem'i boyu altmış zira olarak yarattı; sonra yaratılış (insanların boyu) bugüne kadar sürekli eksilmeye devam etti.» Ayrıca onlar, bu adamın kâfir olduğunu, zina çocuğu olduğunu, gemiye binmekten kaçındığını ve tufanın onun dizine dahi ulaşmadığını zikretmişlerdir. Bu bir yalan ve iftiradır; zira Allah, Nûh'un yeryüzü ahalisinden olan kâfirlerin aleyhine dua ederek şöyle dediğini zikretmiştir: { رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ - ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ الْباقِينَ } “Bunun üzerine biz onu ve beraberindekileri o dolu gemide kurtardık. Sonra da arkada kalanları boğduk.” Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: { لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseden başkası için O'nun emrinden [azabından] koruyacak hiçbir şey yoktur.” Kâfir olan Nûh'un oğlu bile boğulmuşken nasıl...

يَبْقَى عَوْجُ بْنُ عُنُقَ وَهُوَ كَافِرٌ وَلَدُ زَنْيَةٍ؟ هَذَا لَا يَسُوغُ فِي عَقْلٍ وَلَا شَرْعٍ، ثُمَّ فِي وُجُودِ رَجُلٍ يُقَالُ لَهُ عوج ابن عُنُقَ نَظَرٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى كَلَامُهُ.

Uce b. Unuk kâfir ve zina çocuğu olduğu halde sağ kalabilir? Bu, ne aklen ne de şer'an caizdir. Kaldı ki Uce b. Unuk diye bir adamın varlığı bile şüphelidir; Allah en doğrusunu bilir.' Sözü burada bitti.

قُلْتُ: لَمْ يَأْتِ فِي أَمْرِ هَذَا الرَّجُلِ مَا يَقْتَضِي تَطْوِيلُ الْكَلَامِ فِي شَأْنِهِ، وَمَا هَذَا بِأَوَّلِ كِذْبَةٍ اشْتُهِرَتْ فِي النَّاسِ، وَلَسْنَا بِمَلْزُومِينَ بِدَفْعِ الْأَكَاذِيبِ الَّتِي وَضَعَهَا الْقَصَّاصُ وَنَفَقَتْ عِنْدَ مَنْ لَا يُمَيِّزُ بَيْنَ الصَّحِيحِ وَالسَّقِيمِ، فَكَمْ فِي بُطُونِ دَفَاتِرِ التَّفَاسِيرِ مِنْ أَكَاذِيبَ وَبَلَايَا وَأَقَاصِيصَ كُلِّهَا حَدِيثُ خُرَافَةٍ، وَمَا أَحَقَّ مَنْ لَا تَمْيِيزَ عِنْدِهِ لِفَنِّ الرِّوَايَةِ وَلَا مَعْرِفَةَ بِهِ أَنْ يَدَعَ التَّعَرُّضَ لِتَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ، وَيَضَعَ هَذِهِ الْحَمَاقَاتِ وَالْأُضْحُوكَاتِ فِي الْمَوَاضِعِ الْمُنَاسِبَةِ لَهَا مِنْ كُتُبَ الْقَصَّاصِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ هَذَا تَصْرِيحٌ بِمَا هُوَ مَفْهُومٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ لِبَيَانِ أَنَّ امْتِنَاعَهُمْ مِنَ الدُّخُولِ لَيْسَ إِلَّا لِهَذَا السَّبَبِ. قَوْلُهُ: قالَ رَجُلانِ هُمَا يُوشَعُ وَكَالِبُ بْنُ يُوفَنَّا أَوِ ابْنُ فَانِيَا، وَكَانَا مِنَ الِاثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا كَمَا مَرَّ بَيَانُ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَيْ يَخَافُونَ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَقِيلَ مِنَ الْجَبَّارِينَ أَيْ هَذَانِ الرَّجُلَانِ مِنْ جُمْلَةِ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَخَافُونَ مِنَ الْجَبَّارِينَ وَقِيلَ: مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ ضَعْفَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَجُبْنَهُمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْوَاوَ فِي يَخافُونَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: أَيْ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ يَخافُونَ بِضَمِّ الْيَاءِ: أَيْ يَخَافُهُمْ غَيْرُهُمْ. قَوْلُهُ: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لَرَجُلَانِ، بِالْإِيمَانِ وَالْيَقِينُ بِحُصُولِ مَا وَعَدُوا بِهِ مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفْرِ ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ أَيْ بَابَ بَلَدِ الْجَبَّارِينَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ قَالَا: هَذِهِ الْمَقَالَةَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمَا قَدْ عَلِمَا بِذَلِكَ مِنْ خَبَرِ مُوسَى، أَوْ قَالَاهُ ثِقَةً بِوَعْدِ اللَّهِ، أَوْ كَانَا قَدْ عَرَفَا أَنَّ الْجَبَّارِينَ قَدْ مُلِئَتْ قُلُوبُهُمْ خَوْفًا وَرُعْبًا قالُوا أَيْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها وَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْهُمْ فَشَلًا وَجُبْنًا أَوْ عِنَادًا وَجُرْأَةً عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا قَالُوا: هَذَا جَهْلًا بِاللَّهِ ﷿ وَبِصِفَاتِهِ وَكُفْرًا بِمَا يَجِبُ لَهُ، أَوِ اسْتِهَانَةً بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَقِيلَ:

Derim ki: Bu adam hakkında sözü uzatmayı gerektirecek hiçbir şey gelmemiştir; bu, insanlar arasında meşhur olmuş ilk yalan da değildir. Bizler, kıssacıların uydurduğu ve sahih ile sakimi ayırt edemeyen kimseler nezdinde revaç bulan yalanları defetmekle yükümlü değiliz. Tefsir kitaplarının satır aralarında hepsi birer hurafe masal olan ne kadar çok yalan, bela ve hikâye vardır! Rivayet sanatını ayırt etme kudreti ve onda bilgisi olmayan bir kimseye en yakışan şey, Allah'ın Kitabı'nı tefsir etmeye kalkışmayı bırakıp bu ahmaklıkları ve maskaralıkları kıssacıların kitaplarındaki kendilerine uygun yerlere koymasıdır. { فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْها فَإِنَّا داخِلُونَ } “Eğer oradan çıkarlarsa biz o zaman gireriz” sözü, girmekten imtina etmelerinin sırf bu sebepten kaynaklandığını açıklamak için bir önceki cümleden anlaşılan şeyin açıkça ifadesidir. { قالَ رَجُلانِ } “İki adam dedi ki”; bunlar Yûşa ve Kâlib b. Yûfennâ -veya İbn Fâniyâ- idiler. Daha önce açıklandığı üzere bu ikisi on iki nakibdendi. { مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “korkanlar arasından” sözü; yani Allah celle celâlühû'dan korkanlar arasından demektir. Bir görüşe göre zorbalardan korkanlar arasından; yani bu iki adam, zorbalardan korkan topluluğun içindendi. Bir görüşe göre İsrâiloğullarının zayıflığından ve korkaklığından endişe eden kimseler arasındandı. Bir görüşe göre de { يَخافُونَ } kelimesindeki vâv harfi İsrâiloğullarına racidir; yani İsrâiloğullarının kendilerinden korktuğu kimseler arasından demektir. Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr, yâ harfinin zammesiyle 'yuhâfûne' (يُخَافُونَ) şeklinde okumuşlardır; yani başkalarının kendilerinden korktuğu kimseler [demektir]. { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” sözü, { رَجُلانِ } kelimesinin ikinci sıfatı olarak ref mahallindedir; imanla ve kendilerine vaad edilen yardım ve zaferin gerçekleşeceğine dair yakin ile [nimet verdiği iki adam]. { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } “Onların üzerine kapıdan girin”; yani zorbaların şehrinin kapısından girin. { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } “Oraya girdiğiniz an şüphesiz siz galip gelirsiniz”; bu iki adam bu sözü İsrâiloğullarına söylemiştir. Zahir olan, onların bunu Musa'nın bildirmesiyle öğrendikleridir; yahut Allah'ın vaadine güvenerek söylediler veya zorbaların kalplerinin korku ve dehşetle dolduğunu bilmekteydiler. { قالُوا } “Dediler ki”; yani İsrâiloğulları Musa'ya: { إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها } “Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyeceğiz” dediler. Onların bu sözü bir gevşeklik, korkaklık yahut bir inat ve Allah'a ve Resulü'ne karşı bir cüretti. { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } “Sen ve Rabbin gidin, savaşın”; bunu Allah celle celâlühû'yu ve sıfatlarını bilmediklerinden, O'na vacip olanı inkâr ettiklerinden veya Allah'ı ve Resulü'nü hafife aldıklarından söylediler. Bir görüşe göre:

أَرَادُوا بِالذَّهَابِ الْإِرَادَةَ وَالْقَصْدَ وَقِيلَ: أَرَادُوا بِالرَّبِّ هَارُونَ، وَكَانَ أَكْبَرَ مِنْ مُوسَى، وَكَانَ مُوسَى يُطِيعُهُ إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ أَيْ لَا نَبْرَحُ هَاهُنَا، لَا نَتَقَدَّمُ مَعَكَ وَلَا نَتَأَخَّرُ عَنْ هَذَا الْمَوْضِعِ وَقِيلَ: أَرَادُوا بِذَلِكَ عَدَمَ التَّقَدُّمِ لَا عَدَمَ التَّأَخُّرِ قالَ مُوسَى رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي يُحْتَمَلُ أَنْ يُعْطَفَ وَأَخِي عَلَى نَفْسِي، وَأَنْ يُعْطَفَ عَلَى الضَّمِيرِ فِي إِنِّي أَيْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَإِنَّ أَخِي لَا يَمْلِكُ إِلَّا نَفْسَهُ، قَالَ هَذَا تَحَسُّرًا وَتَحَزُّنًا وَاسْتِجْلَابًا لِلنَّصْرِ مِنَ اللَّهِ ﷿ فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ أَيِ افْصِلْ بَيْنَنَا: يَعْنِي نَفْسَهُ وَأَخَاهُ وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ، وَمَيَّزْنَا عَنْ جملتهم، ولا تحلقنا بِهِمْ فِي الْعُقُوبَةِ وَقِيلَ الْمَعْنَى:

Gitmekle irade ve kastı kastettiler. Bir görüşe göre de 'Rab' ile Hârun'u kastettiler; o, Musa'dan büyüktü ve Musa ona itaat ederdi. { إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } “Biz burada oturuyoruz”; yani buradan ayrılmayacağız, seninle ileri gitmeyeceğimiz gibi bu yerden geriye de dönmeyeceğiz. Bir görüşe göre bununla geri dönmemeyi değil, ileri gitmemeyi kastettiler. Musa dedi ki: { رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي } “Rabbim! Ben kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum”; { وَأَخِي } ifadesinin { نَفْسِي } kelimesine matuf olması da { إِنِّي } ifadesindeki zamire matuf olması da muhtemeldir; yani 'Ben kendimden başkasına mâlik değilim, kardeşim de kendisinden başkasına mâlik değildir.' Bunu bir hayıflanma, üzüntü ve Allah celle celâlühû'dan yardım talep etmek amacıyla söyledi. { فَافْرُقْ بَيْنَنا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } “Artık bizimle yoldan çıkmış bu fasıklar kavminin arasını ayır”; yani bizimle -kendisini ve kardeşini kastediyor- fasıklar kavminin arasını ayır, bizi onların topluluğundan ayırt et ve bizi cezalandırmada onlara katma. Bir görüşe göre anlamı:

فَاقْضِ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّمَا أَرَادَ فِي الْآخِرَةِ. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ فَافْرُقْ بِكَسْرِ الرَّاءِ. قالَ فَإِنَّها أَيِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ. مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَيْ عَلَى هَؤُلَاءِ الْعُصَاةِ بِسَبَبِ امْتِنَاعِهِمْ مِنْ قِتَالِ الْجَبَّارِينَ أَرْبَعِينَ سَنَةً ظَرْفٌ لِلتَّحْرِيمِ: أَيْ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ دُخُولُهَا هَذِهِ الْمُدَّةَ لَا زِيَادَةَ عَلَيْهَا، فَلَا يُخَالِفُ هَذَا التَّحْرِيمَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ فَإِنَّهَا مَكْتُوبَةٌ لِمَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْمُدَّةِ وقيل: إنه لم يدخلها أحد من قَالَ: إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها فَيَكُونُ تَوْقِيتُ التَّحْرِيمِ بِهَذِهِ الْمُدَّةِ بِاعْتِبَارِ ذَرَارِيِّهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ أَرْبَعِينَ سَنَةً

'Bizimle onlar arasında hüküm ver' demektir. Bir görüşe göre bununla ahireti kastetmiştir. Ubeyd b. Umeyr, râ harfinin kesresiyle 'fe'frik' (فَافْرِقْ) şeklinde okumuştur. { قالَ فَإِنَّها } “Buyurdu ki: 'Artık orası...'”; yani mukaddes toprak, { مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “onlara haram kılınmıştır”; yani zorbalarla savaşmaktan kaçınmaları sebebiyle bu isyankârlara [haram kılınmıştır]. { أَرْبَعِينَ سَنَةً } “kırk yıl” ifadesi tahrîmin (yasaklamanın) zarfıdır; yani oraya girmeleri bundan fazla olmamak üzere bu süre boyunca onlara haram kılınmıştır. Dolayısıyla bu haram kılma, daha önce geçen: { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği” sözüyle çelişmez; zira orası bu süreden sonra onlardan geriye kalanlara yazılmıştır. Bir görüşe göre: { إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها } “Biz oraya asla girmeyeceğiz” diyenlerden hiç kimse oraya girmemiştir; bu durumda haram kılmanın bu süreyle sınırlandırılması onların nesilleri dikkate alınarak yapılmıştır. Bir görüşe göre de 'kırk yıl' ifadesi,

ظَرْفٌ لِقَوْلِهِ: يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ أَيْ يَتِيهُونَ هَذَا الْمِقْدَارَ فَيَكُونُ التَّحْرِيمُ مُطْلَقًا. وَالْمُوَقَّتُ: هُوَ التِّيهُ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ الْحَيْرَةُ، يُقَالُ مِنْهُ: تَاهَ يَتِيهُ تِيهًا أَوْ تَوْهًا إِذَا تَحَيَّرَ، فَالْمَعْنَى: يَتَحَيَّرُونَ فِي الْأَرْضِ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْأَرْضَ الَّتِي تَاهُوا فِيهَا كَانَتْ صَغِيرَةً نَحْوَ سِتَّةِ فَرَاسِخَ، كَانُوا يَمْسُونَ حَيْثُ أَصْبَحُوا وَيُصْبِحُونَ حَيْثُ أَمْسُوا، وَكَانُوا سَيَّارَةً مُسْتَمِرِّينَ عَلَى ذَلِكَ لَا قَرَارَ لَهُمْ.

{ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” sözünün zarfıdır; yani bu miktar süre boyunca şaşkın şaşkın dolaşacaklar; bu takdirde haram kılma mutlak olur. Süreli olan ise Tîh (şaşkınlık) halidir. Tîh (التِّيهُ) lügatte şaşkınlık demektir; nitekim bir kimse şaşırıp kaldığında 'tâhe yetîhü tîhen ev tevhen' (تَاهَ يَتِيهُ تِيهًا أَوْ تَوْهًا) denir. Anlam şudur: Yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar. Şaşkın dolaştıkları bu arazinin yaklaşık altı fersahlık küçük bir yer olduğu, sabahladıkları yerde akşamladıkları ve akşamladıkları yerde sabahladıkları, sürekli hareket halinde olup hiçbir şekilde yerleşemedikleri söylenmiştir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ كَانَ مَعَهُمْ مُوسَى وَهَارُونَ أَمْ لَا؟ فَقِيلَ: لَمْ يَكُونَا مَعَهُمْ، لِأَنَّ التِّيهَ عُقُوبَةٌ وَقِيلَ:

İlim ehli, Musa ve Hârun'un onlarla beraber olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre ikisi onlarla beraber değildi; çünkü Tîh bir cezadır. Bir görüşe göre ise:

كَانَا مَعَهُمْ لَكِنْ سَهَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ذَلِكَ كَمَا جَعَلَ النَّارَ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ. وقد قيل: كيف يقع هذا الجماعة مِنَ الْعُقَلَاءِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَرْضِ الْيَسِيرَةِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ؟ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: يَكُونُ ذَلِكَ بِأَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ الْأَرْضَ الَّتِي هُمْ عَلَيْهَا إِذَا نَامُوا إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي ابْتَدَءُوا مِنْهُ، وَقَدْ يَكُونُ بِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْخُرُوجِ عَنْهَا عَلَى طَرِيقِ الْمُعْجِزَةِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ.

İkisi de onlarla beraberdiler; fakat ateşi İbrahim'e serinlik ve esenlik kıldığı gibi Allah bunu da o ikisine kolaylaştırmıştı. Şöyle denilmiştir: Akıl sahiplerinden oluşan bir topluluk, böyle küçük bir arazide bu kadar uzun bir süre nasıl böyle bir duruma düşebilir? Ebû Ali şöyle demiştir: Bu, onlar uyuduklarında Allah'ın üzerinde bulundukları yeri başladıkları yere dönüştürmesiyle gerçekleşir; ayrıca harikulade bir mucize yoluyla oradan çıkışlarına engel olan başka sebeplerle de olabilir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً قَالَ: مَلَكَهُمُ الْخَدَمُ، وَكَانُوا أَوَّلَ مَنْ مَلَكَ الْخَدَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا كَانَتْ لَهُ الزَّوْجَةُ وَالْخَادِمُ وَالدَّارُ سُمِّيَ مَلِكًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ ابن جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: الزَّوْجَةُ وَالْخَادِمُ وَالْبَيْتُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً قَالَ: الْمَرْأَةُ وَالْخَدَمُ وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ قَالَ: الَّذِينَ هُمْ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ يَوْمَئِذٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قال: «كانت بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا كَانَ لِأَحَدِهِمْ خَادِمٌ وَدَابَّةٌ وَامْرَأَةٌ كُتِبَ مَلِكًا» .

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den O'nun: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar yaptı” sözü hakkında: 'Hizmetçilere sahip kıldı; onlar hizmetçilere sahip olan ilk topluluktu' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İsrâiloğullarından bir adamın hanımı, hizmetçisi ve evi olduğunda ona hükümdar/melik denirdi.' Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr ondan bu ayet hakkında: 'Eş, hizmetçi ve ev' dediğini rivayet etmişlerdir. Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim -ve bunu sahihlemiştir- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî yine ondan O'nun: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar yaptı” sözü hakkında: 'Kadın ve hizmetçilerdir', { وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “ve alemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” sözü hakkında ise: 'O gün aralarında bulundukları topluluklardır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İsrâiloğullarından birinin bir hizmetçisi, bir bineği ve bir hanımı olduğunda melik olarak yazılırdı.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالزُّبَيْرُ بن بكار في الموفقيات عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ كَانَ لَهُ بَيْتٌ وَخَادِمٌ فَهُوَ مَلِكٌ» . وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي مَرَاسِيلِهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

İbn Cerîr ve el-Muvaffakıyyât'ta Zübeyr b. Bekkâr, Zeyd b. Eslem'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kimin bir evi ve bir hizmetçisi varsa o bir meliktir.» Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Zeyd b. Eslem'den bu ayet hakkında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir:

«زَوْجَةٌ وَمَسْكَنٌ وَخَادِمٌ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ: أَلْسْنَا مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ؟ قَالَ: أَلَكَ امْرَأَةٌ تَأْوِي إِلَيْهَا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَلَكَ مَسْكَنٌ تَسْكُنُهُ؟

«Bir eş, bir mesken ve bir hizmetçidir.» Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiklerine göre, bir adam ona: 'Biz muhacirlerin fakirlerinden değil miyiz?' diye sordu. O da: 'Kendisine sığındığın bir hanımın var mı?' dedi. Adam: 'Evet' dedi. 'Oturduğun bir meskenin var mı?' dedi.

قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ، قَالَ: إِنَّ لِي خَادِمًا، قَالَ: فَأَنْتَ مِنَ الْمُلُوكِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً قَالَ: جَعَلَ لَهُمْ أَزْوَاجًا وَخَدَمًا وَبُيُوتًا وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ قَالَ: الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرَ وَالْغَمَامَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَالْحَجَرَ وَالْغَمَامَ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمْ مُعَافًى فِي جَسَدِهِ، آمِنًا فِي سِرْبِهِ، عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ، فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ قَالَ: الطُّورُ وَمَا حَوْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:

Adam: 'Evet' dedi. [Abdullah:] 'O halde sen zenginlerdensin' dedi. Adam: 'Benim bir hizmetçim de var' deyince, 'O halde sen meliklerdensin' dedi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den O'nun: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar yaptı” sözü hakkında: 'Onlara eşler, hizmetçiler ve evler verdi'; { وَآتاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ } “ve alemlerden hiçbirine vermediğini size verdi” sözü hakkında ise: 'Kudret helvası, bıldırcın, taş ve buluttur' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Mücâhid tarikiyle İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: 'Kudret helvası, bıldırcın, taş ve buluttur' dediğini rivayet etmiştir. Sahih hadiste şu sabit olmuştur: «Sizden kim bedeni afiyette, yurdunda güven içinde ve günlük azığı yanında olarak sabahlarsa, sanki bütün dünya tastamam kendisine verilmiş gibidir.» İbn Cerîr ondan O'nun: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “Mukaddes toprağa girin” sözü hakkında: 'Tûr ve çevresidir' dediğini rivayet etmiştir. Yine ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir:

هِيَ أَرْيَحَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: هِيَ مَا بَيْنَ الْعَرِيشِ إِلَى الْفُرَاتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هِيَ الشَّامُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ

O yer Eriha'dır. İbn Asâkir, Muâz b. Cebel'den: 'O, Arîş ile Fırat arasıdır' dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den: 'Orası Şam'dır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Süddî'den O'nun: { الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın size [yazıp] takdir ettiği” sözü hakkında:

قَالَ: الَّتِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمَرَ الْقَوْمَ بِهَا كَمَا أَمَرَنَا بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أُمِرَ مُوسَى أَنْ يَدْخُلَ مَدِينَةَ الْجَبَّارِينَ، فَسَارَ بِمَنْ مَعَهُ حَتَّى نَزَلَ قَرِيبًا مِنَ الْمَدِينَةِ وَهِيَ أَرْيَحَاءُ، فَبَعَثَ إِلَيْهِمُ اثْنَيْ عَشَرَ عَيْنًا، مِنْ كُلِّ سِبْطٍ مِنْهُمْ عَيْنٌ، لِيَأْتُوهُ بِخَبَرِ الْقَوْمِ، فَدَخَلُوا الْمَدِينَةَ فَرَأَوْا أَمْرًا عَظِيمًا مِنْ هَيْئَتِهِمْ وَجِسْمِهِمْ وَعِظَمِهِمْ، فَدَخَلُوا حَائِطًا لِبَعْضِهِمْ فَجَاءَ صَاحِبُ الْحَائِطِ لِيَجْتَنِيَ الثِّمَارَ مِنْ حَائِطِهِ، فَجَعَلَ يَجْتَنِي الثِّمَارَ فَنَظَرَ إِلَى آثَارِهِمْ فَتَتَبَّعَهُمْ، فَكُلَّمَا أَصَابَ وَاحِدًا مِنْهُمْ أَخَذَهُ فَجَعَلَهُ فِي كُمِّهِ مَعَ الْفَاكِهَةِ حَتَّى الْتَقَطَ الِاثْنَيْ عَشْرَ كُلَّهُمْ فَجَعَلَهُمْ فِي كُمِّهِ مَعَ الْفَاكِهَةِ، وَذَهَبَ إِلَى مَلِكِهِمْ فَنَثَرَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ الْمَلِكُ: قَدْ رَأَيْتُمْ شَأْنَنَا وَأَمْرَنَا اذْهَبُوا فَأَخْبِرُوا صَاحِبَكُمْ، قَالَ: فَرَجَعُوا إِلَى مُوسَى فَأَخْبَرُوهُ بِمَا عَايَنُوا مِنْ أَمْرِهِمْ، فَقَالَ: اكْتُمُوا عَنَّا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يُخْبِرُ أَبَاهُ وَصَدِيقَهُ وَيَقُولُ: اكْتُمْ عَنِّي، فَأُشِيعَ ذَلِكَ فِي عَسْكَرِهِمْ وَلَمْ يَكْتُمْ مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلَانِ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ وَكَالِبُ بْنُ يُوفَنَّا، وَهُمَا اللَّذَانِ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمَا:

'Allah'ın size [girmesini] emrettiği yerdir' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bize namazı, zekâtı, haccı ve umreyi emrettiği gibi o kavme de orayı emretti.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Musa'ya zorbaların şehrine girmesi emredildi. O da yanındakilerle birlikte yürüyüp şehre yakın bir yerde konakladı; orası Eriha idi. Kavmin haberini getirmeleri için her kabileden bir öncü olmak üzere on iki casus gönderdi. Şehre girdiklerinde onların kılık kıyafetlerinden, cüsselerinden ve büyüklüklerinden dehşet verici bir durum gördüler. İçlerinden birinin bahçesine girdiler. Bahçe sahibi bahçesinden meyve toplamak için geldi. Meyveleri toplarken onların ayak izlerini gördü ve izlerini sürdü. Onlardan her birini yakaladıkça alıp meyvelerle birlikte yeni içine koydu, ta ki on ikisini birden toplayıp hepsini meyvelerle birlikte yeni içine koyana kadar. Sonra hükümdarlarına gidip onları onun önüne serpiverdi. Hükümdar: 'Bizim şanımızı ve gücümüzü gördünüz; gidin ve bunu arkadaşınıza haber verin' dedi. Dedi ki: Musa'ya dönüp onların durumundan bizzat müşahede ettiklerini haber verdiler. [Musa:] 'Bunu bizden başkasına gizleyin' dedi. Fakat her bir adam babasına ve arkadaşına haber verip 'Benden duyduğunu gizle' demeye başladı. Böylece bu haber orduları arasında yayıldı. İçlerinden Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yûfennâ dışında hiç kimse bunu gizlemedi; işte onlar Allah'ın haklarında:

قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مِمَّا يَتَضَمَّنُ الْمُبَالَغَةَ فِي وَصْفِ هَؤُلَاءِ وَعِظَمِ أَجْسَامِهِمْ، وَلَا فَائِدَةَ فِي بَسْطِ ذَلِكَ فَغَالِبُهُ مِنْ أَكَاذِيبِ الْقَصَّاصِ كَمَا قَدَّمْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَافْرُقْ يَقُولُ: اقْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ يَقُولُ: افْصِلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ قَالَ: أَبَدًا، وَفِي قَوْلِهِ: يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ قَالَ:

{ قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ } “Korkanlar arasından iki adam dedi ki...” ayetini indirdiği kimselerdir. Bu kimselerin vasıfları ve cüsselerinin büyüklüğü hususunda mübalağa içeren buna benzer rivayetler nakledilmiştir; ancak daha önce belirttiğimiz gibi çoğu kıssacıların yalanlarından ibaret olduğu için bunları uzun uzadıya anlatmanın bir faydası yoktur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { فَافْرُقْ } “arasını ayır” sözü hakkında: 'Hüküm ver' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan: 'Bizimle onların arasını ayır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Katâde'den O'nun: { فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “Artık orası onlara haram kılınmıştır” sözü hakkında: 'Ebediyen [haram kılınmıştır]' dediğini; { يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar” sözü hakkında ise:

أَرْبَعِينَ سَنَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَاهُوا أَرْبَعِينَ سَنَةً، فَهَلَكَ مُوسَى وَهَارُونَ فِي التِّيهِ، وَكُلُّ مَنْ جَاوَزَ الْأَرْبَعِينَ سَنَةً، فَلَمَّا مَضَتِ الْأَرْبَعُونَ سَنَةً نَاهَضَهُمْ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَهُوَ الَّذِي قَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَ مُوسَى، وَهُوَ الَّذِي افْتَتَحَهَا وَهُوَ الَّذِي قِيلَ لَهُ: الْيَوْمُ يَوْمُ جُمُعَةٍ! فَهَّمُوا بِافْتِتَاحِهَا فَدَنَتِ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ، فَخَشِيَ إِنْ دَخَلَتْ لَيْلَةُ السَّبْتِ أَنْ يَسْبِتُوا، فَنَادَى الشَّمْسَ: إِنِّي مَأْمُورٌ وَأَنْتِ مَأْمُورَةٌ فَوَقَفَتْ حَتَّى افْتَتَحَهَا، فَوَجَدَ فِيهَا مِنَ الْأَمْوَالِ مَا لم ير مِثْلُهُ قَطُّ، فَقَرَّبُوهُ إِلَى النَّارِ فَلَمْ تَأْتِ، فقال: فيكم الغلول، فدعا رؤوس الْأَسْبَاطِ وَهُمُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا فَبَايَعَهُمْ وَالْتَصَقَتْ يَدُ رَجُلٍ مِنْهُمْ بِيَدِهِ، فَقَالَ: الْغُلُولُ عِنْدَكَ فَأَخْرِجْهُ، فَأَخْرَجَ رَأْسَ بَقَرَةٍ مِنْ ذَهَبٍ لَهَا عَيْنَانِ مِنْ يَاقُوتٍ وَأَسْنَانٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ، فَوَضَعَهُ مَعَ الْقُرْبَانِ فَأَتَتِ النَّارُ فَأَكَلَتْهَا.

'Kırk yıl' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Kırk yıl şaşkın şaşkın dolaştılar; Musa ve Hârun ile kırk yaşını geçmiş olan herkes Tîh sahrasında vefat etti. Kırk yıl tamamlanınca Yûşa b. Nûn onları harekete geçirdi; Musa'dan sonra işi üstlenen ve orayı fetheden oydu. Kendisine: 'Bugün cuma günüdür!' denilen kişi oydu. Orayı fethetmeye giriştiler, güneş batmaya yaklaştı; cumartesi gecesi girerse sebt yasağına girmelerinden endişe etti. Bunun üzerine güneşe: 'Ben de emir altındayım, sen de emir altındasın' diye seslendi; fethedene kadar güneş durdu. Orada daha önce bir benzeri görülmemiş mallar buldu. Malları ateşe yaklaştırdılar ama ateş gelmedi. Bunun üzerine: 'İçinizde ganimetten çalınmış mal (gulûl) var' dedi; kabile reislerini -ki on iki kişiydiler- çağırdı ve onlarla biatlaştı, derken onlardan bir adamın eli onun eline yapıştı. Bunun üzerine: 'Çalınan mal sendedir, onu çıkar' dedi. Adam da yakuttan iki gözü ve inciden dişleri olan altından bir sığır başı çıkardı. Onu kurbanın yanına koydu, derken ateş gelip onu yedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خُلِقَ لَهُمْ فِي التِّيهِ ثِيَابٌ لَا تَخْلُقُ وَلَا تَدْرَنُ.

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Tîh sahrasında onlar için eskimeyen ve kirlenmeyen elbiseler yaratıldı.'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٢٧ الى ٣١]

[Mâide Suresi (5): Ayet 27-31]

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١)

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ (٢٧) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ (٢٨) إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمِينَ (٢٩) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرِينَ (٣٠) فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ (٣١) } “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku: Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen] 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi. [Diğeri] 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' dedi. (27) 'Andolsun ki sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim. Şüphesiz ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım. (28) Doğrusu ben, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennemliklerden olmanı isterim. Zalimlerin cezası işte budur.' (29) Nihayet nefsi onu kardeşini öldürmeye sevk etti de onu öldürdü ve böylece hüsrana uğrayanlardan oldu. (30) Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. 'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar bile olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi kaldım?' dedi ve böylece pişman olanlardan oldu. (31)”

وجه اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبْلَهُ التَّنْبِيهُ مِنَ اللَّهِ عَلَى أَنَّ ظُلْمَ الْيَهُودِ وَنَقْضَهُمُ الْمَوَاثِيقَ وَالْعُهُودَ هُوَ كَظُلْمِ ابْنِ آدَمَ لِأَخِيهِ، فَالدَّاءُ قَدِيمٌ، وَالشَّرُّ أَصِيلٌ.

Bu ayetlerin önceki ayetlerle irtibat yönü; Yahudilerin zulmünün, misakları ve ahitleri bozmalarının tıpkı Âdem'in oğlunun kardeşine yaptığı zulüm gibi olduğuna Allah tarafından dikkat çekilmesidir; zira hastalık kadimdir, kötülük ise köklüdür.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ابْنَيْ آدَمَ الْمَذْكُورَيْنِ هَلْ هُمَا لِصُلْبِهِ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى الْأَوَّلِ. وَذَهَبَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ إِلَى الثَّانِي، وَقَالَا: إِنَّهُمَا كَانَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَضُرِبَ بِهِمَا الْمَثَلُ فِي إِبَانَةِ حَسَدِ الْيَهُودِ، وَكَانَتْ بَيْنَهُمَا خُصُومَةٌ فَتَقَرَّبَا بِقُرْبَانَيْنِ وَلَمْ تَكُنِ الْقَرَابِينُ إِلَّا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا وَهْمٌ كَيْفَ يَجْهَلُ صُورَةَ الدَّفْنِ أَحَدٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى يَقْتَدِيَ بِالْغُرَابِ؟ قَالَ الْجُمْهُورُ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ: وَاسْمُهُمَا قَابِيلُ وَهَابِيلُ، وَكَانَ قُرْبَانُ قَابِيلَ حِزْمَةٌ مِنْ سُنْبُلٍ، لِأَنَّهُ كَانَ صَاحِبَ زَرْعٍ وَاخْتَارَهَا مِنْ أَرْدَأِ زَرْعِهِ، حَتَّى إِنَّهُ وَجَدَ فِيهَا سُنْبُلَةً طَيِّبَةً فَفَرَكَهَا وَأَكَلَهَا، وَكَانَ قُرْبَانُ هَابِيلَ كَبْشًا لِأَنَّهُ كَانَ صَاحِبُ غَنَمٍ أَخَذَهُ مِنْ أَجْوَدِ غَنَمِهِ، فَتُقُبِّلَ قُرْبَانُ هَابِيلَ فَرُفِعَ إِلَى الْجَنَّةِ، فَلَمْ يَزَلْ يَرْعَى فِيهَا إِلَى أَنْ فُدِيَ بِهِ الذَّبِيحُ ﵇، كَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ، وَلَمْ يُتَقَبَّلْ قُرْبَانُ قَابِيلَ، فَحَسَدَهُ وَقَالَ: لَأَقْتُلَنَّكَ. وَقِيلَ: سَبَبُ هَذَا الْقُرْبَانِ أَنَّ حَوَّاءَ كَانَتْ تَلِدُ فِي كُلِّ بطن ذكرا وأنثى، إلا شيئا ﵇ فَإِنَّهَا وَلَدَتْهُ مُنْفَرِدًا، وَكَانَ آدَمُ ﵇ يُزَوِّجُ الذَّكَرَ مِنْ هَذَا الْبَطْنِ بِالْأُنْثَى مِنَ الْبَطْنِ الْآخَرِ، وَلَا تَحِلُّ لَهُ أُخْتُهُ الَّتِي وُلِدَتْ مَعَهُ، فَوُلِدَتْ مَعَ قَابِيلَ أُخْتٌ جَمِيلَةٌ وَاسْمُهَا إِقْلِيمَا، وَمَعَ هَابِيلَ أُخْتٌ لَيْسَتْ كَذَلِكَ وَاسْمُهَا لِيُوذَا فَلَمَّا أَرَادَ آدَمُ تزويجهما قَالَ قَابِيلُ: أَنَا أَحَقُّ بِأُخْتِي، فَأَمَرَهُ آدَمُ فَلَمْ يَأْتَمِرْ وَزَجَرَهُ فَلَمْ يَنْزَجِرْ، فَاتَّفَقُوا عَلَى القربان وأنه يتزوّجها من تقبل قُرْبَانُهُ. قَوْلُهُ: بِالْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً لِمَصْدَرٍ وَاتْلُ أَيْ تِلَاوَةً مُتَلَبِّسَةً بِالْحَقِّ، أَوْ صفة لنبأ: أَيْ نَبَأً مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ، وَالْمُرَادُ بِأَحَدِهِمَا هَابِيلُ وبالآخر قابيل، وقالَ: لَأَقْتُلَنَّكَ استئناف بياني كأنه فماذا قال الَّذِي لَمْ يُتَقَبَّلْ قُرْبَانُهُ؟ وَقَوْلُهُ: قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ اسْتِئْنَافٌ كَالْأَوَّلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ الَّذِي تُقُبِّلَ قُرْبَانُهُ؟

İlim ehli, zikredilen Âdem'in iki oğlunun onun öz sulbünden olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin çoğunluğu birinci görüşe meyletmiştir. Hasan ve Dahhâk ise ikinci görüşe meyledip şöyle demişlerdir: 'Onlar İsrâiloğullarındandı; Yahudilerin hasedini ortaya koymak için onlarla mesel vuruldu. İkisi arasında bir husumet vardı ve iki kurban takdim ettiler; kurbanlar ise ancak İsrâiloğullarında vardı.' İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bu bir yanılgıdır; İsrâiloğullarından bir kimse defin suretini kargaya uyacak derecede nasıl bilemez?' Sahabeden ve sonrakilerden oluşan çoğunluk şöyle demiştir: İsimleri Kâbil ve Hâbil idi. Kâbil'in kurbanı bir buğday başağı demetiydi; çünkü o ziraatçıydı ve onu ekininin en kötüsünden seçmişti, hatta içinde iyi bir başak bulunca onu ovalayıp yemişti. Hâbil'in kurbanı ise bir koç idi; çünkü o koyun sahibiydi ve onu koyunlarının en iyisinden almıştı. Hâbil'in kurbanı kabul edilip cennete yükseltildi ve kurban edilmek istenen zât aleyhisselâm onunla fidye verilene kadar cennette otlamaya devam etti. Selef'ten bir topluluk böyle demiştir. Kâbil'in kurbanı ise kabul edilmedi; bunun üzerine ona haset etti ve: { لَأَقْتُلَنَّكَ } “Seni mutlaka öldüreceğim” dedi. Bu kurbanın sunulma sebebinin şu olduğu söylenmiştir: Havva her doğumda bir erkek bir kız doğururdu; yalnız Şît aleyhisselâm müstesnadır, zira onu tek başına doğurdu. Âdem aleyhisselâm bu batındaki erkeği diğer batındaki kız ile evlendirirdi; kendisiyle beraber doğan kız kardeşi ise ona helal olmazdı. Kâbil ile beraber İklîmâ adında güzel bir kız kardeş, Hâbil ile beraber de öyle olmayan Liyûzâ adında bir kız kardeş doğdu. Âdem ikisini evlendirmek isteyince Kâbil: 'Ben kendi kız kardeşime daha layığım' dedi. Âdem ona emretti ancak dinlemedi, onu menetti vazgeçmedi. Bunun üzerine kurban sunma ve kurbanı kimin kabul edilirse onunla evlenmesi hususunda anlaştılar. { بِالْحَقِّ } “hak ile” sözü, { وَاتْلُ } fiilinin mahzuf masdarına sıfat olarak taalluk etmektedir; yani 'hak ile muttasıf bir okuyuşla oku' demektir; yahut { نَبَأَ } kelimesinin sıfatıdır; yani 'hak ile muttasıf bir haberi [oku]'. { بِأَحَدِهِمَا } “birinden” ifadesiyle kastedilen Hâbil, { وَبِالْآخَرِ } “diğerinden” ifadesiyle kastedilen ise Kâbil'dir. { قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ } “'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi” sözü istînâf-ı beyânîdir; sanki: 'Kurbanı kabul edilmeyen ne dedi?' denilmiş gibidir. { قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ } “[Diğeri] 'Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder' dedi” sözü de ilki gibi istînâftır; sanki: 'Kurbanı kabul edilen ne dedi?' denilmiş gibidir.