Binûn

Mâide Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِنَّمَا لِلْحَصْرِ: أَيْ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ الْقُرْبَانَ مِنَ الْمُتَّقِينَ لَا مِنْ غَيْرِهِمْ، وَكَأَنَّهُ يَقُولُ لِأَخِيهِ: إِنَّمَا أُتِيتَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِكَ لَا مِنْ قِبَلِي، فَإِنَّ عَدَمَ تَقَبُّلِ قُرْبَانِكَ بِسَبَبِ عَدَمِ تَقْوَاكَ. قَوْلُهُ: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي أي لأن قصدت قتلي، واللام هي الموطئة، وما أَنَا بِباسِطٍ جَوَابُ الْقَسَمِ سَادَّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَهَذَا اسْتِسْلَامٌ لِلْقَتْلِ مِنْ هَابِيلَ، كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «إِذَا كَانَتِ الْفِتْنَةُ فَكُنْ كَخَيْرِ ابْنَيْ آدَمَ» وَتَلَا النَّبِيُّ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ الْفَرْضُ عَلَيْهِمْ حِينَئِذٍ أَنْ لَا يَسِلَّ أَحَدٌ سَيْفًا وَأَنْ لَا يَمْتَنِعَ مِمَّنْ يُرِيدُ قَتْلَهُ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا: وَذَلِكَ مِمَّا يَجُوزُ وُرُودُ التَّعَبُّدِ بِهِ، إِلَّا أَنَّ فِي شَرْعِنَا يَجُوزُ دَفْعُهُ إِجْمَاعًا، وَفِي وُجُوبِ ذَلِكَ عَلَيْهِ خِلَافٌ. وَالْأَصَحُّ وُجُوبُ ذَلِكَ لِمَا فِيهِ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَفِي الْحَشْوِيَّةِ قَوْمٌ لَا يُجَوِّزُونَ لِلْمَصُولِ عَلَيْهِ الدَّفْعَ، وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، وَحَمَلَهُ الْعُلَمَاءُ عَلَى تَرْكِ الْقِتَالِ فِي الْفِتْنَةِ وَكَفِّ الْيَدِ عِنْدَ الشُّبْهَةِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ. وَحَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ الْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَأَهْلِ السُّنَنِ إِلَّا النَّسَائِيَّ، وَفِيهِ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ: يَا أَبَا ذَرٍّ أَرَأَيْتَ إِنْ قَتَلَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا كَيْفَ تَصْنَعُ؟ قُلْتُ:

{ إِنَّما } hasr (sınırlama) içindir; yani Allah, kurbanı başkalarından değil, ancak takva sahiplerinden kabul eder. Sanki o kardeşine şöyle demektedir: 'Senin başına gelen, benim yüzümden değil, ancak kendi nefsin yüzündendir; çünkü senin kurbanının kabul olunmayışı takvanın olmayışındandır.' { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي } “Yemin olsun ki, beni öldürmek için elini bana uzatsan da” sözü, yani 'beni öldürmeyi kastetsen de' demektir. [Başındaki] lâm, yemine hazırlık (müvattıe) lâmıdır. { ما أَنَا بِباسِطٍ } “[ben sana elimi uzatacak değilim]” kısmı ise şartın cevabının yerine geçen yemin cevabıdır. Bu, Hâbil'den gelen bir öldürülmeye boyun eğiştir; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «Fitne çıktığında Âdem'in iki oğlundan hayırlısı gibi ol!» Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuştur. Mücâhid şöyle demiştir: 'O vakit onlara farz olan şey, kimsenin kılıç çekmemesi ve kendisini öldürmek isteyene karşı koymamasıydı.' Kurtubî şöyle demiştir: 'Âlimlerimiz dediler ki: Bu, kendisiyle ibadet edilmesi (hükmüyle amel edilmesi) caiz olan hususlardandır; ancak bizim şeriatımızda [saldırganı] defetmek icma ile caizdir, bunun üzerine vacip olup olmadığı hususunda ise ihtilaf vardır. En sahih olanı, münkerden nehyetmeyi içerdiği için bunun vacip olmasıdır. Haşviyye fırkasından bir topluluk vardır ki saldırıya uğrayan kişinin defetmesini caiz görmezler ve Ebû Zerr hadisini delil getirirler. Âlimler ise bunu fitne zamanında savaşmayı terk etmeye ve şüphe anında el çekmeye hamletmişlerdir; nitekim bunu et-Tezkire adlı kitabımızda açıkladık.' Kurtubî'nin sözü burada bitti. İşaret edilen Ebû Zerr hadisi, Nesâî hariç Müslim ve sünen sahiplerinin rivayetinde yer almaktadır; orada şöyle geçmektedir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Ey Ebû Zerr! İnsanların birbirini öldürdüğünü görürsen ne yaparsın?' buyurdu. Ben de:

اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: اقْعُدْ فِي بَيْتِكَ وَأَغْلِقْ عَلَيْكَ بَابَكَ، قَالَ: فَإِنْ لَمْ أترك، قال: فأت مَنْ أَنْتَ مِنْهُمْ فَكُنْ فِيهِمْ، قَالَ: فَآخُذُ سِلَاحِي؟ قَالَ: إِذَنْ تُشَارِكُهُمْ فِيمَا هُمْ فِيهِ، ولكن إن خَشِيتَ أَنْ يَرْدَعَكَ

'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedim. Şöyle buyurdu: 'Evinde otur ve kapını üzerine kapat.' O: 'Eğer bırakılmazsam?' dedi. Şöyle buyurdu: 'Kendilerinden olduğun kimselere git ve onların arasında bulun.' O: 'Silahımı alayım mı?' dedi. Şöyle buyurdu: 'O takdirde onların içinde bulundukları şeye ortak olursun. Fakat seni

شُعَاعُ السَّيْفِ فَأَلْقِ طَرَفَ رِدَائِكَ عَلَى وَجْهِكَ كَيْ يَبُوءَ بِإِثْمِهِ وَإِثْمِكَ» . وَفِي مَعْنَاهُ أَحَادِيثُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَخَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ وَأَبِي بَكْرٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي وَاقِدٍ وَأَبِي مُوسَى.

kılıcın parıltısının dehşete düşürmesinden korkarsan, ridânın kenarını yüzünün üzerine at ki [seni öldüren] hem kendi günahını hem de senin günahını yüklenip dönsün.'» Bu anlamda sahâbeden bir topluluktan, Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Ebû Hüreyre, Habbâb b. el-Erett, Ebû Bekir, İbn Mes‘ûd, Ebû Vâkıd ve Ebû Mûsâ'dan hadisler rivayet edilmiştir.

قوله: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ هَذَا تَعْلِيلٌ لِامْتِنَاعِهِ مِنَ الْمُقَاتَلَةِ بَعْدَ التَّعْلِيلِ الْأَوَّلِ وَهُوَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ.

{ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ } “Ben isterim ki sen, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenip cehennem ehlinden olasın” sözü, onun { إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ } “Ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkarım” şeklindeki ilk gerekçelendirmesinden sonra savaşmaktan geri durmasına dair [ikinci bir] gerekçelendirmedir.

اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي الْمَعْنَى فَقِيلَ: أَرَادَ هَابِيلُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِالْإِثْمِ الَّذِي كَانَ يَلْحَقُنِي لَوْ كُنْتُ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِكَ، وَبِإِثْمِكَ الَّذِي تَحَمَّلْتَهُ بِسَبَبِ قَتْلِي وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِإِثْمِي الَّذِي يَخْتَصُّ بِي بِسَبَبٍ سَيَأْتِي فَيُطْرَحُ عَلَيْكَ بِسَبَبِ ظُلْمِكَ لِي وَتَبُوءَ بِإِثْمِكَ فِي قَتْلِي. وَهَذَا يُوَافِقُ مَعْنَاهُ مَعْنَى مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ:

Müfessirler anlam hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şöyle denilmiştir: Hâbil, 'Ben isterim ki sen, şayet seni öldürmeye hırslı olsaydım bana dokunacak olan günahı ve beni öldürmen sebebiyle yüklendiğin günahını yüklenesin' demek istemiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Benim günahım'dan maksat, ileride gelecek bir sebeple bana ait olan ve bana zulmetmen sebebiyle senin üzerine atılacak olan günah ile beni öldürmendeki günahını yüklenmendir. Bu anlam, Sahîh-i Müslim'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda sabit olan anlamla uyuşmaktadır:

«يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالظَّالِمِ وَالْمَظْلُومِ، فَيُؤْخَذُ مِنْ حَسَنَاتِ الظَّالِمِ فَتُزَادُ فِي حَسَنَاتِ الْمَظْلُومِ حَتَّى يَنْتَصِفَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ الْمَظْلُومِ فَتُطْرَحُ عَلَيْهِ» ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ لَا تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ، كَمَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ أَيْ أَنْ لَا تَمِيدَ بِكُمْ. وَقَوْلُهُ: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا أَيْ أَنْ لَا تَضِلُّوا. وَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْمَعْنَى إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي أَيْ بِإِثْمِ قَتْلِكَ لِي وَإِثْمِكَ الَّذِي قَدْ صَارَ عَلَيْكَ بِذُنُوبِكَ مِنْ قَبْلِ قَتْلِي. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: هَذَا قَوْلُ عَامَّةِ الْمُفَسِّرِينَ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ: أَيْ أَوْ إِنِّي أُرِيدُ، عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ»

«Kıyamet gününde zâlim ile mazlum getirilir; zâlimin iyiliklerinden alınıp mazlumun iyiliklerine hak yerini buluncaya kadar eklenir. Şayet iyilikleri yoksa, mazlumun kötülüklerinden alınıp zâlimin üzerine atılır.» Bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır” ayetidir. Bir diğer görüşe göre mana şöyledir: 'Ben isterim ki sen hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenmeyesin.' Nitekim Yüce Allah'ın: { وَأَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzünde sabit dağlar yerleştirdi” ayetinde yani 'sarsmaması için' anlamında olduğu gibi. Yine Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” ayetinde yani 'sapmamanız için' anlamında olduğu gibi. Âlimlerin çoğu ise şöyle demiştir: Mana; 'Ben isterim ki sen benim günahımı yani beni öldürmenin günahını ve beni öldürmeden önceki günahların sebebiyle zaten senin üzerinde olan günahını yüklenesin.' Sa‘lebî: 'Bu, müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, inkâr (reddetme) kabilindendir: Yani Yüce Allah'ın { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ } “O bir nimet midir?” sözündeki gibi

أَيْ أَوْ تِلْكَ نِعْمَةٌ. قَالَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَوَجْهُهُ بِأَنَّ إِرَادَةَ الْقَتْلِ مَعْصِيَةٌ. وَسُئِلَ أَبُو الْحَسَنِ بْنُ كِيسَانَ: كَيْفَ يُرِيدُ الْمُؤْمِنُ أَنْ يَأْثَمَ أَخُوهُ وَأَنْ يَدْخُلَ النَّارَ؟ فَقَالَ: وَقَعَتِ الْإِرَادَةُ بعد ما بَسَطَ يَدَهُ إِلَيْهِ بِالْقَتْلِ، وَهَذَا بَعِيدٌ جِدًّا، وَكَذَلِكَ الَّذِي قَبْلَهُ. وَأَصْلُ بَاءَ: رَجَعَ إِلَى المباءة، وهي المنزل وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ أَيْ رَجَعُوا. قَوْلُهُ: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ أَيْ سَهَّلَتْ نَفْسُهُ عَلَيْهِ الْأَمْرَ وَشَجَّعَتْهُ وَصَوَّرَتْ لَهُ أَنَّ قَتْلَ أَخِيهِ طَوْعَ يَدِهِ سَهْلٌ عَلَيْهِ، يُقَالُ: تَطَوَّعَ الشَّيْءُ: أَيْ سَهُلَ وَانْقَادَ وَطَوَّعَهُ فُلَانٌ لَهُ: أَيْ سَهَّلَهُ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: طَوَّعَتْ وَطَاوَعَتْ وَاحِدٌ، يُقَالُ: طَاعَ لَهُ كَذَا: إِذَا أَتَاهُ طَوْعًا، وَفِي ذِكْرِ تَطْوِيعِ نفسه له بعد ما تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِ قَابِيلَ لَأَقْتُلَنَّكَ وَقَوْلِ هَابِيلَ لِتَقْتُلَنِي دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ التَّطْوِيعَ لَمْ يَكُنْ قَدْ حَصَلَ لَهُ عِنْدَ تِلْكَ الْمُقَاوَلَةِ. قَوْلُهُ: فَقَتَلَهُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ وَمُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُمَا:

inkâr kabilinden 'Yoksa ben [bunu mu] isterim?' demektir; bunu Kuşeyrî söylemiş ve öldürmeyi istemenin bir günah olmasıyla temellendirmiştir. Ebu'l-Hasen b. Keysân'a: 'Bir mümin kardeşinin günaha girmesini ve cehenneme girmesini nasıl ister?' diye sorulunca: 'Bu istek, o öldürmek için elini uzattıktan sonra vuku bulmuştur' demiştir. Bu [izah] son derece uzaktır; tıpkı bir önceki gibi. Bâe (بَاءَ) fiilinin aslı, mebâe (dönülecek yer, konak) kökünden 'döndü' anlamındadır; { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir gazap ile döndüler” ayeti yani 'döndüler' demektir. { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı” sözü, yani nefsi ona bu işi kolaylaştırdı, onu cesaretlendirdi ve kardeşini öldürmenin elinin altında kolay bir iş olduğunu ona tasvir etti demektir. Bir şey kolaylaştı ve boyun eğdi manasında تَطَوَّعَ الشَّيْءُ denir; filanca kimse o şeyi ona kolaylaştırdı manasında ise طَوَّعَهُ فُلَانٌ لَهُ denir. Herevî şöyle demiştir: 'طوّعت ile طاوعت birdir; bir kimseye bir iş kendiliğinden kolay geldiğinde طاع له كذا denir.' Kâbil'in daha önce geçen { لَأَقْتُلَنَّكَ } “Seni mutlaka öldüreceğim” sözü ve Hâbil'in { لِتَقْتُلَنِي } “beni öldürmek için” sözünden sonra nefsinin bunu ona kolaylaştırmasının zikredilmesinde, bu kolaylaştırma ve boyun eğdirmenin o karşılıklı konuşma esnasında henüz gerçekleşmediğine bir delil vardır. { فَقَتَلَهُ } “ve onu öldürdü” sözü hakkında İbn Cerîr, Mücâhid ve diğerleri şöyle demiştir:

رُوِيَ أَنَّهُ جَهِلَ كَيْفَ يَقْتُلُ أَخَاهُ فَجَاءَهُ إِبْلِيسُ بِطَائِرٍ أَوْ حَيَوَانٍ غَيْرِهِ، فَجَعَلَ يَشْدَخُ رَأْسَهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ لِيَقْتَدِيَ بِهِ قَابِيلَ فَفَعَلَ وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَى تَصْحِيحِ الرِّوَايَةِ. قَوْلُهُ: فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ قِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا قَتَلَ أَخَاهُ لَمْ يَدْرِ كَيْفَ يُوَارِيهِ لِكَوْنِهِ أَوَّلَ مَيِّتٍ مَاتَ مِنْ بَنِي آدَمَ، فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابَيْنِ أَخَوَيْنِ فَاقْتَتَلَا، فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَحَفَرَ لَهُ، ثُمَّ حَثَا عَلَيْهِ، فَلَمَّا رآه قابيل قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَوَارَاهُ، وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَكِنُّ فِي لِيُرِيَهُ للغراب وقيل لله سبحانه، وكَيْفَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يُوارِي وَالْجُمْلَةُ ثَانِي مَفْعُولَيْ يُرِيَهُ. وَالْمُرَادُ بِالسَّوْءَةِ هنا ذاته كلها لكونها ميتة، وقالَ اسْتِئْنَافُ جَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ مِنْ سَوْقِ الْكَلَامِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ عِنْدَ أَنْ شَاهَدَ الغراب يفعل ذلك؟ ويا وَيْلَتى كلمة تحسّر وتحزّن،

Rivayet edildiğine göre o, kardeşini nasıl öldüreceğini bilemedi; bunun üzerine İblis ona bir kuş veya başka bir hayvan getirdi ve Kabil'in kendisine uyması için onun başını iki taş arasında ezmeye başladı, o da [böyle] yaptı. Rivayetin sıhhatine muhtaç olan başka şeyler de söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي سَوْأَةَ أَخِيهِ } “Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi” buyruğuna gelince; denildi ki: Âdemoğullarından ölen ilk kişi olması hasebiyle kardeşini öldürdüğünde onu nasıl defnedeceğini bilemedi. Bunun üzerine Allah kardeş olan iki karga gönderdi ve onlar birbiriyle kavga etti; biri diğerini öldürdü, ardından onun için [yeri] kazdı ve üzerine [toprak] saçtı. Kabil bunu görünce: { قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي } “Yazıklar olsun bana! Kardeşimin cesedini gömmek için şu karga kadar dahi olmaktan âciz mi kaldım? dedi” ve onu defnetti. { لِيُرِيَهُ } kelimesindeki müstetir (gizli) zamir kargaya râcidir; Yüce Allah'a râci olduğu da söylenmiştir. { كَيْفَ } lafzı, { يُوارِي } fiilindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir ve bu cümle { يُرِيَهُ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Buradaki 'sev'et' (سَوْأَة) kelimesinden maksat, ölü olması hasebiyle onun bedeninin tamamıdır. { قالَ } kelimesi, kelâmın akışından [çıkarılan] takdîrî bir sorunun cevabı olarak istînâftır; sanki: 'Karganın bunu yaptığını gördüğünde ne dedi?' denilmiş gibidir. { يا وَيْلَتى } ifadesi ise bir hayıflanma ve üzüntü kelimesidir;

وَالْأَلِفُ بَدَلٌ مِنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ كَأَنَّهُ دَعَا وَيْلَتَهُ بِأَنْ تَحْضُرَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَالْوَيْلَةُ: الْهَلَكَةُ، وَالْكَلَامُ خَارِجٌ مَخْرَجَ التَّعَجُّبِ مِنْهُ مِنْ عَدَمِ اهْتِدَائِهِ لِمُوَارَاةِ أَخِيهِ كَمَا اهْتَدَى الْغُرَابُ إِلَى ذَلِكَ فَأُوارِيَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ، وَقُرِئَ بِالسُّكُونِ عَلَى تَقْدِيرِ فَأَنَا أُوَارِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ عَلَى قَتْلِهِ وَقِيلَ: لَمْ يَكُنْ نَدَمُهُ نَدَمَ تَوْبَةٍ بَلْ نَدِمَ لِفَقْدِهِ، لَا عَلَى قَتْلِهِ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ.

sonundaki elif, mütekellim yâ'sından bedeldir; sanki helakini o vakitte hazır bulunmaya çağırmıştır; veyle (الْوَيْلَةُ) helak demektir. Söz, karganın buna yol bulduğu gibi kendisinin kardeşini örtmeye yol bulamayışına şaşması bağlamında vârit olmuştur. { فَأُوارِيَ } kelimesi istifhamın cevabı olduğu için nasb ile okunmuştur; 'ben örteyim' (فَأَنَا أُوَارِي) takdiriyle sükûn ile de okunmuştur. { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu”; yani onu öldürdüğüne pişman oldu. Şöyle de denilmiştir: Onun pişmanlığı tevbe pişmanlığı değildi; aksine onu öldürdüğüne değil, onu kaybettiğine pişman oldu. Başka şeyler de söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَهَى أَنْ تَنْكِحَ الْمَرْأَةُ أَخَاهَا تَوْأَمَهَا، وَأَنْ يَنْكِحَهَا غَيْرُهُ مِنْ إِخْوَتِهَا، وَكَانَ يُولَدُ لَهُ فِي كُلِّ بَطْنٍ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ وُلِدَ لَهُ امْرَأَةٌ وَضِيئَةٌ وَوَلَدٌ لَهُ أُخْرَى قَبِيحَةٌ دَمِيمَةٌ، فَقَالَ أَخُو الدَّمِيمَةِ: أَنْكِحْنِي أُخْتُكَ وَأَنْكِحُكَ أُخْتِي، فَقَالَ: لَا، أَنَا أَحَقُّ بِأُخْتِي، فَقَرَّبَا قُرْبَانًا، فَجَاءَ صَاحِبُ الْغَنَمِ بِكَبْشٍ أَعْيَنَ أَقْرَنَ أَبْيَضَ، وَصَاحِبُ الْحَرْثِ بِصُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَتُقُبِّلَ مِنْ صَاحِبِ الْكَبْشِ، وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنْ صَاحِبِ الزَّرْعِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: إِسْنَادُهُ جَيِّدٌ، وَكَذَا قَالَ السُّيُوطِيُّ فِي الدُّرِّ الْمَنْثُورِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ مِنْ شَأْنِ بَنِي آدَمَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِسْكِينٌ يَتَصَدَّقُ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا كَانَ الْقُرْبَانُ يُقَرِّبُهُ الرَّجُلُ، فَبَيْنَمَا ابْنَا آدَمَ قَاعِدَانِ إِذْ قَالَا لَوْ قَرَّبْنَا قُرْبَانًا ثُمَّ ذَكَرَا مَا قَرَّبَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ قَالَ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bir kadının kendi ikiz erkek kardeşiyle evlenmesi yasaklanmış, onunla diğer erkek kardeşlerinden birinin evlenmesi emredilmişti. Âdem için her batında bir erkek bir kadın doğardı. Onlar bu minval üzereyken onun için güzel bir kız, diğeri için de çirkin ve biçimsiz bir kız doğdu. Çirkin olanın kardeşi: 'Kız kardeşini bana nikâhla, ben de kız kardeşimi sana nikâhlayayım' dedi. Diğeri: 'Hayır, ben kız kardeşime daha layığım' dedi. Bunun üzerine kurban sundular. Koyun sahibi olan iri gözlü, boynuzlu, beyaz bir koç getirdi; ekin sahibi olan ise bir yığın yiyecek getirdi. Koç sahibinden kabul edildi, ekin sahibinden ise kabul edilmedi. İbn Kesîr tefsirinde: 'İsnadı ceyyiddir' demiştir; Süyûtî de ed-Dürrü'l-Mensûr'da böyle söylemiştir. İbn Cerîr ondan şöyle rivayet etmiştir: Âdemoğullarının durumunda kendisine sadaka verilecek bir yoksul yoktu; kişi sadece kurban sunardı. Âdem'in iki oğlu otururken: 'Keşke birer kurban sunsaydık' dediler; ardından ne sunduklarını zikretti. İbn Cerîr, Mücâhid'den { لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ } “Yemin olsun ki, elini bana uzatsan da” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

كَتَبَ عَلَيْهِمْ إِذَا أَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يَقْتُلَ رَجُلًا تَرَكَهُ وَلَا يَمْتَنِعَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ يَقُولُ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَكُونَ عَلَيْكَ خَطِيئَتَكَ وَدَمِي فَتَبُوءَ بِهِمَا جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ بِإِثْمِي: قَالَ: بِقَتْلِكَ إِيَّايَ وَإِثْمِكَ، قَالَ: بِمَا كَانَ مِنْكَ قَبْلَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَنْ قَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ قَالَ: شَجَّعَتْهُ عَلَى قَتْلِ أَخِيهِ.

'Bir adam bir adamı öldürmek istediğinde onu kendi haline bırakması ve ona karşı koymaması üzerlerine farz kılındı.' İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ } “Ben isterim ki sen, hem benim günahımı hem de kendi günahını yüklenesin” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ben isterim ki kendi günahın ve benim kanım senin üzerine olsun da her ikisini birden yüklenesin.' İbn Cerîr ondan { بِإِثْمِي } “benim günahımı” ifadesi hakkında: 'Beni öldürmen sebebiyle', { وَإِثْمِكَ } “ve kendi günahını” ifadesi hakkında ise: 'Bundan önce senden sadır olan günahlar sebebiyle' dediğini rivayet etmiştir. Katâde ve Dahhâk'tan da bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı” ayeti hakkında: 'Nefsi onu kardeşini öldürmeye cesaretlendirdi' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: زَيَّنَتْ لَهُ نَفْسُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي قَوْلِهِ: فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَطَلَبَهُ لِيَقْتُلَهُ فراغ الغلام منه في رؤوس الْجِبَالِ، فَأَتَاهُ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ وَهُوَ يَرْعَى غَنَمًا لَهُ وَهُوَ نَائِمٌ، فَرَفَعَ صَخْرَةً فَشَدَخَ بِهَا رَأْسَهُ فَمَاتَ، فَتَرَكَهُ بِالْعَرَاءِ وَلَا يَعْلَمُ كَيْفَ يَدْفِنُ، فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابَيْنِ أَخَوَيْنِ فَاقْتَتَلَا، فَقَتَلَ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ، فَحَفَرَ لَهُ ثُمَّ حَثَا عليه، فلما رآه قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْمًا إِلَّا كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الْأَوَّلِ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ» . وَقَدْ رُوِيَ فِي صِفَةِ قَتْلِهِ لِأَخِيهِ رِوَايَاتٌ اللَّهُ أَعْلَمُ بصحتها.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında: 'Nefsi ona süslü gösterdi' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd ve sahâbeden bir gruptan { فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ } “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi kolaylaştırdı” ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: 'Onu öldürmek için aradı; delikanlı dağ başlarına kaçarak ondan sakındı. Günlerden bir gün o koyunlarını otlatırken ve uyumaktayken yanına geldi; bir kaya kaldırıp onunla başını ezdi ve o da öldü. Onu açık alanda bıraktı ve nasıl gömeceğini bilemedi. Bunun üzerine Allah kardeş olan iki karga gönderdi, dövüştüler; biri diğerini öldürdü, ardından onun için [yeri] kazdı ve üzerine toprak saçtı. Kâbil bunu görünce: { قالَ يا وَيْلَتى أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ } “'Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olmaktan da mı âciz kaldım?' dedi”.' Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda İbn Mes‘ûd'dan rivayet edilen bir hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zulümle öldürülen hiçbir can yoktur ki, onun kanından ilk Âdemoğluna bir pay ayrılmasın; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.» Kardeşini öldürüş şekli hakkında sıhhatini Allah'ın daha iyi bildiği başka rivayetler de nakledilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٢ الى ٣٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 32-34]

مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤)

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (٣٢) إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٣٣) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٤) } “Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık ki: Kim bir cana kıymamış veya yeryüzünde fesat çıkarmamış bir kimseyi öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir canı yaşatırsa, bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler. Sonra bundan sonra onların birçoğu yeryüzünde gerçekten aşırı gitmektedirler. (32) Allah ve Resûlüne karşı savaşanların ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası ancak öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir; ahirette de onlar için büyük bir azap vardır. (33) Ancak siz onlara güç yetirmeden önce tevbe edenler müstesnadır. Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (34)”

قَوْلُهُ: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ أَيْ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْقَاتِلِ وَجَرِيرَتِهِ وَبِسَبَبِ مَعْصِيَتِهِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ مِنْ جِنَايَتِهِ، قَالَ: يُقَالُ أَجَلَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ شَرًّا يَأْجُلُ أَجْلًا إِذَا جَنَى مِثْلَ أَخَذَ يَأْخُذُ أَخْذًا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ «مِنْ أَجْلِ» بِكَسْرِ النُّونِ وَحَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَهِيَ لُغَةٌ. قَالَ فِي شَرْحِ الدُّرَّةِ: قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مُنْفَرِدًا «مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ» بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مَعَ نَقْلِ حَرَكَتِهَا إِلَى النُّونِ قَبْلَهَا وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: مِنَ النَّادِمِينَ فَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ وَالْأَوْلَى مَا قَدَّمْنَا، وَالْمَعْنَى:

{ مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } “Bundan dolayı” sözü; yani o katil, onun cinayeti ve günahı sebebiyle demektir. Zeccâc: 'Yani onun cinayetinden dolayı' demiş ve şöyle eklemiştir: Kişi ailesine karşı suç işlediğinde, tıpkı أَخَذَ يَأْخُذُ أَخْذًا dendiği gibi أَجَلَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ شَرًّا يَأْجُلُ أَجْلًا denir. Ebû Ca‘fer, hemzenin hazfiyle nûn'un kesresiyle «مِنِ اجْلِ» şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. Şerhu'd-Dürre'de şöyle demiştir: 'Ebû Ca‘fer tek başına hemzenin kesresi ve harekesinin kendisinden önceki nûn harfine nakli ile «مِنِ اجْلِ ذَلِكَ» şeklinde okumuştur.' { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } sözünün { مِنَ النَّادِمِينَ } sözüne taalluk etmesinin caiz olduğu da söylenmiştir; bu takdirde vakıf (durak) { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ } sözü üzerinde olur. Ancak önceden sunduğumuz görüş daha evladır; anlam şudur:

أَنَّ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ هُوَ الَّذِي تَسَبَّبَ عَنْهُ الْكَتْبُ الْمَذْكُورُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ. وَخَصَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ السِّيَاقَ فِي تَعْدَادِ جِنَايَاتِهِمْ، وَلِأَنَّهُمْ أَوَّلُ أُمَّةٍ نَزَلَ الْوَعِيدُ عَلَيْهِمْ فِي قَتْلِ الْأَنْفُسِ، وَوَقَعَ التَّغْلِيظُ فِيهِمْ إِذْ ذَاكَ لِكَثْرَةِ سَفْكِهِمْ لِلدِّمَاءِ وَقَتْلِهِمْ لِلْأَنْبِيَاءِ، وَتَقْدِيمِ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ عَلَى الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِهِ أَعْنِي كَتَبْنَا: يُفِيدُ الْقَصْرَ أَيْ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ لَا مَنْ غَيْرِهِ، وَمَنْ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً واحدة من هذه النُّفُوسِ بِغَيْرِ نَفْسٍ أَيْ بِغَيْرِ نَفْسٍ تُوجِبُ الْقِصَاصَ فَيَخْرُجُ عَنْ هَذَا مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِنَفْسٍ قِصَاصًا.

İsrailoğullarına zikredilen bu hükmün yazılmasına sebep olan şey Âdem'in iki oğlunun haberidir; müfessirlerin cumhuru bu görüştedir. İsrailoğullarının özellikle zikredilmesi, bağlamın onların cinayetlerini sayma sadedinde olmasından ve cana kıyma hususunda üzerlerine tehdit inen ilk ümmet olmalarından ötürüdür; ayrıca çok kan dökmeleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyle o vakit haklarında şiddetli hüküm verilmişti. Câr ve mecrûrun taalluk ettiği fiilden yani { كَتَبْنا } fiilinden önce gelmesi kasr ifade eder; yani 'başkasından ötürü değil, ancak bundan dolayı' demektir. { مِنْ } harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. { أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً } “Kim bir canı öldürürse”; yani bu canlardan tek bir canı, { بِغَيْرِ نَفْسٍ } “bir cana karşılık olmaksızın” yani kısası gerektiren bir can [öldürme suçu] bulunmaksızın [öldürürse]; böylece bir cana karşılık kısas olarak bir canı öldüren kimse bu hükmün dışına çıkar.

قَوْلُهُ: أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْجَرِّ عَطْفًا عَلَى نَفْسٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ أَوَّلُ الْكَلَامِ تَقْدِيرُهُ: أَوْ أَحْدَثَ فَسَادًا فِي الْأَرْضِ، وَفِي هَذَا ضَعْفٌ. وَمَعْنَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ:

{ أَوْ فَسادٍ فِي الْأَرْضِ } “veya yeryüzünde bir fesat olmaksızın” sözünü cumhur, { نَفْسٍ } kelimesine atıfla mecrûr olarak okumuştur. Hasan ise sözün evvelinin delalet ettiği mahzuf bir fiil takdiriyle mansub olarak okumuştur ki takdiri: 'veya yeryüzünde bir fesat çıkarırsa' (أَوْ أَحْدَثَ فَسَادًا فِي الْأَرْضِ) şeklindedir; ancak bu zayıftır. Cumhurun kıraatinin anlamı şudur:

أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ سَبَبٍ مِنْ قِصَاصٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا. وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّ كُلَّ حكم مشروط بتحقّق أَحَدُ شَيْئَيْنِ فَنَقِيضُهُ مَشْرُوطٌ بِانْتِفَائِهِمَا مَعًا، وَكُلُّ حُكْمٍ مَشْرُوطٍ بِتَحَقُّقِهِمَا مَعًا فَنَقِيضُهُ مَشْرُوطٌ بِانْتِفَاءِ أَحَدِهِمَا ضَرُورَةَ أَنَّ نَقِيضَ كُلِّ شَيْءٍ مَشْرُوطٌ بِنَقِيضِ شَرْطِهِ.

Kim kısas veya yeryüzünde bir fesat çıkarma sebebi olmaksızın bir cana kıyarsa, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Sabit olmuştur ki: İki şeyden birinin gerçekleşmesine bağlı kılınan her hükmün nakîzi (zıddı), her ikisinin birden ortadan kalkmasına bağlıdır; her ikisinin birden gerçekleşmesine bağlı kılınan her hükmün nakîzi ise, ikisinden birinin ortadan kalkmasına bağlıdır; zira her şeyin nakîzi, şartının nakîzine bağlıdır.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الْفَسَادِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَاذَا هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ الشِّرْكُ، وَقِيلَ: قَطْعُ الطَّرِيقِ.

Bu ayette zikredilen fesadın ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bunun şirk olduğu söylenmiş, yol kesmek (eşkiyalık) olduğu da söylenmiştir.

وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّهُ مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، فَالشِّرْكُ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، وَقَطْعُ الطَّرِيقِ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، وَسَفْكُ الدِّمَاءِ وَهَتْكُ الْحَرَمِ وَنَهْبُ الْأَمْوَالِ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، وَالْبَغْيُ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ بِغَيْرِ حَقِّ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، وَهَدْمُ الْبُنْيَانِ وَقَطْعُ الْأَشْجَارِ وَتَغْوِيرُ الْأَنْهَارِ فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، فَعَرَفْتَ بِهَذَا أَنَّهُ يَصْدُقُ عَلَى هَذِهِ الْأَنْوَاعِ أَنَّهَا فَسَادٌ فِي الْأَرْضِ، وَهَكَذَا الْفَسَادُ الَّذِي سَيَأْتِي فِي قَوْلِهِ: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً يَصْدُقُ عَلَى هَذِهِ الْأَنْوَاعِ، وَسَيَأْتِي تَمَامُ الْكَلَامِ عَلَى مَعْنَى الْفَسَادِ قَرِيبًا. قَوْلُهُ: فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَحْقِيقِ هَذَا التَّشْبِيهِ لِلْقَطْعِ بِأَنَّ عِقَابَ مَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا أَشَدُّ مِنْ عِقَابِ مَنْ قَتَلَ وَاحِدًا مِنْهُمْ.

Kur'an'ın nazmının zahiri, yeryüzünde fesat sayılan her şeye bunun şamil olmasıdır. Şirk yeryüzünde bir fesattır; yol kesmek yeryüzünde bir fesattır; kan dökmek, mahremiyeti çiğnemek ve malları yağmalamak yeryüzünde bir fesattır; Allah'ın kullarına haksız yere taşkınlık etmek yeryüzünde bir fesattır; binaları yıkmak, ağaçları kesmek ve nehirleri kurutmak yeryüzünde bir fesattır. Böylece anladın ki bu türlerin hepsine 'yeryüzünde fesat' ifadesi tam olarak uymaktadır. İleride gelecek olan { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanlar” ayetindeki fesat da bu türlere uyar; fesadın anlamına dair geniş açıklama az sonra gelecektir. { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözü hakkında müfessirler, bütün insanları öldürenin cezasının bir kişiyi öldürenin cezasından daha şiddetli olduğu kesinliği karşısında bu benzetmenin mahiyetinde ihtilaf etmişlerdir.

فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى مَنْ قَتَلَ نَبِيًّا أَوْ إِمَامَ عَدْلٍ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهُ بِأَنْ شَدَّ عَضُدَهُ وَنَصَرَهُ فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا. أَخْرَجَ هَذَا عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَالَ: الْمَعْنَى أَنَّ الَّذِي يَقْتُلُ النَّفْسَ الْمُؤْمِنَةَ مُتَعَمِّدًا جَعَلَ اللَّهُ جَزَاءَهُ جَهَنَّمَ، وَغَضِبَ عَلَيْهِ، وَلَعَنَهُ، وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا، فَلَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا قَالَ: وَمَنْ سَلِمَ مِنْ قَتْلٍ فَلَمْ يَقْتُلْ أَحَدًا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا الناس جميعا.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mana; kim bir peygamberi veya âdil bir devlet başkanını öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur; kim de ona arka çıkıp yardım ederek onu yaşatırsa bütün insanları yaşatmış gibi olur. Bunu ondan İbn Cerîr rivayet etmiştir. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Mana; mümin bir canı kasten öldüren kimsenin cezasını Allah cehennem kılmış, ona gazap etmiş, lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır; şayet bütün insanları öldürseydi bundan fazlası olmazdı. Şöyle demiştir: Öldürmekten uzak durup kimseyi öldürmeyen kimse de sanki bütün insanları yaşatmış gibidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ نَحْوَ هَذَا عَنْهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ هذه الآية: من أَوَبَقَ نَفْسَهُ كَمَا لَوْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا، أَخْرَجَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ. وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا فِي الْوِزْرِ، وَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا فِي الْأَجْرِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Abbâs'tan da bu ayetin tefsirinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kişinin kendini helake sürüklemesi, sanki bütün insanları öldürmüş gibidir.' Bunu ondan İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Günah bakımından bütün insanları öldürmüş gibi, ecir bakımından da bütün insanları yaşatmış gibidir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir:

الْمَعْنَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا فَيَلْزَمُهُ مِنَ الْقَوْدِ وَالْقِصَاصِ مَا يَلْزَمُ مَنْ قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْياها أَيْ مَنْ عَفَا عَمَّنْ وَجَبَ قَتْلُهُ، حَكَاهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَحُكِيَ عن الحسن أنه العفو بعد القدرة: يَعْنِي أَحْيَاهَا. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّ إِحْيَاءَهَا: إِنْجَاؤُهَا مِنْ غَرَقٍ أَوْ حَرْقٍ أَوْ هَدْمٍ أَوْ هَلَكَةٍ، حَكَاهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا فَالْمُؤْمِنُونَ كُلُّهُمْ خُصَمَاؤُهُ، لِأَنَّهُ قَدْ وَتَرَ الْجَمِيعَ وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً أَيْ وجب على الكلّ شكره وقيل المعنى: أنه مَنِ اسْتَحَلَّ وَاحِدًا فَقَدِ اسْتَحَلَّ الْجَمِيعَ لِأَنَّهُ أَنْكَرَ الشَّرْعَ.

Mana; bir kimseyi öldüren kişiye kısas olarak, bütün insanları öldüren kişiye gereken ceza gerekir. { وَمَنْ أَحْياها } “Kim de onu yaşatırsa”; yani öldürülmesi vacip olan kişiyi affederse. Bunu ondan Kurtubî nakletmiştir. Hasan'dan da bunun 'güç yetirdikten sonra affetmek' yani onu yaşatmak olduğu nakledilmiştir. Mücâhid'den ise onu yaşatmanın; boğulmaktan, yanmaktan, göçük altından veya helakten kurtarmak olduğu rivayet edilmiştir; bunu ondan İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; bir kimseyi öldüren kişiye bütün müminler hasım olur; çünkü o hepsine zarar vermiştir; { وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } “Kim de onu yaşatırsa sanki bütün insanları yaşatmış gibi olur” yani herkese ona teşekkür etmek vacip olur. Bir diğer görüşe göre mana: Bir canı helal sayan kimse, şeriatı inkâr ettiği için hepsini helal saymış demektir.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْإِحْيَاءُ هُنَا عِبَارَةٌ عَنِ التَّرْكِ وَالْإِنْقَاذِ مِنْ هَلَكَةٍ فَهُوَ مَجَازٌ، إِذِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ مُخْتَصٌّ بِاللَّهِ ﷿. وَالْمُرَادُ بِهَذَا التَّشْبِيهِ فِي جَانِبِ الْقَتْلِ تَهْوِيلُ أَمْرِ الْقَتْلِ وَتَعْظِيمِ أَمْرِهِ فِي النُّفُوسِ حَتَّى يَنْزَجِرَ عَنْهُ أَهْلُ الْجُرْأَةِ وَالْجَسَارَةِ، وَفِي جَانِبِ الْإِحْيَاءِ التَّرْغِيبُ إِلَى الْعَفْوِ عَنِ الْجُنَاةِ وَاسْتِنْقَاذِ الْمُتَوَرِّطِينَ فِي الْهَلَكَاتِ. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ مُؤَكِّدَةٌ بِاللَّامِ الْمُوطِئَةِ لِلْقَسَمِ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْإِخْبَارِ بِأَنَّ الرُّسُلَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ قَدْ جَاءُوا الْعِبَادَ بِمَا شَرَّعَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا أَمْرُ الْقَتْلِ، وَثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ وَالِاسْتِبْعَادِ الْعَقْلِيِّ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا ذَكَرَ مِمَّا كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَيْ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ الْكَتْبِ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ فِي قوله: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قد اختلف النَّاسِ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي الْعُرَنِيِّينَ. وَقَالَ مالك والشافعي وأبو ثور وأصحاب الرأي: إنها نَزَلَتْ فِيمَنْ خَرَجَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَقْطَعُ الطَّرِيقَ وَيَسْعَى فِي الْأَرْضِ بِالْفَسَادِ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: قَوْلُ مَالِكٍ صَحِيحٌ. قَالَ أَبُو ثَوْرٍ مُحْتَجًّا لِهَذَا الْقَوْلِ:

Her halükârda buradaki yaşatma (ihyâ), [öldürmeyi] terk etmekten ve helakten kurtarmaktan ibarettir; dolayısıyla mecazdır. Zira hakiki anlam [yalnızca] aziz ve celil olan Allah'a mahsustur. Öldürme tarafındaki bu benzetmeden maksat, cüret ve küstahlık ehli bundan vazgeçsin diye öldürme işinin vahametini ve canlar nezdindeki büyüklüğünü vurgulamaktır; yaşatma tarafındaki maksat ise suçluları affetmeye ve helake sürüklenenleri kurtarmaya teşvik etmektir. { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki peygamberlerimiz onlara apaçık delillerle geldiler” sözü; yemin bildiren lâm ile tekit edilmiş müstakil bir cümle olup peygamberlerin aleyhimussalâtü vesselâm kullara, aralarında öldürme emrinin de bulunduğu Allah'ın onlar için koyduğu hükümleri getirdiklerini haber vermeyi içermektedir. { ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ } “Sonra onlardan birçoğu...” sözündeki { ثُمَّ } rütbe bakımından gecikme (terâhî-i rütbî) ve aklen uzak görme içindir. { ذلِكَ } “bundan sonra” sözündeki işaret, Allah'ın İsrailoğullarına yazdığı zikredilen hükmedir; yani o yazılı hükümden sonra onların birçoğu yeryüzünde gerçekten aşırı gitmektedirler. { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah ve Resûlüne karşı savaşanların cezası ancak...” ayetinin nüzul sebebi hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, bunun Ureyneliler hakkında indiği görüşüne varmıştır. Mâlik, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehli ise: 'Bu ayet, Müslümanlardan yol kesip yeryüzünde fesat çıkarmak üzere çıkan kimseler hakkında inmiştir' demişlerdir. İbnü'l-Münzir: 'Mâlik'in sözü sahihtir' demiştir. Ebû Sevr bu görüşü delillendirerek şöyle demiştir:

إِنَّ قَوْلَهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي غَيْرِ أَهْلِ الشِّرْكِ، لِأَنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ أَهْلَ الشِّرْكِ إِذَا وَقَعُوا فِي أَيْدِينَا فَأَسْلَمُوا أَنَّ دِمَاءَهُمْ تَحْرُمُ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْإِسْلَامِ، انْتَهَى. وَهَكَذَا يَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ ، وقوله ﷺ: «الْإِسْلَامُ يَهْدِمُ مَا قَبْلَهُ» أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ، وَحَكَى ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ: أَعْنِي آيَةَ الْمُحَارِبَةِ نَسَخَتْ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْعُرَنِيِّينَ، وَوَقَفَ الْأَمْرُ عَلَى هَذِهِ الْحُدُودِ.

'Bu ayetteki: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz onlara güç yetirmeden önce tevbe edenler müstesnadır” ifadesi, ayetin şirk ehli dışındakiler hakkında indiğine delalet eder; çünkü âlimler, şirk ehlinin elimize düştüklerinde Müslüman olurlarsa kanlarının haram olacağı hususunda icma etmişlerdir. Bu da ayetin İslâm ehli hakkında indiğini gösterir.' Sözün sonu. Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse, geçmişte olanlar bağışlanır” ayeti ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Müslim ve diğerlerinin rivayet ettiği: «İslâm, kendisinden öncekini yıkar [yok eder]» hadisi de buna delalet eder. İbn Cerîr et-Taberî tefsirinde bazı ilim ehlinden naklettiğine göre, bu ayet yani muharebe ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureynelilere yaptığı uygulamayı neshetmiş ve iş bu hadler üzerinde durulmuştur.

وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ هَذَا قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الْحُدُودُ: يعني فعله ﷺ بِالْعُرَنِيِّينَ وَبِهَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ آخَرُونَ إِلَى أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ بِالْعُرَنِيِّينَ مَنْسُوخٌ بِنَهْيِ النَّبِيِّ ﷺ عَنِ الْمُثْلَةِ، وَالْقَائِلُ بِهَذَا مُطَالَبٌ بِبَيَانِ تَأَخُّرِ النَّاسِخِ، وَسَيَأْتِي سِيَاقُ الرِّوَايَاتِ الْوَارِدَةِ فِي سَبَبِ النُّزُولِ. وَالْحَقُّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَعُمُّ الْمُشْرِكَ وَغَيْرَهُ لِمَنِ ارْتَكَبَ مَا تَضَمَّنَتْهُ، وَلَا اعْتِبَارَ بِخُصُوصِ السَّبَبِ، بَلِ الِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنَّ حُكْمَ هَذِهِ الْآيَةِ مُتَرَتِّبٌ فِي الْمُحَارِبِينَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ فِي الْمُرْتَدِّينَ أَوِ الْيَهُودِ، انْتَهَى. وَمَعْنَى قَوْلِهِ مُتَرَتِّبٌ: أَيْ ثَابِتٌ قِيلَ: الْمُرَادُ بمحاربة الله المذكورة في

Muhammed b. Sîrîn'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Bu, had cezaları inmeden önceydi” -yani [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureynelilere yaptığı muameleyi kastediyor-. İlim ehlinden bir grup da böyle demiştir. Diğer bir grup ise [Allah Resûlü] sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ureynelilere yaptığı muamelenin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müsleyi (işkence ile uzuv kesmeyi) yasaklamasıyla mensuh olduğu görüşüne varmıştır. Bunu söyleyen kimseden, nâsihin (nesheden hükmün) sonra geldiğini açıklaması istenir. Nüzul sebebi hakkında gelen rivayetlerin sevki ileride gelecektir. Hak olan şudur ki, bu ayet [hükmünün] içerdiği fiili işleyen kimse bakımından müşriki de başkasını da kapsar. Sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğine itibar edilir. Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: “Bu ayet mürtedler veya Yahudiler hakkında inmiş olsa bile, hükmünün İslâm ehlinden olan muharipler (yol kesenler/eşkıya) hakkında geçerli olduğu hususunda ilim ehli arasında ihtilaf yoktur.” [Kurtubî'nin sözü] bitti. Onun “müterettib” (مُتَرَتِّبٌ) sözünün anlamı, “sabit” demektir. Ayette zikredilen Allah ile savaşmaktan maksadın...

الْآيَةِ، هِيَ مُحَارَبَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمُحَارَبَةُ الْمُسْلِمِينَ فِي عَصْرِهِ وَمِنْ بَعْدِ عَصْرِهِ بِطَرِيقِ الْعِبَارَةِ دُونَ الدَّلَالَةِ وَدُونَ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ وُرُودَ النَّصِّ لَيْسَ بِطَرِيقِ خِطَابِ الْمُشَافَهَةِ حَتَّى يَخْتَصَّ حُكْمُهُ بِالْمُكَلَّفِينَ عِنْدَ النُّزُولِ فَيَحْتَاجُ فِي تَعْمِيمِ الْخِطَابِ لِغَيْرِهِمْ إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ وَقِيلَ: إِنَّهَا جُعِلَتْ مُحَارَبَةُ الْمُسْلِمِينَ مُحَارَبَةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ إِكْبَارًا لِحَرْبِهِمْ وَتَعْظِيمًا لِأَذِيَّتِهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يُحَارَبُ وَلَا يُغَالَبُ. وَالْأَوْلَى أَنْ تُفَسَّرَ مُحَارَبَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِمَعَاصِيهِ وَمُخَالَفَةِ شَرَائِعِهِ، وَمُحَارَبَةُ الرَّسُولِ تُحْمَلُ عَلَى مَعْنَاهَا الْحَقِيقِيِّ، وَحُكْمُ أُمَّتِهِ حُكْمُهُ، وَهُمْ أُسْوَتُهُ. وَالسَّعْيُ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا يُطْلَقُ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الشَّرِّ كَمَا قَدَّمْنَا قَرِيبًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: قال كثير من السلف منهم سعيد ابن الْمُسَيَّبِ: إِنَّ قَرْضَ الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ مِنَ الْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ انْتَهَى.

Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak ve onun asrında ve asrından sonra Müslümanlarla delalet ve kıyas yoluyla değil ibare yoluyla savaşmak olduğu söylenmiştir; çünkü nassın gelişi hitâb-ı müşâfehe (doğrudan yüz yüze hitap) yoluyla değildir ki hükmü nüzul anındaki mükelleflere has olsun da hitabın başkalarına teşmili için başka bir delile ihtiyaç duyulsun. Şöyle de denilmiştir: Müslümanlarla savaşmak, onların savaşına büyüklük ve onlara eziyet vermeye vehamet atfetmek maksadıyla Allah ve Resûlüne karşı savaş sayılmıştır; zira Yüce Allah ile savaşılamaz ve O'na üstün gelinemez. Evla olanı; Allah Teâlâ ile savaşmanın, O'na isyan etmek ve şeriatlarına muhalefet etmekle tefsir edilmesi; Resûl ile savaşmanın ise hakiki manasına hamledilmesidir. Ümmetinin hükmü onun hükmüdür ve onlar onun örneğidir. Yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışmak ise az önce sunduğumuz gibi çeşitli şer türlerine ıtlak olunur. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: 'Selef'ten birçoğu, aralarında Saîd b. el-Müseyyeb de olmak üzere dediler ki: Dirhem ve dinarları kırpmak (kenarlarını kesmek) yeryüzünde fesat çıkarmaktandır. Nitekim Yüce Allah: { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسادَ } “Hâkimiyeti ele aldığında yeryüzünde fesat çıkarmaya, ekini ve nesli helak etmeye çalışır. Allah ise fesadı sevmez” buyurmuştur.' Sözün sonu.

إِذَا تَقَرَّرَ لَكَ مَا قَرَّرْنَاهُ مِنْ عُمُومِ الْآيَةِ وَمِنْ مَعْنَى الْمُحَارَبَةِ وَالسَّعْيِ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا، فَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ يَصْدُقُ عَلَى كُلِّ مَنْ وَقَعَ مِنْهُ ذَلِكَ، سَوَاءٌ كَانَ مُسْلِمًا أَوْ كَافِرًا، فِي مِصْرَ وَغَيْرِ مِصْرَ، فِي كُلِّ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ، وَجَلِيلٍ وَحَقِيرٍ، وَأَنَّ حُكْمَ اللَّهِ فِي ذَلِكَ هُوَ مَا وَرَدَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْقَتْلِ أَوِ الصَّلْبِ، أَوْ قَطْعِ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلِ مِنْ خِلَافٍ، أَوِ النَّفْيِ مِنَ الْأَرْضِ، وَلَكِنْ لَا يَكُونُ هَذَا حُكْمُ مَنْ فَعَلَ أَيَّ ذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ، بَلْ مَنْ كَانَ ذَنْبُهُ هُوَ التَّعَدِّي عَلَى دِمَاءِ الْعِبَادِ وَأَمْوَالِهِمْ فِيمَا عَدَا مَا قَدْ وَرَدَ لَهُ حُكْمٌ غَيْرُ هَذَا الْحُكْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّةِ رَسُولِهِ كَالسَّرِقَةِ وَمَا يَجِبُ فِيهِ الْقِصَاصُ، لِأَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ كان في زمنه ﷺ مَنْ تَقَعُ مِنْهُ ذُنُوبٌ وَمَعَاصٍ غَيْرَ ذَلِكَ، وَلَا يَجْرِي عَلَيْهِ ﷺ هَذَا الْحُكْمُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِهَذَا تَعْرِفُ ضِعْفَ مَا رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ الْمُحَارِبَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّهَا الزِّنَا وَالسَّرِقَةُ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ هَذَيْنِ الذَّنْبَيْنِ قَدْ وَرَدَ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَفِي سنة رسوله ﷺ لَهُمَا حُكْمٌ غَيْرُ هَذَا الْحُكْمِ.

Ayetin umumiliğine, muharebenin ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışmanın anlamına dair ortaya koyduğumuz hususlar senin için sabit olduysa bil ki bu, ister Müslüman ister kâfir olsun, ister şehirde ister şehir dışında olsun, az veya çok, büyük veya küçük her durumda kendisinden bu fiil sadır olan herkese uyar; Allah'ın bu konudaki hükmü de bu ayette geçen öldürülme, asılma, ellerin ve ayakların çaprazlama kesilmesi yahut bulunulan yerden sürgün edilmedir. Ancak bu, günahlardan herhangi bir günahı işleyen kimsenin hükmü değildir; aksine günahı, kulların canlarına ve mallarına tecavüz etmek olan kimsenin hükmüdür; hırsızlık ve kısası gerektiren şeyler gibi Allah'ın kitabında veya Resûlünün sünnetinde bundan başka bir hüküm vârit olan durumlar müstesnadır. Çünkü biz biliyoruz ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bundan başka günah ve masiyetler işleyenler olmuş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayette zikredilen hükmü onlara uygulamamıştır. Bu sayede, Mücâhid'den bu ayette zikredilen muharebenin tefsirinde rivayet edilen 'bunun zina ve hırsızlık olduğu' görüşünün zayıflığını anlarsın; bunun sebebi, bu iki günah hakkında Allah'ın kitabında ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinde bu hükümden başka bir hükmün vârit olmuş olmasıdır.

وَإِذَا عَرَفْتَ مَا هُوَ الظَّاهِرُ مِنْ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مُقْتَضَى لُغَةِ الْعَرَبِ الَّتِي أَمَرَنَا بِأَنْ نُفَسِّرَ كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ بِهَا، فَإِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ بِشَيْءٍ مِنَ التَّفَاصِيلِ الْمَرْوِيَّةِ، وَالْمَذَاهِبِ الْمَحْكِيَّةِ، إِلَّا أَنْ يَأْتِيَكَ الدَّلِيلُ الْمُوجِبُ لِتَخْصِيصِ هَذَا الْعُمُومِ أَوْ تَقْيِيدِ هَذَا الْمَعْنَى الْمَفْهُومِ مِنْ لُغَةِ الْعَرَبِ فَأَنْتَ وَذَاكَ اعْمَلْ بِهِ وَضَعْهُ فِي مَوْضِعِهِ، وَأَمَّا مَا عَدَاهُ:

Allah'ın kitabını ve Resûlünün sünnetini kendisiyle tefsir etmemiz emredilen Arap dilinin gereğine göre bu ayetin zahirî manasının ne olduğunu anladığında, bu umumiliği tahsis etmeyi veya Arap dilinden anlaşılan bu manayı takyit etmeyi gerektiren bir delil sana gelmedikçe, rivayet edilen ayrıntılardan ve nakledilen mezheplerden hiçbir şeye aldanmaktan sakın; [böyle bir delil gelirse] sen onun gereğince amel et ve onu yerine koy. Bunun dışındakilere gelince:

فَدَعْ عَنْكَ نَهْبًا صِيحَ فِي حُجُرَاتِهِ ... وَهَاتِ حَدِيثًا مَا حَدِيثُ الرَّوَاحِلِ

'Odalarında bağrışılan bir yağmayı bırak bir yana... / Sen develerden bahset, ne oldu o binekler?'

عَلَى أَنَّا سَنَذْكُرُ مِنْ هَذِهِ الْمَذَاهِبِ مَا تَسْمَعُهُ: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيمَنْ يَسْتَحِقُّ اسْمَ الْمُحَارَبَةِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو ثَوْرٍ: إِنَّ مَنْ شَهَرَ السِّلَاحَ فِي قُبَّةِ الْإِسْلَامِ وَأَخَافَ السَّبِيلَ ثُمَّ ظُفِرَ بِهِ وَقُدِرَ عَلَيْهِ فَإِمَامُ الْمُسْلِمِينَ فِيهِ بِالْخِيَارِ: إِنْ شَاءَ قَتَلَهُ، وَإِنْ شَاءَ صَلَبَهُ، وَإِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَرِجْلَهُ. وَبِهَذَا قَالَ مَالِكٌ وَصَرَّحَ بِأَنَّ الْمُحَارِبَ عِنْدَهُ مَنْ حَمَلَ عَلَى النَّاسِ فِي مِصْرٍ أَوْ فِي بَرِّيَّةٍ أَوْ كَابَرَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ دُونَ نَائِرَةٍ وَلَا ذَحْلَ وَلَا عداوة. قال ابن المنذر:

Bununla birlikte bu mezheplerden [şimdi] işiteceğin şu görüşleri zikredeceğiz: Bil ki âlimler, muhârebe (eşkıyalık/savaş açma) ismini kimin hak ettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Mücâhid, Atâ, el-Hasen el-Basrî, İbrâhîm en-Nehaî, ed-Dahhâk ve Ebû Sevr şöyle demişlerdir: "İslam beldesinde silah çeken, yol kesip korku salan, ardından da yakalanıp ele geçirilen kimse hakkında Müslümanların idarecisi muhayyerdir: Dilerse onu öldürür, dilerse asar, dilerse de elini ve ayağını keser." Mâlik de böyle demiştir ve kendi nezdinde muharibin; aralarında yeni zuhur etmiş bir fitne (nâire), bir kan davası ve bir husumet bulunmaksızın şehirde veya kırda/çölde insanlara saldıran yahut canları ve malları hususunda onlara zorbalık eden kimse olduğunu açıkça belirtmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir:

اخْتُلِفَ عَنْ مَالِكٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَأَثْبَتَ الْمُحَارِبَةَ فِي الْمِصْرِ مَرَّةً وَنَفَى ذَلِكَ مَرَّةً. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرُ مَا تَقَدَّمَ فَقَالَ فِي قُطَّاعِ الطَّرِيقِ: إِذَا قَتَلُوا وَأَخَذُوا الْمَالَ قُتِلُوا وَصُلِبُوا، وَإِذَا قَتَلُوا وَلَمْ يَأْخُذُوا الْمَالَ قُتِلُوا وَلَمْ يُصْلَبُوا، وَإِذَا أَخَذُوا الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلُوا قُطِعَتْ أَيْدِيهُمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلَافٍ، وَإِذَا أَخَافُوا السَّبِيلَ وَلَمْ يَأْخُذُوا مَالًا نُفُوا من الأرض. وروي عن ابن مِجْلَزٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَعَطَاءٍ عَلَى اخْتِلَافٍ فِي الرِّوَايَةِ عَنْ بَعْضِهِمْ، وَحَكَاهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنِ الْجُمْهُورِ. وَقَالَ أَيْضًا: وَهَكَذَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ السَّلَفِ وَالْأَئِمَّةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِذَا قَتَلَ قُتِلَ وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ مِنْ خِلَافٍ، وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ فَالسُّلْطَانُ مُخَيَّرٌ فِيهِ: إِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ، وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَقْطَعْ وَقَتَلَهُ وَصَلَبَهُ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ:

'Bu meselede Mâlik'ten farklı rivayetler gelmiştir; şehir içindeki muharebeyi bir defasında kabul etmiş, bir defasında ise nefyetmiştir.' İbn Abbâs'tan yukarıda geçenden farklı bir görüş de rivayet edilmiş ve o, yol kesiciler hakkında şöyle demiştir: 'Öldürüp malı aldıklarında öldürülür ve asılırlar; öldürüp malı almadıklarında öldürülür fakat asılmazlar; malı alıp öldürmediklerinde elleri ve ayakları çaprazlama kesilir; yolu korkulu kılıp mal almadıklarında ise yeryüzünden sürgün edilirler.' Bu görüş bazılarından gelen rivayet farklılıklarıyla birlikte İbn Miclez, Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Hasan, Katâde, Süddî ve Atâ'dan da rivayet edilmiş; İbn Kesîr bunu cumhurdan nakletmiştir. O ayrıca: 'Selef'ten ve imamlardan pek çok kimse de böyle demiştir' demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Öldürürse öldürülür; malı alır da öldürmezse eli ve ayağı çaprazlama kesilir; hem malı alır hem de öldürürse sultan muhayyerdir: Dilerse ellerini ve ayaklarını keser, dilerse kesmeyip onu öldürür ve asar.' Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir:

الْقَتْلُ يَأْتِي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَنَحْوُهُ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: إِذَا أَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ الْيُمْنَى وَحُسِمَتْ، ثُمَّ قُطِعَتْ رِجْلُهُ الْيُسْرَى وَحُسِمَتْ وَخُلِّيَ، لِأَنَّ هَذِهِ الْجِنَايَةَ زَادَتْ عَلَى السَّرِقَةِ بِالْحَرَابَةِ وَإِذَا قَتَلَ قُتِلَ وَإِذَا أَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ قُتِلَ وَصُلِبَ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: يُصْلَبُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: إِنْ قَتَلَ قُتِلَ، وَإِنْ أَخَذَ الْمَالَ قُطِعَتْ يَدُهُ وَرِجْلُهُ كَقَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَلَا أَعْلَمُ لِهَذِهِ التَّفَاصِيلِ دَلِيلًا لَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَلَا مِنْ سُنَّةِ رَسُولِهِ إِلَّا مَا رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ وَتَفَرَّدَ بِرِوَايَتِهِ فَقَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ: أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ كَتَبَ إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ يَسْأَلُهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ يُخْبِرُهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أُولَئِكَ النَّفَرِ الْعُرَنِيِّينَ وَهُمْ مِنْ بَجِيلَةَ، قَالَ أَنَسٌ: «فَارْتَدُّوا عَنِ الْإِسْلَامِ، وَقَتَلُوا الرَّاعِيَ، وَاسْتَاقُوا الْإِبِلَ، وَأَخَافُوا السَّبِيلَ، وَأَصَابُوا الْفَرْجَ الْحَرَامَ قَالَ أَنَسٌ: فَسَأَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جِبْرِيلَ عَنِ الْقَضَاءِ فِيمَنْ حَارَبَ، فَقَالَ: مَنْ سَرَقَ وَأَخَافَ الطَّرِيقَ فَاقْطَعْ يَدَهُ لِسَرِقَتِهِ ورجله بإخافته، وَمَنْ قَتَلَ فَاقْتُلْهُ وَمَنْ قَتَلَ وَأَخَافَ السَّبِيلَ وَاسْتَحَلَّ الْفَرْجَ الْحَرَامَ فَاصْلُبْهُ» . وَهَذَا مَعَ مَا فِيهِ مِنَ النَّكَارَةِ الشَّدِيدَةِ لَا يُدْرَى كَيْفَ صِحَّتُهُ؟ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ ذكره لشيء من هذه التَّفَاصِيلِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا مَا لَفْظُهُ: وَيَشْهَدُ لِهَذَا التَّفْصِيلِ الْحَدِيثُ الَّذِي رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ إِنْ صَحَّ سَنَدُهُ ثُمَّ ذَكَرَهُ.

'Öldürme cezası her şeyin yerine geçer [diğer cezaları düşürür]'; Evzâî'nin sözü de bunun benzeridir. Şâfiî şöyle demiştir: 'Malı alırsa sağ eli kesilir ve dağlanır, sonra sol ayağı kesilir ve dağlanır ve serbest bırakılır; çünkü bu cinayet eşkıyalık vasfıyla hırsızlığın üzerine çıkmıştır. Öldürürse öldürülür; hem malı alır hem öldürürse hem öldürülür hem de asılır.' Ondan 'Üç gün asılı bırakılır' dediği rivayet edilmiştir. Ahmed ise: 'Öldürürse öldürülür, malı alırsa Şâfiî'nin dediği gibi eli ve ayağı kesilir' demiştir. İbn Cerîr'in tefsirinde rivayet edip tek kaldığı şu rivayet müstesna, bu ayrıntılar için ne Allah'ın kitabından ne de Resûlünün sünnetinden bir delil bilmekteyim; o şöyle demiştir: Bize Ali b. Sehl anlattı, bize Velîd b. Müslim, Yezîd b. Ebî Habîb'den anlattı ki: Abdülmelik b. Mervân, Enes b. Mâlik'e mektup yazıp bu ayeti sordu. Enes de ona bu ayetin Becîle kabilesinden olan o Ureyneliler hakkında indiğini bildiren bir mektup yazdı. Enes şöyle dedi: «İslâm'dan irtidad ettiler, çobanı öldürdüler, develeri sürüp götürdüler, yolu korkulu kıldılar ve haram olan ferc irtikâp ettiler. Enes dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail'e muharipler hakkındaki hükmü sordu, o da: 'Kim çalar ve yolu korkulu kılarsa, hırsızlığından ötürü elini, korkutmasından ötürü ayağını kes; kim öldürürse onu öldür; kim hem öldürür, hem yolu korkulu kılar hem de haram ferci helal sayarsa onu as' dedi.» Bu rivayet, içindeki şiddetli münkerlikle birlikte sıhhatinin ne durumda olduğu bilinmeyen bir rivayettir. İbn Kesîr tefsirinde zikrettiğimiz bu ayrıntıların bir kısmını aktardıktan sonra lafzen şöyle demiştir: 'İsnadı sahih olduğu takdirde İbn Cerîr'in tefsirinde rivayet ettiği hadis bu ayrıntıya şahitlik etmektedir'; sonra onu zikretmiştir.

قَوْلُهُ: وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً هُوَ إِمَّا مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، أَوْ عَلَى الْحَالِ بِالتَّأْوِيلِ: أَيْ مُفْسِدِينَ. قَوْلُهُ: أَوْ يُصَلَّبُوا ظَاهِرُهُ أَنَّهُمْ يُصَلَّبُونَ أَحْيَاءً حَتَّى يَمُوتُوا، لِأَنَّهُ أَحَدُ الْأَنْوَاعِ الَّتِي خَيَّرَ اللَّهُ بَيْنَهَا. وَقَالَ قَوْمٌ: الصَّلْبُ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ الْقَتْلِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُصْلَبَ قَبْلَ الْقَتْلِ فَيُحَالُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الصَّلَاةِ وَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ. وَيُجَابُ بِأَنَّ هَذِهِ عُقُوبَةٌ شَرَعَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ لِعِبَادِهِ. قَوْلُهُ: أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ ظَاهِرُهُ قَطْعُ إِحْدَى الْيَدَيْنِ وَإِحْدَى الرِّجْلَيْنِ مِنْ خِلَافٍ سَوَاءٌ كَانَتِ الْمَقْطُوعَةُ مِنَ الْيَدَيْنِ هِيَ الْيُمْنَى أَوِ الْيُسْرَى، وَكَذَلِكَ الرِّجْلَانِ وَلَا يُعْتَبَرُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْقَطْعُ مِنْ خلاف إِمَّا يُمْنَى الْيَدَيْنِ مَعَ يُسْرَى الرِّجْلَيْنِ أَوْ يُسْرَى الْيَدَيْنِ مَعَ يُمْنَى الرِّجْلَيْنِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَذَا قَطْعُ الْيَدِ الْيُمْنَى وَالرِّجْلِ الْيُسْرَى فَقَطْ.

{ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanlar” ifadesi; ya masdar olarak, ya mef'ûlün leh olarak, ya da 'fesatçılar olarak' (مُفْسِدِينَ) teviliyle hâl olarak mansubdur. { أَوْ يُصَلَّبُوا } “veya asılmaları” sözünün zahiri, ölene kadar diri diri asılmalarıdır; çünkü bu, Allah'ın aralarında muhayyer kıldığı türlerden biridir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Asılma ancak öldürüldükten sonra olur; öldürülmeden önce asılması ve böylece namaz, yeme ve içme ile arasına engel konulması caiz değildir. Buna şöyle cevap verilir: Bu, Allah Teâlâ'nın kitabında kulları için teşri kıldığı bir cezadır. { أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ } “yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi” sözünün zahiri; ellerden birinin ve ayaklardan birinin çaprazlama kesilmesidir; kesilen el ister sağ ister sol olsun, ayaklar da böyledir. Kesimin çaprazlama olması dışında bir şart aranmaz; bu da ya sağ el ile sol ayak, ya da sol el ile sağ ayaktır. Bununla sadece sağ el ile sol ayağın kesilmesinin kastedildiği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَاهُ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ أَنْ يُطْلَبَ بِالْخَيْلِ وَالرَّجُلِ حَتَّى يُؤْخَذَ فَيُقَامُ عَلَيْهِ الْحَدُّ أَوْ يَخْرُجَ مِنْ دَارِ الْإِسْلَامِ هَرَبًا. وَهُوَ مَحْكِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَمَالِكٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَالسُّدِّيِّ وَالضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ وَالزُّهْرِيِّ، حَكَاهُ الرُّمَّانِيُّ فِي كتابه عنهم.

{ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” sözünün manası hakkında müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Süddî: 'Bunun anlamı, yakalanıp kendisine had tatbik edilene veya kaçarak İslâm diyarından çıkana kadar atlı ve yaya olarak onun peşine düşülmesidir' demiştir. Bu görüş İbn Abbâs, Enes, Mâlik, Hasan el-Basrî, Süddî, Dahhâk, Katâde, Saîd b. Cübeyr, Rebî‘ b. Enes ve Zührî'den nakledilmiştir; Rummânî kitabında bunu onlardan aktarmıştır.

وَحُكِيَ عَنِ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُمْ يُخْرَجُونَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ وَيُطْلَبُونَ لِتُقَامَ عَلَيْهِمُ الْحُدُودُ، وَبِهِ قَالَ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ.

Şâfiî'den, onların bir şehirden diğer bir şehre çıkarılacakları ve üzerlerine hadlerin tatbik edilmesi için aranacakları nakledilmiştir; Leys b. Sa‘d da bu görüştedir.

وَرُوِيَ عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ يُنْفَى مِنَ الْبَلَدِ الَّذِي أَحْدَثَ فِيهِ إِلَى غَيْرِهِ وَيُحْبَسُ فِيهِ كَالزَّانِي، وَرَجَّحَهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْقُرْطُبِيُّ.

Mâlik'ten ise, suç işlediği şehirden başka bir şehre sürgün edileceği ve zâni gibi orada hapsedileceği rivayet edilmiştir; İbn Cerîr ve Kurtubî bunu tercih etmiştir.

وَقَالَ الْكُوفِيُّونَ: نَفْيُهُمْ سِجْنُهُمْ، فَيُنْفَى مِنْ سِعَةِ الدُّنْيَا إِلَى ضِيقِهَا. وَالظَّاهِرُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ يُطْرَدُ مِنَ الْأَرْضِ الَّتِي وَقَعَ مِنْهُ فِيهَا مَا وَقَعَ مِنْ غَيْرِ سِجْنٍ وَلَا غَيْرِهِ. وَالنَّفْيُ قَدْ يَقَعُ بِمَعْنَى الْإِهْلَاكِ وَلَيْسَ هُوَ مُرَادًا هُنَا. قَوْلُهُ:

Kûfeliler ise: 'Onların sürgünü hapsedilmeleridir; böylece dünyanın genişliğinden onun darlığına sürgün edilirler' demişlerdir. Ayetin zahirine göre ise, hapis ve benzeri olmaksızın o fiilin kendisinden sadır olduğu topraktan kovulmasıdır. Nefy (sürgün) kelimesi bazen helak etme anlamında da kullanılır; ancak burada kastedilen bu değildir. Yüce Allah'ın:

ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا الْإِشَارَةُ إِلَى مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ مِنَ الْأَحْكَامِ، وَالْخِزْيُ: الذُّلُّ وَالْفَضِيحَةُ. قَوْلُهُ:

{ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا } “Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir” sözündeki işaret, daha önce zikri geçen hükümleredir. Hızy (خِزْي) zillet ve rezillik demektir. Yüce Allah'ın:

إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ اسْتَثْنَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ التَّائِبِينَ قَبْلَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِمْ مِنْ عُمُومِ الْمُعَاقِبِينَ بِالْعُقُوبَاتِ السَّابِقَةِ، وَالظَّاهِرُ عَدَمُ الْفَرْقِ بَيْنَ الدِّمَاءِ وَالْأَمْوَالِ وَبَيْنَ غَيْرِهَا مِنَ الذُّنُوبِ الْمُوجِبَةِ لِلْعُقُوبَاتِ الْمُعَيَّنَةِ الْمَحْدُودَةِ، فَلَا يُطَالَبُ التَّائِبُ قَبْلَ الْقُدْرَةِ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، وَعَلَيْهِ عَمَلُ الصَّحَابَةِ. وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَسْقُطُ الْقِصَاصُ وَسَائِرُ حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ بِالتَّوْبَةِ قَبْلَ الْقُدْرَةِ، وَالْحَقُّ الْأَوَّلُ. وَأَمَّا التَّوْبَةُ بَعْدَ الْقُدْرَةِ فَلَا تَسْقُطُ بِهَا الْعُقُوبَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُ قَيْدِ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ السُّلْطَانَ وَلِيُّ مَنْ حَارَبَ فَإِنْ قَتَلَ مُحَارِبٌ أَخَا امْرِئٍ وَأَتَاهُ فِي حَالِ الْمُحَارَبَةِ، فَلَيْسَ إِلَى طَالِبِ الدَّمِ مِنْ أَمْرِ الْمُحَارَبَةِ شَيْءٌ، وَلَا يَجُوزُ عَفْوُ وَلِيِّ الدَّمِ.

{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ancak siz onlara güç yetirmeden önce tevbe edenler müstesnadır. Bilin ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözü ile Allah Teâlâ, kendilerine güç yetirilmeden önce tevbe edenleri önceki cezalarla cezalandırılacak olanların umumundan istisna etmiştir. Zahir olan; kanlar, mallar ve muayyen sınırları belirlenmiş cezaları gerektiren diğer günahlar arasında bir farkın olmamasıdır; dolayısıyla güç yetirilmeden önce tevbe eden kimseden bunlardan hiçbir şey talep edilmez; sahâbenin ameli de bu yöndedir. İlim ehlinden bazıları ise güç yetirilmeden önceki tevbe ile kısasın ve diğer kul haklarının düşmeyeceği görüşüne varmışlardır; hak olan ise birinci görüştür. Güç yetirildikten sonraki tevbeye gelince, { قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “onlara güç yetirmeden önce” kaydının zikredilmesinin delalet ettiği üzere ayette zikredilen ceza bununla düşmez. Kurtubî şöyle demiştir: 'İlim ehli, muharip olan kimsenin velisinin sultan olduğu hususunda icma etmiştir; şayet bir muharip bir adamın kardeşini öldürür ve muharebe esnasında ona gelirse, kan talep eden velinin muharebe işinde hiçbir yetkisi yoktur ve kan velisinin affetmesi caiz değildir.'

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ يَقُولُ: مِنْ أَجْلِ ابْنِ آدَمَ الَّذِي قَتَلَ أَخَاهُ ظُلْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَعْنِي قَوْلَهُ: فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً أَهِيَ لَنَا كَمَا كَانَتْ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ؟ فَقَالَ: إِي وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ، فَمَنْ تَابَ مِنْهُمْ قَبْلَ أَنْ يُقْدَرَ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ سَبِيلٌ، وَلَيْسَتْ تُحْرِزُ هَذِهِ الْآيَةُ الرَّجُلَ الْمُسْلِمَ مِنَ الْحَدِّ إِنْ قَتَلَ أَوْ أَفْسَدَ فِي الْأَرْضِ أَوْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ عَنْهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَهْدٌ وَمِيثَاقٌ، فَنَقَضُوا الْعَهْدَ وَأَفْسَدُوا فِي الْأَرْضِ، فَخَيَّرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ فِيهِمْ: إِنْ شَاءَ قَتَلَ، وَإِنْ شَاءَ صَلَبَ، وَإِنْ شَاءَ أَنْ يَقْطَعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلَافٍ، وَأَمَّا النَّفْيُ فَهُوَ الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ، فَإِنْ جَاءَ تَائِبًا فَدَخَلَ فِي الْإِسْلَامِ قُبِلَ مِنْهُ، وَلَمْ يُؤْخَذْ بِمَا سَلَفَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْحَرُورِيَّةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ أَنَّ نَفَرًا مِنْ عُكْلٍ قَدِمُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَسْلَمُوا وَاجْتَوَوُا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَأْتُوا إِبِلَ الصَّدَقَةِ، فَيَشْرَبُوا مِنْ أَبْوَالِهَا وَأَلْبَانِهَا، فَقَتَلُوا رَاعِيَهَا وَاسْتَاقُوهَا، فَبَعَثَ النَّبِيُّ ﷺ فِي طَلَبِهِمْ قَافَةً ، فَأُتِيَ بِهِمْ فَقَطَّعَ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ، وَسَمَلَ أَعْيُنَهُمْ، وَلِمْ يَحْسِمْهُمْ، وَتَرَكَهُمْ حَتَّى مَاتُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ الْآيَةَ. وَفِي مُسْلِمٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ ﷺ أعين أولئك لأنهم سملوا أعين

İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, { مِنْ أَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Bundan dolayı İsrâiloğullarına yazdık (hükmettik)” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kardeşini zulmen öldüren Âdemoğlu sebebiyle." İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre ona bu ayet, yani Yüce Allah'ın: { فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً } “bütün insanları öldürmüş gibi olur” sözü hakkında: "İsrâiloğullarına olduğu gibi bu [hüküm] bizim için de geçerli midir?" diye sorulmuş, o da: "Evet, kendisinden başka ilah olmayana yemin olsun ki [öyledir]" demiştir. Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanların cezası ancak...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Bu ayet] müşrikler hakkında indi. Onlardan kim yakalanmadan önce tevbe ederse onun aleyhine bir yol yoktur. Bu ayet, adam öldüren veya yeryüzünde fesat çıkaran yahut Allah'a ve Resûlüne karşı savaşan müslüman bir kimseyi had cezasından kurtarmaz." İbn Cerîr ve et-Taberânî el-Mu‘cemü'l-Kebîr'de İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ehl-i kitaptan bir topluluk vardı; onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında bir ahit ve antlaşma bulunuyordu. Ahdi bozdular ve yeryüzünde fesat çıkardılar. Bunun üzerine Allah, Peygamberini onlar hakkında serbest bıraktı: Dilerse öldürür, dilerse asar, dilerse ellerini ve ayaklarını çaprazlama keser. Sürgün ise yeryüzünde [oradan oraya] sürülmektir. Şayet tevbe ederek gelir ve İslâm'a girerse bu kendisinden kabul edilir ve geçmişte yaptıklarından ötürü cezalandırılmaz." İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet Harûriyye (Hâricîler) hakkında inmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiğine göre Ukl kabilesinden bir grup insan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip müslüman oldular ve Medine'nin havası kendilerine iyi gelmedi (hastalandılar). Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara zekât develerinin yanına gidip develerin idrarlarından ve sütlerinden içmelerini emretti. Onlar ise [develerin] çobanını öldürüp develeri sürüp götürdüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onların peşine iz sürücüler gönderdi. Yakalanıp getirildiler; [Peygamber] ellerini ve ayaklarını kesti, gözlerini oydu, [kanlarını dindirmek için] dağlatmadı ve ölene kadar onları [öylece] bıraktı. Bunun üzerine Allah: { إِنَّما جَزاءُ الَّذِينَ يُحارِبُونَ } “Savaşanların cezası ancak...” ayetini indirdi. Müslim'de Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: « إِنَّمَا سَمَلَ النَّبِيُّ ﷺ أعين أولئك لأنهم سملوا أعين » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların gözlerini ancak onlar... gözlerini»

الرُّعَاةِ. وَأَخْرَجَ الشَّافِعِيُّ فِي الْأُمِّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِذَا خَرَجَ الْمُحَارِبُ فَأَخَذَ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ قُطِعَ مِنْ خِلَافٍ، وَإِذَا خَرَجَ فَقَتَلَ وَلَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ قُتِلَ، وَإِذَا خَرَجَ وَأَخَذَ الْمَالَ وَقَتَلَ قُتِلَ وَصُلِبَ وَإِذَا خَرَجَ فَأَخَافَ السَّبِيلَ وَلَمْ يَأْخُذِ الْمَالَ وَلَمْ يَقْتُلْ نُفِيَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَنْ شَهَرَ السِّلَاحَ فِي قُبَّةِ الْإِسْلَامِ وَأَفْسَدَ السَّبِيلَ فَظَهَرَ عَلَيْهِ وَقَدَرَ، فَإِمَامُ الْمُسْلِمِينَ مُخَيَّرٌ فِيهِ: إِنْ شَاءَ قَتَلَهُ، وَإِنْ شَاءَ صَلَبَهُ، وَإِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَرِجْلَهُ، قَالَ: أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ يَهْرُبُوا وَيَخْرُجُوا مِنْ دَارِ الْإِسْلَامِ إِلَى دَارِ الْحَرْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: نَفْيُهُ أَنْ يُطْلَبَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: كَانَ حَارِثَةُ بْنُ بَدْرٍ التَّيْمِيُّ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ قَدْ أَفْسَدَ فِي الْأَرْضِ وَحَارَبَ، فَكَلَّمَ رِجَالًا مِنْ قُرَيْشٍ أَنْ يَسْتَأْمِنُوا لَهُ عَلِيًّا فَأَبَوْا فَأَتَى سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيُّ، فَأَتَى عَلِيًّا فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا؟

çobanların gözlerini oydukları için oymuştur.» Şâfiî el-Ümm'de, Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Muharip ortaya çıkıp malı alır da öldürmezse çaprazlama kesilir; ortaya çıkıp öldürür de malı almazsa öldürülür; ortaya çıkıp hem malı alır hem öldürürse hem öldürülür hem de asılır; ortaya çıkıp yolu korkulu kılar da ne mal alır ne de öldürürse sürgün edilir.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İslâm kubbesi altında (diyarında) silah çeken ve yolu bozan, ardından kendisine galip gelinip güç yetirilen kimse hakkında Müslümanların imamı muhayyerdir: Dilerse onu öldürür, dilerse asar, dilerse elini ve ayağını keser.' Şöyle demiştir: '{ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “ya da yeryüzünden sürgün edilmeleridir” sözü, kaçmaları ve İslâm diyarından dârü'l-harbe çıkıp gitmeleridir.' İbn Cerîr ondan: 'Onun sürgünü aranıp takip edilmesidir' dediğini rivayet etmiştir; Enes'ten de bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Şa‘bî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Basra ehlinden Hârise b. Bedr et-Teymî yeryüzünde fesat çıkarmış ve muharebede bulunmuştu. Kureyş'ten bazı adamlarla kendisi için Ali'den eman dilemeleri hususunda konuştu, onlar reddettiler. Bunun üzerine Saîd b. Kays el-Hemdânî'ye geldi; o da Ali'ye gelip: 'Ey Müminlerin Emîri! Allah ve Resûlüne karşı savaşan ve yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışanların cezası nedir?' dedi.

قَالَ: أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فَقَالَ سَعِيدٌ: وَإِنْ كَانَ حَارِثَةُ بْنُ بَدْرٍ، قَالَ: وَإِنْ كَانَ حَارِثَةُ بْنُ بَدْرٍ، قَالَ: هَذَا حَارِثَةُ بْنُ بَدْرٍ، قَدْ جَاءَ تَائِبًا فَهُوَ آمِنٌ، قَالَ: نَعَمْ، فَجَاءَ بِهِ إِلَيْهِ فَبَايَعَهُ، وَقَبِلَ ذَلِكَ مِنْهُ وَكَتَبَ له أمانا.

Ali: '{ أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ } “öldürülmeleri veya asılmaları yahut ellerinin ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir” dedi, sonra da: '{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz onlara güç yetirmeden önce tevbe edenler müstesnadır” ayetini okudu. Saîd: 'Hârise b. Bedr olsa bile mi?' dedi. Ali: 'Hârise b. Bedr olsa bile' dedi. Saîd: 'İşte bu Hârise b. Bedr'dir; tevbe ederek gelmiştir, o güvende midir?' dedi. Ali: 'Evet' dedi. Bunun üzerine onu Ali'ye getirdi, o da ona biat etti; Ali bunu ondan kabul etti ve onun için bir eman yazdı.'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٥ الى ٣٧]

[Mâide Suresi (5), Ayet 35-37]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣٥) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٣٦) يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٧) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun, O'na [yaklaştıracak] vesile arayın ve O'nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz. (35) Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından [kurtulmak için] onu fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için elem dolu bir azap vardır. (36) Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır. (37)”

ابْتَغُوا اطلبوا إِلَيْهِ لا إلى غيره، والْوَسِيلَةَ فَعِيلَةٌ مِنْ تَوَسَّلْتُ إِلَيْهِ: إِذَا تَقَرَّبْتَ إِلَيْهِ.

{ ابْتَغُوا } arayın, talep edin demektir; { إِلَيْهِ } başkasına değil, yalnızca O'na [arayın]. { الْوَسِيلَةَ } kelimesi فَعِيلَةٌ vezninde olup bir kimseye yaklaştığında söylenen تَوَسَّلْتُ إِلَيْهِ ifadesinden türemiştir.

قَالَ عَنْتَرَةُ:

Antere şöyle demiştir:

إِنَّ الرِّجَالَ لَهُمْ إِلَيْكِ وَسِيلَةٌ ... إِنْ يَأْخُذُوكِ تَكَحَّلِي وَتَخَضَّبِي

'Şüphesiz adamların sana [ulaşacak] bir vesilesi vardır... / Şayet seni esir alırlarsa sürmelen ve kınalan.'

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِذَا غَفَلَ الْوَاشُونَ عُدْنَا لِوَصْلِنَا ... وَعَادَ التَّصَابِي بَيْنَنَا وَالْوَسَائِلُ

'Koğucular gaflete daldığında kavuşmamıza geri döndük... / Aramızdaki sevdalanma ve vesileler de geri döndü.'

فَالْوَسِيلَةُ: الْقُرْبَةُ الَّتِي يَنْبَغِي أَنْ تُطْلَبَ، وَبِهِ قَالَ أَبُو وَائِلٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَابْنُ زَيْدٍ.

Vesile (الْوَسِيلَةُ): Talep edilmesi gereken yakınlıktır (kurbet). Ebû Vâil, Hasan, Mücâhid, Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd de böyle demiştir.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَهَذَا الَّذِي قَالَهُ هَؤُلَاءِ الأئمة لا

İbn Abbâs, Atâ ve Abdullah b. Kesîr'den de [böyle] rivayet edilmiştir. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: 'Bu imamların söylediği bu hususta hiçbir...

خِلَافَ بَيْنِ الْمُفَسِّرِينَ فِيهِ. وَالْوَسِيلَةُ أَيْضًا دَرَجَةٌ فِي الْجَنَّةِ مُخْتَصَّةٌ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ: اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ، إِلَّا حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» . وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ، ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ، فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْرًا، ثُمَّ سَلُوا لِي الْوَسِيلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لَا تَنْبَغِي إِلَّا لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ، فَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ عَلَيْهِ الشَّفَاعَةُ» وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ، وَعَطْفُ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ عَلَى يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ يُفِيدُ أَنَّ الْوَسِيلَةَ غَيْرُ التَّقْوَى وَقِيلَ: هِيَ التَّقْوَى، لِأَنَّهَا مَلَاكُ الْأَمْرِ وَكُلُّ الْخَيْرِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ عَلَى هَذَا مُفَسِّرَةٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْوَسِيلَةَ الَّتِي هِيَ الْقُرْبَةُ تَصْدُقَ عَلَى التَّقْوَى وَعَلَى غَيْرِهَا مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ الَّتِي يَتَقَرَّبُ الْعِبَادُ بِهَا إِلَى رَبِّهِمْ وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ مَنْ لَمْ يَقْبَلْ دِينَهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ قَوْلُهُ:

müfessirler arasında bir ihtilaf yoktur.' Vesile ayrıca cennette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsus bir derecedir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Câbir'in hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Kim ezanı işittiğinde: { اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ } “Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allahım! Muhammed'e vesileyi ve fazileti ver; onu vaad ettiğin Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır” derse, kıyamet gününde şefaatim ona helal olur.' Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Amr'ın hadisinde ise onun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiği [rivayet edilmiştir]: 'Müezzini işittiğinizde onun dediğinin aynısını söyleyin, sonra bana salât getirin. Çünkü kim bana bir salât getirirse, Allah ona on salât eder. Sonra benim için vesileyi isteyin; zira o, cennette Allah'ın kullarından yalnızca bir kula layık olan bir makamdır ve o kulun ben olmamı umuyorum. Kim benim için vesileyi dilerse şefaat ona helal olur.' Bu konuda başka hadisler de vardır. { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na [yaklaştıracak] vesile arayın” ifadesinin { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun” ifadesine atfedilmesi, vesilenin takvadan farklı bir şey olduğunu gösterir. Denildi ki: O, takvanın ta kendisidir; çünkü [takva] işin esası ve bütün hayırdır. Bu durumda ikinci cümle birinciyi açıklayıcı olur. Zahir olan şudur ki, kurbet (yakınlık) anlamına gelen vesile, hem takvaya hem de kulların kendisiyle Rablerine yakınlaştığı diğer hayır hasletlerine şamildir. { وَجاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ } O'nun dinini kabul etmeyenlerle [cihad edin], { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “kurtuluşa eresiniz”. O'nun şu buyruğu:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ مَسُوقٌ لِزَجْرِ الْكُفَّارِ وَتَرْغِيبِ الْمُسْلِمِينَ فِي امْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ أَمْوَالِهَا وَمَنَافِعِهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لِيَكُونَ أَشَدَّ تَهْوِيلًا، وَإِنْ كَانَ الظَّاهِرُ مِنْ ضمير الجمع خلاف ذلك، وجَمِيعاً تَأْكِيدٌ. وَقَوْلُهُ: وَمِثْلَهُ عَطْفٌ عَلَى مَا فِي الأرض، ومَعَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ لِيَفْتَدُوا بِهِ يجعلوه فِدْيَةً لِأَنْفُسِهِمْ، وَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ إِمَّا لِكَوْنِهِ رَاجِعًا إِلَى الْمَذْكُورِ أَوْ لِكَوْنِهِ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ: أي ليفتدوا بذلك، ومِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ مُتَعَلِّقٌ بِالْفِعْلِ الْمَذْكُورِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ، وَهَذَا هُوَ جَوَابُ لَوْ. قَوْلُهُ: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ هَذَا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ حَالُهُمْ فِيمَا هُمْ فِيهِ مِنْ هَذَا الْعَذَابِ الْأَلِيمِ؟ فَقِيلَ: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ. وَقُرِئَ: أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ أَخْرَجَ، وَيُضَعِّفُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَمَحَلُّ هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَعْنِي قَوْلَهُ: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ وَقِيلَ: إِنَّهَا جُمْلَةٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” ifadesi; kâfirleri azarlamak ve Müslümanları Allah Sübhânehû'nun emirlerine uymaya teşvik etmek için getirilmiş yeni bir cümledir (mübtede'). { لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ } mallarından ve menfaatlerinden [yeryüzünde ne varsa], daha korkutucu olması için her biri için ayrı ayrı kastedildiği de söylenmiştir; gerçi çoğul zamirinden anlaşılan zahir anlam bunun aksinedir. { جَمِيعاً } “tamamı” ise tekitdir. O'nun { وَمِثْلَهُ } “ve bir o kadarı daha” buyruğu { مَا فِي الْأَرْضِ } ifadesine matuftur. { مَعَهُ } hali üzere nasb mahallindedir. { لِيَفْتَدُوا بِهِ } “onu fidye verseler” onu kendilerine fidye yapsalar [demektir]. Zamirin tekil gelmesi, ya zikredilen şeye dönmesinden ya da işaret ismi mesabesinde olmasından dolayıdır; yani 'bununla fidye verseler' demektir. { مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününün azabından” zikredilen fiile mütealliktir. { مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ } “kendilerinden kabul edilmez” bu onlardan kabul edilmez; işte bu, { لَوْ } şart edatının cevabıdır. O'nun: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ } “Ateşten çıkmak isterler” buyruğu beyânî bir istînâftır; sanki 'İçinde bulundukları bu elem dolu azaptaki durumları nasıldır?' diye sorulmuş da 'Ateşten çıkmak isterler' denilmiştir. { أَنْ يَخْرُجُوا } kelimesi { أَخْرَجَ } fiilinden meçhul olarak da okunmuştur. { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “fakat onlar oradan çıkacak değillerdir” ifadesi bu kıraati zayıflatmaktadır. Bu cümlenin, yani { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } sözünün mahalli hal olarak nasbtır; itirâziyye (ara cümle) olduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ قَالَ: الْوَسِيلَةُ: الْقُرْبَةُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ حُذَيْفَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ قَالَ: تَقَرَّبُوا إِلَى اللَّهِ بِطَاعَتِهِ وَالْعَمَلِ بِمَا يُرْضِيهِ.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na [yaklaştıracak] vesile arayın” ayeti hakkında: 'Vesile: Yakınlıktır (kurbet)' dediğini rivayet etmiştir. Hâkim de Huzeyfe'den benzerini rivayet etmiş ve sahih olduğunu belirtmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den onun { وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ } “O'na [yaklaştıracak] vesile arayın” ayeti hakkında: 'O'na itaat ederek ve O'nu razı edecek ameller işleyerek Allah'a yakınlaşın' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ قَوْمٌ فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ» . قَالَ: يُرِيدُ الْفَقِيرَ، فَقَلْتُ لِجَابِرٍ يَقُولُ اللَّهُ: يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها قَالَ: اتْلُ أَوَّلَ الْآيَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ أَلَا إِنَّهُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ: أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ:

Müslim, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Câbir b. Abdullah'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: 'Bir topluluk ateşten çıkarak cennete girer.' [Ravi] dedi ki: Fakiri kastediyordu. Ben Câbir'e: 'Allah Teâlâ: { يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “Ateşten çıkmak isterler, fakat onlar oradan çıkacak değillerdir” buyuruyor' dedim. Câbir: 'Ayetin başını oku: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların tamamı ve bir o kadarı daha kendilerinin olsa da onu fidye verseler...”; dikkat et, onlar kâfir olanlardır' dedi. İbn Cerîr, İkrime'den Nâfi' b. el-Ezrak'ın İbn Abbâs'a şöyle dediğini rivayet etmiştir:

تَزْعُمُ أَنَّ قَوْمًا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَيْحَكَ، اقْرَأْ مَا فَوْقَهَا، هَذِهِ لِلْكُفَّارِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ بَعْدَ ذِكْرِهِ لِهَذَا: إِنَّهُ مِمَّا لَفَّقَتْهُ الْمُجْبِرَةُ، وَيَا لِلَّهِ الْعَجَبُ مِنْ رَجُلٍ لَا يُفَرِّقُ بَيْنَ أَصَحِّ الصَّحِيحِ وَبَيْنَ أَكْذَبِ الْكَذِبِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، يَتَعَرَّضُ لِلْكَلَامِ عَلَى مَا لَا

'Allah Teâlâ: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها } “onlar oradan çıkacak değillerdir” buyurmuşken, sen bir topluluğun ateşten çıkacağını mı ileri sürüyorsun?' İbn Abbâs: 'Yazık sana! Onun üstündeki kısmı oku; bu kâfirler hakkındadır' dedi. Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu, Mücbire'nin uydurduğu şeylerdendir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat edilen en sahih ile en yalancıca uydurma arasındaki farkı ayırt edemeyen, bilmediği ve ne olduğunu anlamadığı bir konu hakkında söze cüret eden

يَعْرِفُهُ وَلَا يَدْرِي مَا هُوَ؟ وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الْأَحَادِيثُ تَوَاتُرًا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ لَهُ أَدْنَى إِلْمَامٍ بِعِلْمِ الرِّوَايَةِ بِأَنَّ عُصَاةَ الْمُوَحِّدِينَ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ، فَمَنْ أَنْكَرَ هَذَا فَلَيْسَ بِأَهْلٍ لِلْمُنَاظَرَةِ لِأَنَّهُ أَنْكَرَ مَا هُوَ مِنْ ضروريات الشريعة، اللهم غفرا.

bir adama hayret doğrusu! Oysa rivayet ilmine en küçük bir aşinalığı olan kimseye bile gizli kalmayacak bir tevâtürle, günahkâr muvahhidlerin ateşten çıkacağına dair hadisler mütevâtirdir. Kim bunu inkâr ederse münazara ehli değildir; çünkü o, şeriatın zaruriyatından olan bir hususu inkâr etmiştir. Allahım, bağışla!'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]

[Mâide Suresi (5), Ayet 38-40]

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠)

{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٣٨) فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٩) أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٠) } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan ibret verici bir ceza olarak ellerini kesin. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. (38) Kim haksızlığından sonra tevbe eder ve [durumunu] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder. Muhakkak ki Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir. (39) Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır? O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar. Allah her şeye kadirdir. (40)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حُكْمَ مَنْ يَأْخُذُ الْمَالَ جِهَارًا وَهُوَ الْمُحَارِبُ، عَقَّبَهُ بِذِكْرِ مَنْ يَأْخُذُ الْمَالَ خُفْيَةً وَهُوَ السَّارِقُ، وَذَكَرَ السَّارِقَةَ مَعَ السَّارِقِ لِزِيَادَةِ الْبَيَانِ لِأَنَّ غَالِبَ الْقُرْآنِ الِاقْتِصَارُ عَلَى الرِّجَالِ فِي تَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ النَّحْوِ فِي خَبَرِ السَّارِقِ وَالسَّارِقَةِ هَلْ هُوَ مُقَدَّرٌ أَمْ هُوَ فَاقْطَعُوا؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ سِيبَوَيْهِ، وَقَالَ تَقْدِيرُهُ:

Allah Sübhânehû malı açıkça alan kimsenin -ki o yol kesicidir (muhârib)- hükmünü zikredince, onun ardından malı gizlice alan kimseyi -ki o hırsızdır- zikretmiştir. Hükümlerin teşriinde Kur'an'ın çoğunluğunda erkeklerle yetinildiği için, burada beyanı pekiştirmek maksadıyla hırsız erkekle birlikte hırsız kadını da zikretmiştir. Nahiv imamları, { السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ifadesinin haberinin takdirî mi yoksa { فَاقْطَعُوا } ifadesi mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyh birinci görüşe gitmiş ve takdirinin şöyle olduğunu söylemiştir:

فِيمَا فُرِضَ عَلَيْكُمْ أَوْ فِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمُ السَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ: أَيْ حُكْمُهُمَا. وَذَهَبَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ إِلَى الثَّانِي، وَدُخُولُ الْفَاءُ لِتَضَمُّنِ الْمُبْتَدَأِ مَعْنَى الشَّرْطِ، إِذِ الْمَعْنَى: الَّذِي سَرَقَ وَالَّتِي سَرَقَتْ، وَقُرِئَ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ اقْطَعُوا، وَرَجَّحَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ سِيبَوَيْهِ، قَالَ: الْوَجْهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ النَّصْبُ كَمَا تَقُولُ زَيْدًا اضْرِبْهُ، وَلَكِنَّ الْعَامَّةَ أَبَتْ إِلَّا الرَّفْعَ، يَعْنِي عَامَّةَ الْقُرَّاءِ، وَالسَّرِقَةُ بِكَسْرِ الرَّاءِ اسْمُ الشَّيْءِ الْمَسْرُوقِ وَالْمَصْدَرُ مِنْ سَرَقَ يَسْرِقُ سَرَقًا قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ: وَهُوَ أَخْذُ الشَّيْءِ فِي خُفْيَةٍ مِنَ الْأَعْيُنِ، وَمِنْهُ اسْتَرَقَ السَّمْعَ، وَسَارَقَهُ النَّظَرَ. قَوْلُهُ: فَاقْطَعُوا الْقَطْعُ مَعْنَاهُ الْإِبَانَةُ وَالْإِزَالَةُ، وَجَمَعَ الْأَيْدِي لِكَرَاهَةِ الْجَمْعِ بَيْنَ تِثْنِيَّتَيْنِ، وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ الْمُطَهَّرَةُ أَنَّ مَوْضِعَ الْقَطْعِ الرُّسْغُ. وَقَالَ قَوْمٌ: يُقْطَعُ مِنَ الْمِرْفَقِ. وَقَالَ الْخَوَارِجُ: مِنَ الْمَنْكِبِ.

'Size farz kılınanlar veya size okunanlar arasında hırsız erkek ve hırsız kadın [da vardır]', yani 'onların hükmü [vardır]'. el-Müberred ve ez-Zeccâc ise ikinci görüşe gitmişlerdir. Fâ (ف) harfinin girmesi, mübtedânın şart manasını içermesinden dolayıdır; zira mana: 'Çalan erkek ve çalan kadın...' demektir. { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } ifadesi { اقْطَعُوا } fiilinin takdiriyle nasb ile de okunmuştur. Sîbeveyh bu kıraati tercih ederek şöyle demiştir: 'Arap kelamında uygun olan, zeyden idribhu (زَيْدًا اضْرِبْهُ) demen gibi nasbtır; fakat âmme, yani kıraat imamlarının çoğunluğu ref'ten başkasını kabul etmemiştir.' es-Serika (السَّرِقَةُ) 'râ' harfinin kesresiyle çalınan şeyin ismidir; mastarı ise el-Cevherî'nin belirttiği üzere 'seraka yesriku serakan' (سَرَقَ يَسْرِقُ سَرَقًا) şeklindedir: O da bir şeyi gözlerden gizlice almaktır. Gizlice dinlemek manasındaki 'isteraka's-sem'a' (اسْتَرَقَ السَّمْعَ) ve gizlice bakmak manasındaki 'sârakahe'n-nazar' (سَارَقَهُ النَّظَرَ) ifadeleri de buradan gelir. O'nun { فَاقْطَعُوا } “kesin” buyruğunda el-kat' (الْقَطْعُ), koparıp ayırmak ve gidermek demektir. İki tesniyeyi bir arada kullanmanın çirkin görülmesinden ötürü eller (el-eydî) kelimesi çoğul getirilmiştir. Tertemiz sünnet, kesme yerinin bilek (rüsg) olduğunu açıklamıştır. Bir topluluk dirsekten kesileceğini, Hâricîler ise omuzdan kesileceğini söylemiştir.

وَالسَّرِقَةُ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ رُبْعَ دِينَارٍ فَصَاعِدًا، وَلَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ مِنْ حِرْزٍ كَمَا وَرَدَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ.

Çalınan malın en az çeyrek dinar ve yukarısı olması ve sahih hadislerde geldiği üzere korunaklı bir yerden (hırz) çalınmış olması şarttır.

وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى اعْتِبَارِ الرُّبُعِ الدِّينَارِ الْجُمْهُورُ. وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى التَّقْدِيرِ بِعَشَرَةِ دَرَاهِمَ. وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى اعْتِبَارِ الْحِرْزِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: إِذَا جَمَعَ الثِّيَابَ فِي الْبَيْتِ قُطِعَ. وَقَدْ أَطَالَ الْكَلَامَ فِي بَحْثِ السَّرِقَةِ أَئِمَّةُ الْفِقْهِ وَشُرَّاحُ الْحَدِيثِ بِمَا لَا يَأْتِي التَّطْوِيلُ بِهِ هَاهُنَا بِكَثِيرِ فَائِدَةٍ. قَوْلُهُ: جَزاءً بِما كَسَبا مَفْعُولٌ لَهُ: أَيْ فَاقْطَعُوا لِلْجَزَاءِ أَوْ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ: فَجَاوَزَهُمَا جَزَاءً، وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ، وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ: أَيْ بِسَبَبِ كَسْبِهِمَا، أَوْ مَوْصُولَةٌ: أَيْ جَزَاءً بِالَّذِي كَسَبَاهُ مِنَ السَّرِقَةِ. وَقَوْلُهُ: نَكالًا بَدَلٌ مِنْ جَزَاءً وَقِيلَ:

Cumhur, çeyrek dinar sınırını dikkate alma görüşüne varmıştır. Bir topluluk bunun on dirhem olarak takdir edileceği görüşüne varmıştır. Cumhur, hırz (korunaklı yer) şartını dikkate almıştır. Hasan-ı Basrî ise: 'Evdeki elbiseleri topladığı takdirde [eli] kesilir' demiştir. Fıkıh imamları ve hadis şârihleri hırsızlık bahsinde sözü, burada uzatılması pek bir fayda getirmeyecek ölçüde uzatmışlardır. O'nun: { جَزاءً بِما كَسَبا } “yaptıklarına karşılık bir ceza... olarak” buyruğu mef'ûlün lehdir; yani 'ceza vermek için kesin' demektir; yahut mahzuf bir fiilin tekit edici mastarıdır: yani 'onlara ceza olarak karşılık verin' demektir. Bâ (ب) harfi sebebiyye içindir, mâ (ما) ise mastariyyedir; yani 'kazandıkları sebebiyle' demektir; yahut mevsûledir: yani 'hırsızlıktan kazandıkları şeye ceza olarak' demektir. O'nun: { نَكالاً } “ibret verici bir ceza olarak” buyruğu { جَزاءً } kelimesinden bedeldir. Şöyle de denilmiştir:

هُوَ عِلَّةٌ لِلْجَزَاءِ، وَالْجَزَاءُ عِلَّةٌ لِلْقَطْعِ، يُقَالُ: نَكَّلْتُ بِهِ: إِذَا فَعَلْتَ بِهِ مَا يَجِبُ أَنْ يُنَكَّلَ بِهِ عن ذلك الفعل.

O, cezanın illetidir; ceza ise kesmenin illetidir. Bir kimseye o fiilden vazgeçirecek ibretlik bir muamele yaptığında 'nekeltü bihî' (نَكَّلْتُ بِهِ) denilir.

قَوْلِهِ: فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ السياق يفيد أن المراد بالظلم هنا السرقة أي فمن تاب من بعد سرقته وأصلح أمره فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ وَلَكِنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَيَشْمَلُ السَّارِقَ وَغَيْرَهُ مِنَ الْمُذْنِبِينَ، وَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِهَذَا عَطَاءٌ وَجَمَاعَةٌ عَلَى أَنَّ الْقَطْعَ يَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ، وَلَيْسَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ بِصَحِيحٍ، لِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ الشَّرْطِيَّةَ لَا تُفِيدُ إِلَّا مُجَرَّدَ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَى مَنْ تَابَ، وَلَيْسَ فِيهَا مَا يُفِيدُ أَنَّهُ لَا قَطْعَ عَلَى التَّائِبِ. وَقَدْ كَانَ فِي زَمَنِ النُّبُوَّةِ يَأْتِي إلى النبيّ ﷺ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ حَدٌّ

O'nun: { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ } “Kim haksızlığından sonra tevbe eder ve [durumunu] düzeltirse” buyruğunda siyak, buradaki zulümden kastın hırsızlık olduğunu gösterir; yani 'kim hırsızlığından sonra tevbe eder ve durumunu düzeltirse { فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } “şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder”'. Ancak lafız geneldir; dolayısıyla hırsızı ve diğer günahkârları da kapsar. İtibar, sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. Atâ ve bir grup âlim, tevbe ile el kesme cezasının düşeceğine bu ayetle delil getirmişlerdir. Fakat bu istidlal sahih değildir; çünkü bu şart cümlesi sadece tevbenin kabulünü ve Allah'ın tevbe edenin tevbesini kabul edeceğini ifade eder; tevbe edene el kesme cezasının uygulanmayacağına dair bir delalet içermez. Nitekim nübüvvet döneminde, üzerine had vacip olan kimse Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelirdi,

تَائِبًا عَنِ الذَّنْبِ الَّذِي ارْتَكَبَهُ طَالِبًا لِتَطْهِيرِهِ بالحدّ فيحدّه النبي ﷺ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ لِلسَّارِقِ بَعْدَ قَطْعِهِ: «تُبْ إِلَى اللَّهِ، ثُمَّ قَالَ: تَابَ اللَّهُ عَلَيْكَ» . أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ.

işlediği günahtan tevbe etmiş ve had cezasıyla arınmayı talep etmiş olarak gelirdi de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona haddi uygulardı. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eli kesildikten sonra hırsıza: 'Allah'a tevbe et' buyurduğu, sonra da: 'Allah tevbeni kabul etti' dediği rivayet edilmiştir. Bunu Dârekutnî, Ebû Hüreyre hadisinden rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَغَيْرُهُ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي كَانَتْ تَسْرِقُ الْمَتَاعَ، لَمَّا قَالَتْ للنبي ﷺ بَعْدَ قَطْعِهَا:

Ahmed ve başkaları, bu ayetin eşya çalan bir kadın hakkında indiğini rivayet etmiştir; kadın eli kesildikten sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e:

هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ وَقَدْ وَرَدَ فِي السُّنَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحُدُودَ إِذَا رُفِعَتْ إِلَى الْأَئِمَّةِ وَجَبَتْ وَامْتَنَعَ إِسْقَاطُهَا.

'Benim için bir tevbe var mıdır?' demişti. Had cezaları yöneticilere (imamlara) intikal ettiğinde vacip olacağına ve düşürülmesinin caiz olmadığına delalet eden rivayetler sünnette yer almıştır.

قَوْلُهُ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ مَعَ تَقْرِيرِ الْعَلَمِ وَهُوَ كَالْعُنْوَانِ لِقَوْلِهِ: يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ أَيْ مَنْ كان له ملك السموات وَالْأَرْضِ، فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى هَذَا التَّعْذِيبِ الْمَوْكُولِ إِلَى الْمَشِيئَةِ وَالْمَغْفِرَةِ الْمَوْكُولَةِ إِلَيْهَا.

O'nun: { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Bilmez misin ki, göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır?” buyruğundaki istifham, ilmi takrir etmekle birlikte inkârîdir; O'nun { يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ } “O, dilediğine azap eder, dilediğini de bağışlar” buyruğu için bir başlık gibidir. Yani göklerin ve yerin mülkü kime aitse, meşîete bırakılmış olan bu azaba ve yine meşîete bırakılmış olan bu bağışlamaya O kadirdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: جَزاءً بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ قَالَ: لَا تَرْثُوا لَهُمْ فِيهِ فَإِنَّهُ أَمْرُ اللَّهِ الَّذِي أَمَرَ بِهِ. قَالَ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَانَ يَقُولُ: اشْتَدُّوا عَلَى الْفُسَّاقِ وَاجْعَلُوهُمْ يَدًا يَدًا وَرِجْلًا رِجْلًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ يَقُولُ: الْحَدُّ كَفَّارَتُهُ. وَالْأَحَادِيثُ فِي قَدْرِ نَصَابِ السَّرِقَةِ وَفِي سَائِرِ مَا يَتَعَلَّقُ بِتَفَاصِيلِ هَذَا الْحَدِّ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ فَلَا نُطِيلُ بذلك.

Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den onun { جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ } “yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan ibret verici bir ceza olarak” buyruğu hakkında: 'Bu konuda onlara acımayın; zira bu, Allah'ın emrettiği bir emridir' dediğini rivayet etmiştir. [Katâde] dedi ki: Bize nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle derdi: 'Fâsıklara karşı sert olun; onları teker teker el ve ayaklarından [cezalandırın].' Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den onun { فَمَنْ تابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ } “Kim haksızlığından sonra tevbe eder ve [durumunu] düzeltirse, şüphesiz Allah onun tevbesini kabul eder” buyruğu hakkında: 'Had cezası onun kefaretidir' dediğini rivayet etmiştir. Hırsızlık nisabının miktarı ve bu haddin teferruatına dair diğer hususlar hadis kitaplarında zikredilmiştir, bu sebeple sözü uzatmıyoruz.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[Mâide Suresi (5), Ayet 41-44]

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤)

{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (٤١) سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (٤٢) وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٣) إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ (٤٤) } “Ey Resûl! Ağızlarıyla 'İnandık' deyip kalpleriyle inanmayanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına kulak kabartanlardır. Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler ve: 'Eğer size bu [fetva] verilirse alın, verilmezse sakının' derler. Allah bir kimsenin fitneye düşmesini isterse, sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. Onlar, Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır. (41) Yalana kulak verirler, haramı durmadan yerler. Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir. Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler. Eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Muhakkak ki Allah adil olanları sever. (42) Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken nasıl olur da seni hakem tayin ediyorlar, sonra da bunun ardından yüz çeviriyorlar? Onlar mümin değillerdir. (43) Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır. Teslim olmuş nebiler, [kendilerini Allah'a adamış] rabbânîler ve bilginler (ahbâr), Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri ve ona şahit olmaları sebebiyle Yahudilere onunla hükmederlerdi. Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir. (44)”

قَوْلُهُ: لَا يَحْزُنْكَ قَرَأَ نَافِعٌ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الزَّايِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الزَّايِ، وَالْحُزْنُ وَالْحُزْنُ خِلَافُ السُّرُورِ، وَحَزِنَ الرَّجُلُ بِالْكَسْرِ فَهُوَ حَزِنٌ وَحَزِينٌ وَأَحْزَنَهُ غَيْرُهُ وَحَزَنَهُ. قَالَ الْيَزِيدِيُّ: حَزَنَهُ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَأَحْزَنَهُ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَقَدْ قُرِئَ بِهِمَا. وَفِي الْآيَةِ النَّهْيُ لَهُ ﷺ عَنِ التَّأَثُّرِ لِمُسَارَعَةِ الْكَفَرَةِ فِي كُفْرِهِمْ تَأَثُّرًا بَلِيغًا، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ وَعَدَهُ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ بِالنَّصْرِ عَلَيْهِمْ، وَالْمُسَارَعَةُ إِلَى الشَّيْءِ: الْوُقُوعُ فِيهِ بِسُرْعَةٍ.

O'nun: { لَا يَحْزُنْكَ } “seni üzmesin” buyruğunu Nâfi' yâ harfinin zammesi ve zâ harfinin kesresiyle (lâ yuhzinke), diğerleri ise yâ'nın fethası ve zâ'nın zammesiyle (lâ yahzünke) okumuştur. el-Huzn ve el-hazen (الْحُزْنُ وَالْحَزَنُ), sevincin zıddıdır; kesre ile 'hazine'r-racülü' (حَزِنَ الرَّجُلُ) dendiğinde adam üzüldü demektir, faili 'hazin' (حَزِنٌ) ve 'hazîn' (حَزِينٌ) gelir; başkası onu üzdüğünde ise 'ahzenehû' (أَحْزَنَهُ) ve 'hazenehû' (حَزَنَهُ) denir. el-Yezîdî: 'Hazenehû Kureyş'in, ahzenehû ise Temîm'in lügatidir' demiştir; nitekim her iki kıraatle de okunmuştur. Ayette Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kâfirlerin küfürdeki yarışmalarından ötürü derin bir şekilde etkilenip üzülmesi yasaklanmaktadır; çünkü Allah Sübhânehû ona pek çok yerde onlara karşı zafer vaad etmiştir. Bir şeye müsâraat (el-müsâraatü ilâ'ş-şey'): o şeyin içine hızla düşmektir.

وَالْمُرَادُ هُنَا وُقُوعُهُمْ فِي الْكُفْرِ بِسُرْعَةٍ عِنْدَ وُجُودِ فُرْصَةٍ، وَآثَرَ لَفْظَ فِي عَلَى لَفْظِ إلى للدلالة على استقرارهم فيه، ومن فِي قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ قالُوا بَيَانِيَّةٌ، وَالْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِلْمُسَارِعِينَ فِي الْكُفْرِ، وَالْبَاءُ فِي بِأَفْواهِهِمْ متعلّقة بقالوا: لا بآمنا، وهؤلاء الَّذِينَ قَالُوا: آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ هُمُ الْمُنَافِقُونَ.

Buradaki murat, bir fırsat bulduklarında küfre hızla düşmeleridir. Küfürde yerleşik olduklarını belirtmek için { إِلَى } yerine { فِي } lafzı tercih edilmiştir. O'nun: { مِنَ الَّذِينَ قالُوا } buyruğundaki { مِنْ } edatı beyâniyyedir; bu cümle, küfürde yarışanları açıklamaktadır. { بِأَفْواهِهِمْ } ifadesindeki bâ (ب) harfi { آمَنَّا }'ya değil { قَالُوا } fiiline mütealliktir. Ağızlarıyla: 'İnandık' deyip kalpleriyle inanmayan bu kimseler münafıklardır.

وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا يَعْنِي الْيَهُودَ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا وَهُوَ تَمَامُ الْكَلَامِ.

{ وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا } “ve Yahudilerden” Yahudileri kastetmektedir; bu da { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا } ifadesine matuftur ve kelamın tamamı burasıdır.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْمُسَارِعِينَ فِي الْكُفْرِ طَائِفَةُ الْمُنَافِقِينَ وَطَائِفَةُ الْيَهُودِ. وَقَوْلُهُ: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هُمْ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ، فَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ أَوْ إِلَى الْمُسَارِعِينَ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِلْكَذِبِ لِلتَّقْوِيَةِ أَوْ لِتَضْمِينِ السَّمَاعِ مَعْنَى الْقَبُولِ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهَ: سَمَّاعُونَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ مِنَ الَّذِينَ هادُوا أَيْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَيْ قَابَلُونِ لِكَذِبِ رُؤَسَائِهِمُ الْمُحَرِّفِينَ لِلتَّوْرَاةِ. قَوْلُهُ:

Mana şudur: Küfürde yarışanlar, münafıklar zümresi ile Yahudiler zümresidir. O'nun: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Onlar yalana kulak verenlerdir” buyruğu mahzuf bir mübtedânın haberidir; yani 'Onlar yalana kulak verenlerdir' demektir. Dolayısıyla bu iki fırkaya veya küfürde yarışanlara dönmektedir. { لِلْكَذِبِ } buyruğundaki lâm (ل) harfi tekit içindir yahut dinleme fiiline kabul manası kazandırmak (tazmîn) içindir. Denildi ki: { سَمَّاعُونَ } mübtedâdır, haberi ise { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } ifadesidir; yani 'Yahudilerden yalana kulak veren, Tevrat'ı tahrif eden reislerinin yalanını kabul eden bir topluluk vardır.' O'nun:

سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ خَبَرٌ ثَانٍ، وَاللَّامُ فِيهِ كَاللَّامِ فِي لِلْكَذِبِ وَقِيلَ: اللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ أَيْ سَمَّاعُونَ لِكَلَامِ رَسُولِ اللَّهِ لِأَجْلِ الْكَذِبِ عَلَيْهِ، وَسَمَّاعُونَ لِأَجْلِ قَوْمٍ آخَرِينَ وَجَّهُوهُمْ عُيُونًا لَهُمْ لِأَجْلِ أَنْ يُبَلِّغُوهُمْ مَا سَمِعُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قوله: لَمْ يَأْتُوكَ صفة لقوم: أَيْ لَمْ يَحْضُرُوا مَجْلِسَكَ وَهُمْ طَائِفَةٌ مِنَ الْيَهُودِ كَانُوا لَا يَحْضُرُونَ مَجْلِسَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَكَبُّرًا وَتَمَرُّدًا وَقِيلَ: هُمْ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَتَجَنَّبُونَ مَجَالِسَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ سَمَّاعِينَ كَمَا قَالَ: مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا . قَوْلُهُ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ مِنْ جُمْلَةِ صِفَاتِ الْقَوْمِ الْمَذْكُورِينَ: أَيْ يُمِيلُونَهُ عَنْ مَوَاضِعِهِ الَّتِي وَضَعَهُ اللَّهُ فِيهَا وَيَتَأَوَّلُونَهُ عَلَى غَيْرِ تَأْوِيلِهِ. وَالْمُحَرِّفُونَ هُمُ الْيَهُودُ وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ لَمْ يَأْتُوكَ وَقِيلَ: مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ لِقَصْدِ تَعْدَادِ مَعَايِبِهِمْ وَمَثَالِبِهِمْ.

{ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ } “başka bir topluluk hesabına kulak kabartanlardır” buyruğu ikinci haberdir. Buradaki lâm da { لِلْكَذِبِ } ifadesindeki lâm gibidir. Her iki yerde de lâm harfinin tâlil (sebep bildirme) için olduğu da söylenmiştir; yani 'Resûlullah'ın sözünü ona yalan isnat etmek için dinlerler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den duyduklarını kendilerine ulaştırsınlar diye onları casus olarak gönderen başka bir kavim için dinlerler.' O'nun: { لَمْ يَأْتُوكَ } “sana gelmeyen” buyruğu 'kavm' kelimesinin sıfatıdır; yani 'senin meclisinde bulunmayanlar' demektir. Bunlar, kibir ve itaatsizlikleri sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisine gelmeyen bir Yahudi grubudur. Bunların, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclislerinden uzak duran bir münafık grubu olduğu da söylenmiştir. el-Ferrâ: { مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا } ayetinde olduğu gibi [hal olarak] { سَمَّاعِينَ } okunmasının da caiz olduğunu söylemiştir. O'nun: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler” buyruğu zikredilen topluluğun sıfatlarındandır: Yani kelimeleri Allah'ın koyduğu yerlerden saptırırlar ve kendi tevilinin dışına tevil ederler. Tahrif edenler Yahudilerdir. Bu cümlenin mahzuf bir mübtedânın haberi olduğu da söylenmiştir. { لَمْ يَأْتُوكَ } ifadesinden hal olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. Ayıplarını ve kusurlarını saymak maksadıyla iraptan mahalli olmayan müste'nefe bir cümle olduğu da söylenmiştir.

وَمَعْنَى: مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ مِنْ بَعْدِ كَوْنِهِ مَوْضُوعًا فِي مَوَاضِعِهِ، أَوْ مِنْ بَعْدِ وَضْعِهِ فِي مَوَاضِعِهِ الَّتِي وَضَعَهُ اللَّهُ فِيهَا مِنْ حَيْثُ لَفْظِهِ، أَوْ مِنْ حَيْثُ مَعْنَاهُ. قَوْلُهُ: يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مِنْ ضَمِيرِ يُحَرِّفُونَ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ، أَوْ صِفَةٌ لِقَوْمٍ، أَوْ خَبَرُ مبتدأ محذوف، والإشارة بقوله: هَذَا إِلَى الْكَلَامِ الْمُحَرَّفِ: أَيْ إِنْ أُوتِيتُمْ مِنْ جِهَةِ مُحَمَّدٍ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي حَرَّفْنَاهُ فخذوه واعلموا بِهِ وَإِنْ لَمْ تُؤْتُوهُ بَلْ جَاءَكُمْ بِغَيْرِهِ فَاحْذَرُوا مِنْ قَبُولِهِ وَالْعَمَلِ بِهِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ أَيْ ضَلَالَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أَيْ فَلَا تَسْتَطِيعُ دَفْعَ ذَلِكَ عَنْهُ وَلَا تَقْدِرُ عَلَى نَفْعِهِ وَهِدَايَتِهِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ وَيَدْخُلُ فِيهَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ سِيَاقُ الْكَلَامِ مَعَهُمْ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا: آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ أَيْ لَمْ يُرِدْ تَطْهِيرَهَا مِنْ أَرْجَاسِ الْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ كَمَا طَهَّرَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ بِظُهُورِ نِفَاقِ الْمُنَافِقِينَ وَبِضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَى الْكَافِرِينَ وَظُهُورِ تَحْرِيفِهِمْ وَكَتْمِهِمْ لِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ. قَوْلُهُ:

{ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } ifadesinin manası; yerlerine yerleştirilmiş olmasından sonra veya Allah'ın koyduğu yerlerine lafız ya da mana bakımından konulmasından sonradır. O'nun: { يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ } “ve: 'Eğer size bu verilirse alın' derler” buyruğu, { يُحَرِّفُونَ } fiilinin zamirinden hal cümlesidir; yahut müste'nefe, yahut kavm kelimesine sıfat veya mahzuf bir mübtedânın haberidir. { هَذَا } “bu” sözüyle yapılan işaret tahrif edilmiş kelamadır; yani 'Şayet Muhammed tarafından size tahrif ettiğimiz bu kelam verilirse onu alın ve onunla amel edin; { وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ } şayet o verilmez de size başkasıyla gelirse, { فَاحْذَرُوا } onu kabul etmekten ve onunla amel etmekten sakının.' O'nun: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini isterse” yani sapmasını isterse, { فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın” yani bunu ondan savmaya güç yetiremezsin, ona fayda vermeye ve hidayet etmeye kadir olamazsın. Bu cümle öncesini pekiştiren müste'nefe bir cümledir; zahiri umum ifade eder ve sözün kendileri hakkında aktığı kimseler buraya öncelikli olarak dahil olur. { أُولئِكَ } “Onlar” buyruğuyla yapılan işaret, daha önce zikri geçen 'ağızlarıyla inandık diyenler' ile 'Yahudilerden' olan kimseleredir; bu mübtedâdır, haberi ise { الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ } “Allah'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir” ifadesidir; yani müminlerin kalplerini temizlediği gibi onların kalplerini küfür ve nifak pisliklerinden temizlemek istememiştir. { لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ } “Onlar için dünyada bir rezillik vardır”; bu da münafıkların nifakının ortaya çıkmasıyla, kâfirlere cizye konulmasıyla ve Tevrat'ta Allah'ın indirdiği şeyleri tahrif edip gizlediklerinin açığa çıkmasıyladır. O'nun:

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ كَرَّرَهُ تَأْكِيدًا لِقُبْحِهِ، وَلِيَكُونَ كَالْمُقَدَّمَةِ لِمَا بَعْدَهُ، وَهُوَ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ، وَهُمَا مِنْ جُمْلَةِ أَخْبَارِ ذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ الْمُقَدَّرِ سَابِقًا. وَالسُّحْتُ بِضَمِّ السِّينِ وَسُكُونِ الْحَاءِ: الْمَالُ الْحَرَامُ، وَأَصْلُهُ الْهَلَاكُ وَالشِّدَّةُ، مِنْ سَحَتَهُ: إِذَا هَلَكَهُ، وَمِنْهُ فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ، ومنه قول الفرزدق:

{ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “Yalana alabildiğine kulak verenlerdir”; [bu vasfın] çirkinliğini tekit etmek ve peşinden gelen { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “harama pek düşkün olanlardır” [ifadesine] bir mukaddime (giriş) teşkil etmesi için [Cenâb-ı Hak] bunu tekrarlamıştır. Bu iki [vasıf], daha önce takdir edilen o mübtedanın haberlerindendir. Sîn harfinin zammesi ve hâ harfinin sükûnuyla Süht (السُّحْتُ), haram mal demektir. Aslı ise helak ve şiddettir; helak ettiğinde kullanılan 'sehatehû' (سَحَتَهُ) kökünden gelir. { فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ } “Yoksa O, azap ile sizin kökünüzü kazır” [ayeti] ve el-Ferazdak'ın şu sözü de bu köktendir:

وَعَضُّ زَمَانٍ يَا بْنَ مَرْوَانَ لَمْ يَدَعْ ... مِنَ الْمَالِ إِلَّا مُسْحَتٌ أَوْ مُحَلَّقُ

'Ey Mervân'ın oğlu! Zamanın [felaket] ısırığı maldan... / Ya kökünden yok olan ya da kırkılan dışında hiçbir şey bırakmadı.'

وَيُقَالُ لِلْحَالِقِ اسْحَتْ: أَيْ اسْتَأْصِلْ وَسُمِّيَ الْحَرَامُ سُحْتًا لِأَنَّهُ يُسْحِتُ الطَّاعَاتَ: أَيْ يُذْهِبُهَا وَيَسْتَأْصِلُهَا، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَصْلُهُ كَلْبُ الْجُوعِ وَقِيلَ هُوَ الرَّشْوَةُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالرَّشْوَةُ تَدْخُلُ فِي الْحَرَامِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. وَقَدْ فَسَّرَهُ جَمَاعَةٌ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَرَامِ خَاصٌّ كَالْهَدِيَّةِ لِمَنْ يَقْضِي لَهُ حَاجَةً، وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ، وَالتَّعْمِيمُ أَوْلَى بِالصَّوَابِ. قَوْلُهُ: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ فِيهِ تَخْيِيرٌ لرسول الله ﷺ بَيْنَ الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ وَالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ.

Tıraş edene de 'ishat' (اسْحَتْ) yani 'kökünden kazı' denir. Harama, itaatleri mahvedip (yushitü't-tâât) kökünü kazıdığı ve giderdiği için süht denilmiştir. el-Ferrâ: 'Aslı açlık nöbetidir (kelbü'l-cû')' demiştir; rüşvet olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır ve rüşvet harama öncelikli olarak dahildir. Bir grup âlim bunu, birinin ihtiyacını gören kimseye verilen hediye ve kâhinin ücreti (hulvânu'l-kâhin) gibi haramın özel bir türüyle tefsir etmiştir; genel tutulması ise isabete daha uygundur. O'nun: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için aralarında hükmetmek ile onlardan yüz çevirmek arasında muhayyerlik vardır.

وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهِ عَلَى أَنَّ حُكَّامَ الْمُسْلِمِينَ مُخَيَّرُونَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَحْكُمُوا بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَالذِّمِّيِّ إِذَا تَرَافَعَا إِلَيْهِمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَهْلِ الذِّمَّةِ إِذَا تَرَافَعُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى التَّخْيِيرِ، وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى الْوُجُوبِ، وَقَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ وَعُمَرُ بْنُ عبد العزيز والسديّ، وهو الصحيح من قولي الشَّافِعِيِّ، وَحَكَاهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً

Müslüman hâkimlerin de bu iki husus arasında muhayyer olduklarına bununla delil getirilmiştir. Âlimler, Müslüman ile zimmî mahkemeye başvurduklarında Müslüman hâkimlerin aralarında hükmetmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Kendi aralarında dava açan ehl-i zimme hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup muhayyerlik görüşüne, diğerleri ise vücub görüşüne varmış ve: 'Bu ayet, { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” ayeti ile neshedilmiştir' demişlerdir. İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, ez-Zührî, Ömer b. Abdilazîz ve es-Süddî bu görüştedir; Şâfiî'nin iki kavlinden sahih olanı da budur ve Kurtubî bunu âlimlerin çoğunluğundan nakletmiştir. O'nun: { وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئاً } “Şayet onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler” buyruğu,

أَيْ إِنِ اخْتَرْتَ الْإِعْرَاضَ عَنِ الْحُكْمِ بَيْنَهُمْ فَلَا سَبِيلَ لَهُمْ عَلَيْكَ، لِأَنَّ اللَّهَ حَافِظُكَ وَنَاصِرُكَ عَلَيْهِمْ، وَإِنِ اخْتَرْتَ الْحُكْمَ بَيْنَهُمْ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ أَيْ بِالْعَدْلِ الَّذِي أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ وَأَنْزَلَهُ عَلَيْكَ. قَوْلُهُ: وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ فِيهِ تَعْجِيبٌ لَهُ ﷺ مِنْ تَحْكِيمِهِمْ إِيَّاهُ مَعَ كَوْنِهِمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَلَا بِمَا جَاءَ بِهِ، مَعَ أَنَّ مَا يُحَكِّمُونَهُ فِيهِ هُوَ مَوْجُودٌ عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ كَالرَّجْمِ وَنَحْوِهِ، وَإِنَّمَا يَأْتُونَ إِلَيْهِ ﷺ وَيُحَكِّمُونَهُ طَمَعًا مِنْهُمْ فِي أَنْ يُوَافِقَ تَحْرِيفَهُمْ وَمَا صَنَعُوهُ بِالتَّوْرَاةِ مِنَ التَّغْيِيرِ. قَوْلُهُ: ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ عَطْفٌ عَلَى يُحَكِّمُونَكَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أَيْ مِنْ بَعْدِ تَحْكِيمِهِمْ لَكَ، وَجُمْلَةُ قَوْلِهِ: وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ لِتَقْرِيرِ مَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا. وَقَوْلُهُ: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ اسْتِئْنَافٌ يَتَضَمَّنُ تَعْظِيمَ التَّوْرَاةِ وَتَفْخِيمَ شَأْنِهَا وَأَنَّ فِيهَا الْهُدَى وَالنُّورَ، وَهُوَ بَيَانُ الشَّرَائِعِ والتبشير بمحمد ﷺ وَإِيجَابُ اتِّبَاعِهِ. قَوْلُهُ: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ هُمْ أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْجُمْلَةُ إِمَّا مُسْتَأْنَفَةٌ أو حالية، والَّذِينَ أَسْلَمُوا صِفَةٌ مَادِحَةٌ لِلنَّبِيِّينَ، وَفِيهِ إِرْغَامٌ لِلْيَهُودِ الْمُعَاصِرِينَ لَهُ ﷺ بِأَنَّ أَنْبِيَاءَهُمْ كَانُوا يَدِينُونَ بِدِينِ الْإِسْلَامِ الَّذِي دَانَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ وَقِيلَ:

aralarında hükmetmekten yüz çevirmeyi seçersen sana hiçbir şekilde zarar veremezler demektir; çünkü Allah senin koruyucun ve onlara karşı yardımcındır. Şayet aralarında hükmetmeyi seçersen, { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ } “aralarında adaletle hükmet” yani Allah'ın sana emrettiği ve sana indirdiği adaletle [hükmet]. O'nun: { وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken nasıl olur da seni hakem tayin ediyorlar?” buyruğunda, ona ve getirdiğine inanmadıkları halde onu hakem tayin etmelerine şaşılması gerektiği Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirilmektedir; üstelik hakkında hakem kıldıkları hüküm recm ve benzeri hususlarda Tevrat'ta yanlarında bulunmaktadır. Onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip onu hakem kılıyorlarsa, bu yalnızca kendi tahriflerine ve Tevrat'ta yaptıkları değişikliklere uymasını umduklarındandır. O'nun: { ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ } “sonra da yüz çeviriyorlar” buyruğu { يُحَكِّمُونَكَ } fiiline matuftur; { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bunun ardından” yani seni hakem tayin etmelerinin ardından [yüz çevirirler]. { وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ } “Onlar mümin değillerdir” cümlesi ise kendisinden öncekinin içeriğini pekiştirmek içindir. O'nun: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır” buyruğu, Tevrat'ı tazim etmeyi, şanını yüceltmeyi ve onda hidayet ile nurun bulunduğunu içeren müste'nefe bir cümledir; bu da şeriatların açıklanması, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in müjdelenmesi ve ona uymanın farz kılınmasıdır. O'nun: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } “nebiler onunla hükmederlerdi” buyruğundaki nebiler, İsrâiloğulları peygamberleridir. Cümle ya müste'nefe ya da haliyedir. { الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “Teslim olmuş” ifadesi nebileri öven bir sıfattır. Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile çağdaş olan Yahudileri susturma ve mahcup etme (irgâm) vardır; zira onların peygamberleri de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in tabi olduğu İslam dinine tabiydiler. Şöyle de denilmiştir:

الْمُرَادُ بِالنَّبِيِّينَ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ تَعْظِيمًا. قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ هادُوا متعلّق بيحكم. وَالْمَعْنَى:

Nebilerden kasıt Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ve tazim için çoğul lafzıyla ifade edilmiştir. O'nun: { لِلَّذِينَ هادُوا } “Yahudilere” buyruğu { يَحْكُمُ } fiiline mütealliktir. Mana şudur:

أَنَّهُ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ لِلَّذِينِ هَادُوا وعليهم. وَالرَّبَّانِيُّونَ: الْعُلَمَاءُ الْحُكَمَاءُ، وَقَدْ سَبَقَ تَفْسِيرُهُ، وَالْأَحْبَارُ:

Nebiler onunla Yahudilerin lehine ve aleyhine hükmederlerdi. er-Rabbâniyyûn (وَالرَّبَّانِيُّونَ): Hakîm âlimlerdir; tefsiri daha önce geçmişti. el-Ahbâr (وَالْأَحْبارُ) ise:

الْعُلَمَاءُ، مَأْخُوذٌ مِنَ التَّحْبِيرِ وَهُوَ التَّحْسِينُ فَهُمْ يَحْبُرُونَ الْعِلْمَ أَيْ يُحْسِنُونَهُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْحَبْرُ وَاحِدُ أَحْبَارِ الْيَهُودِ بِالْفَتْحِ وَبِالْكَسْرِ وَالْكَسْرُ أَفْصَحُ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ بِالْكَسْرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ بِالْفَتْحِ. قَوْلُهُ:

âlimlerdir; güzelleştirmek manasındaki tahbîr (التَّحْبِيرُ) kökünden alınmıştır; zira onlar ilmi güzelleştirirler (yahburûn). el-Cevherî şöyle der: 'Habr (الْحَبْرُ/الْحِبْرُ), fetha ve kesre ile Yahudi bilginlerinin tekilidir; kesre ile söylenmesi daha fasihtir.' el-Ferrâ: 'Kesre iledir' demiştir. Ebû Ubeyde ise: 'Fetha iledir' demiştir. O'nun:

بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ الباء للسببية، واستحفظوا أُمِرُوا بِالْحِفْظِ أَيْ أَمَرَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ بِحِفْظِ التَّوْرَاةِ

{ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'nı korumakla görevlendirilmeleri sebebiyle” [ifadesindeki] bâ (ب) harf-i ceri sebebiyet içindir. İstuhfizû (اسْتُحْفِظُوا): Korumakla emrolundular demektir; yani peygamberler onlara Tevrat'ı korumalarını emretti

عن التغيير والتّبديل، والجار والمجرور متعلق بيحكم: أَيْ يَحْكُمُونَ بِهَا بِسَبَبِ هَذَا الِاسْتِحْفَاظِ. قَوْلُهُ:

değiştirilip tahrif edilmekten korumalarını [emretmiştir]. Câr ve mecrûr { يَحْكُمُ } fiiline mütealliktir: Yani bu koruma görevi sebebiyle onunla hükmederler. O'nun:

وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ أَيْ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ، والشهداء: الرقباء، فهم يحمونه عَنِ التَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ بِهَذِهِ الْمُرَاقَبَةِ، وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ لِرُؤَسَاءِ الْيَهُودِ، وَكَذَا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا وَالِاشْتِرَاءُ الِاسْتِبْدَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ لَفْظُ مِنْ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ فَيُفِيدُ أَنَّ هَذَا غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِطَائِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ بَلْ بِكُلِّ مَنْ وَلِيَ الْحُكْمَ وَقِيلَ: إِنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِأْهَلِ الْكِتَابِ وَقِيلَ: بِالْكُفَّارِ مُطْلَقًا لِأَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يَكْفُرُ بِارْتِكَابِ الْكَبِيرَةِ وَقِيلَ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَقَعَ استخفافا، أو استحلالا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ إِلَى مَنْ، وَالْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا، وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ الْجَمَاعَةِ فِي قَوْلِهِ: هُمُ الْكافِرُونَ.

{ وَكانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ } “ve ona şahit idiler” buyruğu, yani Allah'ın Kitabı'na şahit idiler [demektir]. Şahitler (şühedâ): Gözetleyicilerdir; bu gözetlemeyle onu değiştirilmekten ve tahrif edilmekten korurlar. { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “Artık insanlardan korkmayın” hitabı Yahudilerin reislerinedir. { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “ve ayetlerimi az bir pahaya satmayın” buyruğundaki hitap da böyledir. İştira (satın alma/satma) değiştirmektir; tahkiki daha önce geçmişti. O'nun: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” buyruğundaki { مَنْ } lafzı umum siygasındandır; bu sebeple hükmün belirli bir zümreye mahsus olmayıp hüküm makamına geçen herkesi kapsadığını ifade eder. Ehl-i Kitap'a mahsus olduğu da söylenmiştir. Mutlak olarak kâfirlere mahsus olduğu da söylenmiştir; zira Müslüman büyük günah işlemekle kâfir olmaz. Allah'ın indirdiğinin dışıyla hükmetmenin onu hafife alarak veya helal sayarak (istihlâl) vaki olması durumuna hamledildiği de söylenmiştir. { فَأُولئِكَ } ile yapılan işaret { مَنْ } kelimesinedir; çoğul getirilmesi manası itibarıyladır; { هُمُ الْكافِرُونَ } buyruğundaki cemaat zamiri de böyledir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ قَالَ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ الظَّالِمُونَ الْفاسِقُونَ أَنْزَلَهَا اللَّهُ فِي طَائِفَتَيْنِ مِنَ الْيَهُودِ قَهَرَتْ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ، حَتَّى اصْطَلَحُوا عَلَى أَنَّ كُلَّ قَتِيلٍ قَتَلَتْهُ الْعَزِيزَةُ مِنَ الذَّلِيلَةِ فَدِيَتُهُ خَمْسُونَ وَسْقًا، وَكُلُّ قَتِيلٍ قَتَلَتْهُ الذَّلِيلَةُ مِنَ الْعَزِيزَةِ فَدِيَتُهُ مِائَةُ وَسْقٍ، فَكَانُوا عَلَى ذَلِكَ حَتَّى قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، فَذَلَّتِ الطَّائِفَتَانِ كِلْتَاهُمَا لِمَقْدَمِ رَسُولِ الله ﷺ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ لَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِمْ، فَقَتَلَتِ الذَّلِيلَةُ مِنَ الْعَزِيزَةِ، فَأَرْسَلَتِ الْعَزِيزَةُ إِلَى الذَّلِيلَةِ أَنِ ابْعَثُوا إِلَيْنَا بِمِائَةِ وَسْقٍ، فَقَالَتِ الذَّلِيلَةُ: وَهَلْ كَانَ هَذَا فِي حَيَّيْنِ قَطُّ دِينَهُمَا وَاحِدٌ وَنَسَبُهُمَا وَاحِدٌ وَبَلَدُهُمَا وَاحِدٌ وَدِيَةُ بَعْضِهِمْ نِصْفُ دِيَةِ بَعْضٍ؟ إِنَّمَا أَعْطَيْنَاكُمْ هَذَا ضَيْمًا مِنْكُمْ لَنَا وَفَرَقًا مِنْكُمْ، فَأَمَّا إِذْ قَدِمَ مُحَمَّدٌ ﷺ فلا نعطيكم ذلك، فكادت الْحَرْبُ تَهِيجُ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ ارْتَضَوْا عَلَى أَنْ جعلوا رسول الله ﷺ بَيْنَهُمَا، فَفَكَّرَتِ الْعَزِيزَةُ فَقَالَتْ: وَاللَّهِ مَا مُحَمَّدٌ يُعْطِيكُمْ مِنْهُمْ ضِعْفَ مَا نُعْطِيهِمْ مِنْكُمْ، وَلَقَدْ صَدَقُوا، مَا أَعْطَوْنَا هَذَا إِلَّا ضَيْمًا وَقَهْرًا لَهُمْ، فَدُسُّوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَنْ يُخْبِرُ لَكُمْ رَأْيَهُ، فَإِنْ أَعْطَاكُمْ مَا تُرِيدُونَ حَكَّمْتُوهُ، وَإِنْ لَمْ يُعْطِكُمْ حَذِرْتُمُوهُ وَلَمْ تُحَكِّمُوهُ فَدَسُّوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نَاسًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَخْتَبِرُونَ لَهُمْ رَأْيَهُ، فَلَمَّا جَاءُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَخْبَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَمْرِهِمْ كُلَّهُ وَمَا أرادوا، فأنزل الله يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ إِلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ ثم قال فيهم: «والله فيهم أُنْزِلَتْ وَإِيَّاهُمْ عَنَى» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: «أَوَّلُ مَرْجُومٍ رَجَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْيَهُودِ، زَنَى رَجُلٌ مِنْهُمْ وَامْرَأَةٌ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى هَذَا النَّبِيِّ، فَإِنَّهُ نَبِيٌّ بُعِثَ بِالتَّخْفِيفِ، فَإِنْ أَفْتَانَا بِفُتْيَا دُونَ الرَّجْمِ قَبِلْنَاهَا وَاحْتَجَجْنَا بِهَا عِنْدَ اللَّهِ وَقُلْنَا: فُتْيَا نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِكَ، قَالَ: فأتوا النبيّ ﷺ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَأَصْحَابُهُ، فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ مَا تَرَى فِي رَجُلٍ وامرأة منّا زَنَيَا، فَلَمْ يُكَلِّمْهُمْ حَتَّى أَتَى بَيْتَ مِدْرَاسِهِمْ، فَقَامَ عَلَى الْبَابِ فَقَالَ: أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى مَا تَجِدُونَ فِي التوراة

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun { لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ } “küfürde yarışanlar seni üzmesin” ayeti hakkında: 'Onlar Yahudilerdir'; { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “Ağızlarıyla 'İnandık' deyip kalpleriyle inanmayanlardan” ayeti hakkında da: 'Onlar münafıklardır' dediğini rivayet etmiştir. Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, { الظَّالِمُونَ } “zalimler”, { الْفاسِقُونَ } “fâsıklar” ayetlerini, Câhiliye döneminde biri diğerine üstünlük kurmuş iki Yahudi kabilesi hakkında indirdi. Öyle ki, üstün olan kabilenin aşağı olan kabileden öldürdüğü her maktulün diyeti elli vesk, aşağı olan kabilenin üstün olandan öldürdüğü her maktulün diyeti ise yüz vesk olmak üzere anlaşmışlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelene kadar bu hal üzere devam ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişiyle her iki fırka da sindi; o günlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem henüz onlara tam olarak galip gelmemişti. Derken aşağı kabile üstün kabileden birini öldürdü. Üstün kabile aşağı kabileye: 'Bize yüz vesk gönderin' diye haber yolladı. Aşağı kabile: 'Dini bir, nesebi bir, şehri bir olan iki kabile arasında bir tarafın diyetinin diğer tarafın yarısı olduğu nerede görülmüş? Biz bunu size sırf haksız baskınızdan ve korkumuzdan veriyorduk. Artık Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem geldiğine göre bunu size vermeyiz' dedi. Neredeyse aralarında savaş alevlenecekti. Sonra aralarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i hakem kılmaya razı oldular. Üstün kabile düşünüp şöyle dedi: 'Vallahi Muhammed onlardan sizin için, sizin onlara vereceğinizin iki katını vermez. Doğru söylediler; onlar bunu bize ancak bir haksızlık ve baskıyla veriyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun görüşünü yoklayacak birini gizlice gönderin; şayet istediğinizi verirse onu hakem kılın, vermezse sakının ve onu hakem tayin etmeyin.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e görüşünü sınamak üzere münafıklardan birtakım adamlar gönderdiler. Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiklerinde, Allah Resûlü'ne onların bütün durumlarını ve ne istediklerini haber verdi. Bunun üzerine Allah: { يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ } ayetinden { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } ayetine kadar indirdi. Sonra onlar hakkında: 'Vallahi bu ayet onlar hakkında indi ve onları kastetti' dedi. Abdürrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudilerden recmettiği ilk kimseler şöyledir: Onlardan bir erkek ile bir kadın zina etti. Birbirlerine: 'Bizi şu Peygamber'e götürün; zira o, kolaylaştırma ile gönderilmiş bir peygamberdir. Şayet bize recmden daha hafif bir fetva verirse onu kabul eder ve Allah katında: 'Peygamberlerinden bir peygamberin fetvasıdır' diyerek delil getiririz' dediler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem mescidde ashabıyla birlikte otururken ona geldiler ve: 'Ey Ebe'l-Kâsım! Bizden zina eden bir erkek ve bir kadın hakkında ne dersin?' dediler. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onların medreselerine (beyt-i midrâs) varana kadar onlarla konuşmadı. Kapıda durup: 'Musa'ya Tevrat'ı indiren Allah aşkına söyleyin; Tevrat'ta

عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أَحْصَنَ؟ قَالُوا: يُحَمَّمُ وَيُجَبَّهُ وَيُجْلَدُ، وَالتَّجْبِيَةُ: أَنْ يُحْمَلَ الزَّانِيَانِ عَلَى حِمَارٍ وَتُقَابَلَ أَقْفِيَتُهُمَا وَيُطَافُ بِهِمَا، وَسَكَتَ شَابٌّ مِنْهُمْ فَلَمَّا رَآهُ النَّبِيُّ ﷺ سَكَتَ أَلَظَّ بِهِ النِّشْدَةَ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إذ نشدتنا نجب فَإِنَّا نَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ الرَّجْمَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: فَمَا أَوَّلُ مَا ارْتَخَصْتُمْ أَمْرَ اللَّهِ؟ قَالَ: زَنَى رَجُلٌ ذُو قَرَابَةٍ مِنْ مَلِكٍ مِنْ مُلُوكِنَا فَأَخَرَّ عَنْهُ الرَّجْمَ، ثُمَّ زَنَى رَجُلٌ فِي أُسْرَةٍ مِنَ النَّاسِ فَأَرَادَ رَجْمَهُ، فَحَالَ قَوْمُهُ دُونَهُ، وَقَالُوا: وَاللَّهِ لَا تَرْجُمْ صَاحِبَنَا حَتَّى تَجِيءَ بِصَاحِبِكَ فَتَرْجُمَهُ، فَاصْطَلَحُوا هَذِهِ الْعُقُوبَةَ بَيْنَهُمْ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «فَإِنِّي أَحْكُمُ بِمَا فِي التَّوْرَاةِ، فَأَمَرَ بِهِمَا فَرُجِمَا» قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَبَلَغَنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِمْ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا فكان النبيّ ﷺ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَذَكَرَ فِيهِ أَنَّ الشَّابَّ الْمَذْكُورَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا. وَأَخْرَجَ نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وأبو داود والنسائي من حديث البراء ابن عَازِبٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ الْيَهُودَ جَاءُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرُوا لَهُ أَنَّ رَجُلًا مِنْهُمْ وَامْرَأَةً زَنَيَا، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ؟ قَالُوا:

evli (muhsan) iken zina eden kimse hakkında ne buluyorsunuz?' dedi. Onlar: 'Yüzü kömürle karartılır, ters bindirilir ve kırbaçlanır' dediler. Tecbiye (التَّجْبِيَةُ): İki zâniyi bir merkebe bindirip enselerini birbirine dönük hale getirmek ve onları dolaştırmaktır. İçlerinden genç bir adam sustu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onun sustuğunu görünce yemini ona ısrarla tekrarladı. Genç: 'Allahım! Bize yemin verdirdiğin için cevap veriyoruz; biz Tevrat'ta recmi buluyoruz' dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Peki Allah'ın emrini ilk olarak ne zaman hafife almaya başladınız?' dedi. Genç: 'Hükümdarlarımızdan bir hükümdarın akrabası olan bir adam zina etti, ondan recmi erteledi. Sonra halktan sıradan bir adam zina etti, onu recmetmek istedi. Kabilesi araya girip: 'Vallahi kendi adamını getirip recmetmedikçe bizim adamımızı recmedemezsin' dediler. Bunun üzerine aralarında bu cezaya uzlaştılar' dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ben Tevrat'taki ile hükmediyorum' buyurdu ve ikisi hakkında emir verdi de recmedildiler. ez-Zührî: Bize ulaştığına göre: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda hidayet ve nur vardır. Teslim olmuş nebiler... onunla hükmederlerdi” ayeti onlar hakkında indi ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de o nebilerden biriydi, dedi. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'inde Beyhakî başka bir yoldan Ebû Hüreyre'den bunu rivayet etmiş ve içinde zikredilen gencin Abdullah b. Sûriyâ olduğunu zikretmiştir. Ebû Hüreyre'nin hadisinin benzerini Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd ve Nesâî, Berâ b. Âzib hadisinden rivayet etmiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri, Abdullah b. Ömer hadisinden şöyle rivayet etmiştir: Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kendilerinden bir erkek ile bir kadının zina ettiğini zikrettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Tevrat'ta ne buluyorsunuz?' dedi. Onlar:

نَفْضَحُهُمْ وَيُجْلَدُونَ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: كَذَبْتُمْ، إِنَّ فِيهَا آيَةُ الرَّجْمِ، فَأَتَوْا بِالتَّوْرَاةِ فَنَشَرُوهَا، فَوَضَعَ أَحَدُهُمْ يَدَهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ فَقَرَأَ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ: ارْفَعْ يَدَكَ، فَرَفَعَ يَدَهُ فَإِذَا آيَةُ الرَّجْمِ، قَالُوا: صَدَقَ، فَأَمَرَ بِهِمَا رَسُولُ الله ﷺ فَرُجِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ قَالَ: يَهُودُ الْمَدِينَةِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ قَالَ: يَهُودُ فَدَكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ قَالَ: يَهُودُ فَدَكَ يَقُولُونَ لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا الْجَلْدَ فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا الرَّجْمَ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: زَنَى رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ فَدَكَ، فَكَتَبَ أَهْلُ فَدَكَ إِلَى نَاسٍ مِنَ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ أَنْ سَلُوا مُحَمَّدًا، وَذَكَرَ الْقِصَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ قَالَ:

'Onları rezil ederiz ve kırbaçlanırlar' dediler. Abdullah b. Selâm: 'Yalan söylediniz; şüphesiz onda recm ayeti vardır' dedi. Tevrat'ı getirip açtılar. İçlerinden biri elini recm ayetinin üzerine koyup öncesini ve sonrasını okudu. Abdullah b. Selâm: 'Elini kaldır!' dedi. Elini kaldırınca bir de baktılar ki recm ayeti duruyor! 'Doğru söyledi' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında emir verdi ve ikisi de recmedildi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Câbir b. Abdullah'tan onun { وَمِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ } “ve Yahudilerden yalana kulak verenler...” ayeti hakkında: 'Medine Yahudileridir'; { سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ } “sana gelmeyen başka bir topluluk hesabına kulak kabartanlardır” hakkında: 'Fedek Yahudileridir'; { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } “Kelimeleri tahrif ederler” hakkında da: 'Fedek Yahudileri Medine Yahudilerine: { إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا } “Eğer size bu verilirse” yani celde (kırbaç) [verilirse] alın, verilmezse recmden sakının derlerdi' dediğini rivayet etmiştir. Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Fedek ehlinden bir adam zina etti; bunun üzerine Fedek ehli Medine'deki Yahudilerden bazı insanlara: 'Muhammed'e sorun' diye yazdılar; ardından kıssayı zikretti. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan onun { أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } “haramı durmadan yerler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

أَخَذُوا الرِّشْوَةَ فِي الْحُكْمِ، وَقَضَوْا بِالْكَذِبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: السُّحْتُ: الرِّشْوَةُ فِي الدِّينِ. قَالَ سُفْيَانُ: يَعْنِي فِي الْحُكْمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا قَالَ:

'Hükümde rüşvet aldılar ve yalanla hükmettiler.' Abdürrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan: 'Süht: Dinde rüşvettir' dediğini rivayet etmiştir. Süfyân: 'Yani hükümde [rüşvettir]' demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî yine İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

مَنْ شَفَعَ لِرَجُلٍ لِيَدْفَعَ عَنْهُ مَظْلَمَةً أَوْ يَرُدَّ عَلَيْهِ حَقًّا فَأُهْدِي لَهُ هَدِيَّةً فَقَبِلَهَا فَذَلِكَ السُّحْتُ، فَقِيلَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِنَّا كُنَّا نَعُدُّ السُّحْتَ الرِّشْوَةَ فِي الْحُكْمِ، فَقَالَ ذَلِكَ الْكُفْرُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: رِشْوَةُ الْحُكَّامِ حَرَامٌ. وَهِيَ السُّحْتُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: السُّحْتُ الرِّشْوَةُ.

'Kim bir adamdan bir zulmü defetmek veya ona bir hakkını geri kazandırmak için şefaatte bulunur (aracı olur) da kendisine bir hediye takdim edilir ve o da bunu kabul ederse, işte bu sühttür.' Ona: 'Ey Ebû Abdirrahmân! Biz sühtü hükümde rüşvet olarak kabul ediyorduk' denilince, o: 'İşte o küfürdür; { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”' dedi. Ondan buna benzer bir rivayet çeşitli yollarla aktarılmıştır. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: 'Hâkimlerin rüşveti haramdır. O, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği sühttür' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Zeyd b. Sâbit'ten: 'Süht rüşvettir' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ السُّحْتِ، فَقَالَ: الرِّشَا، فَقِيلَ له: في الحكم؟

Abd b. Humeyd, Ali b. Ebî Tâlib'den [şöyle] rivayet etmiştir: Kendisine süht hakkında soruldu; o da: «Rüşvetlerdir» dedi. Kendisine: «Hükümde [verilen rüşvet mi]?» diye sorulunca,

قَالَ: ذَاكَ الْكُفْرُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عُمَرَ قَالَ: بَابَانِ مِنَ السُّحْتِ يَأْكُلُهُمَا النَّاسُ:

'O küfürdür' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ömer'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İnsanların yediği iki kapı süht vardır:

الرِّشَاءُ فِي الْحُكْمِ، وَمَهْرُ الزَّانِيَةِ. وَقَدْ ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي تَحْرِيمِ الرَّشْوَةِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: آيَتَانِ نُسِخَتَا مِنْ سُورَةِ الْمَائِدَةِ: آيَةُ الْقَلَائِدِ، وَقَوْلُهُ: فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُخَيَّرًا: إِنْ شَاءَ حَكَمَ بَيْنَهُمْ، وَإِنْ شَاءَ أَعْرَضَ عَنْهُمْ، فَرَدَّهُمْ إِلَى أَحْكَامِهِمْ، فَنَزَلَتْ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ قَالَ: فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ بِمَا فِي كِتَابِنَا.

Hükümde rüşvet ve fahişenin kazancı (mehru'z-zâniye).' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rüşvetin haram kılınmasına dair bilinen hususlar sabittir. Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir-, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Mâide Suresi'nden iki ayet neshedilmiştir: Gerdanlıklar ayeti (âyetü'l-kalâid) ve O'nun: { فَإِنْ جاؤُكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem muhayyerdi: Dilerse aralarında hükmeder, dilerse onlardan yüz çevirip onları kendi hükümlerine bırakırdı. Sonra: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve onların hevalarına uyma” ayeti indi.' [İbn Abbâs] dedi ki: 'Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aralarında bizim Kitabımızda bulunan ile hükmetmesi emrolundu.'

وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ فِي الْآيَةِ الْآخِرَةِ عَنْهُ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ.

Son ayet hakkında bunun benzerini Ebû Ubeyde, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye ondan rivayet etmiştir. Abdürrezzâk da İkrime'den benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَاتِ مِنَ الْمَائِدَةِ الَّتِي قَالَ فِيهَا: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: الْمُقْسِطِينَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الدِّيَةِ مَنْ بَنِي النَّضِيرِ وَقُرَيْظَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ قَتْلَى بَنِي النَّضِيرِ كَانَ لَهُمْ شَرَفٌ يُودَوْنَ الدِّيَةَ كَامِلَةً، وَأَنَّ بَنِي قُرَيْظَةَ كَانُوا يُودَوْنَ نِصْفَ الدِّيَةِ، فَتَحَاكَمُوا فِي ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ذَلِكَ فِيهِمْ، فَحَمَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْحَقِّ فِي ذَلِكَ، فَجَعَلَ الدِّيَةَ سَوَاءً. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ يَعْنِي حُدُودَ اللَّهِ، فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ بِحُكْمِهِ فِي التَّوْرَاةِ، قَالَ: وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها إِلَى قَوْلِهِ: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا يعني النبي ﷺ لِلَّذِينَ هادُوا يَعْنِي الْيَهُودَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: الَّذِينَ أَسْلَمُوا: النَّبِيَّ وَمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ يَحْكُمُونَ بِمَا فِيهَا مِنَ الْحَقِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ: الْفُقَهَاءُ وَالْعُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Mâide Suresi'nden O'nun: { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “aralarında hükmet yahut onlardan yüz çevir” buyruğundan { الْمُقْسِطِينَ } “adil olanları” buyruğuna kadar olan ayetler, Benî Nadîr ile Benî Kurayza'nın diyeti hakkında inmiştir. Şöyle ki; Benî Nadîr'in maktullerinin bir şerefi vardı, onlara tam diyet ödenirdi; Benî Kurayza'ya ise yarım diyet ödenirdi. Bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhakeme oldular. Allah bu ayetleri onlar hakkında indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bu konuda onları hakka sevk etti ve diyeti eşit kıldı. Bunun benzerini İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve es-Sünen'inde Beyhakî ondan rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun: { وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّهِ } “Yanlarında içinde Allah'ın hükmü bulunan Tevrat varken...” buyruğu hakkında: 'Yani Allah'ın had cezaları vardır; Allah Teâlâ Tevrat'taki hükmünü ona haber verdi' dediğini ve { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها } ayetinden { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “yaralar da kısastır” ayetine kadar okuduğunu rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan onun: { يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } “Teslim olmuş nebiler onunla hükmederlerdi” buyruğu hakkında: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir'; { لِلَّذِينَ هادُوا } “Yahudilere” hakkında da: 'Yani Yahudilere [hükmederdi]' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: '{ الَّذِينَ أَسْلَمُوا } 'teslim olanlar': Nebî ve ondan önceki peygamberlerdir; onda bulunan hak ile hükmederler.' İbn Cerîr, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Rabbânîler ve ahbâr: Fakihler ve âlimlerdir.' Mücâhid'den de şöyle dediğini rivayet etmiştir: