Binûn

Mâide Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الرَّبَّانِيُّونَ: الْعُلَمَاءُ الْفُقَهَاءُ، وَهُمْ فَوْقَ الْأَحْبَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: الرَّبَّانِيُّونَ: الْعُبَّادُ، وَالْأَحْبَارُ: الْعُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الرَّبَّانِيُّونَ: الْفُقَهَاءُ الْعُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الرَّبَّانِيُّونَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْأَحْبَارُ هُمُ الْقُرَّاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ فَتَكْتُمُوا مَا أَنْزَلْتُ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا عَلَى أَنْ تَكْتُمُوا مَا أَنْزَلْتُ.

Rabbânîler: Fakih âlimlerdir ve onlar ahbârdan (diğer din bilginlerinden) üstündür.' İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Rabbânîler ibadet ehli, ahbâr ise âlimlerdir.' İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Rabbânîler fakih âlimlerdir.' İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Rabbânîler müminlerdir; ahbâr ise kurrâdır (Tevrat okuyucularıdır).' İbn Cerîr, Süddî'den { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ } “İnsanlardan korkmayın” [buyruğu hakkında]: 'İndirdiğimi gizlemeyin [demektir]'; { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir karşılık ile satmayın” [buyruğu hakkında da]: 'İndirdiğimi gizlemek karşılığında [az bir menfaati almayın]' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا قَالَ: لَا تَأْكُلُوا السُّحْتَ عَلَى كِتَابِي.

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } “Ayetlerimi az bir değer karşılığında satmayın” buyruğu hakkında: 'Kitabım karşılığında haram yemeyin' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ يَقُولُ: مَنْ جَحَدَ الْحُكْمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَقَدْ كَفَرَ، وَمَنْ أَقَرَّ بِهِ وَلَمْ يَحْكُمْ بِهِ فَهُوَ ظَالِمٌ فَاسِقٌ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ } “Kim hükmetmezse...” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kim Allah'ın indirdiği hükmü inkâr ederse kâfir olur; kim de onu ikrar eder fakat onunla hükmetmezse o zalim ve fasıktır.' Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan onun: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ }

قَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ بِالْكُفْرِ الَّذِي يَذْهَبُونَ إِلَيْهِ، وَإِنَّهُ لَيْسَ كُفْرٌ يَنْقُلُ مِنَ الْمِلَّةِ، بَلْ دُونَ كُفْرِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عطاء ابن أَبِي رَبَاحٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ هُمُ الْفاسِقُونَ قَالَ: كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ، وظلم دون ظلم،

[İbn Abbâs'ın] şöyle dediğini [rivayet etmiştir]: "Şüphesiz bu, onların anladığı küfür değildir. O, dinden çıkaran bir küfür olmayıp bilakis küfürden daha aşağı bir küfürdür." Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Atâ b. Ebî Rebâh'tan { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, { هُمُ الظَّالِمُونَ } “zalimlerin ta kendileridir”, { هُمُ الْفاسِقُونَ } “fâsıkların ta kendileridir” buyrukları hakkında: "[Buradaki küfür] küfürden daha aşağı bir küfür, [zulüm] zulümden daha aşağı bir zulüm,

وَفِسْقٌ دُونَ فِسْقٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ- وَالظَّالِمُونَ- وَالْفاسِقُونَ فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ ذُكِرَتْ عِنْدَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ- وَالظَّالِمُونَ- وَالْفاسِقُونَ فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ هَذَا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ: نَعَمْ الْإِخْوَةُ لَكُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ، إِنْ كَانَ لَكُمْ كُلُّ حُلْوَةٍ وَلَهُمْ كُلُّ مُرَّةٍ، كَلَّا وَاللَّهِ لَتَسْلُكُنَّ طَرِيقَهُمْ قَدَّ الشِّرَاكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ نَحْوَهُ عَنِ ابن عباس.

ve fısktan aşağı bir fısk.' dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah, { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerdir”, { وَالظَّالِمُونَ } “zalimlerdir” ve { وَالْفاسِقُونَ } “fasıklardır” ayetlerini özellikle Yahudiler hakkında indirmiştir.' Selef âlimlerinden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- Huzeyfe'den şöyle rivayet etmiştir: Onun yanında şu: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ- وَالظَّالِمُونَ- وَالْفاسِقُونَ } “Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerdir, zalimlerdir, fasıklardır” ayetleri anıldı. Bunun üzerine bir adam: 'Bu [ayetler] İsrailoğulları hakkındadır' dedi. Huzeyfe şöyle karşılık verdi: 'Eğer her tatlı size, her acı da onlara ait olacaksa İsrailoğulları sizin için ne güzel kardeşlerdir! Hayır, Allah'a yemin ederim ki, siz onların yolunu ayakkabı bağı bağına denk düşecek şekilde adım adım takip edeceksiniz.' İbnü'l-Münzir de İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٤٥ الى ٥٠]

[Mâide Suresi (5), Ayetler: 45-50]

وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩)

{ وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٤٥) وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْراةِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٤٦) وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٤٧) وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٤٨) وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ (٤٩) } “Ve orada onlara cana can, göze göz, burna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara kısas farz kıldık. Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (45) Onların izleri üzerinden, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak Meryem oğlu Îsâ'yı gönderdik. Ona, içinde bir hidayet ve bir nur bulunan, kendinden önceki Tevrat'ı doğrulayan ve muttakiler için bir yol gösterici ve bir öğüt olan İncil'i verdik. (46) İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin. Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar fasıkların ta kendileridir. (47) Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve ona şahit/koruyucu olmak üzere Kitab'ı hak ile indirdik. O halde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet ve sana gelen haktan sapıp onların hevalarına uyma! Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik. Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı, fakat size verdikleriyle sizi sınamak için [böyle yaptı]. Öyleyse hayırlarda yarışın! Hepinizin dönüşü Allah'adır; hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri O size haber verecektir. (48) Ve [sana emrettik ki:] Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın! Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onlara bir musibet eriştirmek istiyordur. Muhakkak ki insanların çoğu fasıktırlar. (49)”

أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠)

{ أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (٥٠) } “Onlar cahiliye hükmünü mü istiyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir kavim için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır? (50)”

قَوْلُهُ: وَكَتَبْنا مَعْطُوفٌ عَلَى أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ، وَمَعْنَاهَا فَرَضْنَا، بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا فَرَضَهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْقِصَاصِ فِي النَّفْسِ، وَالْعَيْنِ، وَالْأَنْفِ، وَالْأُذُنِ، وَالسِّنِّ، وَالْجُرُوحِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَبُو حَنِيفَةَ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا: إِنَّهُ يُقْتَلُ الْمُسْلِمُ بِالذِّمِّيِّ لِأَنَّهُ نَفْسٌ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَبَرٌ عَنْ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا وَلَيْسَ بِشَرْعٍ لَنَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي الْبَقَرَةِ فِي شَرْحِ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى مَا فِيهِ كِفَايَةٌ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَتَبْنا } “Ve farz kıldık” buyruğu, { أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ } “Tevrat'ı indirdik” ifadesine matuftur ve anlamı 'farz kıldık' demektir. Allah Teâlâ bu ayette İsrailoğulları'na cana, göze, burna, kulağa, dişe ve yaralara karşılık kısası farz kıldığını beyan etmiştir. Ebû Hanîfe ve ilim ehlinden bir topluluk bu ayeti delil getirerek: 'Müslüman bir kimse zimmî karşılığında öldürülür; çünkü o da bir candır' demişlerdir. Şâfiî ve bir grup ilim ehli ise şöyle demiştir: 'Bu ayet bizden öncekilerin şeriatından bir haberdir, bizim için şeriat değildir.' Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” buyruğunun şerhinde yeterli açıklamayı önceden yapmıştık.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا هَلْ يَلْزَمُنَا أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ يَلْزَمُنَا إِذَا لَمْ يُنْسَخُ وَهُوَ الْحَقُّ. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ الصَّبَّاغِ فِي الشَّامِلِ إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَقَدِ احْتَجَّ الْأَئِمَّةُ كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّ الرَّجُلَ يُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ لِعُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، انْتَهَى.

İlim ehli bizden öncekilerin şeriatının bizi bağlayıp bağlamayacağı hususunda ihtilaf etmiştir; cumhur, nesh edilmediği müddetçe bizi bağlayacağı görüşüne gitmiştir ki hak olan da budur. İbnü's-Sabbâğ eş-Şâmil adlı eserinde, âlimlerin bu ayetin delalet ettiği hükümle amel etme hususundaki icmaını zikretmiştir. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: 'İmamların tamamı, bu kerim ayetin umumi oluşundan dolayı erkeğin kadın karşılığında [kısas olarak] öldürüleceğine delil getirmişlerdir.' Sözü burada bitti.

وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَا هُوَ الْحَقُّ فِي هَذَا فِي شَرْحِنَا عَلَى «الْمُنْتَقَى» ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَوْبِيخٌ لِلْيَهُودِ وَتَقْرِيعٌ لكونهم

Biz bu husustaki hakikati «el-Müntekâ» şerhimizde açıklamıştık. Bu ayette Yahudilere yönelik bir azarlama ve kınama vardır; zira onlar

يُخَالِفُونَ مَا كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي التَّوْرَاةِ كَمَا حَكَاهُ هُنَا، وَيُفَاضِلُونَ بَيْنَ الْأَنْفُسِ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ، وَقَدْ كَانُوا يَقِيدُونَ بَنِي النَّضِيرِ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ وَلَا يَقِيدُونَ بَنِي قُرَيْظَةَ مَنْ بَنِي النَّضِيرِ. قَوْلُهُ: وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ بِالنَّصْبِ فِي جَمِيعِهَا عَلَى الْعَطْفِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ بِالنَّصْبِ أَيْضًا فِي الْكُلِّ إِلَّا فِي الْجُرُوحِ فَبِالرَّفْعِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ بِالرَّفْعِ فِي الْجَمِيعِ عَطْفًا عَلَى الْمَحَلِّ، لِأَنَّ النَّفْسَ قَبْلَ دُخُولِ الْحَرْفِ النَّاصِبِ عَلَيْهَا كَانَتْ مَرْفُوعَةً عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَكُونُ عَطْفًا عَلَى الْمُضْمَرِ فِي النَّفْسِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: إِنَّ النَّفْسَ هِيَ مَأْخُوذَةٌ بِالنَّفْسِ، فَالْأَسْمَاءُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى هِيَ. قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَمَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ جَعَلَ ذَلِكَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ يَتَضَمَّنُ بَيَانَ الْحُكْمِ لِلْمُسْلِمِينَ. وَالظَّاهِرُ مِنَ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ أَنَّ الْعَيْنَ إِذَا فُقِئَتْ حَتَّى لَمْ يَبْقَ مَجَالٌ لِلْإِدْرَاكِ أَنَّهَا تُفْقَأُ عَيْنُ الْجَانِي بِهَا، وَالْأَنْفَ إِذَا جُدِعَتْ جَمِيعَهَا فَإِنَّهَا تُجْدَعُ أَنْفُ الْجَانِي بِهَا، وَالْأُذُنَ إِذَا قُطِعَتْ جَمِيعَهَا فَإِنَّهَا تُقْطَعُ أُذُنُ الْجَانِي بِهَا، وَكَذَلِكَ السِّنَّ فَأَمَّا لَوْ كَانَتِ الْجِنَايَةُ ذَهَبَتْ بِبَعْضِ إِدْرَاكِ الْعَيْنِ، أَوْ بِبَعْضِ الْأَنْفِ، أَوْ بِبَعْضِ الْأُذُنِ، أَوْ بِبَعْضِ السِّنِّ، فَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْقِصَاصِ.

burada anlatıldığı gibi Allah'ın Tevrat'ta kendilerine farz kıldığı hükme muhalefet etmekte ve daha önce açıklandığı üzere canlar arasında ayrım yapmaktaydılar. Nitekim Benî Nadîr'e karşı Benî Kurayza'dan kısas alıyorlar, fakat Benî Kurayza'ya karşı Benî Nadîr'den kısas uygulamıyorlardı. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ } “göze göz” ifadesini Nâfi, Âsım, A'meş ve Hamza atıf sebebiyle hepsinde nasb ile okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer de { الْجُرُوحَ } kelimesi hariç hepsini yine nasb ile, { الْجُرُوحَ } kelimesini ise ref' ile okumuşlardır. Kisâî ve Ebû Ubeyd ise mahalle atfen hepsini ref' ile okumuşlardır; çünkü { النَّفْسَ } kelimesi nasb edici edat başına gelmeden önce mübteda olarak merfû idi. Zeccâc ise şöyle demiştir: '{ النَّفْسَ } kelimesindeki gizli zamire atıftır; zira takdir: 'Şüphesiz nefis, nefis karşılığında alınır' şeklindedir; dolayısıyla isimler 'o' zamirine matuftur.' İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: 'Ref' ile okuyan kimse, bunu Müslümanlar için hükmün beyanını içeren yeni bir başlangıç cümlesi (istînâf) kılmıştır.' Kur'an'ın nazmından zahir olan şudur ki; göz tamamen görmez hale getirilip idrak imkânı kalmayacak şekilde kör edilirse, buna karşılık failin gözü kör edilir. Burun tamamen kesilirse, failin burnu kesilir. Kulak tamamen kesilirse, failin kulağı kesilir. Diş de böyledir. Ancak cinayet gözün görme yetisinin bir kısmını veya burnun, kulağın, dişin bir kısmını yok etmişse, bu ayette kısasın sabit olacağına delalet eden bir husus yoktur.

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ إِذَا كَانَ مَعْلُومَ الْقَدْرِ يُمْكِنُ الْوُقُوفُ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَكَلَامُهُمْ مُدَوَّنٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ. وَالظَّاهِرُ مِنْ قَوْلِهِ: وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ أَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ الثَّنَايَا وَالْأَنْيَابِ وَالْأَضْرَاسِ وَالرُّبَاعِيَّاتِ، وَأَنَّهُ يُؤْخَذُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ، وَلَا فَضْلَ لبعضها عَلَى بَعْضٍ. وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، كَمَا قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ وَمَنْ تَبِعَهُ، وَكَلَامُهُمْ مُدَوَّنٌ فِي مَوَاطِنِهِ، وَلَكِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْمَأْخُوذُ فِي الْقِصَاصِ مِنَ الْجَانِي هُوَ الْمُمَاثِلُ لِلسِّنِّ الْمَأْخُوذَةِ مِنَ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ، فَإِنْ كَانَتْ ذَاهِبَةً فَمَا يَلِيهَا.

Miktarı bilinip hakikatine vakıf olmak mümkün olduğu takdirde ilim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir ve onların sözleri furu fıkıh kitaplarında kayıtlıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ } “dişe diş” buyruğunun zahirinden anlaşılan; ön dişler, köpek dişleri, azı dişleri ve ön azı dişleri arasında bir fark olmadığı ve birinin diğeri karşılığında alınabileceği, birinin diğerine bir üstünlüğü bulunmadığıdır. İbnü'l-Münzir'in de belirttiği gibi ilim ehlinin çoğunluğu bu görüşe meyletmiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ve ona tabi olanlar ise bu görüşe muhalefet etmişlerdir; onların sözleri de ilgili yerlerde kaydedilmiştir. Ancak kısasta failden alınacak dişin, mağdurdan sökülen dişin dengi/benzeri olması gerekir. Eğer o diş zaten yoksa hemen yanındaki diş alınır.

قَوْلُهُ: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ أَيْ ذَوَاتَ قِصَاصٍ. وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَا قِصَاصَ فِي الْجُرُوحِ الَّتِي يُخَافُ مِنْهَا التَّلَفُ، وَلَا فِيمَا كَانَ لَا يُعْرَفُ مِقْدَارُهُ عُمْقًا أَوْ طُولًا أَوْ عَرْضًا. وَقَدْ قَدَّرَ أَئِمَّةُ الْفِقْهِ أَرْشَ كُلِّ جِرَاحَةٍ بِمَقَادِيرَ مَعْلُومَةٍ، وَلَيْسَ هَذَا مَوْضِعَ بَيَانِ كَلَامِهِمْ، وَلَا مَوْضِعَ اسْتِيفَاءِ بَيَانِ مَا وَرَدَ لَهُ أَرْشٌ مُقَدَّرٌ. قَوْلُهُ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “yaralara da kısas vardır” buyruğu, yani yaralar kısas gerektiricidir [demektir]. İlim ehli, ölüm tehlikesi bulunan yaralarda ve derinlik, uzunluk veya genişlik bakımından miktarı tam bilinemeyen yaralamalarda kısas olmadığını belirtmişlerdir. Fıkıh imamları her yaranın erşini (tazminatını) belirli miktarlarla tayin etmişlerdir; burası onların sözlerini ayrıntılı olarak açıklama ve belirlenmiş tazminatı olan durumları eksiksiz aktarma yeri değildir. Cenâb-ı Hakk'ın:

فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ أَيْ مَنْ تَصَدَّقَ مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْقِصَاصِ بِالْقِصَاصِ، بِأَنْ عَفَا عَنِ الْجَانِي فَهُوَ كَفَّارَةٌ لِلْمُتَصَدِّقِ يُكَفِّرُ اللَّهُ عَنْهُ بِهَا ذُنُوبَهُ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: فَهُوَ كَفَّارَةٌ لِلْجَارِحِ فَلَا يُؤَاخَذُ بِجِنَايَتِهِ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْعَفْوَ يَقُومُ مَقَامَ أَخْذِ الْحَقِّ مِنْهُ. وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَعُودُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الْآخَرِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ. قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ مَعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَتَعْرِيفُ الْخَبَرِ يُسْتَفَادُ مِنْهَا أَنَّ هَذَا الظُّلْمَ الصَّادِرَ مِنْهُمْ ظُلْمٌ عَظِيمٌ بَالِغٌ إِلَى الْغَايَةِ. قَوْلُهُ: وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ حُكْمِ الْإِنْجِيلِ بَعْدَ بَيَانِ حُكْمِ التَّوْرَاةِ أَيْ جَعَلَنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ يَقْفُو آثَارَهُمْ أَيْ آثَارَ النَّبِيِّينَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، يُقَالُ قَفَّيْتُهُ مِثْلَ عَقَّبْتُهُ: إِذَا أَتْبَعْتَهُ ثُمَّ يُقَالُ: قَفَّيْتُهُ بِفُلَانٍ وَعَقَّبْتُهُ بِهِ فَيَتَعَدَّى إِلَى الثَّانِي بِالْبَاءِ، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ اسْتِغْنَاءً عَنْهُ بِالظَّرْفِ، وَهُوَ عَلَى آثَارِهِمْ لِأَنَّهُ إِذَا قَفَّى بِهِ عَلَى أَثَرِهِ فَقَدْ قَفَّى بِهِ إِيَّاهُ، وَانْتِصَابُ مُصَدِّقاً عَلَى الْحَالِ مِنْ عِيسَى وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ عَطْفٌ عَلَى قَفَّيْنَا، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ أَعْنِي فِيهِ هُدىً النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْإِنْجِيلِ وَنُورٌ عَطْفٌ عَلَى هُدًى. وَقَوْلُهُ: وَمُصَدِّقاً مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ فِيهِ هُدىً أَيْ إِنَّ الْإِنْجِيلَ أُوتِيَهُ عِيسَى حَالَ كَوْنِهِ

{ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur” buyruğu; yani kısas hakkı sahiplerinden kim bu hakkından vazgeçip bağışta bulunursa -şöyle ki faili affederse- bu bağışta bulunan için bir kefarettir; Allah bu sayede onun günahlarını bağışlar. Bir diğer görüşe göre ise anlam şudur: Bu, yaralayan fail için bir kefarettir ve affedilmesi sebebiyle ahirette cinayetinden dolayı muaheze olunmaz; zira affetmek, hakkı failden tahsil etmek yerine geçer. Birinci görüş daha tercihe şayandır; zira ikinci tefsire göre zamir metinde zikredilmemiş bir mercie dönmüş olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğunda yer alan fasıl zamiri, işaret ismi ve haberin marife oluşu; onlardan sadır olan bu zulmün son derece büyük ve had safhada bir zulüm olduğunu ifade eder. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَقَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } “Onların izleri üzerinden Meryem oğlu Îsâ'yı gönderdik” buyruğu, Tevrat'ın hükmü beyan edildikten sonra İncil'in hükmünü beyana bir giriştir. Yani: Meryem oğlu Îsâ'yı onların ardından, yani İsrailoğulları'ndan teslim olmuş nebilerin izinden yürüttük [demektir]. 'Peşinden gönderdim' anlamında tıpkı (عَقَّبْتُهُ) denildiği gibi (قَفَّيْتُهُ) denir; ardından 'falanın peşinden falanı gönderdim' manasında (قَفَّيْتُهُ بِفُلَانٍ وَعَقَّبْتُهُ بِهِ) şeklinde 'bâ' harf-i cerri ile ikinci mef'ûle geçer. Birinci mef'ûl, zarf olan { عَلَى آثَارِهِمْ } ifadesiyle yetinilerek hazfedilmiştir; çünkü onun izi üzerinden gönderildiğinde bizzat onun peşinden gönderilmiş olur. { مُصَدِّقاً } kelimesinin mensûb oluşu Îsâ'dan hâl olduğu içindir. { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } ifadesi { قَفَّيْنَا } fiiline matuftur. { فِيهِ هُدىً } cümlesinin mahalli ise el-İncîl'den hâl olmak üzere mensûbdur; { وَنُورٌ } kelimesi { هُدًى } üzerine matuftur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمُصَدِّقاً } ifadesi { فِيهِ هُدىً } cümlesinin mahalline matuftur; yani İncil, Îsâ'ya,

مشتملا على الهدى والنور مصدقا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَقِيلَ: إِنَّ مُصَدِّقًا مَعْطُوفٌ عَلَى مُصَدِّقًا الْأَوَّلِ فَيَكُونُ حَالًا من عيسى مؤكدا للحال الأوّل ومقرّر لَهُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ التَّأْسِيسَ خَيْرٌ مِنَ التَّأْكِيدِ. قَوْلُهُ: وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ عَطْفٌ عَلَى مُصَدِّقًا دَاخِلٌ تَحْتَ حُكْمِهِ مُنْضَمًّا إِلَيْهِ: أَيْ مُصَدِّقًا وَهَادِيًا وَوَاعِظًا لِلْمُتَّقِينَ.

hidayet ve nuru kapsayıcı ve kendisinden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olduğu halde verilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise { مُصَدِّقاً }, birinci { مُصَدِّقاً } lafzına matuftur; dolayısıyla Îsâ'dan hâl olup birinci hâli pekiştirici ve pekiştirmeyi perçinleyici olur. Ancak birinci ihtimal daha evladır; zira te'sis (yeni bir mana katmak), te'kidden (pekiştirmeden) daha üstündür. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَهُدىً وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ } “ve muttakiler için bir yol gösterici ve bir öğüt olarak” buyruğu, { مُصَدِّقاً } lafzına matuf olup onun hükmüne dahil ve ona bitişiktir: Yani muttakiler için doğrulayıcı, hidayet verici ve öğüt verici olarak [indirilmiştir].

قَوْلُهُ: وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ هَذَا أَمْرٌ لِأَهْلِ الْإِنْجِيلِ بِأَنْ يُحَكِّمُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ، فَإِنَّهُ قَبْلَ الْبَعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ حَقٌّ، وَأَمَّا بَعْدَهَا فَقَدْ أُمِرُوا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ بِأَنْ يَعْمَلُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فِي الْقُرْآنِ النَّاسِخِ لِكُلِّ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ. وقرأ الأعمش وحمزة بنصب الفعل من لْيَحْكُمْ عَلَى أَنَّ اللَّامَ لَامُ كَيْ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّ اللَّامَ لِلْأَمْرِ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى تَكُونُ اللَّامُ مُتَعَلِّقَةً بِقَوْلِهِ: وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ لِيَحْكُمَ أَهْلُهُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ. قَالَ مَكِّيٌّ: وَالِاخْتِيَارُ الْجَزْمُ، لِأَنَّ الْجَمَاعَةَ عَلَيْهِ، وَلِأَنَّ مَا بَعْدَهُ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِلْزَامٌ مِنَ اللَّهِ لِأَهْلِ الْإِنْجِيلِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَالصَّوَابُ عِنْدِي أَنَّهُمَا قِرَاءَتَانِ حَسَنَتَانِ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يُنْزِّلْ كِتَابًا إِلَّا لِيُعْمَلَ بِمَا فيه. قوله: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ خطاب محمد ﷺ، والكتاب: القرآن، والتعريف للعهد، وبِالْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا: أَيْ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ أَنْزَلْنَا وَقِيلَ: من ضمير النبي ﷺ ومُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ حَالٌ مِنَ الْكِتَابِ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتَابِ أَعْنِي قَوْلَهُ: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ لِلْجِنْسِ أَيْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ الْقُرْآنَ حَالَ كَوْنِهِ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ، وَحَالَ كَوْنِهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ لِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَالْأَمْرِ بِالْخَيْرِ وَالنَّهْيِ عَنِ الشَّرِّ، كَمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ عَطْفٌ عَلَى مُصَدِّقًا، وَالضَّمِيرُ فِي عَلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْكِتَابِ الَّذِي صَدَّقَهُ الْقُرْآنُ وَهَيْمَنَ عَلَيْهِ، وَالْمُهَيْمِنُ الرَّقِيبُ وَقِيلَ: الْغَالِبُ الْمُرْتَفِعُ وَقِيلَ: الشَّاهِدُ، وَقِيلَ: الْحَافِظُ وَقِيلَ: الْمُؤْتَمَنُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: أَصْلُهُ مُؤَيْمَنٌ أُبْدِلَ مِنَ الْهَمْزَةِ هَاءٌ، كَمَا قِيلَ فِي أَرَقْتُ الْمَاءَ هَرَقْتُ، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: هُوَ مِنْ أَمِنَ غَيْرَهُ مِنَ الْخَوْفِ، وَأَصْلُهُ أَأْمَنَ فَهُوَ مُؤَأْمِنٌ بِهَمْزَتَيْنِ قُلِبَتِ الثَّانِيَةُ يَاءً كَرَاهَةً لِاجْتِمَاعِهِمَا فَصَارَ مُؤَيْمَنٌ ثُمَّ صُيِّرَتِ الْأُولَى هَاءً، كَمَا قَالُوا: هَرَاقَ الْمَاءَ وَأَرَاقَهُ، يُقَالُ: هَيْمَنَ عَلَى الشَّيْءِ يُهَيْمِنُ: إِذَا كَانَ لَهُ حَافِظًا، فَهُوَ لَهُ مُهَيْمِنٌ كَذَا عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ بِفَتْحِ الْمِيمِ، أَيْ هَيْمَنَ عَلَيْهِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: أَنَّ الْقُرْآنَ صَارَ شَاهِدًا بِصِحَّةِ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ وَمُقَرِّرًا لِمَا فِيهَا مِمَّا لَمْ يُنْسَخْ، وَنَاسِخًا لِمَا خَالَفَهُ مِنْهَا، وَرَقِيبًا عَلَيْهَا وَحَافِظًا لِمَا فِيهَا مِنْ أُصُولِ الشَّرَائِعِ، وَغَالِبًا لَهَا لِكَوْنِهِ الْمَرْجِعَ فِي الْمُحْكَمِ مِنْهَا وَالْمَنْسُوخِ، وَمُؤْتَمَنًا عَلَيْهَا لِكَوْنِهِ مُشْتَمِلًا عَلَى مَا هُوَ مَعْمُولٌ بِهِ مِنْهَا وَمَا هُوَ مَتْرُوكٌ. قَوْلُهُ: فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ أَيْ بِمَا أَنْزَلَهُ إِلَيْكَ فِي الْقُرْآنِ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى جَمِيعِ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ فِي جَمِيعِ الْكُتُبِ السَّابِقَةِ عَلَيْهِ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ أَيْ أَهْوَاءَ أَهْلِ الْمِلَلِ السَّابِقَةِ. وَقَوْلُهُ: عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِلَا تَتَبُّعٍ عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى لَا تَعْدِلُ أَوْ لَا تَنْحَرِفُ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ مُتَّبِعًا لِأَهْوَائِهِمْ وَقِيلَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ: أَيْ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَادِلًا أَوْ مُنْحَرِفًا عَنِ الْحَقِّ. وَفِيهِ النَّهْيُ لَهُ ﷺ عَنْ أَنْ يَتَّبِعَ أَهْوِيَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَيَعْدِلَ عَنِ الْحَقِّ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَإِنَّ كُلَّ مِلَّةٍ مِنَ الْمِلَلِ تَهْوَى أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ وَمَا أدركوا

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ } “İncil ehli de Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin” buyruğu, İncil ehline Allah'ın onda indirdiği hükümlerle hükmetmelerine dair bir emirdir; zira Hz. Muhammed'in peygamber olarak gönderilmesinden önce o haktı. Risâletten sonra ise indirilen bütün kitapları nesh eden Kur'an'da Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiğiyle amel etmeleri pek çok yerde emredilmiştir. A'meş ve Hamza { لْيَحْكُمْ } fiilini lâm harfini 'key' (için) lâmı kabul ederek nasb ile okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise lâm harfini emir lâmı kabul ederek cezm ile okumuşlardır. Birinci kırâate göre lâm: { وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ } “ona İncil'i verdik” buyruğuna taalluk eder; yani 'ehli Allah'ın onda indirdiğiyle hükmetsin diye verdik' anlamında olur. İkinci kırâate göre ise yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Mekkî şöyle demiştir: 'Tercih edilen cezm ile okumaktır; çünkü çoğunluğun kırâati böyledir ve sonrasındaki tehdit ve vaîd bunun Allah'tan İncil ehline bir yükümlülük olduğunu göstermektedir.' Nehhâs ise şöyle demiştir: 'Bana göre doğru olan, her ikisinin de güzel kırâatler olduğudur; çünkü Allah Teâlâ indirdiği hiçbir kitabı ancak içindekilerle amel edilsin diye indirmiştir.' Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “Sana da Kitab'ı indirdik” buyruğu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. 'el-Kitâb'dan kasıt Kur'an'dır ve başındaki belirlilik takısı ahd içindir. { بِالْحَقِّ } ifadesi mahzuf bir hâle mütealliktir; yani 'hakkı kuşanmış olarak' demektir. Bir görüşe göre { أَنْزَلْنَا } fiilinin fâilinden hâldir; bir görüşe göre ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirinden hâldir. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesi 'el-Kitâb'dan hâldir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ } buyruğundaki 'el-Kitâb' kelimesinin başındaki belirlilik takısı cins içindir; yani 'Ey Muhammed! Sana Kur'an'ı hakkı kuşanmış ve kendisinden önceki Allah'ın indirdiği kitapları doğrulayıcı olarak indirdik; çünkü o da onlar gibi Allah'a daveti, iyiliği emretmeyi ve kötülükten nehyetmeyi içermektedir' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “ve ona şahit/koruyucu olmak üzere” buyruğu { مُصَدِّقاً } ifadesine matuftur; { عَلَيْهِ } ibaresindeki zamir Kur'an'ın doğruladığı ve üzerine şahit kılındığı Kitab'a râcidir. 'el-Müheymin': Denetleyici, gözetleyici demektir; bir görüşe göre 'üstün ve galip gelen', bir görüşe göre 'şahit', bir görüşe göre 'koruyucu/hâfız', bir görüşe göre de 'güvenilen/mü'temen' demektir. Müberred şöyle demiştir: 'Bunun aslı mü'eymin (مُؤَيْمَن) olup hemzeden 'he' harfine dönüştürülmüştür; tıpkı 'eraktu'l-mâe' yerine 'heraktu'l-mâe' (suyu döktüm) denmesi gibi.' Zeccâc ve Ebû Alî el-Fârisî de bu görüştedir. Cevherî ise şöyle demiştir: 'Bu kelime birini korkudan emin kılmak anlamındaki 'emine' fiilindendir; aslı 'e'mene' olup iki hemze ile 'mü'e'min' şeklindedir. İki hemzenin yan yana gelmesi hoş karşılanmadığından ikincisi yâ harfine çevrilerek 'mü'eymin' olmuş, sonra da birincisi he harfine dönüştürülmüştür; nitekim 'herâka'l-mâe' ve 'erâkahû' dedikleri gibi. Bir şeyi koruyup gözettiğinde 'heymene ale'ş-şey'i yüheyminü' denir; o da onun için 'müheymin' olur.' Bu Ebû Ubeyd'den nakledilmiştir. Mücâhid ve İbn Muhaysın, { مُهَيْمِناً عَلَيْهِ } ibaresini mim harfinin fethasıyla (müheymenan aleyh) okumuşlardır; yani 'Allah Teâlâ onu gözetici ve hâkim kılmıştır' manasındadır. Cumhurun kırâatine göre anlam şudur: Kur'an indirilen kitapların doğruluğuna şahit, onlardaki nesh edilmemiş hükümlere mukarrir (onaylayıcı), onlara aykırı düşen hükümleri nâsih (hükmünü kaldırıcı), onların üzerinde bir gözetici, onlardaki şeriat esaslarını koruyucu, muhkem ve mensûh olan hükümlerde başvurulacak nihai merci olması hasebiyle onlara galip gelen ve onlardan amele konu olanlar ile terk edilenleri içermesi yönüyle onlara karşı güvenilir bir şahittir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “O halde aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” buyruğu, yani sana Kur'an'da indirdiğiyle hükmet demektir; çünkü Kur'an kendisinden önceki bütün kitaplarda Allah'ın kullarına meşru kıldığı her şeyi kapsamaktadır. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “onların hevalarına uyma” ifadesi, yani önceki din mensuplarının hevalarına uyma [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ } “sana gelen haktan sapıp” ifadesi, 'meyletme' veya 'haktan sapma' anlamını tazammun etmesi sebebiyle { لا تَتَّبِعْ } nehyine taalluk eder; yani 'onların hevalarına uyarak sana gelen haktan ayrılma/sapma' demektir. Bir görüşe göre de mahzuf bir ifadeye taalluk eder: Yani 'onların hevalarına haktan saparak veya yüz çevirerek uyma' demektir. Burada Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Ehl-i Kitab'ın hevalarına uyması ve Allah'ın kendisine indirdiği haktan sapması yasaklanmaktadır; zira her din mensubu, işlerin kendi bulundukları ve atalarından devraldıkları

عَلَيْهِ سَلَفَهُمْ وَإِنْ كَانَ بَاطِلًا مَنْسُوخًا أَوْ مُحَرَّفًا عَنِ الْحُكْمِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا وَقَعَ فِي الرَّجْمِ وَنَحْوِهِ مِمَّا حَرَّفُوهُ مِنْ كُتُبِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً الشِّرْعَةُ وَالشَّرِيعَةُ فِي الْأَصْلِ: الطَّرِيقَةُ الظَّاهِرَةُ الَّتِي يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى الْمَاءِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَتْ فِيمَا شَرَعَهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ مِنَ الدِّينِ. وَالْمِنْهَاجُ: الطَّرِيقَةُ الْوَاضِحَةُ الْبَيِّنَةُ. وَقَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: الشَّرِيعَةُ: ابْتِدَاءُ الطَّرِيقِ، وَالْمِنْهَاجُ الطَّرِيقُ الْمُسْتَمِرُّ. وَمَعْنَى الْآيَةِ:

hal üzere olmasını arzu eder; bu durum bâtıl, nesh edilmiş veya Allah'ın peygamberlere indirdiği hükümden tahrif edilmiş olsa bile. Tıpkı recm cezasında ve Allah'ın kitaplarından tahrif ettikleri diğer hususlarda vuku bulduğu gibi. Cenâb-ı Hakk'ın: { لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol belirledik” buyruğuna gelince; 'şir'at' ve 'şeriat' kelimeleri aslen suya ulaştıran açık yol demektir; daha sonra Allah'ın kulları için vazettiği din hükümleri hakkında kullanılmıştır. 'Minhâc' ise açık ve belirgin yol demektir. Ebû'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd el-Müberred şöyle demiştir: 'Şeriat yolun başlangıcı, minhâc ise devam eden yoldur.' Ayetin manası şudur:

أَنَّهُ جَعَلَ التَّوْرَاةَ لِأَهْلِهَا، وَالْإِنْجِيلَ لِأَهْلِهِ، وَالْقُرْآنَ لِأَهْلِهِ وَهَذَا قَبْلَ نَسْخِ الشَّرَائِعِ السَّابِقَةِ بِالْقُرْآنِ وَأَمَّا بَعْدَهُ فَلَا شِرْعَةً وَلَا مِنْهَاجَ إِلَّا مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ. قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً بِشَرِيعَةٍ وَاحِدَةٍ وَكِتَابٍ وَاحِدٍ وَرَسُولٍ وَاحِدٍ وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ أَيْ وَلَكِنْ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ الِاتِّحَادَ، بَلْ شَاءَ الِابْتِلَاءَ لَكُمْ بِاخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ، فيكون لِيَبْلُوَكُمْ متعلقا بمحذوف دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ وَهُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَمَعْنَى فِي مَا آتاكُمْ فِيمَا أَنْزَلَهُ عَلَيْكُمْ من الشرائع المختلفة باختلاف الأوقات والرسل، هل تعملون بذلك وتذعنون له، أو تتركونه وتخالفون ما اقتضته مشيئة الله وحكمته، وتميلون إلى الهوى وتشترون الضلالة بالهدى. وفيه دليل على أنّ اختلاف الشرائع هو لهذه العلة، أعني الابتلاء والامتحان لا لكون مصالح العباد مختلفة بِاخْتِلَافِ الْأَوْقَاتِ وَالْأَشْخَاصِ. قَوْلُهُ: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْ إِذَا كَانَتِ الْمَشِيئَةُ قَدْ قَضَتْ بِاخْتِلَافِ الشَّرَائِعِ فَاسْتَبِقُوا إِلَى فِعْلِ مَا أُمِرْتُمْ بِفِعْلِهِ وَتَرْكِ مَا أُمِرْتُمْ بِتَرْكِهِ. وَالِاسْتِبَاقُ: الْمُسَارَعَةُ. إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً لَا إِلَى غَيْرِهِ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ كَالْعِلَّةِ لِمَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَطْفٌ عَلَى الْكِتَابِ:

Allah Tevrat'ı kendi ehline, İncil'i kendi ehline ve Kur'an'ı kendi ehline kılmıştır. Bu durum, önceki şeriatların Kur'an ile nesh edilmesinden öncedir. Nesh edildikten sonra ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinden başka şeriat da minhâc da yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı” buyruğu, tek bir şeriat, tek bir kitap ve tek bir peygamberle [tek bir ümmet yapardı demektir]. { وَلكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ } “fakat sizi sınamak için” ifadesi, yani fakat bu birliği dilemedi; bilakis şeriatların farklılığı ile sizi imtihan etmeyi diledi. Dolayısıyla { لِيَبْلُوَكُمْ } kelimesi sözün akışının delalet ettiği mahzuf bir ifadeye taalluk eder ki o da zikrettiğimiz husustur. { فِي مَا آتاكُمْ } “size verdikleriyle” ifadesinin manası; vakitlerin ve resullerin değişmesiyle size indirdiği farklı şeriatlar hususunda 'Acaba bununla amel edip boyun eğecek misiniz, yoksa onu terk edip Allah'ın meşiet ve hikmetinin gerektirdiğine muhalefet ederek hevaya mı meyledeceksiniz ve doğru yola karşılık dalâleti mi satın alacaksınız?' demektir. Bunda şeriatların farklılığının kulların maslahatlarının zamanlara ve şahıslara göre farklılaşmasından ötürü değil, bizzat bu illetten -yani ibtila ve imtihandan- kaynaklandığına dair bir delil vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “Öyleyse hayırlarda yarışın” buyruğu; meşiet-i ilâhî şeriatların farklı olmasını takdir ettiğine göre, yapılması emredilen şeyleri yapmaya ve yasaklanan şeyleri terk etmeye koşun demektir. 'İstibâk' acele etmek/yarışmak manasındadır. { إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً } “Hepinizin dönüşü Allah'adır” başkasına değil. Bu cümle önceki cümlenin gerekçesi (illeti) konumundadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } “Ve [sana emrettik ki:] Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet, onların hevalarına uyma” buyruğu 'el-Kitâb' üzerine matuftur:

أَيْ أَنْزَلَنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ بِمَا فِيهِ. وَقَدِ اسْتُدِلَّ بِهَذَا عَلَى نَسْخِ التخيير الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ: أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ قَوْلُهُ: وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ أَيْ يُضِلُّوكَ عَنْهُ وَيَصْرِفُوكَ بِسَبَبِ أَهْوَائِهِمُ الَّتِي يُرِيدُونَ مِنْكَ أَنْ تَعْمَلَ عَلَيْهَا وَتُؤْثِرَهَا فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ أَيْ إِنْ أَعْرَضُوا عَنْ قَبُولِ حُكْمِكَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ فَذَلِكَ لِمَا أَرَادَهُ اللَّهُ مِنْ تَعْذِيبِهِمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَهُوَ ذَنْبُ التَّوَلِّي عَنْكَ وَالْإِعْرَاضِ عَمَّا جِئْتَ بِهِ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ مُتَمَرِّدُونَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ خَارِجُونَ عَنِ الْإِنْصَافِ. قَوْلُهُ: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَمَا فِي نَظَائِرِهِ. وَالْمَعْنَى: أَيُعْرِضُونَ عَنْ حُكْمِكَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَيَتَوَلَّوْنَ عَنْهُ وَيَبْتَغُونَ حُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ لِلْإِنْكَارِ أَيْضًا: أَيْ لَا أَحْسَنَ مِنْ حُكْمِ اللَّهِ عِنْدَ أَهْلِ الْيَقِينِ لَا عِنْدَ أَهْلِ الْجَهْلِ وَالْأَهْوَاءِ.

Yani 'Sana Kitab'ı ve içindekilerle hükmetmeyi indirdik' demektir. Bu ayet, daha önceki: { أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ } “yahut onlardan yüz çevir” buyruğundaki muhayyerliğin nesh edildiğine delil getirilmiştir. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ } buyruğunun tefsiri ise önceden geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ } “ve Allah'ın sana indirdiğinin bir kısmından seni saptırmalarından sakın!” buyruğu; yani senin amel etmeni ve tercih etmeni istedikleri hevaları sebebiyle seni ondan saptırıp çevirmelerinden sakın [demektir]. { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ } “Eğer yüz çevirirlerse bil ki, Allah ancak bazı günahları sebebiyle onlara bir musibet eriştirmek istiyordur” buyruğu; yani Allah'ın sana indirdiğiyle hükmetmeni kabul etmekten yüz çevirirlerse, bu durum Allah'ın bazı günahları -ki o da senden yüz çevirme ve getirdiğin haktan yüz döndürme günahıdır- sebebiyle onları cezalandırmayı murat etmesindendir. { وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ لَفاسِقُونَ } “Muhakkak ki insanların çoğu fasıktırlar” buyruğu, hakkı kabul etmekten sapan ve adaletten dışarı çıkan kimselerdir [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Onlar cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” buyruğundaki istifham inkâr ve azarlama içindir; başındaki fâ harfi ise benzerlerinde olduğu gibi takdiri bir cümleye atıftır. Mana şudur: 'Allah'ın sana indirdiği hükmünden yüz çevirip ondan dönerek cahiliye hükmünü mü istiyorlar?' { وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } “Kesin bilgiyle inanan bir kavim için hükmü Allah'tan daha güzel olan kim vardır?” buyruğundaki istifham da aynı şekilde inkâr içindir: Yani kesin inanç sahipleri katında Allah'ın hükmünden daha güzeli yoktur; yoksa cehalet ve heva sahipleri katında değil.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها فِي التَّوْرَاةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ، قَالَ: كَتَبَ عَلَيْهِمْ هَذَا فِي التَّوْرَاةِ، وَكَانُوا يَقْتُلُونَ الْحُرَّ بِالْعَبْدِ فَيَقُولُونَ كُتِبَ عَلَيْنَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ.

İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها } “Orada onlara farz kıldık” ayeti hakkında: 'Tevrat'ta [farz kıldık]' dediğini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir ondan şöyle rivayet etmiştir: 'Allah bunu onlara Tevrat'ta farz kılmıştı. Onlar köleye karşılık hürü öldürüyorlar ve: 'Bize cana can farz kılındı' diyorlardı.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ قَالَ: يَهْدِمُ عَنْهُ مِنْ ذُنُوبِهِ بِقَدْرِ مَا تَصَدَّقَ بِهِ.

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Ömer'den onun: { فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “Kim bunu bağışlarsa bu kendisi için bir kefaret olur” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bağışladığı ölçüde günahları üzerinden silinip gider.'

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ قَالَ: لِلْمَجْرُوحِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُصَابُ بِشَيْءٍ في جسده

İbn Ebî Hâtim, Câbir b. Abdillâh'tan { فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ } “bu kendisi için bir kefaret olur” ifadesi hakkında: 'Yaralanan mağdur içindir' dediğini rivayet etmiştir. Ahmed, Tirmizî ve İbn Mâce, Ebû'd-Derdâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Bedeninden bir şeye musibet isabet eden hiçbir Müslüman yoktur ki,

فَيَتَصَدَّقُ بِهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهِ دَرَجَةً، وَحَطَّ عَنْهُ بِهِ خَطِيئَةً» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ قَالَ: مُؤْتَمَنًا عَلَيْهِ.

bunu bağışlasın da Allah onunla derecesini yükseltmesin ve bir günahını silmesin.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } buyruğu hakkında: 'Ona güvenilir bir şahit [kıldık]' dediğini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: الْمُهَيْمِنُ: الْأَمِينُ، وَالْقُرْآنُ أَمِينٌ عَلَى كُلِّ كِتَابٍ قَبْلَهُ.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'el-Müheymin: Güvenilir olandır; Kur'an ise kendisinden önceki bütün kitaplar üzerinde güvenilir bir tanıktır.'

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye ondan Cenâb-ı Hakk'ın:

شِرْعَةً وَمِنْهاجاً قَالَ: سَبِيلًا وَسُنَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ كَعْبُ بْنُ أَسَدٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ صُورِيَا وَشَاسُ بْنُ قَيْسٍ: اذْهَبُوا بِنَا إِلَى مُحَمَّدٍ لَعَلَّنَا أَنْ نَفْتِنَهُ عَنْ دِينِهِ، فَأَتَوْهُ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ قَدْ عَرَفْتَ أَنَّا أَحْبَارُ يَهُودَ وَأَشْرَافُهُمْ وَسَادَاتُهُمْ، وَإِنَّا إِنِ اتَّبَعْنَاكَ اتَّبَعَنَا يَهُودُ، وَإِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا خُصُومَةٌ فَنُحَاكِمُهُمْ إِلَيْكَ، فَتَقْضِي لَنَا عَلَيْهِمْ وَنُؤْمِنُ بِكَ وَنُصَدِّقُكَ، فَأَبَى ذَلِكَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَى قَوْلِهِ: لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ قَالَ:

{ شِرْعَةً وَمِنْهاجاً } “bir şeriat ve bir yol” buyruğu hakkında: 'Bir yol ve bir sünnet' dediğini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ka'b b. Esed, Abdullah b. Sûriyâ ve Şâs b. Kays: 'Bizi Muhammed'e götürün, belki onu dininden saptırabiliriz' dediler. Yanına gelip: 'Ey Muhammed! Sen bizim Yahudilerin bilginleri, eşrafı ve ileri gelenleri olduğumuzu biliyorsun. Eğer biz sana uyarsak bütün Yahudiler bize uyacaktır. Bizimle kavmimiz arasında bir dava vardır; onları sana muhakeme edelim, sen de onların aleyhine bizim lehimize hüküm ver; biz de sana iman edip seni tasdik edelim' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu reddetti. Allah da onlar hakkında { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } ayetinden { لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } buyruğuna kadar olan kısmı indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Onlar cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:

يَهُودُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: هذا في قتيل اليهود.

'Yahudiler.' Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu [ayet], Yahudilerin öldürülen adamı hakkındadır.'

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥١ الى ٥٦]

[Mâide Suresi (5), Ayetler: 51-56]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٥١) فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ (٥٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خاسِرِينَ (٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٥٤) إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ (٥٥) } “Ey iman edenler! Yahudileri ve Hristiyanları dostlar edinmeyin. Onlar birbirlerinin dostlarıdır. Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır. Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (51) Kalplerinde hastalık bulunanların: 'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuklarını görürsün. Olur ki Allah bir fetih yahut katından bir emir getirir de içlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman oluverirler. (52) İman edenler de: 'Bütün güçleriyle sizinle beraber olduklarına dair Allah'a yemin edenler bunlar mıydı?' derler. Onların amelleri boşa gitmiştir ve hüsrana uğrayanlar olmuşlardır. (53) Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah onların yerine öyle bir kavim getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve zorludurlar; Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. İşte bu, Allah'ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (54) Sizin veliniz ancak Allah, O'nun Resûlü ve namazı kılan, rükû eder vaziyette zekâtı veren müminlerdir. (55)”

وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦)

{ وَمَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ (٥٦) } “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz ki galip gelecek olanlar ancak Allah'ın taraftarlarıdır. (56)”

قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الظَّاهِرُ أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ حَقِيقَةً وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُنَافِقُونَ، وَوَصَفَهُمْ بالإيمان باعتبار ما كانوا يظهرونه. وقد كانوا يُوَالُونَ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا } “Ey iman edenler! Edinmeyin...” buyruğunun zahiri, hakiki müminlere yönelik bir hitap olduğudur. Bir görüşe göre ise onlardan kasıt münafıklardır ve dışa vurdukları ikrar dikkate alınarak iman vasfıyla nitelendirilmişlerdir. Nitekim onlar Yahudi ve Hristiyanları dost ediniyorlardı; bundan nehyedildiler.

وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِكُلِّ مَنْ يَتَّصِفُ بِالْإِيمَانِ أَعَمُّ مِنْ أَنْ يَكُونَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا أَوْ ظَاهِرًا فَقَطْ، فَيَدْخُلُ الْمُسْلِمُ وَالْمُنَافِقُ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالِاعْتِبَارُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ، وَسَيَأْتِي فِي بَيَانِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ مَا يَتَّضِحُ بِهِ الْمُرَادُ. وَالْمُرَادُ مِنَ النَّهْيِ عَنِ اتِّخَاذِهِمْ أَوْلِيَاءَ أَنْ يُعَامَلُوا مُعَامَلَةَ الأولياء في المصادقة وَالْمُعَاشَرَةِ وَالْمُنَاصَرَةِ. وَقَوْلُهُ: بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ بَعْضَ الْيَهُودِ أَوْلِيَاءُ الْبَعْضِ الْآخَرِ مِنْهُمْ، وَبَعْضَ النَّصَارَى أَوْلِيَاءُ الْبَعْضِ الْآخَرِ مِنْهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْبَعْضِ إِحْدَى طَائِفَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَبِالْبَعْضِ الْآخَرِ الطَّائِفَةَ الْأُخْرَى لِلْقَطْعِ بِأَنَّهُمْ فِي غَايَةٍ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالشِّقَاقِ وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ تُوَالِي الْأُخْرَى وَتُعَاضِدُهَا وَتُنَاصِرُهَا عَلَى عَدَاوَةِ النَّبِيِّ ﷺ وَعَدَاوَةِ مَا جَاءَ بِهِ وَإِنْ كَانُوا في ذات بينهم متعادين متضادّين.

Evlâ olan; [bu ifadenin] ister zahiren ve bâtınen isterse sadece zahiren olsun, iman vasfını taşıyan herkesi içine alan genel bir hitap olmasıdır; böylece hem Müslüman hem de münafık [bu hitaba] dâhil olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların... görürsün” buyruğu da bunu desteklemektedir ve muteber olan lafzın umumiliğidir. Ayetin nüzul sebebinin açıklanmasında kastedilen manayı netleştirecek hususlar gelecektir. Onları dost edinmekten nehyedilmekle kastedilen ise dostluk, معاشeret (birlikte yaşama) ve yardımlaşma hususunda onlara dost muamelesi yapılmasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Onlar birbirlerinin dostlarıdır” buyruğu nehyin gerekçesidir. Manası ise şöyledir: Yahudilerin bir kısmı diğer bir kısmının, Hristiyanların bir kısmı da diğer bir kısmının dostudur. Buradaki "bir kısmı" ifadesiyle Yahudi ve Hristiyan topluluklarından biri, "diğer kısmı" ile de diğer topluluk kastedilmiş değildir; zira onların son derece düşmanlık ve ayrılık içinde oldukları kesindir: { وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ } “Yahudiler: 'Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzerinde değildir' dediler; Hristiyanlar da: 'Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir' dediler.” Bir görüşe göre de mana şöyledir: Her iki topluluk kendi aralarında birbirine düşman ve zıt olsalar bile, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun getirdiği şeylere düşmanlık konusunda birbirlerini dost edinir, birbirlerine arka çıkar ve yardım ederler.

وَوَجْهُ تَعْلِيلِ النَّهْيِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّهَا تَقْتَضِي أَنَّ هَذِهِ الْمُوَالَاةَ هِيَ شَأْنُ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ لَا شَأْنُكُمْ، فَلَا تَفْعَلُوا مَا هُوَ مِنْ فِعْلِهِمْ فَتَكُونُوا مِثْلَهُمْ، وَلِهَذَا عَقَّبَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ التَّعْلِيلِيَّةَ بِمَا هُوَ كَالنَّتِيجَةِ لَهَا فَقَالَ: وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ أَيْ فَإِنَّهُ مِنْ جُمْلَتِهِمْ وَفِي عِدَادِهِمْ، وَهُوَ وَعِيدٌ شَدِيدٌ فَإِنَّ الْمَعْصِيَةَ الْمُوجِبَةَ لِلْكُفْرِ هِيَ الَّتِي قَدْ بَلَغَتْ إِلَى غَايَةٍ لَيْسَ وَرَاءَهَا غَايَةٌ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَعْلِيلٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا أَيْ أَنَّ وُقُوعَهُمْ فِي الْكُفْرِ هُوَ بِسَبَبِ عَدَمِ هِدَايَتِهِ سُبْحَانَهُ لِمَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بِمَا يُوجِبُ الْكُفْرَ كَمَنْ يُوَالِي الْكَافِرِينَ.

Nehyin bu cümle ile gerekçelendirilmesinin yönü şudur: Bu durum, böylesi bir dostluğun sizin değil ancak o kâfirlerin şiarı olmasını gerektirir; öyleyse onların yaptıklarını yapmayın ki onlara benzemeyesiniz. Bundan dolayı Cenâb-ı Hak bu gerekçelendirici cümlenin peşinden onun neticesi hükmünde olan şu ifadeyi getirmiştir: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır”, yani o da onların topluluğundan ve sayısındandır. Bu son derece şiddetli bir tehdittir; zira küfrü gerektiren günah, kendisinden öte bir sınır bulunmayan en uç noktaya ulaşmış günahtır. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Muhakkak ki Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğu önceki cümlenin gerekçesidir; yani onların küfre düşmeleri, Allah Teâlâ'nın kâfirleri dost edinmek gibi küfrü gerektiren fiillerle nefsine zulmeden kimseyi hidayete erdirmemesi sebebiyledir.

قَوْلُهُ: فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ الْفَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَالْخِطَابُ إِمَّا لِلرَّسُولِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ: أَيْ مَا ارْتَكَبُوهُ مِنَ الْمُوَالَاةِ وَوَقَعُوا فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ هُوَ بِسَبَبِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنْ مَرَضِ النِّفَاقِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “Kalplerinde hastalık bulunanların onların arasına koşuştuklarını görürsün” buyruğundaki fâ harfi sebebiyet içindir; hitap ise ya Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut hitaba elverişli olan herkese yöneliktir: Yani onların irtikâp ettikleri dostluk ve içine düştükleri küfür, kalplerinde bulunan nifak hastalığı sebebiyledir.

وَقَوْلُهُ: يُسارِعُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ إِمَّا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي إِذَا كَانَتِ الرُّؤْيَةُ قَلْبِيَّةً أَوْ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ إِذَا كَانَتْ بَصَرِيَّةً، وَجَعَلَ الْمُسَارَعَةَ فِي مُوَالَاتِهِمْ مُسَارَعَةً فِيهِمْ لِلْمُبَالَغَةِ فِي بَيَانِ رُغُوبِهِمْ فِي ذَلِكَ حَتَّى كَأَنَّهُمْ مُسْتَقِرُّونَ فِيهِمْ دَاخِلُونَ فِي عِدَادِهِمْ. وقد قرئ فيرى بِالتَّحْتِيَّةِ. وَاخْتُلِفَ فِي فَاعِلِهِ مَا هُوَ؟ فَقِيلَ: هُوَ اللَّهُ ﷿ وَقِيلَ: هُوَ كُلُّ مَنْ تَصِحُّ مِنْهُ الرُّؤْيَا وَقِيلَ: هُوَ الْمَوْصُولُ. وَمَفْعُولُهُ: يُسارِعُونَ فِيهِمْ عَلَى حَذْفِ أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ: أَيْ فَيَرَى الْقَوْمَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضُ أَنْ يُسَارِعُوا فِيهِمْ، فَلَمَّا حُذِفَتِ ارْتَفَعَ الْفِعْلُ كقوله:

{ يُسارِعُونَ } ifadesi; şayet görme kalbî (bilgi anlamında) ise ikinci mef'ûl olarak, şayet basarî (gözle görme) ise hâl olarak nasb mahallindedir. Onları dost edinme hususundaki acele etme eylemini doğrudan onların arasına koşuşma ({ فِيهِمْ }) şeklinde ifade etmesi, bu konudaki aşırı arzularını ve sanki onların içinde yerleşik olup aralarına katılmış gibi olduklarını mübalağalı bir şekilde beyan etmek içindir. Bu kelime 'feyerâ' (فَيَرَى) şeklinde yâ harfiyle de okunmuştur. Bunun fâilinin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre fâil Allah Azze ve Celle'dir; bir görüşe göre görme eylemi kendisinden sahih olan herkestir; bir görüşe göre ise ism-i mevsûldür. Mef'ûlü ise masdariyet bildiren 'en' edatının hazfiyle { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } cümlesidir; yani 'Kalplerinde hastalık bulunan kavim onların arasına koşuşmayı uygun görür' takdirindedir. 'En' hazfedilince fiil şu beyitte olduğu gibi merfû kalmıştır:

ألا أيّهذا الّلائمي أحضر الوغى ...

“Ey beni savaşa katılmaktan dolayı kınayan kimse...”

وَالْمَرَضُ فِي الْقُلُوبِ: هُوَ النِّفَاقُ وَالشَّكُّ فِي الدِّينِ. وَقَوْلُهُ: يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ جُمْلَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَعْلِيلِ الْمُسَارَعَةِ فِي الْمُوَالَاةِ: أَيْ أَنَّ هَذِهِ الْخَشْيَةَ هِيَ الْحَامِلَةُ لَهُمْ عَلَى الْمُسَارَعَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجُمْلَةَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُسَارِعُونَ. وَالدَّائِرَةُ: مَا تَدُورُ مِنْ مَكَارِهَ الدَّهْرِ: أَيْ نَخْشَى أَنْ تَظْفَرَ الْكُفَّارُ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَتَكُونُ الدَّوْلَةُ لَهُمْ وَتَبْطُلُ دَوْلَتُهُ فَيُصِيبُنَا منهم مكروه، ومنه قوله الشَّاعِرِ:

Kalplerdeki hastalık ise nifak ve dindeki şüphedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ } “'Başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz' derler” buyruğu, dostluk için koşuşturmalarının gerekçesini içeren bir cümledir: Yani onları bu koşuşturmaya sevk eden şey bu korkudur. Bir görüşe göre bu cümle, { يُسَارِعُونَ } fiilindeki zamirden hâldir. 'Dâire': Zamanın dönüp gelen felaketleri ve hoşa gitmeyen hadiseleridir. Yani 'Kâfirlerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e galip gelmesinden, hâkimiyetin onlara geçip onun devletinin son bulmasından ve dolayısıyla onlardan bize bir zarar erişmesinden korkuyoruz' derler. Şairin şu beytinde de bu anlamdadır:

يَرُدُّ عَنْكَ الْقَدْرَ الْمَقْدُورَا ... وَدَائِرَاتِ الدَّهْرِ أَنْ تَدُورَا

“Senden takdir edilmiş kaderi... ve zamanın dönüp dolaşan musibetlerini savar.”

أَيْ دُولَاتِ الدَّهْرِ الدَّائِرَةِ مِنْ قَوْمٍ إِلَى قَوْمٍ. وَقَوْلُهُ: فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ رَدٌّ عَلَيْهِمْ وَدَفْعٌ لِمَا وَقَعَ لَهُمْ مِنَ الْخَشْيَةِ، وَعَسَى فِي كَلَامِ اللَّهِ وَعْدٌ صَادِقٌ لَا يَتَخَلَّفُ. وَالْفَتْحُ: ظُهُورُ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَمِنْهُ مَا وَقَعَ مِنْ قَتْلِ مُقَاتَلَةِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَسَبْيِ ذَرَارِيِّهِمْ، وَإِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ وَقِيلَ: هُوَ فَتْحُ بِلَادِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَقِيلَ: فَتْحُ مَكَّةَ. وَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ مِنْ عِنْدِهِ سُبْحَانَهُ هُوَ كُلُّ مَا تَنْدَفِعُ بِهِ صَوْلَةُ الْيَهُودِ وَمَنْ مَعَهُمْ وَتَنْكَسِرُ بِهِ شَوْكَتُهُمْ وَقِيلَ: هُوَ إِظْهَارُ أَمْرِ الْمُنَافِقِينَ وَإِخْبَارُ النبي ﷺ بِمَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَأَمْرُهُ بِقَتْلِهِمْ وَقِيلَ: هُوَ الْجِزْيَةُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: الْخِصْبُ وَالسِّعَةُ لِلْمُسْلِمِينَ، فَيُصْبِحُ الْمُنَافِقُونَ عَلى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ مِنَ النِّفَاقِ الْحَامِلِ لَهُمْ عَلَى الْمُوَالَاةِ نادِمِينَ عَلَى ذَلِكَ لِبُطْلَانِ الْأَسْبَابِ الَّتِي تَخَيَّلُوهَا وَانْكِشَافِ خِلَافِهَا. قَوْلُهُ: يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ أَبِي إسحاق وأهل الكوفة بإثبات الواو،

Yani bir topluluktan diğer bir topluluğa dönüp dolaşan zamanın/talihin çarklarıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ } “Umulur ki Allah bir fetih getirir” buyruğu, onlara bir reddiye ve içlerine düşen bu korkuyu bertaraf etmedir. Allah'ın kelâmında geçen 'asâ' (عسى / umulur ki), asla şaşmayan hak ve kesin bir vaaddir. Fetih ise, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlere üstün gelmesidir. Kurayzaoğulları'nın savaşan erkeklerinin öldürülmesi, çocuklarının esir alınması ve Nadîroğulları'nın sürgün edilmesi de bu kabildendir. Bir görüşe göre fetih, müşriklerin beldelerinin Müslümanların eline geçmesidir; diğer bir görüşe göre ise Mekke'nin fethidir. Şânı Yüce Allah'ın katından gelecek 'emir' (أمر) ile kastedilen ise Yahudilerin ve beraberindekilerin baskısını bertaraf eden ve güçlerini kıran her şeydir. Bir görüşe göre bu [emir], münafıkların durumunun açığa çıkarılması, içlerinde gizledikleri şeylerin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem haber verilmesi ve onları öldürmesinin emredilmesidir. Bir görüşe göre Allah'ın onların üzerine koyduğu cizyedir; bir diğer görüşe göre ise Müslümanlara lütfedilecek bolluk ve genişliktir. Böylece münafıklar, kendilerini [kâfirlerle] dostluğa sevk eden içlerinde gizledikleri nifaktan ötürü, vehmettikleri sebeplerin boşa çıkması ve bunun tam aksinin ortaya çıkması sebebiyle pişmanlık duyacaklardır { نادِمِينَ }. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğunu Ebû Amr, İbn Ebî İshâk ve Kûfe ehli [başındaki] vâv harfini sabit kılarak (ve-yekûlu şeklinde) okumuşlardır,

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِحَذْفِهَا، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى مَعَ رَفْعِ يَقُولُ يَكُونُ كَلَامًا مُبْتَدَأً مَسُوقًا لِبَيَانِ مَا وَقَعَ مِنْ هَذِهِ الطَّائِفَةِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ يَكُونُ عَطْفًا عَلَى فَيُصْبِحُوا وَقِيلَ: عَلَى يَأْتِيَ وَالْأُولَى أَوْلَى، لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ إِنَّمَا يَصْدُرُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ ظُهُورِ نَدَامَةِ الْكَافِرِينَ لَا عِنْدَ إِتْيَانِ الْفَتْحِ وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْفَتْحِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

diğerleri ise vâv harfini hazfederek okumuşlardır. Birinci kırâate göre ve { يَقُولُ } lafzının ref'iyle bu ifade, bu fırkadan sadır olan şeyleri beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesi olur. Nasb ile okunan kırâate göre ise { فَيُصْبِحُوا } lafzına matuftur; bir görüşe göre de { يَأْتِيَ } üzerine matuftur. Birincisi daha evladır; zira bu söz müminlerden fethin gelişi anında değil, ancak kâfirlerin pişmanlığı açığa çıktığında sadır olur. Bir görüşe göre ise şairin şu beytinde olduğu gibi { الْفَتْحِ } üzerine matuftur:

لَلُبْسُ عَبَاءَةٍ وَتَقَرَّ عَيْنِي ...

“Bir aba giymem ve gözümün aydın olması...”

وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ حَذْفِ الْوَاوِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أَهؤُلاءِ إِلَى الْمُنَافِقِينَ: أَيْ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا مُخَاطِبِينَ لِلْيَهُودِ مُشِيرِينَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ بِالْمُنَاصَرَةِ وَالْمُعَاضَدَةِ فِي الْقِتَالِ، أَوْ يَقُولُ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ لِبَعْضٍ مُشِيرِينَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُفَسِّرَةٌ لِلْقَوْلِ. وَجَهْدُ الْأَيْمَانِ: أَغْلَظُهَا، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ عَلَى الْحَالِ: أَيْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَاهِدِينَ.

Vâv harfinin hazfedildiği kırâate göre ise cümle, mukadder bir sorunun cevabı olarak müstakil bir istînâf cümlesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَهؤُلاءِ } “Bunlar mıydı?” buyruğundaki işaret münafıklaradır: Yani iman edenler Yahudilere hitaben münafıkları işaret ederek: 'Savaşta yardım ve destek hususunda sizinle beraber olduklarına dair { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “bütün güçleriyle” { أَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin edenler” bunlar mıydı?' derler; yahut müminlerin bir kısmı diğerine münafıkları işaret ederek böyle der. Bu cümle 'sözü' açıklayıcı mahiyettedir. Yeminlerin cehdi: En ağır ve en kuvvetli olanlarıdır; masdar veya hâl olarak nasb edilmiştir: Yani 'bütün güçlerini ortaya koyarak yemin ettiler' demektir.

قَوْلُهُ: حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ أَيْ بَطَلَتْ وَهُوَ مِنْ تَمَامِ قَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ وَالْقَائِلُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa gitmiştir” buyruğu, yani geçersiz olmuştur; bu ya müminlerin sözünün tamamındandır yahut sözü söyleyenin Allah Teâlâ olduğu müstakil bir istînâf cümlesidir.

وَالْأَعْمَالُ هِيَ الَّتِي عَمِلُوهَا فِي الْمُوَالَاةِ أَوْ كُلُّ عَمَلٍ يَعْمَلُونَهُ. قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ يَرْتَدِدْ بِدَالَيْنِ بِفَكِّ الْإِدْغَامِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَقَرَأَ غَيْرُهُمْ بِالْإِدْغَامِ. وَهَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ أَحْكَامِ الْمُرْتَدِّينَ بَعْدَ بَيَانِ أَنَّ مُوَالَاةَ الْكَافِرِينَ مِنَ الْمُسْلِمِ كُفْرٌ، وَذَلِكَ نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الرِّدَّةِ. وَالْمُرَادُ بِالْقَوْمِ الَّذِينَ وَعَدَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْإِتْيَانِ بِهِمْ هُمْ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ وَجَيْشُهُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ الَّذِينَ قَاتَلَ بِهِمْ أَهْلَ الرِّدَّةِ، ثُمَّ كُلُّ مَنْ جَاءَ بِعْدَهُمْ مِنَ الْمُقَاتِلِينَ لِلْمُرْتَدِّينَ فِي جَمِيعِ الزَّمَنِ، ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ الْعَظِيمَةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى غَايَةِ الْمَدْحِ وَنِهَايَةِ الثَّنَاءِ مِنْ كَوْنِهِمْ يُحِبُّونَ اللَّهَ وَهُوَ يُحِبُّهُمْ، وَمِنْ كَوْنِهِمْ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ وَالْأَذِلَّةُ: جَمْعُ ذَلِيلٍ لَا ذَلُولٍ، وَالْأَعِزَّةُ: جَمْعُ عَزِيزٍ، أَيْ يُظْهِرُونَ الْعَطْفَ وَالْحُنُوُّ وَالتَّوَاضُعَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَيُظْهِرُونَ الشِّدَّةَ وَالْغِلْظَةَ وَالتَّرَفُّعَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَيَجْمَعُونَ بَيْنَ الْمُجَاهِدَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَدَمِ خَوْفِ الْمَلَامَةِ فِي الدِّينِ، بَلْ هُمْ مُتَصَلِّبُونَ لَا يُبَالُونَ بِمَا يَفْعَلُهُ أَعْدَاءُ الْحَقِّ وَحِزْبُ الشَّيْطَانِ مِنَ الْإِزْرَاءِ بِأَهْلِ الدِّينِ وَقَلْبِ مَحَاسِنِهِمْ مَسَاوِئَ وَمَنَاقِبِهِمْ مَثَالِبَ حَسَدًا وَبُغْضًا وَكَرَاهَةً لِلْحَقِّ وَأَهْلِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ الصِّفَاتِ الَّتِي اخْتَصَّهُمُ اللَّهُ بِهَا. وَالْفَضْلُ: اللُّطْفُ وَالْإِحْسَانُ. قَوْلُهُ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ بَيَانِ مَنْ لَا تَحِلُّ مُوَالَاتُهُ بَيَّنَ مَنْ هُوَ الْوَلِيُّ الَّذِي تَجِبُ مُوَالَاتُهُ، وَمَحَلُّ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلَّذِينِ آمَنُوا أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ أَوِ النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ. وَقَوْلُهُ: وَهُمْ راكِعُونَ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ مِنْ فَاعِلِ الْفِعْلَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهُ. وَالْمُرَادُ بِالرُّكُوعِ: الْخُشُوعُ وَالْخُضُوعُ، أَيْ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ خَاشِعُونَ خَاضِعُونَ لَا يَتَكَبَّرُونَ وَقِيلَ: هُوَ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ الزَّكَاةِ. وَالْمُرَادُ بِالرُّكُوعِ هُوَ الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ: أَيْ يَضَعُونَ الزَّكَاةَ فِي مَوَاضِعِهَا غَيْرُ مُتَكَبِّرِينَ عَلَى الْفُقَرَاءِ وَلَا مُتَرَفِّعِينَ عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالرُّكُوعِ عَلَى الْمَعْنَى الثَّانِي: ركوع

[Boşa giden] ameller, [kâfirleri] dost edinme hususunda yaptıkları ameller veya işledikleri bütün amellerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Sizden kim [dininden] dönerse” buyruğunu Medine ve Şam ehli, idgamı çözerek iki dâl ile { يَرْتَدِدْ } şeklinde okumuştur ki bu, Temîm kabilesinin lehçesidir; diğer kıraat imamları ise idgam ile [{ يَرْتَدَّ } şeklinde] okumuşlardır. Bu [ayet], bir Müslümanın kâfirleri dost edinmesinin küfür olduğunu ve bunun da dinden dönmenin (irtidat) bir türü olduğunu açıkladıktan sonra dinden dönenlerin hükümlerini beyan etmeye bir giriştir. Allah Teâlâ'nın getireceğini vaat ettiği topluluktan maksat; Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh ile onun dinden dönenlerle savaştığı sahâbe ve tâbiînden oluşan ordusu, ardından da bütün zamanlarda irtidat edenlerle savaşan ve onlardan sonra gelen herkestir. Daha sonra Cenâb-ı Hak bu topluluğu; Allah'ı sevmeleri ve O'nun da kendilerini sevmesi, { أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli/onurlu olmaları, Allah yolunda cihad etmeleri ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmamaları” gibi övgü ve senânın zirvesini içeren bu yüce vasıflarla nitelemiştir. el-Ezille (الْأَذِلَّةُ), zelûl (ذَلُول) kelimesinin değil, zelîl (ذَلِيل) kelimesinin çoğuludur; el-e'izze (الْأَعِزَّةُ) ise azîz (عَزِيز) kelimesinin çoğuludur. Yani müminlere karşı şefkat, merhamet ve tevazu gösterirler; kâfirlere karşı ise sertlik, katılık ve üstünlük izhar ederler. Allah yolunda cihad etmekle dinde kınanmaktan korkmamayı bir arada bulundururlar; bilakis onlar dine sımsıkı bağlıdırlar; hakkın düşmanları ile şeytanın taraftarlarının haset, kin ve hakka ve ehline duydukları nefretten ötürü din ehlini küçümsemelerine, onların iyiliklerini kötülük, meziyetlerini ise kusur gibi göstermelerine aldırış etmezler. Cenâb-ı Hakk'ın: { ذلِكَ } “Bu” buyruğundaki işaret, Allah'ın kendilerine lütfettiği yukarıda geçen sıfatlaradır. el-Fazl (الْفَضْلُ) ise lütuf ve ihsan demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ } “Sizin dostunuz ancak Allah'tır...” buyruğuna gelince; Allah Teâlâ dost edinilmesi helal olmayan kimseleri beyan etmeyi bitirince, dost edinilmesi vacip olan gerçek dostun kim olduğunu açıklamıştır. { الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ } “Namazı kılanlar” ifadesinin iraptaki yeri; { الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler” ifadesinin sıfatı veya bedeli olarak merfû (özne konumunda) yahut övgü (medih) üzere mansûbtur (nesne konumunda). Cenâb-ı Hakk'ın: { وَهُمْ راكِعُونَ } “onlar rükû halindedirler” buyruğu, kendisinden önceki iki fiilin failinden (öznesinden) hâl bildiren bir cümledir. Rükûdan maksat; huşû ve tevazudur. Yani onlar namazı ikâme eder ve büyüklük taslamaksızın, huşû ve boyun eğiş içinde zekâtı verirler. Bunun, zekât fiilinin fâilinden hâl olduğu da söylenmiştir. Bu durumda da rükûdan maksat zikredilen manadır; yani fakirlere karşı büyüklük taslamaksızın ve onlara karşı üstünlük taslamaksızın zekâtı yerli yerine verirler. İkinci manaya göre rükûdan maksadın [namazın] rükûu olduğu da söylenmiştir;

الصَّلَاةِ، وَيَدْفَعُهُ عَدَمُ جَوَازِ إِخْرَاجِ الزَّكَاةِ فِي تلك الحال، ثُمَّ وَعَدَ سُبْحَانَهُ مَنْ يَتَوَلَّى اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِأَنَّهُمُ الْغَالِبُونَ لِعَدُوِّهِمْ، وَهُوَ مِنْ وَضْعِ الظَّاهِرِ مَوْضِعُ الْمُضْمَرِ، وَوَضْعِ حِزْبِ اللَّهِ مَوْضِعَ ضَمِيرِ الْمُوَالِينَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ. وَالْحِزْبُ: الصِّنْفُ مِنَ النَّاسِ، مِنْ قَوْلِهِمْ حَزَبَهُ كَذَا: أَيْ نَابَهُ، فَكَأَنَّ الْمُتَحَزِّبِينَ مُجْتَمِعُونَ كَاجْتِمَاعِ أَهْلِ النَّائِبَةِ الَّتِي تَنُوبُ، وَحِزْبُ الرَّجُلِ: أَصْحَابُهُ، وَالْحِزْبُ: الْوِرْدُ. وَفِي الْحَدِيثِ: «فَمَنْ فَاتَهُ حِزْبُهُ مِنَ اللَّيْلِ» وَتَحَزَّبُوا: اجْتَمَعُوا. وَالْأَحْزَابُ: الطَّوَائِفُ. وَقَدْ وَقَعَ- وَلِلَّهِ الْحَمْدُ- مَا وَعَدَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ وَأَوْلِيَاءَ رُسُلِهِ وَأَوْلِيَاءَ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْغَلَبِ لِعَدُوِّهِمْ، فَإِنَّهُمْ غَلَبُوا الْيَهُودَ بِالسَّبْيِ وَالْقَتْلِ وَالْإِجْلَاءِ وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ، حَتَّى صَارُوا لَعَنَهُمُ اللَّهُ أَذَلَّ الطوائف الكفرية وأقلها شَوْكَةً، وَمَا زَالُوا تَحْتَ كَلْكَلِ الْمُؤْمِنِينَ يَطْحَنُونَهُمْ كيف شاؤوا، وَيَمْتَهِنُونَهُمْ كَمَا يُرِيدُونَ مِنْ بَعْدِ الْبِعْثَةِ الشَّرِيفَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ.

namazın rükûu olduğu da söylenmiştir; fakat o haldeyken zekât vermenin caiz olmaması bu görüşü reddeder. Daha sonra Allah Teâlâ; Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinen kimselere düşmanlarına karşı galip geleceklerini vaat etmiştir. Burada zamir yerine zahir isim kullanılmış ve Allah'ı, Resûlü'nü ve müminleri dost edinenlerin zamiri yerine 'Allah'ın hizbi/taraftarları' ifadesi yerleştirilmiştir. 'Hizb': İnsanlardan bir fırkadır; Arapların 'onu şu hadise bastı/sardı' anlamındaki 'hazebehû kezâ' sözünden gelir. Sanki bir hizbe mensup olanlar, başa gelen mühim bir felakette bir araya gelen kimseler gibi toplanmışlardır. Bir kimsenin hizbi: Onun arkadaşlarıdır; 'hizb' aynı zamanda vird anlamına da gelir. Nitekim hadiste: «Kim geceleyin hizbini (okumayı adet edindiği virdini) kaçırırsa...» buyrulmuştur. 'Tehazzebû': Toplandılar demektir; 'ahzâb' ise gruplar/fırkalar demektir. Allah'a hamdolsun ki; Allah'ın kendi dostlarına, peygamberlerinin dostlarına ve mümin kullarının velilerine vaat ettiği düşmanlarına karşı galip gelme müjdesi tahakkuk etmiştir. Nitekim onlar esir alarak, öldürerek, sürgün ederek ve cizyeye bağlayarak Yahudilere galip gelmişlerdir; öyle ki Allah'ın lanetlediği bu kavim, kâfir fırkalar arasında en zelil ve gücü en zayıf olanı haline gelmiştir. Şerefli Muhammedî bi'setten günümüze kadar da müminlerin baskısı altında kalmışlar; müminler onları diledikleri gibi ezmiş ve istedikleri gibi zelil kılmışlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: لَمَّا حَارَبَتْ بَنُو قَيْنُقَاعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَشَبَّثَ بِأَمْرِهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ ابن سَلُولٍ وَقَامَ دُونَهُمْ، وَمَشَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَبَرَّأَ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ مِنْ حلفهم، وَكَانَ أَحَدَ بَنِي عَوْفِ بْنِ الْخَزْرَجِ، وَلَهُ مِنْ حِلْفِهِمْ مِثْلَ الَّذِي كَانَ لَهُمْ مِنْ عبد الله بن أبيّ ابن سَلُولٍ، فَخَلَعَهُمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: أَتَبْرَأُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ مِنْ حَلِفِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَوِلَايَتِهِمْ. وَفِيهِ وَفِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ نَزَلَتِ الْآيَاتُ فِي الْمَائِدَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ إِلَى قَوْلِهِ: فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, ed-Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir; Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Benî Kaynukâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaştığında, Abdullah b. Übey b. Selûl onların davasına sarıldı ve onları savunmak için ortaya çıktı. Ubâde b. es-Sâmit ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitti ve onların antlaşmasından Allah'a ve Resûlü'ne sığındığını bildirerek teberrî etti. Ubâde, Hazrec'in Benî Avf kolundandı ve Abdullah b. Übey b. Selûl gibi onun da onlarla antlaşması vardı. Ancak o, bu bağları koparıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e teslim oldu ve şöyle dedi: 'Bu kâfirlerin antlaşmasından ve dostluğundan Allah'a ve Resûlü'ne sığınarak berî olduğumu ilan ederim.' İşte onun ve Abdullah b. Übey hakkında Mâide Suresi'ndeki şu ayetler indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصارى أَوْلِياءَ } ayetinden { فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ } buyruğuna kadar. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أبيّ ابن سَلُولٍ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ بَيْنِي وَبَيْنَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ حِلْفًا وَإِنِّي أَخَافُ الدَّوَائِرَ، فَارْتَدَّ كَافِرًا. وَقَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ: أَتَبَرَّأُ إِلَى اللَّهِ مِنْ حِلْفِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَأَتَوَلَّى اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ عبادة بن الوليد بن عبادة بن الصامت عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ نَحْوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: جَاءَ عُبَادَةُ فَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: لَمَّا انْهَزَمَ أَهْلُ بَدْرٍ قَالَ الْمُسْلِمُونَ لِأَوْلِيَائِهِمْ مِنْ يَهُودَ: آمِنُوا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِيَوْمٍ مِثْلِ يَوْمِ بَدْرٍ، فَقَالَ مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ: غَرَّكُمْ أَنْ أَصَبْتُمْ رَهْطًا مِنْ قُرَيْشٍ لَا عِلْمَ لَهُمْ بِالْقِتَالِ، أَمَّا لَوْ أَصْرَرْنَا الْعَزِيمَةَ أَنْ نَسْتَجْمِعَ عَلَيْكُمْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ يَدَانُ بِقِتَالِنَا، فَقَالَ عُبَادَةُ وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ عَنْهُ وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هذه الآية يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَالَ: إِنَّهَا فِي الذَّبَائِحِ «مَنْ دَخَلَ فِي دِينِ قَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: لِيَتَّقِ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا وَهُوَ لَا يَشْعُرُ، وَتَلَا وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطِيَّةَ فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ يُسارِعُونَ فِيهِمْ فِي وِلَايَتِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أنزل الله هذه الآية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ سَيَرْتَدُّ مُرْتَدُّونَ مِنَ النَّاسِ، فَلَمَّا قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ ارْتَدَّ عَامَّةُ الْعَرَبِ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَّا ثَلَاثَةَ مَسَاجِدَ: أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَأَهْلُ مَكَّةَ، وَأَهْلُ الجؤاثا مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ

'Abdullah b. Übey b. Selûl Müslüman oldu, sonra da: 'Benimle Kurayza ve Nadîr arasında antlaşma var ve ben zamanın felaketlerinden korkarım' dedi ve kâfir olarak irtidat etti. Ubâde b. es-Sâmit ise: 'Kurayza ve Nadîr'in antlaşmasından Allah'a sığınır, Allah'ı ve Resûlü'nü dost edinirim' dedi; bunun üzerine ayetler indi.' İbn Merdûye ayrıca Ubâde b. el-Velîd b. Ubâde b. es-Sâmit tarikiyle babasından, o da dedesinden bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Atiyye b. Sa'd'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ubâde geldi...' deyip yukarıdakine benzer bir rivayeti zikretti. İbn Cerîr, Zührî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bedir ehli hezimete uğrayınca Müslümanlar, Yahudilerden olan dostlarına: 'Allah'ın size de Bedir günü gibi bir gün yaşatmasından önce iman edin!' dediler. Mâlik b. es-Sayf ise: 'Kureyş'ten savaşı bilmeyen bir avuç kimseyi yenmeniz sizi aldattı. Şayet biz size karşı birleşmeye kesin karar verirsek bizimle savaşmaya asla güç yetiremezsiniz' dedi. Bunun üzerine Ubâde [ortaya çıktı] ve kendisi ile Abdullah b. Übey hakkında daha önce geçen olayı zikretti. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan şu: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu ayet kesilen kurbanlar/hayvanlar hakkındadır; «Kim bir kavmin dinine girerse o da onlardandır.»' Abd b. Humeyd, Huzeyfe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Herhangi biriniz farkında olmadan Yahudi veya Hristiyan olmaktan sakınsın!' dedi ve şu ayeti okudu: { وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ } “Sizden kim onları dost edinirse şüphesiz o da onlardandır.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den { فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanların...” -Abdullah b. Übey gibi- { يُسارِعُونَ فِيهِمْ } “onların arasına koşuştuklarını görürsün” buyruğu hakkında: 'Yani onların dostluğuna koşuşurlar' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh, es-Sünen'inde Beyhakî ve İbn Asâkir; Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ insanlardan irtidat edecek kimselerin çıkacağını bildiği için şu: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ } ayetini indirdi. Allah Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhunu kabzedince, üç mescid ehli dışında Arapların geneli İslam'dan irtidat etti: Medine ehli, Mekke ehli ve Abdülkays kabilesinden Cüâsâ ehli.

وَقَالَ الَّذِينَ ارْتَدُّوا: نُصْلِي الصَّلَاةَ وَلَا نُزَكِّي وَاللَّهِ لَا تُغْصَبُ أَمْوَالُنَا، فَكُلِّمَ أَبَا بَكْرٍ فِي ذَلِكَ لِيَتَجَاوَزَ عَنْهُمْ، وَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُمْ لَوْ قَدْ فَقِهُوا أَدُّوا الزَّكَاةَ، فَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أُفَرِّقُ بَيْنَ شَيْءٍ جَمَعَهُ اللَّهُ وَلَوْ مَنَعُونِي عِقَالًا مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَيْهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَصَائِبَ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَقَاتَلُوا حَتَّى أَقَرُّوا بِالْمَاعُونِ وَهُوَ الزَّكَاةُ.

İrtidat edenler: 'Namazı kılarız fakat zekât vermeyiz; vallahi mallarımız zorla alınamaz!' dediler. Onları mazur görmesi ve müsamaha göstermesi için Ebû Bekir ile konuşuldu ve kendisine: 'Onlar dini iyice kavradıklarında zekâtı verirler' denildi. Bunun üzerine Ebû Bekir şöyle dedi: 'Vallahi Allah'ın birleştirdiği hiçbir şeyin arasını ayırmam! Allah ve Resûlü'nün farz kıldığı şeylerden bir deve bağlama ipini dahi benden esirgeseler, bundan ötürü onlarla savaşırım.' Bunun üzerine Allah, Ebû Bekir ile birlikte birtakım müfrezeler gönderdi ve onlar 'mâûn'u -ki o zekâttır- ikrar edip kabul edinceye kadar savaştılar.'

قَالَ قَتَادَةُ: فَكُنَّا نَتَحَدَّثُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَأَصْحَابِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ: لَمَّا أَنْزَلَ الله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ الْآيَةَ، قَالَ عُمَرُ: أَنَا وَقَوْمِي يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «لَا بَلْ هَذَا وَقَوْمُهُ» يَعْنِي أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيَّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُسْنَدِهِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عَيَّاضٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هُمْ قَوْمُ هَذَا» ، وَأَشَارَ إِلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمُ فِي جَمْعِهِ لِحَدِيثِ شُعْبَةَ وَالْبَيْهَقِيِّ وَابْنِ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: تُلِيَتْ عند النبي ﷺ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ الْآيَةَ، فَقَالَ النبي ﷺ:

Katâde şöyle demiştir: 'Biz bu ayetin Ebû Bekir ve ashabı hakkında indiğini konuşurduk: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah onların yerine öyle bir kavim getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” ayetin sonuna kadar.' Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve ed-Delâil'de Beyhakî, Hasan'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Şüreyh b. Ubeyd'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ } ayetini indirince Ömer: 'Ben ve kavmim mi ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır, bilakis şu ve kavmidir» buyurarak Ebû Mûsâ el-Eş'arî'yi kastetti. İbn Sa'd, Müsned'inde İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Hâkim -ve sahih olduğunu belirtmiştir- ve ed-Delâil'de Beyhakî; İyâz el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ } “Allah onların yerine öyle bir kavim getirecektir ki, O onları sever, onlar da O'nu severler” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar şunun kavmidir» buyurdu ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret etti. Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Şu'be hadislerini topladığı eserinde Hâkim, Beyhakî ve İbn Asâkir; Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } ayeti okundu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

«قَوْمُكَ يَا أَبَا مُوسَى أَهْلُ الْيَمَنِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْكُنَى وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ الْآيَةَ، فَقَالَ: «هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ ثم كندة ثم السّكون ثم تحبيب» . وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ ثُمَّ مِنْ كِنْدَةَ ثُمَّ مِنَ السَّكُونِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْهُ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْقَادِسِيَّةِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ قَالَ: أَتَيْتُ ابْنَ عُمَرَ فَرَحَّبَ بِي، ثُمَّ تَلَا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ الْآيَةَ، ثُمَّ ضَرَبَ عَلَى مَنْكِبَيْ وَقَالَ: أَحْلِفُ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ أَهْلَ الْيَمَنِ، ثَلَاثًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي الْمُتَّفَقِ وَالْمُفْتَرَقِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَصَدَّقَ عَلِيٌّ بِخَاتَمٍ وَهُوَ رَاكِعٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلسَّائِلِ: مَنْ أَعْطَاكَ هَذَا الْخَاتَمَ؟ قَالَ:

«Ey Ebû Mûsâ! [Onlar] senin kavmin olan Yemen ehlidir» buyurdu. İbn Ebî Hâtim el-Künâ'da, Taberânî el-Evsat'ta, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye hasen bir senetle Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } ayeti sorulduğunda şöyle buyurdu: «Bunlar Yemen ehlinden bir kavimdir, sonra Kinde, sonra Sekûn, sonra Tehbîb gelir.» Buhârî Târîh'inde, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar Yemen ehlinden, sonra Kinde'den, sonra Sekûn'dan bir kavimdir." İbn Ebî Şeybe ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar Kâdisiye ehlidir." Buhârî Târîh'inde Kāsım b. Muhaymire'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İbn Ömer'in yanına gittim, beni hoş karşıladı. Sonra: { مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ } ayetini okudu, ardından omuzlarıma vurarak üç defa şöyle dedi: "Allah'a yemin ederim ki onlar sizdendir, ey Yemen ehli!" İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Atıyye b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } sözü hakkında: "Bu [ayet] Ubâde b. es-Sâmit hakkında indi" demiştir. Hatîb el-Müttefik ve'l-Müfterık'ta İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ali rükûda iken bir yüzük sadaka verdi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem dilenciye: «Sana bu yüzüğü kim verdi?» diye sordu. [Dilenci]:

ذَاكَ الرَّاكِعُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِ إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَمَّارٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ بِسَنَدٍ فيه مجاهيل عنه نحوه.

"Şu rükû eden" dedi. Bunun üzerine Allah onun hakkında: { إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ } ayetini indirdi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: "Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi" dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Ali b. Ebî Tâlib'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ammâr'dan da benzerini rivayet etmiştir. Taberânî el-Evsat'ta içinde meçhul raviler bulunan bir senetle ondan benzerini rivayet etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٥٧ الى ٦٣]

[Mâide Suresi (5), Ayetler 57-63]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٥٧) وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ (٥٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ (٥٩) قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٦٠) وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ (٦١) } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun. (57) Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır. (58) De ki: 'Ey kitap ehli! Sırf biz Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz ve sizin çoğunuzun yoldan çıkmış kimseler olduğu için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?' (59) De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapan kimselerdir. İşte onlar, makamca daha kötü ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır.' (60) Size geldiklerinde 'İman ettik' derler. Hâlbuki küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır. Allah, onların gizlediklerini en iyi bilendir. (61)”

وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣)

{ وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٢) لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ (٦٣) } “Onlardan birçoğunun günahta, düşmanlıkta ve haram yemede yarıştıklarını görürsün. Yaptıkları şey ne kötüdür! (62) Din bilginlerinin ve din adamlarının onları günah söz söylemekten ve haram yemekten men etmeleri gerekmez miydi? Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! (63)”

قَوْلُهُ: لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً هذا النهي عن موالاة المتخذين الدين هزؤا وَلَعِبًا يَعُمُّ كُلَّ مَنْ حَصَلَ مِنْهُ ذَلِكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ وَأَهْلِ الْبِدَعِ الْمُنْتَمِينَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَالْبَيَانُ بِقَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَى آخِرِهِ لَا يُنَافِي دُخُولَ غَيْرِهِمْ تَحْتَ النَّهْيِ إِذَا وُجِدَتْ فِيهِ الْعِلَّةُ الْمَذْكُورَةُ الَّتِي هِيَ الْبَاعِثَةُ عَلَى النَّهْيِ. قَوْلُهُ: وَالْكُفَّارَ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِالْجَرِّ عَلَى تَقْدِيرِ مِنْ أَيْ وَمِنَ الْكُفَّارِ.

{ لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً } “Dininizi alay edinenleri [dost] edinmeyin” ifadesiyle, dini alay ve eğlence edinenleri dost edinmeye dair bu yasak; müşriklerden, Ehl-i Kitap'tan ve İslam'a intisap eden bidat ehlinden bu davranışı sergileyen herkesi kapsar. { مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenlerden” ifadesiyle yapılan açıklama, bu yasağı gerektiren illet kendisinde bulunduğu takdirde başkalarının bu yasağın kapsamına girmesine engel teşkil etmez. { وَالْكُفَّارَ } sözünü Ebû Amr ve Kisâî, [gizli bir] { مِنْ } takdiriyle, yani { وَمِنَ الْكُفَّارِ } “ve kâfirlerden” anlamında cer ile (esreli) okumuşlardır.

قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ وَمِنَ الْكُفَّارِ وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمَا بِالنَّصْبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ أَوْضَحُ وَأَبَيْنُ.

Kisâî şöyle demiştir: Übey'in kıraatinde { وَمِنَ الْكُفَّارِ } şeklindedir. Bu ikisi dışındakiler ise nasb ile (üstünlü) okumuşlardır. Nehhâs: "Bu daha açık ve daha nettir" demiştir.

وَقَالَ مَكِّيٌّ: لَوْلَا اتِّفَاقُ الْجَمَاعَةِ عَلَى النَّصْبِ لَاخْتَرْتُ الْخَفْضَ لِقُوَّتِهِ فِي الْإِعْرَابِ وَفِي الْمَعْنَى، وَالْمُرَادُ بِالْكُفَّارِ هُنَا الْمُشْرِكُونَ، وَقِيلَ الْمُنَافِقُونَ وَاتَّقُوا اللَّهَ بِتَرْكِ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ مِنْ هَذَا وَغَيْرِهِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الْإِيمَانَ يَقْتَضِي ذَلِكَ. وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ، وَالنِّدَاءُ: الدُّعَاءُ بِرَفْعِ الصَّوْتِ، وَنَادَاهُ مُنَادَاةً وَنِدَاءً:

Mekkî şöyle demiştir: "Topluluğun nasb üzerindeki ittifakı olmasaydı, hem irab hem de mana bakımından kuvvetli oluşundan dolayı cerri tercih ederdim." Buradaki { الْكُفَّارَ } “kâfirler” ile kastedilen müşriklerdir; münafıklar olduğu da söylenmiştir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun”, O'nun size yasakladığı bu ve benzeri şeyleri terk ederek [korunun]. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer mümin iseniz”, zira iman bunu gerektirir. { وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza çağırdığınız zaman”; nidâ (النِّدَاءُ), sesi yükselterek çağırmaktır. “Ona münâdât ve nidâ etti” denildiğinde:

صَاحَ بِهِ، وَتَنَادَوْا: أَيْ نَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَتَنَادَوْا: أَيْ جَلَسُوا فِي النَّادِي، وَالضَّمِيرُ فِي اتَّخَذُوها لِلصَّلَاةِ: أَيْ اتَّخَذُوا صَلَاتَكُمْ هُزُؤًا وَلَعِبًا وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِلْمُنَادَاةِ الْمَدْلُولُ عَلَيْهَا بِنَادَيْتُمْ. قِيلَ: وَلَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُ الْأَذَانِ إِلَّا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْجُمُعَةِ: إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَهُوَ خَاصٌّ بِنِدَاءِ الْجُمُعَةِ. وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي كَوْنِ الْأَذَانِ وَاجِبًا أَوْ غَيْرَ وَاجِبٍ، وَفِي أَلْفَاظِهِ وَهُوَ مَبْسُوطٌ فِي مَوَاطِنِهِ. قَوْلُهُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ أَيْ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ، لأن الهزء وَاللَّعِبَ شَأْنُ أَهْلِ السَّفَهِ وَالْخِفَّةِ وَالطَّيْشِ. قَوْلُهُ: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا يُقَالُ: نَقِمْتُ عَلَى الرَّجُلِ بِالْكَسْرِ فَأَنَا نَاقِمٌ: إِذَا عِبْتَ عَلَيْهِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: نَقِمْتُ بِالْكَسْرِ لُغَةً، وَنَقَمْتُ الْأَمْرَ أَيْضًا وَنَقِمْتُ: إِذَا كَرِهْتَهُ، وَانْتَقَمَ اللَّهُ مِنْهُ: أَيْ عَاقَبَهُ، وَالِاسْمُ مِنْهُ النِّقْمَةُ، وَالْجَمْعُ نَقِمَاتٌ، مِثْلَ كَلِمَةٍ وَكَلِمَاتٍ، وَإِنْ شِئْتَ سَكَّنْتَ الْقَافَ وَنَقَلْتَ حَرَكَتَهَا إِلَى النُّونِ، وَالْجَمْعُ نِقَمٌ مِثْلَ نِعْمَةٍ وَنِعَمٍ وَقِيلَ: الْمَعْنَى يَسْخَطُونَ وَقِيلَ: يُنْكِرُونَ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ الرُّقَيَّاتِ:

Ona seslendi, bağırdı anlamına gelir. Tenâdev (تَنَادَوْا): Birbirlerine seslendiler demektir. Tenâdev (تَنَادَوْا): Mecliste oturdular anlamına da gelir. { اتَّخَذُوها } ifadesindeki zamir namaza racidir; yani namazınızı alay ve eğlence konusu yaptılar. Zamirin { نادَيْتُمْ } fiilinin delalet ettiği çağırmaya (ezana) raci olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ezanın sadece bu yerde zikredildiği söylenmiştir. Cuma suresindeki: { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } “Cuma günü namaza çağrıldığı zaman” ayeti ise Cuma namazı çağrısına mahsustur. İlim ehli ezanın vacip olup olmadığı ve lafızları hususunda ihtilaf etmişlerdir ki bu kendi yerlerinde genişçe açıklanmıştır. { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْقِلُونَ } “Bu, onların akletmeyen bir kavim olmalarındandır” ifadesi, onların akılsız bir topluluk olmaları sebebiyledir; çünkü alay ve eğlence, sefih, hafifmeşrep ve havai kimselerin işidir. { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا } “De ki: 'Ey kitap ehli! Bizden hoşlanmıyor musunuz?'” Nakımtü ale'r-racul (نَقِمْتُ عَلَى الرَّجُلِ) -kırmızı/esre ile- nâkım (نَاقِمٌ) denir ki: Birini kınadığın, ayıpladığın zaman kullanılır. Kisâî şöyle demiştir: Nakımtü (نَقِمْتُ) esre ile bir lügattir; bir şeyi çirkin gördüğünde nakamtü'l-emre (نَقَمْتُ الْأَمْرَ) ve nakımtü (نَقِمْتُ) denir. İntakama'llâhu minhu (انْتَقَمَ اللَّهُ مِنْهُ): Allah onu cezalandırdı demektir. Bunun ismi nıkmet (النِّقْمَةُ), çoğulu kelime (كَلِمَةٌ) ve kelimât (كَلِمَاتٌ) gibi nakımât (نَقِمَاتٌ) gelir. Dilersen kāf harfini sakin kılıp harekesini nûn harfine nakledersin; çoğulu ise ni'met (نِعْمَةٌ) ve ni'am (نِعَمٌ) gibi nıkam (نِقَمٌ) gelir. Anlamın "öfkeleniyorlar" veya "inkâr ediyorlar/hoşlanmıyorlar" olduğu da söylenmiştir. Abdullah b. Kays er-Rukayyât şöyle demiştir:

مَا نَقَمُوا مِنْ بَنِي أُمَيَّةَ إِلَّا ... أَنَّهُمْ يَحْلُمُونَ إِنْ غَضِبُوا

Emevîlerden kınayıp hoşlanmadıkları tek şey ... Öfkelendiklerinde hilm (yumuşaklık) göstermeleridir.

وَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: هَلْ تَعِيبُونَ أَوْ تَسْخَطُونَ أَوْ تُنْكِرُونَ أَوْ تَكْرَهُونَ مِنَّا إِلَّا إِيمَانَنَا بِاللَّهِ وَبِكُتُبِهِ الْمُنَزَّلَةِ، وَقَدْ عَلِمْتُمْ بِأَنَّا عَلَى الْحَقِّ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ بِتَرْكِكُمْ لِلْإِيمَانِ وَالْخُرُوجِ عَنِ امْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى أَنْ آمَنَّا: أَيْ مَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا الْجَمْعَ بَيْنَ إِيمَانِنَا وَبَيْنَ تَمَرُّدِكُمْ وَخُرُوجِكُمْ عَنِ الْإِيمَانِ. وَفِيهِ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَجْمَعُوا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ مِنْ جِهَتِهِمْ، وَالتَّمَرُّدَ وَالْخُرُوجَ مِنْ جِهَةِ النَّاقِمِينَ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى تقدير محذوف: أي واعتقادنا أن أكثركم

Allah Sübhânehu: { وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ } “Onlardan intikam almalarının [tek sebebi]...” buyurmuştur. Ayetteki anlam şudur: Siz bizde Allah'a ve indirdiği kitaplarına iman etmemizden başka ayıplayacak, öfkelenecek, inkâr edecek veya hoşlanmayacak ne buluyorsunuz? Oysa siz bizim hak üzere olduğumuzu, sizin çoğunuzun ise imanı terk edip Allah'ın emirlerine uymaktan çıkmak suretiyle fâsık kimseler olduğunuzu pekâlâ bilmektesiniz. { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } “ve çoğunuzun fâsık kimseler olmasıdır” ifadesi { أَنْ آمَنَّا } “iman etmiş olmamız” ifadesine matuftur; yani: "Siz bizden ancak bizim imanımız ile sizin serkeşliğiniz ve imandan çıkışınız arasını birleştirmemizden ötürü hoşlanmıyorsunuz." demektir. Ancak burada müminler zikredilen bu iki durumu kendilerinde bir araya getirmiş değillerdir; zira iman onların tarafından, serkeşlik ve dinden çıkış ise ayıplayıp hoşlanmayan [inkârcı]ların tarafındandır. Bir görüşe göre ise bu [ifade] mahzuf bir takdir üzeredir; yani: "ve çoğunuzun [fâsık olduğuna inanmamız sebebiyledir]" demektir.

فَاسِقُونَ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهَ: أَنْ آمَنَّا هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ وَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، فَيَكُونُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ مَعْطُوفًا عَلَيْهِ عَطْفَ الْعِلَّةِ عَلَى الْعِلَّةِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا لِأَنْ آمَنَّا، وَلِأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ، وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى عِلَّةٍ مَحْذُوفَةٍ، أَيْ لِقِلَّةِ إِنْصَافِكُمْ، وَلِأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ وَقِيلَ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ هِيَ الَّتِي بِمَعْنَى مَعَ: أَيْ مَا تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا الْإِيمَانَ مَعَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ هَلْ تَنْقِمُونَ: أَيْ وَلَا تَنْقِمُونَ أَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ وَقِيلَ: هُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ أَيْ وَفِسْقُكُمْ مَعْلُومٌ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ، وَقُرِئَ بِكَسْرِ إِنَّ مِنْ قَوْلِهِ:

fâsık olduğunuza inanmamız [sebebiyledir]. Bir görüşe göre { أَنْ آمَنَّا } ifadesi mef'ûlün leh olarak mensubdur ve mef'ûl hazfedilmiştir. Bu durumda { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } ifadesi ona matuf olarak bir illetin diğer illete atfı olur; takdiri şöyledir: "Sırf biz iman ettiğimiz için ve çoğunuz fâsık olduğu için bizden hoşlanmıyorsunuz." Başka bir görüşe göre ise mahzuf bir illete matuftur; yani "İnsafınızın azlığı sebebiyle ve çoğunuz fâsık olduğu için." Bir diğer görüşe göre { وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } ifadesindeki vâv 'beraberlik' (maa) anlamındadır; yani "Çoğunuz fâsık olmakla beraber, sırf iman ettiğimiz için bizden hoşlanmıyorsunuz." Başka bir görüşe göre { هَلْ تَنْقِمُونَ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mensubdur; yani "Çoğunuzun fâsık olduğunu ise ayıplamıyorsunuz." Bir görüşe göre de mübteda olarak merfûdur, haberi mahzuftur; yani "Fıskınız ise malumdur", böylece cümle hâl cümlesi olur. Bir kıraatte ise:

وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ فَتَكُونُ جُمْلَةً مُسْتَأْنَفَةً. قَوْلُهُ: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِرَسُولِهِ أَنَّ فِيهِمْ مِنَ الْعَيْبِ مَا هُوَ أَوْلَى بِالْعَيْبِ، وَهُوَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ الْمُوجِبِ لِلَعْنِ اللَّهِ وَغَضَبِهِ وَمَسْخِهِ وَالْمَعْنَى: هَلْ أُنْبِئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ نقمتكم عَلَيْنَا أَوْ بِشَرٍّ مِمَّا تُرِيدُونَ لَنَا مِنَ الْمَكْرُوهِ أَوْ بِشَرٍّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَوْ بِشَرٍّ مِنْ دِينِهِمْ. وَقَوْلُهُ: مَثُوبَةً أَيْ جَزَاءً ثَابِتًا، وَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْخَيْرِ كَمَا أَنَّ الْعُقُوبَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالشَّرِّ. وَوَضُعِتْ هُنَا مَوْضِعَ الْعُقُوبَةِ عَلَى طَرِيقَةِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ وَهِيَ مَنْصُوبَةٌ عَلَى التَّمْيِيزِ مِنْ بِشَرٍّ. وَقَوْلُهُ: مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ مَعَ تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هُوَ لَعْنُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ أَوْ هُوَ دِينُ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ جَرٍّ بَدَلًا مِنْ شَرٍّ. قَوْلُهُ: وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ أَيْ مَسَخَ بَعْضَهُمْ قِرَدَةً وَبَعْضَهُمْ خَنَازِيرَ وَهُمُ الْيَهُودُ، فَإِنَّ اللَّهَ مَسَخَ أَصْحَابَ السَّبْتِ قِرَدَةً، وَكُفَّارَ مَائِدَةِ عِيسَى مِنْهُمْ خَنَازِيرَ. قَوْلُهُ:

{ وَإِنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسِقُونَ } şeklinde hemzenin esresiyle okunmuştur ve bu durumda istinaf (başlangıç) cümlesi olur. { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ } “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?'” sözüyle Allah Sübhânehu, Resûlü'ne onlarda ayıplanmaya çok daha layık bir kusur bulunduğunu bildirmiştir ki o da Allah'ın lanetini, gazabını ve suret değiştirmesini (mesh) gerektiren küfürleridir. Anlam şudur: Bize olan öfkenizden daha kötüsünü veya bizim için istediğiniz kötülükten daha kötüsünü yahut Ehl-i Kitap'tan veya onların dininden daha kötüsünü size haber vereyim mi? { مَثُوبَةً } kelimesi, sabit bir ceza/karşılık demektir. Ukūbet (عُقُوبَة) kötü karşılığa mahsus olduğu gibi, mesûbe (مَثُوبَة) de hayra mahsustur. Burada { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları acı bir azapla müjdele” üslubunda olduğu gibi ceza yerine kullanılmıştır ve { بِشَرٍّ } kelimesinden temyiz olarak mensubdur. { مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah'ın lanetlediği kimselerdir” ifadesi, mahzuf bir muzaf takdiriyle birlikte mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "O, Allah'ın lanetlediği kimsenin lanetlenmesidir" yahut "O, Allah'ın lanetlediği kimsenin dinidir." { شَرٍّ } kelimesinden bedel olarak cer mahallinde olması da caizdir. { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “Ve aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı” ifadesi, bazılarının suretini maymuna, bazılarının suretini ise domuza çevirdi demektir ki onlar Yahudilerdir. Zira Allah Cumartesi ehlini maymunlara, İsa'nın sofrasını inkâr edenleri ise domuzlara çevirmiştir.

وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ قَرَأَ حَمْزَةُ بِضَمِّ الْبَاءِ مِنْ عَبَدَ وَكَسْرِ التَّاءِ مِنَ الطَّاغُوتَ أَيْ جَعَلَ مِنْهُمْ عَبُدَ الطَّاغُوتِ بِإِضَافَةِ عَبُدِ إِلَى الطَّاغُوتِ. وَالْمَعْنَى: وَجَعَلَ مِنْهُمْ مَنْ يُبَالِغُ فِي عِبَادَةِ الطَّاغُوتِ، لِأَنَّ فَعِلَ مِنْ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ، كَحَذِرَ وَفَطِنَ لِلتَّبْلِيغِ فِي الْحَذَرِ وَالْفِطْنَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْبَاءِ مِنْ عَبَدَ وَفَتْحِ التَّاءِ مِنَ الطَّاغُوتَ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ مَعْطُوفٌ عَلَى فِعْلٍ مَاضٍ وَهُوَ غَضِبَ وَلَعَنَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَنْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ: أَيْ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَجَعَلَ مِنْهُمْ عَبَدَ الطَّاغُوتَ حَمْلًا عَلَى لَفْظِ مِنْ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ حَمْلًا عَلَى مَعْنَاهَا. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعُبُدَ بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالْبَاءِ كَأَنَّهُ جَمْعُ عَبْدٍ، كَمَا يُقَالُ: سَقْفٌ وَسُقُفٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ عَبِيدٍ كَرَغِيفٍ وَرُغُفٍ، أَوْ جَمْعُ عَابِدٍ كَبَازِلٍ وَبُزُلٍ. وَقَرَأَ أَبُو وَاقِدٍ «وَعُبَّادَ» جَمْعُ عَابِدٍ لِلْمُبَالَغَةِ، كَعَامِلٍ وَعُمَّالٍ. وَقَرَأَ الْبَصْرِيُّونَ وَعُبَّادَ جَمْعُ عَابِدٍ أَيْضًا، كَقَائِمٍ وَقِيَامٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعُ عَبْدٍ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ الرَّقَاشِيُّ وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالتَّقْدِيرُ وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ فِيهِمْ. وَقَرَأَ عَوْنٌ الْعُقَيْلِيُّ وَابْنُ بُرَيْدَةَ: «وَعَابِدَ الطَّاغُوتِ» عَلَى التَّوْحِيدِ. وَرُوِيَ عن ابن مسعود وأبيّ أنهما قرءا وَعَبَدَةَ الطَّاغُوتِ وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ «وَأَعْبُدَ الطَّاغُوتِ» مِثْلَ كَلْبٍ وَأَكْلُبٍ. وَقُرِئَ وَعَبْدَ الطَّاغُوتِ عَطْفًا عَلَى الْمَوْصُولِ بِنَاءً عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، وَهِيَ قِرَاءَةٌ ضَعِيفَةٌ جِدًّا، وَالطَّاغُوتُ: الشَّيْطَانُ أَوِ الْكَهَنَةُ أَوْ غَيْرُهُمَا مِمَّا قَدْ تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى. قَوْلُهُ:

{ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ } Hamza, { عَبَدَ } kelimesinin bâ harfini ötreli (abüde) ve { الطَّاغُوتَ } kelimesinin tâ harfini esreli okumuştur; yani { عَبُدَ } kelimesini { الطَّاغُوتَ } kelimesine muzaf kılarak "aralarından tağutun kulunu yaptı" anlamındadır. Mana ise: "Aralarından tağuta ibadette aşırıya kaçanlar kıldı" demektir; zira fa'il (فَعِل) vezni, sakınmada ve zekâda aşırılık için kullanılan hazir (حَذِر) ve fatın (فَطِن) gibi mübalağa kalıplarındandır. Diğer kırâat imamları ise { عَبَدَ } kelimesinin bâ harfini fetha ve { الطَّاغُوتَ } kelimesinin tâ harfini fetha ile okumuşlardır; bu durumda mazi bir fiil olup { غَضِبَ } ve { لَعَنَ } mazi fiillerine matuftur; sanki "Ve tağuta tapan kimseler" denilmiş gibidir. Yahut { الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } üzerine matuftur; yani { مِنْ } lafzına hamledilerek "Aralarından maymunlar ve domuzlar yaptı ve aralarından tağuta tapanlar kıldı" demektir. Übey ve İbn Mes'ûd manaya hamlederek { وَعَبَدُوا الطَّاغُوتَ } şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs ise sakf (سَقْف) ve sukuf (سُقُف) denildiği gibi abd (عَبْد) kelimesinin çoğulu olarak ayn ve bâ harflerinin ötresiyle { وَعُبُدَ } okumuştur. Bunun rağîf (رَغِيف) ve ruğuf (رُغُف) gibi abîd (عَبِيد) kelimesinin çoğulu veya bâzil (بَازِل) ve buzul (بُزُل) gibi âbid (عَابِد) kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Ebû Vâkıd, âmil (عَامِل) ve ummâl (عُمَّال) gibi mübalağa için âbid'in çoğulu olarak { وَعُبَّادَ } okumuştur. Basralılar da kāim (قَائِم) ve kıyâm (قِيَام) gibi yine âbid'in çoğulu olarak { وَعُبَّادَ } okumuşlardır; bunun abd kelimesinin çoğulu olması da caizdir. Ebû Ca'fer er-Rakkāşî meçhul fiil kalıbıyla { وَعُبِدَ الطَّاغُوتُ } okumuştur; takdiri "ve aralarında tağuta tapıldı" şeklindedir. Avn el-Ukaylî ve İbn Büreyde tekil olarak { وَعَابِدَ الطَّاغُوتِ } okumuşlardır. İbn Mes'ûd ve Übey'den { وَعَبَدَةَ الطَّاغُوتِ } şeklinde okudukları da rivayet edilmiştir. Ubeyd b. Umeyr, kelb (كَلْب) ve eklüb (أَكْلُب) gibi { وَأَعْبُدَ الطَّاغُوتِ } okumuştur. Mahzuf bir muzaf takdirine dayanılarak mevsule atıfla { وَعَبْدَ الطَّاغُوتِ } şeklinde de okunmuştur ki bu oldukça zayıf bir kıraattir. Tâğût: Şeytan, kâhinler veya daha önce eksiksiz olarak geçen diğer varlıklardır.

أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً الْإِشَارَةُ إِلَى الْمَوْصُوفِينَ بِالصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَجُعِلَتِ الشَّرَارَةُ لِلْمَكَانِ، وَهِيَ لِأَهْلِهِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْإِسْنَادُ مَجَازِيًّا. قَوْلُهُ: وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ مَعْطُوفٌ عَلَى شرّ، أي

{ أُولئِكَ شَرٌّ مَكاناً } “İşte onlar, makamca daha kötüdür” ifadesindeki işaret, daha önce geçen sıfatlarla nitelenen kimseleredir. Kötülük mübalağa kastıyla mekâna nispet edilmiştir, hâlbuki o kötülük mekânın ehline aittir. İsnadın mecazi olması da caizdir. { وَأَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “Ve doğru yoldan daha çok sapmış olanlardır” sözü { شَرٌّ } kelimesine matuftur; yani

هُمْ أَضَلُّ مِنْ غَيْرِهِمْ عَنِ الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ، وَالتَّفْضِيلُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلزِّيَادَةِ مُطْلَقًا أَوْ لِكَوْنِهِمْ أَشَرُّ وَأَضَلُّ مِمَّا يُشَارِكُهُمْ فِي أَصْلِ الشَّرَارَةِ والضلال. قوله: وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا أَيْ إِذَا جَاءُوكُمْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ.

onlar dosdoğru yoldan başkalarına göre daha çok sapmışlardır. Her iki yerdeki ism-i tafdil [ifadesi] ya mutlak olarak fazlalık bildirmek içindir ya da kötülük ve sapıklığın aslında kendileriyle ortak olanlardan daha kötü ve daha sapık olmaları sebebiyledir. { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا } “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler” sözü; yani size geldiklerinde İslam'ı açığa vururlar [demektir].

قَوْلُهُ: وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ جُمْلَتَانِ حَالِيَّتَانِ: أَيْ جَاءُوكُمْ حَالَ كَوْنِهِمْ قَدْ دَخَلُوا عِنْدَكَ مُتَلَبِّسِينَ بِالْكُفْرِ وَخَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ مُتَلَبِّسِينَ بِهِ لَمْ يُؤَثِّرْ فِيهِمْ مَا سَمِعُوا مِنْكَ، بَلْ خَرَجُوا كَمَا دَخَلُوا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ عِنْدَكَ مِنَ الْكُفْرِ، وَفِيهِ وَعِيدٌ شَدِيدٌ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ وَقِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ قَالُوا: آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ . قوله: وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، وَالضَّمِيرُ فِي مِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ أَوِ الْيَهُودِ أو إلى الطائفتين جميعا ويُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ على أن الرؤية بَصَرِيَّةٌ أَوْ هُوَ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِتَرَى عَلَى أَنَّهَا قَلْبِيَّةٌ، وَالْمُسَارَعَةُ: الْمُبَادَرَةُ، وَالْإِثْمُ: الْكَذِبُ أَوِ الشِّرْكُ أَوِ الْحَرَامُ، وَالْعُدْوَانُ: الظُّلْمُ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْغَيْرِ أَوْ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ فِي الذُّنُوبِ، وَالسُّحْتُ: الْحَرَامُ، فَعَلَى قَوْلِ مَنْ فَسَّرَ الْإِثْمَ بِالْحَرَامِ يَكُونُ تَكْرِيرُهُ لِلْمُبَالِغَةِ، وَالرَّبَّانِيُّونَ عُلَمَاءُ النَّصَارَى، وَالْأَحْبَارُ: عُلَمَاءُ الْيَهُودِ وَقِيلَ: الْكُلُّ مِنَ الْيَهُودِ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ فِيهِمْ ثُمَّ وَبَّخَ عُلَمَاءَهُمْ فِي تَرْكِهِمْ لِنَهْيِهِمْ فَقَالَ: لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ وَهَذَا فِيهِ زِيَادَةٌ عَلَى قَوْلِهِ: لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ لِأَنَّ الْعَمَلَ لَا يَبْلُغُ دَرَجَةَ الصُّنْعِ حَتَّى يَتَدَرَّبَ فِيهِ صَاحِبُهُ، وَلِهَذَا تَقُولُ الْعَرَبُ: سَيْفٌ صَنِيعٌ: إِذَا جَوَّدَ عَامِلُهُ عَمَلَهُ، فَالصُّنْعُ هُوَ الْعَمَلُ الْجَيِّدُ لَا مُطْلَقُ الْعَمَلِ، فَوَبَّخَ سُبْحَانَهُ الْخَاصَّةَ، وَهُمُ الْعُلَمَاءُ التَّارِكُونَ لِلْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ بِمَا هُوَ أَغْلَظُ وَأَشَدُّ مِنْ تَوْبِيخِ فَاعِلِ الْمَعَاصِي، فَلْيَفْتَحِ الْعُلَمَاءُ لِهَذِهِ الْآيَةِ مَسَامِعَهُمْ وَيُفْرِجُوا لَهَا عَنْ قُلُوبِهِمْ، فَإِنَّهَا قَدْ جَاءَتْ بِمَا فِيهِ الْبَيَانُ الشَّافِي لَهُمْ بِأَنَّ كَفَّهُمْ عَنِ الْمَعَاصِي مَعَ تَرْكِ إِنْكَارِهِمْ عَلَى أَهْلِهَا لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مَنْ جُوعٍ، بَلْ هُمْ أَشَدُّ حَالًا وَأَعْظَمُ وَبَالًا مِنَ الْعُصَاةِ، فَرَحِمَ اللَّهُ عَالِمًا قَامَ بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ فَرِيضَةِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَهُوَ أَعْظَمُ مَا افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَوْجَبُ مَا أَوْجَبَ عَلَيْهِ النُّهُوضُ بِهِ. اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ النَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الَّذِينَ لَا يَخَافُونَ فِيكَ لَوْمَةَ لَائِمٍ، وَأَعِنَّا عَلَى ذَلِكَ وَقَوِّنَا عَلَيْهِ وَيَسِّرْهُ لَنَا، وَانْصُرْنَا عَلَى مَنْ تَعَدَّى حُدُودَكَ وَظَلَمَ عِبَادَكَ، إِنَّهُ لَا نَاصِرَ لَنَا سِوَاكَ وَلَا مُسْتَعَانَ غَيْرُكَ، يَا مَالِكَ يَوْمِ الدِّينِ، إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.

{ وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ } “Hâlbuki küfürle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır” iki hâl cümlesidir; yani senin huzuruna küfre bürünmüş olarak girip, senden duydukları şey kendilerine hiç tesir etmeksizin yine küfre bürünmüş olarak, girdikleri gibi çıktıkları hâlde sana geldiler. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } “Allah, onların gizlediklerini en iyi bilendir” ifadesi, senin yanında küfürden gizlediklerini [bilir demektir] ve bunda şiddetli bir tehdit vardır. Bunlar münafıklardır. Şöyle diyen Yahudiler olduğu da söylenmiştir: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin”. { وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ } “Onlardan birçoğunun günahta yarıştıklarını görürsün” hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba elverişli olan her ferdedir. { مِنْهُمْ } ifadesindeki zamir münafıklara veya Yahudilere yahut her iki gruba birden racidir. { يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ } ifadesi, görmenin baş gözüyle olmasına göre hâl mahallinde mensubdur veya kalbî (bilgi) görmesi olmasına göre { تَرى } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Müsâraat: Koşuşmak, acele etmektir. İsm (günah): Yalan, şirk veya haramdır. Udvân (düşmanlık): Başkasına tecavüz eden zulüm yahut günahlarda haddi aşmaktır. Suht: Haramdır. Günahı haram ile tefsir edenlerin görüşüne göre, bunun tekrarı mübalağa içindir. Rabbâniyyûn: Hristiyan âlimleridir; ahbâr ise Yahudi âlimleridir. Bu ayetler onlar hakkında indiği için hepsinin Yahudilerden olduğu da söylenmiştir. Sonra onların âlimlerini insanları menetmeyi terk etmelerinden ötürü azarlayarak şöyle buyurmuştur: { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Bunda { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıkları şey ne kötüdür” sözüne bir ziyadelik vardır; zira bir amel, sahibi onda ustalaşıp meleke kazanmadıkça 'san'at/sun'' derecesine ulaşmaz. Bu sebeple Araplar, ustası işini sağlam ve mükemmel yaptığında 'kılıç iyi yapılmıştır (سَيْفٌ صَنِيعٌ)' derler. Dolayısıyla sun', mutlak amel değil, ustalıkla yapılan güzel ameldir. Böylece Sübhânehu Teâlâ, iyiliği emredip kötülükten nehyetmeyi terk eden havas tabakasını, yani âlimleri, günah işleyenlerin azarlanmasından daha ağır ve daha şiddetli bir şekilde azarlamıştır. Âlimler bu ayete kulaklarını açsınlar ve kalplerini buna hazırlasınlar! Zira bu ayet, kendilerinin günahlardan uzak durmalarının, o günahı işleyenleri menetmeyi terk ettikleri sürece kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağını ve bir açlığı gidermeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır; aksine onlar günahkârlardan durumca daha şiddetli ve vebalce daha büyüktürler. Allah, üzerine farz kıldığı emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker farizasını yerine getiren âlime rahmet eylesin; zira bu, Allah'ın ona farz kıldığı şeylerin en büyüğü ve yerine getirmesini emrettiği en vacip görevdir. Allah'ım! Bizi iyiliği emreden, kötülükten nehyeden ve Senin uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan salih kullarından eyle. Bize bu hususta yardım et, bizi buna karşı güçlendir ve bunu bize kolaylaştır. Senin sınırlarını aşan ve kullarına zulmedenlere karşı bize yardım et. Şüphesiz bizim Senden başka yardımcımız ve Senden gayrı sığınağımız yoktur. Ey din gününün mâliki! Yalnız Sana ibadet eder ve yalnız Senden yardım dileriz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عباس قال: وكان رفاعة ابن زيد بن التابوت وسويد بْنُ الْحَارِثِ قَدْ أَظْهَرَا الْإِسْلَامَ وَنَافَقَا، وَكَانَ رجال من المسلمين يوادّونهما، فأنزل الله يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً قَالَ: كَانَ منادي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا نَادَى بِالصَّلَاةِ فَقَامَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى الصَّلَاةِ، قَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى: قَدْ قَامُوا لَا قَامُوا، فَإِذَا رَأَوْهُمْ رَكَعُوا وَسَجَدُوا اسْتَهْزَءُوا بِهِمْ وَضَحِكُوا مِنْهُمْ. قَالَ: وَكَانَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ تَاجِرًا إِذَا سَمِعَ الْمُنَادِي يُنَادِي بِالْأَذَانِ قَالَ: أَحْرَقَ اللَّهُ الْكَاذِبَ قَالَ: فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ دَخَلَتْ جَارِيَتُهُ بِشُعْلَةٍ مِنْ نَارٍ، فَطَارَتْ شرارة منها في البيت فأحرقته.

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Rıfâa b. Zeyd b. et-Tâbût ile Süveyd b. el-Hâris İslâm'ı açığa vurmuş ancak nifak yapmışlardı. Müslümanlardan bazı adamlar da kendilerine sevgi besliyordu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً } “Ey iman edenler! Dininizi alay ve oyun edinenleri... dost edinmeyin” ayetinden { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما كانُوا يَكْتُمُونَ } “Allah, onların gizlediklerini çok iyi bilendir” sözüne kadar [olan ayetleri] indirdi. Beyhakî, ed-Delâil'de Kelbî vasıtasıyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan { وَإِذا نادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَلَعِباً } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münâdisi (müezzini) namaz için nida edip Müslümanlar namaza kalktıklarında, Yahudiler ve Hristiyanlar: 'Kalktılar, [inşallah bir daha] kalkamaz olsunlar!' derlerdi. Onların rükû ve secde ettiklerini gördüklerinde ise onlarla alay eder ve kendilerine gülerlerdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Yahudilerden tüccar bir adam vardı. Münâdinin ezan okuduğunu işittiğinde: 'Allah yalancıyı yaksın!' derdi. O yine böyle [dediği] bir sırada cariyesi elinde bir ateş koruyla içeri girdi; ondan eve bir kıvılcım sıçradı ve evi [tamamen] yaktı.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: كَانَ رَجُلٌ مِنَ النَّصَارَى فَذَكَرَ نَحْوَ قِصَّةِ الرَّجُلِ الْيَهُودِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: أتى النبيّ ﷺ نَفَرٌ مِنَ الْيَهُودِ، فَسَأَلُوهُ عَمَّنْ يُؤْمِنُ بِهِ مِنَ الرُّسُلِ فَقَالَ: «أُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ، وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى، وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ، لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» ، فَلَمَّا ذَكَرَ عِيسَى جَحَدُوا نُبُوَّتَهُ، وَقَالُوا: لَا نُؤْمِنُ بِعِيسَى وَلَا نُؤْمِنُ بِمَنْ آمَنَ بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَى قَوْلِهِ: فاسِقُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ قَالَ: مُسِخَتْ مِنْ يَهُودَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: كَانَتِ الْقِرَدَةُ وَالْخَنَازِيرُ قَبْلَ أَنْ يُمْسَخُوا؟ قَالَ: نَعَمْ، وَكَانُوا مِمَّا خُلِقَ مِنَ الْأُمَمِ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ هُمَا مِمَّا مَسَخَ اللَّهُ، فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُهْلِكْ قَوْمًا، أَوْ قَالَ: لَمْ يَمْسَخْ قَوْمًا فَيَجْعَلَ لَهُمْ نَسْلًا وَلَا عَاقِبَةً، وَإِنَّ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قوله: وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا الْآيَةَ، قَالَ أُنَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den: "Hristiyanlardan bir adam vardı..." diyerek Yahudi adamın kıssasının bir benzerini rivayet etmiştir. İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Yahudilerden bir grup gelerek hangi peygamberlere iman ettiğini sordular. O da: «Allah'a, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene; Mûsâ'ya, İsa'ya ve peygamberlere Rablerinden verilenlere iman ederim; onların hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz O'na teslim olmuşlarız» buyurdu. İsa'yı zikredince onun peygamberliğini inkâr ettiler ve: 'Biz İsa'ya inanmayız ve ona inanan kimseye de inanmayız' dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا } ayetinden { فاسِقُونَ } sözüne kadar indirdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den: { وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } sözü hakkında: "Yahudilerden suretleri değiştirilmiştir" dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre kendisine: "Onlar suretleri değiştirilmeden önce maymunlar ve domuzlar var mıydı?" diye sorulmuş, o da: "Evet, onlar yaratılmış ümmetlerdendi" demiştir. Müslim ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e maymunlar ve domuzların Allah'ın suretini değiştirdiği kimselerden olup olmadığı sorulduğunda şöyle buyurdu: «Allah helak ettiği veya suretini değiştirdiği hiçbir kavme nesil ve zürriyet vermemiştir. Maymunlar ve domuzlar ise bundan önce de vardı.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَإِذا جاؤُكُمْ قالُوا آمَنَّا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yahudilerden bazı insanlar:

كَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَيُخْبِرُونَهُ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ رَاضُونَ بِالَّذِي جَاءَ بِهِ، وَهُمْ مُتَمَسِّكُونَ بِضَلَالَتِهِمْ وَبِالْكُفْرِ، فَكَانُوا يَدْخُلُونَ بِذَلِكَ وَيَخْرُجُونَ بِهِ مِنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَؤُلَاءِ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَهُودًا، يَقُولُ: دَخَلُوا كُفَّارًا وَخَرَجُوا كُفَّارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ قَالَ: هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ إِلَى قَوْلِهِ: لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ قَالَ: يَصْنَعُونَ وَيَعْمَلُونَ وَاحِدٌ، قَالَ: لِهَؤُلَاءِ حِينَ لَمْ يَنْتَهُوا كَمَا قَالَ لِهَؤُلَاءِ حِينَ عَمِلُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ قَالَ: فَهَلَّا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ؟ وَهُمُ الْفُقَهَاءُ وَالْعُلَمَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا فِي الْقُرْآنِ آيَةٌ أَشَدُّ تَوْبِيخًا مِنْ هَذِهِ الآية لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ نَحْوَهُ، وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ لَا حَاجَةَ لنا في بسطها هنا.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına giriyor, onun getirdiği şeyden razı ve iman etmiş olduklarını söylüyor, ancak sapıklıklarına ve küfürlerine sımsıkı sarılıyorlardı. İşte onlar bununla giriyor ve bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından çıkıyorlardı. İbn Cerîr, Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bunlar münafıklardan Yahudi olan birtakım kimselerdir. Kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar demek istemektedir." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَتَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bunlar Yahudilerdir. { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } sözünden { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَصْنَعُونَ } sözüne kadar olan kısım hakkında dedi ki: Yapmak (yasna'ûn) ve amel etmek (ya'melûn) birdir. Şunlara [günahı] yapıp işlediklerinde söylediği gibi, bunlara da [günahlardan] vazgeçmediklerinde söylemiştir." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } sözü hakkında: "Rabbânîler ve ahbâr onları menetmeli değil miydi? Onlar fakihler ve âlimlerdir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kur'an'da { لَوْلا يَنْهاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبارُ } ayetinden daha şiddetli bir azarlama içeren başka bir ayet yoktur." İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk b. Müzâhim'den benzerini rivayet etmişlerdir. İyiliği emredip kötülükten nehyetme hakkında burada genişçe yer vermemize ihtiyaç olmayan pek çok hadis rivayet edilmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٤ الى ٦٦]

[Mâide Suresi (5), Ayetler 64-66]

وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦)

{ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٦٤) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْناهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ (٦٥) وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ (٦٦) } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Söylediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın ve lanete uğrasınlar! Bilakis O'nun iki eli de açıktır, dilediği gibi harcar. Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır. Biz onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar; Allah ise bozguncuları sevmez. (64) Eğer kitap ehli iman edip sakınsalardı, onların kötülüklerini örter ve onları nimetlerle dolu cennetlere koyardık. (65) Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni dosdoğru uygulasalardı, hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi. Onlardan orta yolu tutan bir topluluk vardır; fakat çoğunun yaptıkları ne kötüdür! (66)”

قَوْلُهُ: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ الْيَدُ عِنْدَ الْعَرَبِ تُطْلَقُ عَلَى الْجَارِحَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً وَعَلَى النِّعْمَةِ، يَقُولُونَ كَمْ يَدٌ لِي عِنْدَ فُلَانٍ وَعَلَى الْقُدْرَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ أَوْ عَلَى التَّأْيِيدِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «يَدُ اللَّهِ مَعَ الْقَاضِي حِينَ يَقْضِي» وَتُطْلَقُ عَلَى مَعَانٍ أُخَرَ. وَهَذِهِ الْآيَةُ هِيَ عَلَى طَرِيقِ التَّمْثِيلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَالْعَرَبُ تُطْلَقُ غُلُّ الْيَدِ عَلَى الْبُخْلِ وَبَسْطُهَا عَلَى الْجُودِ مَجَازًا، وَلَا يُرِيدُونَ الْجَارِحَةَ كَمَا يَصِفُونَ الْبَخِيلَ بِأَنَّهُ جَعْدُ الْأَنَامِلِ، وَمَقْبُوضُ الْكَفِّ، ومنه قوله الشَّاعِرِ:

{ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” ifadesiyle ilgili olarak: El (el-yed) Araplarda uzuv için kullanılır; Allah Teâlâ'nın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } “Eline bir demet sap al” sözü bundandır. Nimet için kullanılır; "Falancanın yanında benim ne çok elim (iyiliğim) var" derler. Kudret için kullanılır; Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } “De ki: Lütuf Allah'ın elindedir” sözü bundandır. Yahut teyit/yardım için kullanılır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hüküm verdiği sırada Allah'ın eli hâkimle beraberdir» sözü bundandır. Başka manalara da gelir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ } “Elini boynuna bağlı kılma (cimri olma)” sözünde olduğu gibi temsil yoluyladır. Araplar mecaz olarak elin bağlanmasını cimrilik, açılmasını ise cömertlik için kullanırlar; uzvu kastetmezler; nitekim cimriyi 'parmakları büzülmüş' ve 'avucu sıkılmış' olarak nitelerler. Şairin şu sözü de bundandır:

كَانَتْ خُرَاسَانُ أَرْضًا إِذْ يَزِيدُ بِهَا ... وَكُلُّ بَابٍ مِنَ الْخَيْرَاتِ مَفْتُوحُ

Yezid oradayken Horasan öyle bir topraktı ki ... Bütün hayır kapıları ardına kadar açıktı.

فَاسْتُبْدِلَتْ بَعْدَهُ جَعْدًا أَنَامِلُهُ ... كَأَنَّمَا وَجْهُهُ بِالْخَلِّ مَنْضُوحُ

Ondan sonra ise parmakları büzülmüş (eli sıkı) bir adamla değiştirildi ... Sanki yüzüne sirke dökülmüştü.

فَمُرَادُ الْيَهُودُ هُنَا، عَلَيْهِمْ لِعَائِنُ اللَّهِ، أَنَّ اللَّهَ بَخِيلٌ، فَأَجَابَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ دُعَاءً عَلَيْهِمْ بِالْبُخْلِ، فَيَكُونُ الْجَوَابُ عَلَيْهِمْ مُطَابِقًا لِمَا أَرَادُوهُ بِقَوْلِهِ: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ غُلُّ أَيْدِيهِمْ حَقِيقَةً بِالْأَسْرِ فِي الدُّنْيَا أَوْ بِالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَيُقَوِّي الْمَعْنَى الْأَوَّلُ أَنَّ الْبُخْلَ قَدْ لَزِمَ الْيَهُودَ لُزُومَ الظِّلِّ لِلشَّمْسِ فَلَا تَرَى يَهُودِيًّا، وَإِنْ كَانَ مَالُهُ فِي غَايَةِ الْكَثْرَةِ، إِلَّا وَهُوَ مِنْ أَبْخَلِ خَلْقِ اللَّهِ، وَأَيْضًا الْمَجَازُ أَوْفَقُ بِالْمَقَامِ لِمُطَابَقَتِهِ لِمَا قَبْلَهُ. قَوْلُهُ: وَلُعِنُوا بِما قالُوا مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَالْبَاءُ سَبَبِيَّةٌ: أَيْ أُبْعِدُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ بِسَبَبِ قَوْلِهِمْ: يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ، ثُمَّ رَدَّ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ أَيْ بَلْ هُوَ فِي غَايَةِ مَا يَكُونُ مِنَ الْجُودِ، وَذَكَرَ الْيَدَيْنِ مَعَ كَوْنِهِمْ لَمْ يَذْكُرُوا إِلَّا الْيَدَ الْوَاحِدَةَ مُبَالَغَةً فِي الرَّدِّ عَلَيْهِمْ بِإِثْبَاتِ مَا يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ السَّخَاءِ، فَإِنَّ نِسْبَةَ الْجُودِ إِلَى الْيَدَيْنِ أَبْلَغُ مِنْ نِسْبَتِهِ إِلَى الْيَدِ الْوَاحِدَةِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الْإِضْرَابِيَّةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ يَقْتَضِيهَا الْمَقَامُ: أَيْ كَلَّا لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Burada Allah'ın lanetleri üzerlerine olası Yahudilerin kastı, Allah'ın cimri olduğudur. Sübhânehu onlara karşı bir beddua olarak { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } “Kendi elleri bağlansın” buyurarak cimrilikle karşılık vermiştir; dolayısıyla onlara verilen cevap, onların { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } “Allah'ın eli bağlıdır” sözüyle kastettikleri şeye tam olarak uygundur. Dünyada esaretle veya ahirette azapla ellerinin hakikaten bağlanmasının kastedilmiş olması da caizdir. Birinci manayı kuvvetlendiren husus şudur: Cimrilik, Yahudilere gölgenin güneşe yapışması gibi yapışmıştır; malı ne kadar çok olursa olsun bir Yahudi göremezsin ki Allah'ın mahlukatının en cimrilerinden olmasın. Ayrıca mecaz, önceki ifadeye mutabakatından dolayı makama daha uygundur. { وَلُعِنُوا بِما قالُوا } “Söylediklerinden ötürü lanete uğrasınlar!” sözü öncekine matuftur; bâ harfi sebebiyet bildirir: Yani { يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } sözleri sebebiyle Allah'ın rahmetinden uzaklaştırıldılar. Sonra Sübhânehu { بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” buyurarak reddetmiştir; yani bilakis O, cömertliğin en son noktasındadır. Onlar sadece tek bir eli zikretmişken O'nun iki eli zikretmesi, cömertliğin son noktasını gösteren şeyi ispat ederek onları reddetmede mübalağa içindir; zira cömertliğin iki ele nispet edilmesi, tek ele nispet edilmesinden daha beliğdir. Bu ibrâbî (vazgeçiş) cümle, makamın gerektirdiği mahzuf bir cümleye matuftur; yani "Hayır, iş öyle değildir, bilakis O'nun iki eli de açıktır." Şöyle de denilmiştir:

بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ نِعْمَةُ الدُّنْيَا الظَّاهِرَةُ وَنِعْمَتُهَا الْبَاطِنَةُ وَقِيلَ: نِعْمَةُ الْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ وَقِيلَ: الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ. وَحَكَى الْأَخْفَشُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَرَأَ بَلْ يَدَاهُ بَسِيطَتَانِ: أَيْ مُنْطَلِقَتَانِ كَيْفَ يَشَاءُ. قَوْلُهُ:

{ بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ } “Bilakis O'nun iki eli de açıktır” sözünden maksat dünyanın zahirî ve batınî nimetidir. Yağmur ve bitki nimeti olduğu da söylenmiştir; sevap ve ceza olduğu da söylenmiştir. Ahfeş, İbn Mes'ûd'un { بَلْ يَدَاهُ بَسِيطَتَانِ } yani "dilediği gibi serbest ve açıktır" şeklinde okuduğunu nakletmiştir.

يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِكَمَالِ جُودِهِ سُبْحَانَهُ: أَيْ إِنْفَاقُهُ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ، فَإِنْ شَاءَ وَسَّعَ، وَإِنْ شَاءَ قَتَّرَ، فَهُوَ الْبَاسِطُ الْقَابِضُ فَإِنْ قَبَضَ كَانَ ذَلِكَ لِمَا تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ الْبَاهِرَةُ لَا لِشَيْءٍ آخَرَ، فَإِنَّ خَزَائِنَ مُلْكِهِ لَا تَفْنَى وَمَوَادَّ جُودِهِ لَا تَتَنَاهَى. قَوْلُهُ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ إِلَخْ، اللَّامُ هِيَ لَامُ الْقَسَمِ:

{ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشاءُ } “Dilediği gibi harcar” cümlesi, Sübhânehu'nun cömertliğinin kemalini pekiştiren bir istinaf cümlesidir; yani O'nun harcaması kendi dilemesinin gerektirdiği şekildedir: Dilerse genişletir, dilerse daraltır. O, genişleten (Bâsıt) ve daraltandır (Kābız). Eğer daraltırsa, bu başka bir şeyden ötürü değil, O'nun üstün hikmetinin gereğindendir; zira O'nun mülkünün hazineleri tükenmez ve cömertliğinin kaynakları son bulmaz. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ } “Onlardan birçoğunun [azgınlığını ve küfrünü] kesinlikle artıracaktır” ifadesindeki lâm, kasem (yemin) lâmıdır:

أَيْ لَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنَ الْقُرْآنِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى هَذِهِ الْأَحْكَامِ الْحَسَنَةِ طُغْياناً وَكُفْراً أَيْ طُغْيَانًا إِلَى طُغْيَانِهِمْ وَكُفْرًا إِلَى كُفْرِهِمْ. قَوْلُهُ: وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ أَيْ بَيْنَ الْيَهُودِ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ أَوْ بَيْنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. قَوْلُهُ: كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ أَيْ كُلَّمَا جَمَعُوا لِلْحَرْبِ جَمْعًا، وَأَعْدُّوا لَهُ عُدَّةً، شَتَّتَ اللَّهُ جَمْعَهُمْ، وَذَهَبَ بِرِيحِهِمْ فَلَمْ يَظْفَرُوا بِطَائِلٍ وَلَا عَادُوا بِفَائِدَةٍ، بَلْ لَا يَحْصُلُونَ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى الْغَلَبِ لَهُمْ، وَهَكَذَا لَا يَزَالُونَ يُهَيِّجُونَ الْحُرُوبَ وَيَجْمَعُونَ عَلَيْهَا، ثُمَّ يُبْطِلُ اللَّهُ ذَلِكَ، وَالْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى اسْتِعَارَةٍ بَلِيغَةٍ، وَأُسْلُوبٍ بَدِيعٍ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً أَيْ يَجْتَهِدُونَ فِي فِعْلِ مَا فِيهِ فَسَادٌ، وَمِنْ أَعْظَمِهِ مَا يُرِيدُونَهُ مِنْ إِبْطَالِ الْإِسْلَامِ وَكَيْدِ أَهْلِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالنَّارِ هُنَا الْغَضَبُ:

Yani bu güzel hükümleri içeren Kur'an'dan sana indirilenler, Yahudi ve Hristiyanlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü mutlaka artıracaktır; yani onların azgınlıklarına azgınlık, küfürlerine de küfür katacaktır. { وَأَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ } [ifadesi], yani Yahudilerin kendi aralarına yahut Yahudiler ile Hristiyanlar arasına { الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “düşmanlık ve kin [saldık]” demektir. { كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuştursalar, Allah onu söndürür” sözü; yani onlar savaş için ne zaman bir topluluk bir araya getirseler ve onun için hazırlık yapsalar, Allah onların birliklerini darmadağın eder, güç ve kuvvetlerini giderir; böylece ne bir başarı elde edebilirler ne de bir faydayla dönebilirler. Bilakis bu durumdan ellerine hezimetten başka bir şey geçmez. İşte onlar sürekli savaşları kışkırtırlar ve bunun için toplanırlar, sonra da Allah bunu boşa çıkarır. Bu ayet beliğ bir istiare ve bediî bir üslup içermektedir. { وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً } “Ve yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar” sözü; yani içinde fesat bulunan şeyleri yapmak için çaba harcarlar demektir ki bunun en büyüğü de İslam'ı ortadan kaldırmak ve Müslümanlara tuzak kurmak istemeleridir. Burada "ateş" ile kastedilenin öfke olduğu da söylenmiştir:

أَيْ كُلَّمَا أَثَارُوا فِي أَنْفُسِهِمْ غَضَبًا أَطْفَأَهُ اللَّهُ بِمَا جَعَلَهُ مِنَ الرُّعْبِ فِي صُدُورِهِمْ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ الْمَضْرُوبَتَيْنِ عَلَيْهِمْ.

Yani içlerinde ne zaman bir öfke alevlendirdilerse, Allah onların kalplerine koyduğu korku ve üzerlerine vurduğu zillet ve meskenet ile onu söndürdü.

قَوْلُهُ: وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ إِنْ كَانَتِ اللَّامُ لِلْجِنْسِ فَهُمْ دَاخِلُونَ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَإِنْ كَانَتْ لِلْعَهْدِ فَوَضْعُ الظَّاهِرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِبَيَانِ شِدَّةِ فَسَادِهِمْ وَكَوْنِهِمْ لَا يَنْفَكُّونَ عَنْهُ. قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا أَيْ لَوْ أَنَّ الْمُتَمَسِّكِينَ بِالْكِتَابِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، عَلَى أَنَّ التَّعْرِيفَ لِلْجِنْسِ آمَنُوا الْإِيمَانَ الَّذِي طَلَبَهُ الله منهم، ومن أهمّه الإيمان بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ كَمَا أُمِرُوا بِذَلِكَ فِي كُتُبِ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَيْهِمْ وَاتَّقَوْا الْمَعَاصِيَ الَّتِي مِنْ أَعْظَمِهَا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ وَالْجُحُودِ لِمَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ الَّتِي اقْتَرَفُوهَا، وَإِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً مُتَنَوِّعَةً وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوَسَّعْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ أَيْ أَقَامُوا مَا فِيهِمَا مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْإِيمَانُ بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ.

{ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ } “Allah ise bozguncuları sevmez” ifadesindeki lâm harf-i cerri (el- takısı) cins için ise, onlar buna öncelikle dâhildirler; şayet ahd için ise, zamir yerine açık ismin konulması onların fesadının şiddetini ve bundan asla ayrılmadıklarını beyan etmek içindir. { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “Eğer kitap ehli iman edip sakınsalardı”; yani kitaba sarılanlar -ki onlar Yahudi ve Hristiyanlardır, belirlilik takısı cins içindir- Allah'ın kendilerinden istediği şekilde iman etselerdi -ki bunun en önemlisi kendilerine indirilen Allah'ın kitaplarında emredildikleri gibi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine inanmaktır- ve günahlardan korunsalardı -ki bunların en büyüğü içinde bulundukları Allah'a şirk koşma ve Allah'ın Resûlü'nün getirdiğini inkâr etmedir-, { لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } çok ve çeşitli olsa bile işledikleri “kötülüklerini örterdik”. Anlamın: "Rızıklarını onlara bollaştırırdık" olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulasalardı”; yani içlerindeki hükümleri uygulasalardı ki bu hükümlerden biri de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğine iman etmektir.

قَوْلُهُ: وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ مِنْ سَائِرِ كُتُبِ اللَّهِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْقُرْآنُ فَإِنَّهَا كُلَّهَا وَإِنْ نَزَلَتْ عَلَى غَيْرِهِمْ فَهِيَ فِي حُكْمِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَيْهِمْ لِكَوْنِهِمْ مُتَعَبِّدِينَ بِمَا فِيهَا لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ ذَكَرَ فَوْقَ وَتَحْتَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَيَسُّرِ أسباب الرزق لهم وكثرتهم وَتَعَدُّدِ أَنْوَاعِهَا. قَوْلُهُ: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: هَلْ جَمِيعُهُمْ مُتَّصِفُونَ بالأوصاف السابقة، أو البعض منهم دُونَ الْبَعْضِ، وَالْمُقْتَصِدُونَ مِنْهُمْ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَمَنْ تَبِعَهُ وَطَائِفَةٍ مِنَ النَّصَارَى وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ وَهُمُ الْمُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ الْمُتَمَرِّدُونَ عَنْ إِجَابَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَالْإِيمَانِ بِمَا جَاءَ بِهِ.

{ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ } “Ve Rablerinden kendilerine indirileni” ifadesiyle, Kur'an da dâhil olmak üzere Allah'ın diğer tüm kitapları [kastedilmektedir]; zira bunların tamamı başkalarına indirilmiş olsa bile, içindekilerle amel etmekle mükellef oldukları için kendilerine indirilmiş hükmündedir. { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Hem üstlerinden hem de ayaklarının altından yerlerdi”; rızık sebeplerinin kendilerine kolaylaşmasında, bolluğunda ve çeşitlerinin çokluğunda mübalağa için üstü ve altı zikretmiştir. { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “Onlardan orta yolu tutan bir topluluk vardır” ifadesi, sanki 'Onların hepsi mi önceki vasıflarla nitelenmiştir, yoksa bir kısmı mıdır?' şeklindeki takdîrî bir sorunun cevabıdır. Onlardan orta yolu tutanlar; Abdullah b. Selâm ve ona tabi olanlar ile Hristiyanlardan bir topluluk gibi mümin olanlardır. { وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } “Fakat çoğunun yaptıkları ne kötüdür!” Bunlar da küfürde ısrar eden ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabet etmekten ve onun getirdiğine inanmaktan yüz çevirip başkaldıranlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ النَّبَّاشُ بْنُ قَيْسٍ: إِنَّ رَبَّكَ بَخِيلٌ لَا يُنْفِقُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي فِنْحَاصَ الْيَهُودِيِّ. وَأَخْرَجَ مِثْلَهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ أَيْ بَخِيلَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً قَالَ: حَمَلَهُمْ حَسَدُ مُحَمَّدٍ وَالْعَرَبِ عَلَى أَنْ تَرَكُوا الْقُرْآنَ وَكَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَدِينِهِ وَهُمْ يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ قَالَ: حَرْبُ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ: كُلَّمَا أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ عَلَى شَيْءٍ فَرَّقَهُ اللَّهُ، وَأَطْفَأَ حَدَّهُمْ وَنَارَهُمْ، وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا قَالَ: آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَاتَّقَوْا مَا حَرَّمَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ قَالَ: الْعَمَلَ بِهِمَا، وَأَمَّا مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ فَمُحَمَّدٌ ﷺ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ فَأَرْسَلْتُ عَلَيْهِمْ مَطَرًا، وَأَمَّا مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ يَقُولُ: أُنْبِتُ لَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ رِزْقِي مَا يُغْنِيهِمْ. مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَهُمْ مَسْلَمَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ يَعْنِي لَأُرْسِلُ

İbn İshâk, el-Kebîr'de Taberânî ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yahudilerden en-Nebbâş b. Kays denilen bir adam: 'Şüphesiz senin Rabbin cimridir, harcamaz' dedi. Bunun üzerine Allah: { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } ayetini indirdi. Ebû'ş-Şeyh ondan, bu ayetin Yahudi Fınhâs hakkında indiğini rivayet etmiştir. Benzerini İbn Cerîr, İkrime'den rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَقالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ } sözü hakkında: "Yani cimridir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim de ondan benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Muhammed'e ve Araplara duydukları haset, onu yanlarında yazılı buldukları hâlde Kur'an'ı terk etmeye ve Muhammed'i ve dinini inkâr etmeye onları sevk etti." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { كُلَّما أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ } sözü hakkında: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı savaştır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir iş üzerinde her ne zaman birleştilerse, Allah onu dağıttı, güçlerini ve ateşlerini söndürdü ve kalplerine korku saldı." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا } sözü hakkında: "Muhammed'e indirilene iman edip, Allah'ın haram kıldıklarından sakınsalardı" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onlarla amel etmeleridir. Kendilerine indirilene gelince; o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona indirilendir. { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ } sözüne gelince; üzerlerine yağmur gönderirdim. { وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } sözüne gelince; kendilerine yetecek rızkımı onlar için yerden bitirirdim demektir. { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } ise kitap ehlinin Müslüman olanlarıdır." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ } ifadesi hakkında: "Yani

عَلَيْهِمُ السَّمَاءَ مِدْرَارًا وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ قَالَ: تُخْرِجُ الْأَرْضُ مِنْ بَرَكَتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: الْأُمَّةُ الْمُقْتَصِدَةُ: الَّذِينَ لَا هُمْ فَسَقُوا فِي الدِّينِ وَلَا هُمْ غَلَوْا. قَالَ: وَالْغُلُوُّ:

üzerlerine gökten bolca yağmur yağdırırdım; { وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } ise: Yer bereketini çıkarırdı" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Rebî' b. Enes'ten şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Muktesid ümmet: Dinde ne fıska sapan ne de aşırıya giden kimselerdir." Dedi ki: "Ğulüv (aşırılık):

الرَّغْبَةُ. وَالْفِسْقُ: التَّقْصِيرُ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ يَقُولُ: مُؤْمِنَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ زَيْدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ حَدِيثًا، قَالَ: ثُمَّ حَدَّثَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ: «تَفَرَّقَتْ أُمَّةُ مُوسَى عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَاحِدَةٌ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ وَإِحْدَى وَسَبْعُونَ مِنْهَا فِي النَّارِ وَتَفَرَّقَتْ أُمَّةُ عِيسَى عَلَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ مِلَّةً، وَاحِدَةٌ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ وَإِحْدَى وَسَبْعُونَ مِنْهَا فِي النَّارِ، تَعْلُو أُمَّتِي عَلَى الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا مِلَّةٌ وَاحِدَةٌ فِي الْجَنَّةِ وَثِنْتَانِ وَسَبْعُونَ مِنْهَا فِي النَّارِ، قَالُوا: مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: الْجَمَاعَاتُ الْجَمَاعَاتُ» . قَالَ يَعْقُوبُ بْنُ زَيْدٍ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ إِذَا حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَلَا فِيهِ قُرْآنًا، قَالَ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ وَتَلَا أَيْضًا وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ يَعْنِي أُمَّةَ مُحَمَّدٌ ﷺ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ ذِكْرِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَا لَفْظُهُ: وَحَدِيثُ افْتِرَاقِ الْأُمَمِ إِلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ مَرْوِيٌّ مِنْ طُرُقٍ عَدِيدَةٍ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، انْتَهَى. قُلْتُ: أَمَّا زِيَادَةُ كَوْنِهَا فِي النَّارِ إِلَّا وَاحِدَةً، فَقَدْ ضَعَّفَهَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُحَدِّثِينَ، بَلْ قال ابن حزم:

Aşırı hevesliliktir; fısk ise onda kusur işlemektir." Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den { أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } hakkında: "Mümin bir topluluktur" dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye dedi ki: Bize Abdullah b. Ca'fer anlattı, bize Ahmed b. Yûnus ed-Dabbî anlattı, bize Âsım b. Alî anlattı, bize Ebû Ma'şer, Ya'kūb b. Zeyd b. Talha'dan, o Zeyd b. Eslem'den, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık... diyerek bir hadis zikretti; devamında şöyle dedi: Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle anlattı: «Mûsâ'nın ümmeti yetmiş iki fırkaya ayrıldı; onlardan biri cennette, yetmiş biri ise cehennemdedir. İsa'nın ümmeti de yetmiş iki fırkaya ayrıldı; onlardan biri cennette, yetmiş biri ise cehennemdedir. Benim ümmetim ise her iki fırkanın da üstüne çıkarak [ayrılacaktır]; biri cennette, yetmiş ikisi ise cehennemdedir. 'Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: Cemaatlerdir, cemaatlerdir.» Ya'kūb b. Zeyd dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib bu hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğinde bununla ilgili olarak şu Kur'an ayetini okurdu: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنا عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ } ayetinden { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } sözüne kadar okur; ayrıca { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan hakka ileten ve onunla adaleti uygulayan bir ümmet vardır” ayetini okur ve bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini kastederdi. İbn Kesîr tefsirinde bu hadisi zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: "Ümmetlerin yetmiş küsur fırkaya ayrılması hadisi birçok tarikten rivayet edilmiştir, biz bunu başka bir yerde zikrettik." [İbn Kesîr'in sözü] bitti. Derim ki: 'Biri müstesna hepsi cehennemdedir' ziyadesine gelince; muhaddislerden bir grup bunu zayıf saymıştır, hatta İbn Hazm şöyle demiştir:

إنها موضوعة.

"O uydurmadır."

[سورة المائدة (٥) : آية ٦٧]

[Mâide Suresi (5), Ayet 67]

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧)

{ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٦٧) } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (67)”

الْعُمُومُ الْكَائِنُ فِي مَا أُنْزِلَ يُفِيدُ أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ ﷺ أن يبلغ جميع ما أنزله اللَّهُ إِلَيْهِ لَا يَكْتُمُ مِنْهُ شَيْئًا.

{ مَا أُنْزِلَ } ifadesindeki umumilik (kapsayıcılık), Allah'ın kendisine indirdiği her şeyi tebliğ etmesinin ve ondan hiçbir şeyi gizlememesinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine vacip olduğunu ifade eder.

وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُسِرَّ إِلَى أَحَدٍ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِمَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ شَيْئًا، وَلِهَذَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: مَنْ زَعَمَ أَنَّ محمدا ﷺ كَتَمَ شَيْئًا مِنَ الْوَحْيِ فَقَدْ كَذَبَ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي جُحَيْفَةَ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ السِّوَائِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْوَحْيِ مِمَّا لَيْسَ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ: لَا وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ، إِلَّا فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلًا فِي الْقُرْآنِ وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، قُلْتُ: وَمَا فِي هَذِهِ الصَّحِيفَةِ؟ قَالَ: الْعَقْلُ، وَفِكَاكُ الْأَسِيرِ، وَأَنْ لَا يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ. وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ مَا أُمِرْتَ بِهِ مِنْ تَبْلِيغِ الْجَمِيعِ بَلْ كَتَمْتَ وَلَوْ بَعْضًا مِنْ ذَلِكَ فما بلّغت رسالاته. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا شُعْبَةَ رِسالَتَهُ عَلَى التَّوْحِيدِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ رِسَالَاتِهِ عَلَى الْجَمْعِ، قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْجَمْعُ أَبْيَنُ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ شَيْئًا فَشَيْئًا، ثُمَّ يُبَيِّنُهُ، انْتَهَى.

Bunda, Allah'ın kendisine indirdiği şeylerden hiçbirini hiç kimseye gizlice fısıldamadığına delil vardır. Nitekim Sahîhayn'da Âişe radıyallâhu anhâ'dan sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: "Kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiyden bir şey gizlediğini iddia ederse yalan söylemiştir." Sahîh-i Buhârî'de Ebû Cuhayfe Vehb b. Abdillâh es-Sevâî hadisinden rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a: "Sizin yanınızda Kur'an'da bulunmayan vahiyden bir şey var mıdır?" dedim. Şöyle dedi: "Hayır, taneyi yaran ve canı yaratan [Allah]'a yemin olsun ki, ancak Allah'ın bir kimseye Kur'an hakkında verdiği bir anlayış ve şu sahifede bulunanlar vardır." Dedim ki: "Bu sahifede ne var?" Dedi ki: "Diyet, esirin serbest bırakılması ve bir Müslümanın bir kâfire karşılık öldürülmemesi [hükmü]." { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ } “Eğer bunu yapmazsan”, yani hepsini tebliğ etmeye dair sana emredileni yapmaz, aksine bundan bir kısmını dahi gizlersen; { فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “O'nun elçiliğini yapmamış olursun”. Ebû Amr ve Şu'be hariç Kûfe ehli { رِسالَتَهُ } kelimesini tekil okumuşlardır. Medine ehli ve Şam ehli ise çoğul olarak { رِسَالَاتِهِ } okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: "Çoğul olması daha açıktır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy peyderpey iniyor, sonra o da bunu açıklıyordu." [Nehhâs'ın sözü] bitti.

وَفِيهِ نَظَرٌ، فَإِنَّ نَفْيَ التَّبْلِيغِ عَنِ الرِّسَالَةِ الْوَاحِدَةِ أَبْلَغُ مِنْ نَفْيِهِ عَنِ الرِّسَالَاتِ، كَمَا ذَكَرَهُ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ عَلَى خِلَافٍ فِي ذَلِكَ، وَقَدْ بَلَّغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأُمَّتِهِ مَا نَزَلَ إِلَيْهِمْ، وَقَالَ لَهُمْ فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ: هَلْ بَلَّغْتُ؟ فَيَشْهَدُونَ لَهُ

Bunda eleştiriye açık bir yön vardır. Zira tek bir risaletten tebliğin nefyedilmesi (olumsuzlanması), bu konuda [farklı] bir görüş bulunmakla beraber beyan âlimlerinin de belirttiği gibi, birçok risaletten nefyedilmesinden daha beliğdir. Gerçekten de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendilerine indirileni ümmetine tebliğ etmiş ve pek çok yerde onlara: «Tebliğ ettim mi?» diye sormuş, onlar da onun [hakkı tebliğ ettiğine]

بِالْبَيَانِ، فَجَزَاهُ اللَّهُ عَنْ أُمَّتِهِ خَيْرًا ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَعَدَهُ بِالْعِصْمَةِ مِنَ النَّاسِ دَفْعًا لِمَا يُظَنُّ أَنَّهُ حَامِلٌ عَلَى كَتْمِ الْبَيَانِ، وَهُوَ خَوْفُ لِحُوقِ الضَّرَرِ مِنَ النَّاسِ، وَقَدْ كَانَ ذَلِكَ بِحَمْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ بَيَّنَ لِعِبَادِ اللَّهِ مَا نَزَلَ إِلَيْهِمْ عَلَى وَجْهِ التَّمَامِ، ثُمَّ حَمَلَ مَنْ أَبَى مِنَ الدُّخُولِ فِي الدِّينِ عَلَى الدُّخُولِ فِيهِ طَوْعًا أَوْ كُرْهًا وَقَتَلَ صَنَادِيدَ الشِّرْكِ وَفَرَّقَ جُمُوعَهُمْ وَبَدَّدَ شَمْلَهُمْ، وَكَانَتْ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا، فَأَسْلَمَ كُلُّ مَنْ نَازَعَهُ مِمَّنْ لَمْ يَسْبِقْ فِيهِ السَّيْفُ الْعَذَلَ حَتَّى قَالَ يَوْمَ الْفَتْحِ لِصَنَادِيدِ قُرَيْشٍ وَأَكَابِرِهِمْ: مَا تَظُنُّونَ أَنِّي فَاعِلٌ بِكُمْ؟ فَقَالُوا: أَخٌ كَرِيمٌ وَابْنُ أَخٍ كَرِيمٍ فَقَالَ: اذْهَبُوا فَأَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ، وَهَكَذَا مَنْ سَبَقَتْ لَهُ الْعِنَايَةُ مِنْ عُلَمَاءِ هَذِهِ الْأُمَّةِ يَعْصِمُهُ اللَّهُ مِنَ النَّاسِ، إِنْ قَامَ بِبَيَانِ حُجَجِ اللَّهِ وَإِيضَاحِ بَرَاهِينِهِ، وَصَرَخَ بَيْنَ ظَهَرَانَيْ مَنْ ضَادَّ اللَّهَ وَعَانَدَهُ وَلَمْ يَمْتَثِلْ لِشَرْعِهِ كَطَوَائِفِ الْمُبْتَدَعَةِ، وقد رأينا من هذا في أنفسنا وسمعنا منه فِي غَيْرِنَا مَا يَزِيدُ الْمُؤْمِنَ إِيمَانًا وَصَلَابَةً فِي دِينِ اللَّهِ وَشِدَّةَ شَكِيمَةٍ فِي الْقِيَامِ بِحُجَّةِ اللَّهِ، وَكُلُّ مَا يَظُنُّهُ مُتَزَلْزِلُو الْأَقْدَامِ وَمُضْطَرِبُو الْقُلُوبِ مِنْ نُزُولِ الضَّرَرِ بِهِمْ وَحُصُولِ المحن عليهم فهو خيالات مختلفة وَتَوَهُّمَاتٌ بَاطِلَةٌ، فَإِنَّ كُلَّ مِحْنَةٍ فِي الظَّاهِرِ هي منحة فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّهَا لَا تَأْتِي إِلَّا بِخَيْرٍ فِي الْأُولَى وَالْأُخْرَى إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ جُمْلَةٌ مُتَضَمِّنَةٌ لِتَعْلِيلِ مَا سَبَقَ مِنَ الْعِصْمَةِ أَيْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَجْعَلُ لَهُمْ سَبِيلًا إلا الْإِضْرَارِ بِكَ، فَلَا تَخَفْ وَبَلِّغْ مَا أُمِرْتَ بِتَبْلِيغِهِ.

açıkladığına şahitlik etmişlerdir. Allah onu ümmetinden yana hayırla mükâfatlandırsın. Sonra Allah Sübhânehu, tebliği gizlemeye sevk edeceği zannedilen şeyi, yani insanlardan bir zararın dokunması korkusunu bertaraf etmek için onu insanlardan koruyacağını vaat etmiştir. Allah'a hamdolsun ki bu vaat gerçekleşmiştir; zira o, Allah'ın kullarına kendilerine indirileni eksiksiz olarak açıklamış, sonra dine girmekten kaçınanları isteyerek ya da zorla ona sokmuş, şirkin elebaşlarını öldürmüş, topluluklarını darmadağın etmiş ve birliklerini parçalamıştır; böylece Allah'ın kelimesi en yüce olmuştur. Kılıç kınından çıkmadan önce kendisiyle mücadele edenlerin hepsi teslim olmuş, hatta Fetih günü Kureyş'in elebaşlarına ve ileri gelenlerine: «Benim size ne yapacağımı sanıyorsunuz?» diye sormuş; onlar: 'Sen kerim bir kardeş ve kerim bir kardeş oğlusun' demişler, o da: «Gidiniz, sizler serbestsiniz» buyurmuştur. İşte bu ümmetin âlimlerinden kendisine [ilâhî] inayet nasip olan kimseleri de Allah insanlardan korur; yeter ki o kimse Allah'ın hüccetlerini açıklayıp delillerini ortaya koysun ve bidat fırkaları gibi Allah'a karşı gelen, O'na inat eden ve şeriatına boyun eğmeyenlerin ortasında hakkı haykırsın. Biz bunu hem kendi nefislerimizde gördük hem de başkalarından müminin imanını, Allah'ın dinindeki metanetini ve Allah'ın hüccetini ikame etmedeki azmini artıran şeyleri işittik. Ayakları titreyenlerin ve kalpleri şüpheye düşenlerin kendilerine bir zarar geleceği ve sıkıntılara maruz kalacakları yönündeki bütün zanları ise tutarsız hayallerden ve asılsız kuruntulardan ibarettir; çünkü görünüşte her sıkıntı hakikatte bir bağıştır, zira o dünyada ve ahirette yalnızca hayır getirir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan veya şahit olarak kulak veren kimse için bir öğüt vardır”. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” sözü, daha önce geçen korunmanın gerekçesini içeren bir cümledir; yani Allah onların sana zarar vermesine hiçbir yol bırakmaz; o hâlde korkma ve tebliğ etmekle emrolunduğun şeyi tebliğ et.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ قَالَ: يَا رَبِّ إِنَّمَا أَنَا وَاحِدٌ كَيْفَ أَصْنَعُ؟ يَجْتَمِعُ عَلَيَّ النَّاسُ، فَنَزَلَتْ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بِرِسَالَتِهِ فَضِقْتُ بِهَا ذَرْعًا، وَعَرَفْتُ أَنَّ النَّاسَ مُكَذِّبِيَّ، فَوَعَدَنِي لأبلغن أو ليعذّبني، فأنزلت يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس في قوله: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ يَعْنِي إِنْ كَتَمْتَ آيَةً مِمَّا أُنْزِلَ إِلَيْكَ لَمْ تُبَلِّغْ رِسَالَتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: نزلت هذه الآية يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا نَقْرَأُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ- إِنَّ عَلِيًّا مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ- وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَنْتَرَةَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فجاءه رجل فقال: إن ناسا يأتونا فيخبرونا أَنَّ عِنْدَكُمْ شَيْئًا لَمْ يُبْدِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلنَّاسِ، فَقَالَ: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قال: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَاللَّهِ مَا وَرَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَوْدَاءَ فِي بَيْضَاءَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ: أَيُّ آيَةٍ أُنْزِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ أشدّ عليك؟ فقال: كُنْتُ بِمِنًى أَيَّامَ مَوْسَمٍ، فَاجْتَمَعَ مُشْرِكُو الْعَرَبِ وَأَفْنَاءُ النَّاسِ فِي الْمَوْسِمِ، فَأُنْزِلَ عَلَيَّ جِبْرِيلُ فقال: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ الْآيَةَ، قَالَ: فَقُمْتُ عِنْدَ الْعَقَبَةِ فَنَادَيْتُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ يَنْصُرُنِي عَلَى أَنْ أُبَلِّغَ رِسَالَةَ رَبِّي وَلَهُ الْجَنَّةُ، أَيُّهَا النَّاسُ قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَا رَسُولُ اللَّهِ إليكم،

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu’ş-Şeyh’in Mücâhid’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [ayeti] indiğinde [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Ey Rabbim! Ben tek bir kişiyim, nasıl yapayım? İnsanlar üzerime toplanır” dedi. Bunun üzerine { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” [ayeti] indi. Ebu’ş-Şeyh’in el-Hasen’den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بِرِسَالَتِهِ فَضِقْتُ بِهَا ذَرْعًا، وَعَرَفْتُ أَنَّ النَّاسَ مُكَذِّبِيَّ، فَوَعَدَنِي لأبلغن أو ليعذّبني » «Şüphesiz Allah beni elçiliğiyle gönderdiğinde bundan dolayı içim daraldı ve insanların beni yalanlayacağını anladım. Bunun üzerine [Rabbim] ya mutlaka tebliğ edeceğimi yahut beni cezalandıracağını vadetti (bildirdi).» Bunun üzerine { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et” [ayeti] indirildi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” ayeti hakkında: “Yani sana indirilenden bir ayeti dahi gizlersen O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” demiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir’in Ebû Saîd el-Hudrî’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Ey Resûl! Sana indirileni tebliğ et” ayeti, Gadir-i Hum gününde Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e indirilmiştir. İbn Merdûye’nin İbn Mes‘ûd’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında [bu ayeti]: « يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ- إِنَّ عَلِيًّا مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ- وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ » «Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni -şüphesiz Ali müminlerin mevlasıdır- tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır» şeklinde okurduk. İbn Ebî Hâtim’in Antere’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs’ın yanındaydım. Bir adam gelip: “Bize birtakım kimseler gelip sizin yanınızda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in insanlara açıklamadığı bir şey bulunduğunu söylüyorlar” dedi. Bunun üzerine [İbn Abbâs]: “Sen Allah’ın: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } ‘Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et’ buyurduğunu bilmiyor musun? Allah’a yemin olsun ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize beyaz [kâğıt] üzerinde siyah bir yazı [dahi gizli olarak] miras bırakmamıştır” dedi. İbn Merdûye ve el-Muhtâre’de ed-Dıyâ’nın İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “Semadan indirilen hangi ayet sana en ağır geldi?” diye soruldu. Resûlullah şöyle buyurdu: “Hac mevsimi günlerinde Mina’da idim. Arap müşrikleri ve diğer insanlar mevsim münasebetiyle toplanmıştı. Cebrail bana indi ve: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ‘Ey Resûl! Sana indirileni tebliğ et...’ ayetini [okudu]. [Bunun üzerine] Akabe yanında ayağa kalktım ve: ‘Ey insanlar! Rabbimin elçiliğini tebliğ etmem konusunda cennet karşılığında bana kim yardım eder? Ey insanlar! Lâ ilâhe illallâh ve ben size [gönderilen] Allah’ın elçisiyim deyiniz ki...’

تَفْلَحُوا وَتَنْجَحُوا وَلَكُمُ الْجَنَّةُ، قَالَ: فَمَا بَقِيَ رَجُلٌ وَلَا امْرَأَةٌ وَلَا صَبِيٌّ إِلَّا يَرْمُونَ بِالتُّرَابِ وَالْحِجَارَةِ وَيَبْزُقُونَ فِي وَجْهِي وَيَقُولُونَ: كَذَّابٌ صَابِئٌ، فَعَرَضَ عَلَيَّ عَارِضٌ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتَ رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ آنَ لَكَ أَنْ تَدْعُوَ عَلَيْهِمْ كَمَا دَعَا نُوحٌ عَلَى قَوْمِهِ بِالْهَلَاكِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اللَّهُمَّ اهْدِ قَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» ، فَجَاءَ الْعَبَّاسُ عَمُّهُ فَأَنْقَذَهُ مِنْهُمْ وَطَرَدَهُمْ عَنْهُ. قَالَ الْأَعْمَشُ: فَبِذَلِكَ يَفْتَخِرُ بَنُو الْعَبَّاسِ وَيَقُولُونَ: فِيهِمْ نَزَلَتْ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ هوي النبيّ ﷺ أَبَا طَالِبٍ، وَشَاءَ اللَّهُ عَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ كِلَاهُمَا فِي الدَّلَائِلِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحْرَسُ حَتَّى نَزَلَتْ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَأَخْرَجَ رَأْسَهُ مِنَ الْقُبَّةِ فَقَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ انْصَرِفُوا فَقَدْ عَصَمَنِي اللَّهُ» . قَالَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ: صَحِيحُ الْإِسْنَادِ وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ. وَقَدْ رُوِيَ فِي هَذَا الْمَعْنَى أَحَادِيثُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: «لَمَّا غَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَنِي أَنْمَارٍ نَزَلَ ذَاتَ الرَّقِيعِ بِأَعْلَى نَخْلٍ، فَبَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ عَلَى رَأْسِ بِئْرٍ قَدْ دَلَّى رِجْلَيْهِ، فَقَالَ الْوَارِثُ مِنْ بَنِي النَّجَّارِ: لَأَقْتُلَنَّ مُحَمَّدًا، فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ: كَيْفَ تَقْتُلُهُ؟ قَالَ: أَقُولُ لَهُ أَعْطِنِي سَيْفَكَ فَإِذَا أَعْطَانِيهِ قَتَلْتُهُ بِهِ فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَعْطِنِي سَيْفَكَ أَشُمُّهُ ، فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ، فَرَعَدَتْ يَدُهُ حتى سقط السيف مِنْ يَدِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «حَالَ اللَّهُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَا تُرِيدُ، فأنزل الله سبحانه يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَ هَذِهِ الْقِصَّةِ وَلَمْ يُسَمِّ الرَّجُلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ نَحْوَهُ، وَفِي الْبَابِ رِوَايَاتٌ. وَقِصَّةُ غَوْرَثِ بْنِ الحارث ثابتة في الصحيح، وهي معروفة مشهورة.

kurtuluşa ve başarıya eresiniz ve cennet sizin olsun! diye nida ettim. Ne bir erkek, ne bir kadın, ne de bir çocuk kaldı ki hepsi [üzerime] toprak ve taş atıp yüzüme tükürmesin ve: 'Yalancı, sapkın!' demesin. Bana karşıma çıkan biri: 'Ey Muhammed! Eğer Allah'ın elçisi isen, Nûh'un kavmine helak olmaları için beddua ettiği gibi senin de onlara beddua etme vaktin gelmiştir' dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar» buyurdu. Derken amcası Abbâs gelip onu onların elinden kurtardı ve onları uzaklaştırdı.» A'meş dedi ki: İşte bundan dolayı Abbâsoğulları övünür ve kendi haklarında: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir” ayetinin indiğini söylerler; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Tâlib'i arzuladı, Allah ise Abbâs b. Abdilmuttalib'i diledi. Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim, İbn Merdûye ve her ikisi de ed-Delâil'de olmak üzere Ebû Nuaym ile Beyhakî, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korunurdu. Bu ayet inince başını çadırdan çıkarıp: «Ey insanlar! Dağılın, şüphesiz Allah beni korumuştur» buyurdu. Hâkim el-Müstedrek'te: "İsnadı sahihtir, fakat [Buhârî ve Müslim] tahric etmemiştir" demiştir. Taberânî ve İbn Merdûye de bunu Ebû Saîd'in hadisinden rivayet etmişlerdir. Bu manada başka hadisler de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, Câbir b. Abdillâh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Enmâr ile savaştığında Nahl'in yukarısında Zâtürrikā' mevkiinde konakladı. Kendisi ayaklarını sarkıtmış hâlde bir kuyunun başında otururken Benî Neccâr'dan el-Vâris: 'Muhammed'i mutlaka öldüreceğim' dedi. Arkadaşları ona: 'Onu nasıl öldüreceksin?' dediler. O da: 'Ona, kılıcını bana ver diyeceğim; kılıcı bana verince de onunla kendisini öldüreceğim' dedi. Yanına gelip: 'Ey Muhammed! Kılıcını bana ver, koklayayım' dedi. Kılıcı ona verdi; derken adamın eli titredi, öyle ki kılıç elinden düştü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah seninle istediğin şey arasına engel koydu» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ayetini indirdi.» İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bu hadis bu vecihten gariptir." İbn Hibbân Sahîh'inde ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den bu kıssanın benzerini adamın ismini vermeksizin rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr de Muhammed b. Ka'b el-Kurazî hadisinden benzerini rivayet etmiştir; bu bâbda rivayetler bulunmaktadır. Gavres b. el-Hâris kıssası ise Sahîh'te sabittir ve meşhur olup bilinmektedir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٦٨ الى ٧٥]

[Mâide Suresi (5), Ayetler 68-75]

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠) وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢)

{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٦٨) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصارى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صالِحاً فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٩) لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ (٧٠) وَحَسِبُوا أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٧١) لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْواهُ النَّارُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٧٢) } “De ki: 'Ey kitap ehli! Tevrat'ı, İncil'i ve Rabbinizden size indirileni dosdoğru uygulamadıkça hiçbir şey üzere değilsiniz.' Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır. Artık o kâfirler topluluğu için üzülme! (68) İman edenler, Yahudiler, Sâbiîler ve Hristiyanlardan kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse, onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (69) Andolsun ki biz İsrailoğullarından kesin söz aldık ve onlara peygamberler gönderdik. Onlara ne zaman bir peygamber nefislerinin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, bir kısmını yalanladılar, bir kısmını da öldürüyorlardı. (70) Bir fitne kopmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti. Ardından onlardan birçoğu yine körleşti ve sağırlaştı. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (71) Andolsun, 'Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır. Hâlbuki Mesih şöyle demişti: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır ve onun barınağı ateştir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.' (72)”

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥)

{ لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ إِلهٌ واحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٤) مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٧٥) } “Andolsun, 'Şüphesiz Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır. Oysa tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur. Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse, onlardan inkâr edenlere mutlaka elem verici bir azap dokunacaktır. (73) Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemezler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (74) Meryem oğlu Mesih, sadece bir elçidir. Ondan önce de nice elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındır. İkisi de yemek yerlerdi. Bak, kendilerine ayetleri nasıl açıklıyoruz! Sonra bak, nasıl da [haktan] çevriliyorlar! (75)”

قَوْلُهُ: عَلى شَيْءٍ فِيهِ تَحْقِيرٌ وَتَقْلِيلٌ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ: أَيْ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ يُعْتَدُّ بِهِ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ: أَيْ تَعْمَلُوا بِمَا فِيهِمَا مِنْ أَوَامِرِ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا أَمْرُكُمْ بِاتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَنَهْيُكُمْ عَنْ مُخَالَفَتِهِ.

{ عَلى شَيْءٍ } “bir şey üzere” sözünde, onların üzerinde bulundukları hâli küçümseme ve önemsiz kılma vardır; yani Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulayana kadar -ki o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmanızı emretmesi ve ona muhalefet etmekten sizi nehyetmesi dâhil olmak üzere o iki kitaptaki Allah'ın emir ve yasaklarıyla amel etmenizdir- kayda değer hiçbir şey üzere değilsiniz.

قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ قَبْلَ النَّسْخِ لَهُمَا. قَوْلُهُ: وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ قِيلَ:

Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Bunun o iki kitabın nesh edilmesinden önce olması da caizdir. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve Rabbinizden size indirileni” sözüyle ilgili olarak:

هُوَ الْقُرْآنُ، فَإِنَّ إِقَامَةَ الْكِتَابَيْنِ لَا تَصِحُّ بِغَيْرِ إِقَامَتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ عَلَى لِسَانِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ غَيْرِ الْكِتَابَيْنِ. قَوْلُهُ: وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً أَيْ كفرا إلى كفرهم وطغيانا إلى طُغْيَانِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِالْكَثِيرِ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ، وَاسْتَمَرَّ عَلَى الْمُعَانَدَةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْعُلَمَاءُ مِنْهُمْ، وَتَصْدِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِالْقَسَمِ لِتَأْكِيدِ مَضْمُونِهَا، قَوْلُهُ: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أَيْ دَعْ عَنْكَ التَّأَسُّفَ عَلَى هَؤُلَاءِ، فَإِنَّ ضَرَرَ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِمْ وَنَازِلٌ بِهِمْ، وَفِي الْمُتَّبِعِينَ لَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غِنًى لَكَ عَنْهُمْ.

Bunun Kur'an olduğu söylenmiştir; zira bu iki kitabın ikame edilmesi (uygulanması), Kur'an ikame edilmeksizin sahih olmaz. Bu iki kitap dışındaki peygamberlerin lisanıyla kendilerine indirilen şeyler olması da caizdir. { وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü kesinlikle artıracaktır”; yani küfürlerine küfür, azgınlıklarına azgınlık katacaktır. Onlardan 'birçoğu' ile kastedilen, Müslüman olmayıp inatçılığa devam edenlerdir; onlardan âlim olanların kastedildiği de söylenmiştir. Bu cümlenin kasem (yemin) ile başlatılması içeriğini pekiştirmek içindir. { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!”; yani onlar için kederlenmeyi bırak, çünkü bunun zararı kendilerine dönecektir ve onların başına inecektir; müminlerden sana tabi olanlar ise seni onlara muhtaç bırakmaz.