Binûn

Mâide Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا إِلَخْ، جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَرْغِيبِ مَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ هُنَا الَّذِينَ آمَنُوا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ هادُوا أَيْ دَخَلُوا فِي دِينِ الْيَهُودِ وَالصَّابِئُونَ مُرْتَفِعٌ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى كَذَلِكَ. قَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: الرَّفْعُ مَحْمُولٌ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى كَذَلِكَ، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ، قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Onun: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } [sözü] ilh., onlar dışındaki müminleri teşvik etmek için getirilmiş müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Burada müminlerle kastedilen dilleriyle iman etmiş olanlardır ki onlar münafıklardır. { وَالَّذِينَ هادُوا } yani Yahudi dinine girenlerdir. { وَالصَّابِئُونَ } ise mübteda (özne) olarak merfûdur ve haberi hazfedilmiştir; takdiri: "Ve Sâbiîler ile Hıristiyanlar da böyledir" şeklindedir. Halîl ve Sîbeveyhi şöyle demiştir: İrabın ref' olması takdim ve tehire (öne ve sona almaya) hamledilmiştir; takdiri ise: "Şüphesiz iman edenler ve Yahudilerden kim Allah'a ve ahiret gününe inanır, salih amel işlerse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir; Sâbiîler ve Hıristiyanlar da böyledir" şeklindedir. Sîbeveyhi şairin şu sözünü delil getirmiştir:

وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُمْ ... بُغَاةٌ مَا بَقِينَا فِي شِقَاقِ

"Yoksa bilin ki biz ve siz... Ayrılıkta kaldığımız sürece haddi aşanlarız."

أَيْ وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا بُغَاةٌ وأنتم كذلك، ومثله قول ضابئ الْبُرْجُمِيِّ:

Yani: "Yoksa bilin ki biz haddi aşanlarız, siz de öylesiniz." Dâbi' el-Burcumî'nin şu sözü de bunun gibidir:

فَمَنْ يَكُ أَمْسَى بِالْمَدِينَةِ رَحْلُهُ ... فَإِنِّي وَقَيَّارٌ بِهَا لَغَرِيبُ

"Kimin konak yeri Medine'de akşamladıysa bilsin ki... Ben ve Kayyâr orada kesinlikle birer garibiz."

أَيْ فَإِنِّي لَغَرِيبٌ وَقَيَّارٌ كَذَلِكَ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ: إِنَّ «الصَّابِئُونَ» مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُضْمَرِ فِي «هادُوا» . قَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ الزَّجَّاجَ يَقُولُ: وَقَدْ ذُكِرَ لَهُ قَوْلُ الْكِسَائِيِّ وَالْأَخْفَشِ: هَذَا خَطَأٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Yani: "Şüphesiz ben bir garibim, Kayyâr da böyledir." Kisâî ve Ahfeş ise şöyle demiştir: "الصَّابِئُونَ" lafzı, { هادُوا } fiilindeki gizli zamire atfedilmiştir. Nehhâs şöyle dedi: Zeccâc'ın -kendisine Kisâî ve Ahfeş'in görüşü zikredildiğinde- şöyle dediğini işittim: "Bu iki yönden hatalıdır:

أَحَدُهُمَا أَنَّ الْمُضْمَرَ الْمَرْفُوعَ لَا يُعْطَفُ عَلَيْهِ حَتَّى يُؤَكَّدَ. وَثَانِيهُمَا أَنَّ الْمَعْطُوفَ شَرِيكُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَيَصِيرُ الْمَعْنَى:

Birincisi: Merfû zamire, pekiştirilmedikçe (te'kid edilmedikçe) atıf yapılmaz. İkincisi: Matuf (atfedilen), matufun aleyh (üzerine atıf yapılan) ile ortaktır; bu durumda anlam şöyle olur:

إِنَّ الصَّابِئِينَ قَدْ دَخَلُوا فِي الْيَهُودِيَّةِ، وَهَذَا مُحَالٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّمَا جَازَ الرَّفْعُ لِأَنَّ إِنَّ ضَعِيفَةٌ فَلَا تُؤَثِّرُ إِلَّا فِي الِاسْمِ دُونَ الْخَبَرِ، فَعَلَى هَذَا هُوَ عِنْدَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ اسْمِ إِنَّ، أَوْ عَلَى مَجْمُوعِ إِنَّ وَاسْمِهَا وَقِيلَ: إِنَّ خَبَرَ إِنَّ مُقَدَّرٌ، وَالْجُمْلَةَ الْآتِيَةَ خَبَرٌ الصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى، كَمَا فِي قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Sâbiîler Yahudiliğe girmişlerdir; bu ise imkânsızdır." Ferrâ ise şöyle demiştir: Ref' ancak inne'nin zayıf olması ve haberde değil yalnızca isimde amel etmesi sebebiyle caiz olmuştur. Buna göre bu lafız ona göre inne'nin isminin mahalline ya da inne ve isminin mecmuuna atfedilmiştir. İnne'nin haberinin takdir edildiği, gelen cümlenin ise şairin şu sözünde olduğu gibi { الصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى } ifadesinin haberi olduğu da söylenmiştir:

نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا عِنْدَكَ رَاضٍ والرأي مختلف

“Biz elimizdekiyle [memnunuz], sen de elindekiyle razısın; görüşler ise farklıdır.”

وقيل: إِنَّ هُنَا بِمَعْنَى نَعَمْ، فَالصَّابِئُونَ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ، ومثله قول ابن قيس الرُّقَيَّاتِ:

Buradaki { إِنَّ } lafzının "evet" anlamında olduğu, dolayısıyla { الصَّابِئُونَ } kelimesinin mübteda (özne) olarak merfû kılındığı da söylenmiştir; İbn Kays er-Rukayyât'ın şu sözü gibi:

بَكَرَ الْعَوَاذِلُ فِي الصَّبَا ... حِ يَلُمْنَنِي وَأَلُومُهُنَّهْ

"Kınayıcı kadınlar sabah erkenden çıktılar... Beni kınıyorlar, ben de onları kınıyorum."

وَيَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ عَلَا ... كَ وَقَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنَّهْ

"Ve diyorlar ki: 'Ak saçlar seni kaplamış... Ve artık yaşlanmışsın.' Ben de dedim ki: 'Evet (inneh).'"

قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّهْ بِمَعْنَى نَعَمْ وَالْهَاءُ لِلسَّكْتِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى فِي الْبَقَرَةِ، وَقُرِئَ الصَّابِيُونَ بِيَاءٍ صَرِيحَةٍ تَخْفِيفًا لِلْهَمْزَةِ، وَقُرِئَ: الصَّابُونَ بِدُونِ يَاءٍ، وَهُوَ مِنْ صَبَا يَصْبُو لِأَنَّهُمْ صَبَوْا إِلَى اتِّبَاعِ الْهَوَى، وَقُرِئَ وَالصَّابِئِينَ عَطْفًا عَلَى اسْمِ إن. قوله: مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ مبتدأ خبره فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالْمُبْتَدَأُ وخبره خبر ل إِنَّ، وَدُخُولُ الْفَاءِ لِتَضَمُّنِ الْمُبْتَدَأِ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَالْعَائِدُ إِلَى اسْمِ إِنَّ مَحْذُوفٌ، أَيْ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْ آمَنَ بَدَلًا مِنِ اسْمِ إِنَّ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَيَكُونَ خَبَرُ إِنَّ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَالْمَعْنَى عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ الْمُرَادِ بِالَّذِينَ آمَنُوا الْمُنَافِقِينَ كَمَا قَدَّمْنَا: أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْ هَذِهِ الطَّوَائِفِ إِيمَانًا خَالِصًا عَلَى الْوَجْهِ الْمَطْلُوبِ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا، فَهُوَ الَّذِي لَا خَوْفٌ عَلَيْهِ وَلَا حُزْنٌ، وَأَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ الْمُرَادِ بِالَّذِينَ آمَنُوا جَمِيعَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ: الْمُخْلِصَ وَالْمُنَافِقَ، فَالْمُرَادُ بِمَنْ آمَنَ مَنِ اتَّصَفَ بِالْإِيمَانِ الْخَالِصِ وَاسْتَمَرَّ عَلَيْهِ، وَمَنْ أَحْدَثَ إِيمَانًا خَالِصًا بَعْدَ نِفَاقِهِ. قَوْلُهُ: لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ لِبَيَانِ بَعْضِ أَفْعَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ بَيَانُ مَعْنَى الْمِيثَاقِ وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا لِيُعَرِّفُوهُمْ بِالشَّرَائِعِ وَيُنْذِرُوهُمْ كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ جُمْلَةٌ شَرْطِيَّةٌ وَقَعَتْ جَوَابًا لِسُؤَالِ نَاسٍ مِنَ الْأَحْبَارِ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا فَعَلُوا بِالرُّسُلِ؟ وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، أَيْ عَصَوْهُ. وَقَوْلُهُ: فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ أَيْضًا جَوَابٌ عَنْ سُؤَالِ نَاسٍ عَنِ الْجَوَابِ الْأَوَّلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ فَعَلُوا بِهِمْ؟ فَقِيلَ: فَرِيقًا مِنْهُمْ كَذَّبُوهُمْ وَلَمْ يَتَعَرَّضُوا لَهُمْ بِضَرَرٍ، وَفَرِيقًا آخَرَ مِنْهُمْ قَتَلُوهُمْ، وَإِنَّمَا قَالَ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ لمراعاة رؤوس الْآيِ، فَمَنْ كَذَّبُوهُ عِيسَى وَأَمْثَالُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَمِمَّنْ قَتَلُوهُ زَكَرِيَّا وَيَحْيَى. قَوْلُهُ: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ أَيْ حَسِبَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ أَنْ لَا يَقَعَ مِنَ الله ﷿ ابتلاء واختبار بالشدائد اعتزازا بقولهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ .

Ahfeş şöyle demiştir: "İnneh", "evet" anlamındadır; he harfi ise sekt içindir. Sâbiîler ve Hıristiyanlar hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. Kelime hemzeyi hafifletmek amacıyla açık bir ya ile "es-Sâbiyûn" şeklinde; heva ve hevese meylettikleri için "sabâ yesbû" kökünden olmak üzere ya harfi olmaksızın "es-Sâbûn" şeklinde ve inne'nin ismine atıfla { وَالصَّابِئِينَ } şeklinde de okunmuştur. { مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } sözü mübtedadır; haberi ise { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } cümlesidir; mübteda ile haberi de { إِنَّ } lafzının haberidir. Fa harfinin girişi, mübtedanın şart anlamı içermesindendir; inne'nin ismine dönen aid zamiri hazfedilmiştir; yani "onlardan kim iman ederse" takdirindedir. { مَنْ آمَنَ } ifadesinin inne'nin isminden ve ona atfedilenlerden bedel olması, inne'nin haberinin ise { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } olması da caizdir. { الَّذِينَ آمَنُوا } ile kastedilenin daha önce belirttiğimiz üzere münafıklar olması takdirine göre anlam: Bu fırkalardan her kim istenilen şekilde ihlaslı bir imanla iman eder ve salih bir amel işlerse işte o, kendisine korku ve hüzün olmayan kimsedir. { الَّذِينَ آمَنُوا } ile kastedilenin -ihlâslısı ve münafığıyla- bütün İslam ehli olması takdirine göre ise { مَنْ آمَنَ } ile kastedilen, ihlaslı iman ile vasıflanıp onda sebat eden ve nifakından sonra ihlaslı bir iman ortaya koyan kimsedir. { لَقَدْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } sözü, onların çirkin fiillerinden bir kısmını açıklamak için getirilmiş yeni bir kelamdır. Bakara Suresi'nde mîsâkın (sağlam sözleşmenin) anlamının açıklaması geçmişti. Şeriatları kendilerine tanıtsınlar ve onları uyarsınlar diye { وَأَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ رُسُلًا } [buyurdu]. { كُلَّما جاءَهُمْ رَسُولٌ بِما لَا تَهْوى أَنْفُسُهُمْ } sözü, birtakım din adamlarının elçilerin gönderilmesine dair sorusuna cevap olarak gelmiş bir şart cümlesidir; sanki onlara: "Elçilere ne yaptılar?" denilmiş gibidir. Şartın cevabı hazfedilmiştir; yani "ona isyan ettiler" takdirindedir. { فَرِيقاً كَذَّبُوا وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } sözü de ilk cevabı soran kimselerin sorusuna bir cevap niteliğindeki yeni bir cümledir; sanki: "Onlara nasıl davrandılar?" denilmiş, buna karşılık da: "Onlardan bir kısmını yalanladılar ve onlara bir zarar dokundurmadılar, onlardan diğer bir kısmını ise öldürdüler" denilmiştir. Âyet sonlarındaki uyumu (fâsılayı) gözetmek için { وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ } buyurmuştur; yalanladıkları kimseler İsa ve benzeri peygamberlerdir; öldürdükleri kimselerden bazıları ise Zekeriyyâ ve Yahyâ'dır. { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } sözü; yani üzerlerinden misak alınan bu kimseler, { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözlerine güvenerek Allah Azze ve Celle'den kendilerine zorluklarla bir imtihan ve sınamanın vuku bulmayacağını sandılar.

قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَكُونُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّ أَنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَحَسِبَ بِمَعْنَى عَلِمَ، لِأَنَّ أَنْ مَعْنَاهَا التَّحْقِيقُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّ أَنْ نَاصِبَةٌ لِلْفِعْلِ، وَحَسِبَ بِمَعْنَى الظَّنِّ، قَالَ النَّحَّاسُ:

Ebû Amr, Hamza ve Kisâî, "en" edatının şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olması ve "hasibe" fiilinin de -çünkü en tahkik (kesinlik) anlamı taşır- bilmek anlamında olması üzere { تَكُونُ } kelimesini ref' ile okumuşlardır. Geri kalanlar ise "en" edatının fiili nasbeden edat olması ve "hasibe" fiilinin de zannetmek anlamında olması üzere nasb ile okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir:

وَالرَّفْعُ عند النحويين في حسب وَأَخَوَاتِهَا أَجْوَدُ، وَمِثْلُهُ:

Nahivcilere göre "hasibe" ve benzeri fiillerde ref' okuyuşu daha üstündür. Şunun gibi:

أَلَا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْيَوْمَ أَنَّنِي ... كَبُرْتُ وَأَلَّا يَشْهَدَ اللَّهْوَ أَمْثَالِي

"Haberiniz olsun ki Basbâse bugün benim yaşlandığımı... Ve benim gibilerin eğlenceye şahit olamayacağını iddia etti."

قَوْلُهُ فَعَمُوا وَصَمُّوا أَيْ عَمُوا عَنْ إِبْصَارِ الْهُدَى، وَصَمُّوا عَنِ اسْتِمَاعِ الحق، وهذه إشارة إلى ما

Cenâb-ı Hakk'ın { فَعَمُوا وَصَمُّوا } “Körleştiler ve sağırlaştılar” buyruğu; hidâyeti görmekten yana körleştiler ve hakkı işitmekten yana sağırlaştılar demektir. Bu ise şuna işarettir:

وَقَعَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الِابْتِدَاءِ مِنْ مُخَالَفَةِ أَحْكَامِ التَّوْرَاةِ، وَقَتْلِ شِعْيَا، ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حِينَ تَابُوا، فَكَشَفَ عَنْهُمُ الْقَحْطَ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا وَقَعَ مِنْهُمْ بَعْدَ التَّوْبَةِ مِنْ قتل يحيى بن زكريا وقصدهم قتل عِيسَى، وَارْتِفَاعُ كَثِيرٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي الْفِعْلَيْنِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: كَمَا تَقُولُ رَأَيْتُ قَوْمَكَ ثَلَاثَتَهُمْ، وَإِنْ شِئْتَ كَانَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ: أَيِ الْعُمْيُ وَالصُّمُّ كَثِيرٌ مِنْهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَثِيرٌ مُرْتَفِعًا عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ عَلَى لغة من قال: أكلوني البراغيث، ومنه قوله الشاعر:

İsrailoğullarından başlangıçta Tevrat'ın hükümlerine muhalefet etme ve İşaya'yı öldürme şeklinde meydana gelen duruma [işarettir]. Sonra onlar tövbe ettiklerinde Allah tövbelerini kabul etti de üzerlerindeki kıtlığı kaldırdı. { ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ } Bu ise tövbeden sonra Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürmeleri ve İsa'yı öldürmeye yeltenmeleri şeklinde onlardan meydana gelen duruma bir işarettir. { كَثِيرٌ } lafzının ref' olması, iki fiildeki zamirden bedel olmasındandır. Ahfeş şöyle demiştir: Nitekim senin: "Kavmini, üçünü birden gördüm" demen gibidir. Şayet dilersen mübteda takdiriyle de olur; yani "onlardan kör ve sağır olanlar pek çoktur" takdirindedir. { كَثِيرٌ } lafzının 'akelenî'l-berâğîs' diyenlerin lehçesi üzere fâil olarak merfû olması da caizdir; şairin şu sözü de bundandır:

ولكن ديافيّ أَبُوهُ وَأُمُّهُ ... بِحَوْرَانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقَارِبُهُ

"Fakat o Dicleli biridir; annesi babası ve akrabaları... Havran'da susam yağı sıkarlar."

وَقُرِئَ عَمُوا وَصَمُّوا بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ: أَيْ أَعْمَاهُمُ اللَّهُ وَأَصَمَّهُمْ. قَوْلُهُ: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ هَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ بَيَانَ بَعْضِ فَضَائِحِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ هُمْ فِرْقَةٌ مِنْهُمْ: يُقَالُ لَهُمُ: الْيَعْقُوبِيَّةُ وَقِيلَ: هُمُ الْمِلْكَانِيَّةُ، قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ ﷿ حَلَّ فِي ذَاتِ عِيسَى، فردّ الله عليهم بقوله: وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ أَيْ وَالْحَالُ أَنَّهُ قَدْ قَالَ الْمَسِيحُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَكَيْفَ يَدَّعُونَ الْإِلَهِيَّةَ لِمَنْ يَعْتَرِفُ عَلَى نَفْسِهِ بِأَنَّهُ عَبْدٌ مِثْلُهُمْ؟ قَوْلُهُ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ الضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ، وَهَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ بَيَانَ أَنَّ الشِّرْكَ يُوجِبُ تَحْرِيمَ دُخُولِ الْجَنَّةِ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ عِيسَى وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ يَنْصُرُونَهُمْ فَيُدْخِلُونَهُمُ الْجَنَّةَ أَوْ يُخَلِّصُونَهُمْ مِنَ النَّارِ.

Kelime, meçhul bina ile (edilgen olarak) "umû ve summû" şeklinde de okunmuştur; yani: Allah onları kör ve sağır kıldı. { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } sözü, Ehl-i Kitab'ın rezilliklerinden bir kısmını beyan etmeyi içeren yeni bir kelamdır. Bu sözü söyleyenler onlardan bir fırkadır: Kendilerine Ya'kūbiyye denilir; Melkâniyye oldukları da söylenmiştir. Onlar: "Allah Azze ve Celle İsa'nın zatına hulûl etmiştir" dediler. Bunun üzerine Allah { وَقالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Oysa Mesih: 'Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' demişti” sözüyle onlara reddiye verdi; yani Mesih bu sözü söylemiş olduğu hâlde, kendisinin onlar gibi bir kul olduğunu itiraf eden bir kimse için nasıl ilahlık iddia ederler? { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } sözündeki zamir şan zamiridir. Bu, şirkin cennete girişi haram kılmayı gerektirdiğini beyan etmeyi içeren yeni bir kelamdır; bunun İsa'nın sözünden olduğu da söylenmiştir. { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur”; onları kurtarıp cennete sokacak yahut onları cehennemden çıkaracak [hiçbir yardımcı yoktur].

قَوْلُهُ: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ وَهَذَا كَلَامٌ أَيْضًا مُبْتَدَأٌ لِبَيَانِ بَعْضِ مَخَازِيهِمْ، وَالْمُرَادُ بِثَالِثِ ثَلَاثَةٍ وَاحِدٌ مِنْ ثَلَاثَةٍ، وَلِهَذَا يُضَافُ إِلَى ما بعده، ولا يجوز فيه التَّنْوِينُ كَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَإِنَّمَا يُنَوَّنُ وَيُنْصَبُ مَا بَعْدَهُ إِذَا كَانَ مَا بَعْدَهُ دُونَهُ بِمَرْتَبَةٍ نَحْوَ ثَالِثُ اثْنَيْنِ وَرَابِعُ ثَلَاثَةٍ، وَالْقَائِلُ بِأَنَّهُ ﷾ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ هُمُ النَّصَارَى، وَالْمُرَادُ بِالثَّلَاثَةِ: اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَعِيسَى، وَمَرْيَمُ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ وهذا هو المراد بقولهم ثَلَاثَةُ أَقَانِيمَ: إِقْنِيمُ الْأَبِ، وَإِقْنِيمُ الِابْنِ، وَإِقْنِيمُ روح وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ كَلَامٌ فِي هَذَا، ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ هَذِهِ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةَ فَقَالَ: وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ أَيْ لَيْسَ فِي الْوُجُودِ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ، وَالْمَعْنَى: قَالُوا تِلْكَ الْمَقَالَةَ، وَالْحَالُ أَنَّهُ لَا مَوْجُودَ إِلَّا اللَّهُ، وَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنْ إِلهٍ لِتَأْكِيدِ الِاسْتِغْرَاقِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ النَّفْيِ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ مِنَ الْكُفْرِ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَمِنْ فِي مِنْهُمْ بَيَانِيَّةٌ أَوْ تَبْعِيضِيَّةٌ أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ الْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ. قَوْلُهُ: مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَيْ هُوَ مَقْصُورٌ عَلَى الرِّسَالَةِ، لَا يُجَاوِزُهَا كَمَا زَعَمْتُمْ، وَجُمْلَةُ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ صِفَةٌ لِرَسُولٍ: أَيْ مَا هُوَ إِلَّا رَسُولٌ مِنْ جِنْسِ الرُّسُلِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِ، وَمَا وَقَعَ مِنْهُ مِنَ المعجزات لا يوجب كونه إلها، فقد

Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } “Andolsun, 'Allah üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır” buyruğu da onların rezilliklerinden/utanç verici hezeyanlarından bir kısmını beyan etmek üzere yeni başlayan bir kelamdır (müste'neftir). "Üçün üçüncüsü" (ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ) ifadesiyle kastedilen, üçten biridir. Bundan dolayı kendisinden sonrakine muzaf kılınır (tamlanan yapılır); Zeccâc ve başkalarının da belirttiği gibi bu kullanımda tenvin caiz değildir. Kendisinden sonra gelen [sayı] onun bir alt derecesinde olduğunda ise tenvinlenir ve sonrası mansub kılınır; "ثَالِثٌ اثْنَيْنِ" (ikiyi üçleyen) ve "رَابِعٌ ثَلَاثَةً" (üçü dörtleyen) gibi. Allah'ın -celle celâlühû- üçün üçüncüsü olduğunu iddia edenler Hristiyanlardır. Bu üçten kasıt; Allah Teâlâ, İsa ve Meryem'dir. Nitekim { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ } “İnsanlara: 'Beni ve annemi iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” buyruğu da buna delalet etmektedir. Onların "üç uknum (üç asıl/cevher): Baba uknûmu, Oğul uknûmu ve [Kutsal] Ruh uknûmu" şeklindeki sözleriyle kastedilen de budur. Bu hususta bir açıklama Nisâ Suresi'nde daha önce geçmişti. Daha sonra Allah Teâlâ onların bu batıl iddiasını reddederek: { وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا إِلهٌ واحِدٌ } “Hâlbuki tek bir ilahtan başka hiçbir ilah yoktur” buyurdu. Yani varlık âleminde Allah Teâlâ'dan başka [hakiki ilah] yoktur. Bu cümle hâl cümlesidir. Mana ise şöyledir: Onlar bu sözü söylediler; hâlbuki Allah'tan başka hiçbir ilah mevcut değildir. { مِنْ إِلهٍ } ifadesindeki min (مِنْ) harfi, nefiyden (olumsuzluktan) elde edilen istiğrakı (kapsayıcılığı/genelliği) tekit etmek içindir. { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Eğer söyledikleri bu küfürden vazgeçmezlerse, içlerinden inkâr edenlere mutlaka can yakıcı bir azap dokunacaktır” buyruğundaki [tehdit ifadesi], şartın cevabı yerine geçen mahzuf (gizli) bir kasemin (yeminin) cevabıdır. { مِنْهُمْ } kelimesindeki min (مِنْ) harfi, beyâniyye (açıklama bildiren) veya teb'îziyyedir (kısmîlik ifade eden). { أَفَلا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” buyruğundaki fâ (الْفَاءُ) harfi, takdirî bir ifadeye atıf içindir; hemze (الْهَمْزَةُ) ise inkâr/kınama (inkârî soru) ifade eder. Allah Teâlâ'nın: { مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } “Meryem oğlu Mesih, yalnızca bir elçidir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir” buyruğuna gelince; yani o yalnızca peygamberliğe hasredilmiştir (onunla sınırlıdır), iddia ettiğiniz gibi bunun ötesine geçemez. { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ } cümlesi "rasûl" (رَسُولٌ) kelimesinin sıfatıdır. Yani o, ancak kendisinden önce gelip geçmiş peygamberler cinsinden bir peygamberdir. Ondan sadır olan mucizeler ise onun ilah olmasını gerektirmez; nitekim...

كَانَ لِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ مِثْلُهَا، فَإِنَّ اللَّهَ أَحْيَا الْعَصَا فِي يَدِ مُوسَى، وَخَلَقَ آدَمَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، فَكَيْفَ جَعَلْتُمْ إِحْيَاءَ عِيسَى لِلْمَوْتَى وَوُجُودَهُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ يُوجِبَانِ كَوْنَهُ إِلَهًا، فَإِنْ كَانَ كَمَا تَزْعُمُونَ إِلَهًا لِذَلِكَ فَمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ جَاءُوا بِمِثْلِ مَا جَاءَ بِهِ آلِهَةٌ، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ عَطْفٌ عَلَى الْمَسِيحِ:

Ondan önceki peygamberler için de benzerleri vardı. Zira Allah Musa'nın elinde asayı diriltti, Âdem'i de babasız yarattı. O hâlde İsa'nın ölüleri diriltmesini ve babasız var olmasını nasıl onun ilah olmasını gerektiren bir sebep kıldınız? Eğer iddia ettiğiniz gibi bundan dolayı bir ilah idiyse, onun getirdiklerinin benzerini getiren ondan önceki peygamberlerin de ilahlar olması gerekirdi; oysa siz bunu söylemiyorsunuz. { وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ } sözü Mesih üzerine matuftur:

أَيْ وَمَا أُمُّهُ إِلَّا صِدِّيقَةٌ: أَيْ صَادِقَةٌ فِيمَا تَقُولُهُ أَوْ مُصَدِّقَةٌ لِمَا جَاءَ بِهِ وَلَدُهَا مِنَ الرِّسَالَةِ، وَذَلِكَ لَا يَسْتَلْزِمُ الْإِلَهِيَّةَ لَهَا، بَلْ هِيَ كَسَائِرِ مَنْ يَتَّصِفُ بِهَذَا الْوَصْفِ مِنَ النِّسَاءِ. قَوْلُهُ: كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ اسْتِئْنَافٌ يَتَضَمَّنُ التَّقْرِيرَ لِمَا أُشِيرَ إِلَيْهِ مِنْ أَنَّهُمَا كَسَائِرِ أَفْرَادِ الْبَشَرِ: أَيْ مَنْ كَانَ يَأْكُلُ الطَّعَامَ كَسَائِرِ الْمَخْلُوقِينَ فَلَيْسَ بِرَبٍّ، بل وعبد مَرْبُوبٌ وَلَدَتْهُ النِّسَاءُ، فَمَتَى يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ رَبًّا؟ وَأَمَّا قَوْلُكُمْ إِنَّهُ كَانَ يَأْكُلُ الطَّعَامَ بناسوته لا لاهوته، فَهُوَ كَلَامٌ بَاطِلٌ يَسْتَلْزِمُ اخْتِلَاطَ الْإِلَهِ بِغَيْرِ الإله واجتماع الناسوت واللاهوت، لو جاز اختلاط القديم الحادث لَجَازَ أَنْ يَكُونَ الْقَدِيمُ حَادِثًا، وَلَوْ صَحَّ هَذَا فِي حَقِّ عِيسَى لَصَحَّ فِي حَقِّ غَيْرِهِ مِنَ الْعِبَادِ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ أَيِ الدَّلَالَاتِ، وَفِيهِ تَعْجِيبٌ مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَجْعَلُونَ تِلْكَ الْأَوْصَافَ مُسْتَلْزَمَةً لِلْإِلَهِيَّةِ ويغفلون عن كونها موجودة في من لَا يَقُولُونَ بِأَنَّهُ إِلَهٌ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ أَيْ كَيْفَ يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ؟ يُقَالُ: أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ إِذَا صَرَفَهُ. وكرر الأمر بالنظر للمبالغة في العجيب، وجاء ب ثُمَّ لِإِظْهَارِ مَا بَيْنَ الْعَجَبَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ.

Yani onun annesi de ancak bir sıddîkadır: Söylediği şeyde dosdoğrudur veya çocuğunun getirdiği peygamberliği tasdik edendir. Bu durum onun ilah olmasını gerektirmez, bilakis o kadınlardan bu vasıfla nitelenen diğer kimseler gibidir. { كَانَا يَأْكُلانِ الطَّعامَ } sözü, ikisinin de diğer insan fertleri gibi olduğuna dair işaret edileni perçinlemeyi içeren müste'nef (yeni) bir sözdür: Yani diğer yaratılmışlar gibi yemek yiyen kimse Rab olamaz; bilakis o kadınların doğurduğu yaratılmış bir kuldur; öyleyse ne zaman Rab olmaya elverişli olabilir? Sizin: "O, tanrılığıyla (lahutuyla) değil insanlığıyla (nasutuyla) yemek yiyordu" şeklindeki sözünüze gelince; bu, ilahın ilah olmayanla karışmasını ve insanlık ile ilahlığın birleşmesini gerektiren bâtıl bir sözdür. Şayet kadîm olanın hâdis olanla karışması caiz olsaydı, kadîmin hâdis olması da caiz olurdu. Eğer bu İsa hakkında sahih olsaydı diğer kullar hakkında da sahih olurdu. { انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآياتِ } yani delilleri [nasıl açıklıyoruz]. Bunda, bu vasıfların ilahlığı gerektirdiğini iddia eden ve bu vasıfların ilah olduğunu söylemedikleri kimselerde de var olduğunu göz ardı eden kimselerin durumunu hayretle karşılama vardır. { ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ } yani bu açıklamadan sonra haktan nasıl çevriliyorlar? Kişi onu çevirdiği zaman "efekehû ye'fikuhû" denilir. Şaşkınlıkta mübalağa yapmak için bakma emri tekrarlanmış ve iki şaşırtıcı durum arasındaki farkı ortaya koymak için { ثُمَّ } getirilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عباس قال: جاء نافع ابن حَارِثَةَ وَسَلَّامُ بْنُ مِشْكَمٍ وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ وَرَافِعُ بْنُ حَرْمَلَةَ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ! أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّكَ عَلَى مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَدِينِهِ وَتُؤْمِنُ بِمَا عِنْدَنَا مِنَ التَّوْرَاةِ وَتَشْهَدُ أَنَّهَا مِنَ اللَّهِ حَقٌّ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «بَلَى، وَلَكِنَّكُمْ أَحْدَثْتُمْ وَجَحَدْتُمْ مَا فِيهَا مِمَّا أُخِذَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْمِيثَاقِ وَكَفَرْتُمْ مِنْهَا بِمَا أُمِرْتُمْ أَنْ تُبَيِّنُوهُ لِلنَّاسِ، فَبَرِئْتُ مِنْ إحداثكم» قالوا: فإنا نأخذ بِمَا فِي أَيْدِينَا وَإِنَّا عَلَى الْهُدَى وَالْحَقِّ وَلَا نُؤْمِنُ بِكَ وَلَا نَتَّبِعُكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فيهم: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ إِلَى قَوْلِهِ: الْقَوْمِ الْكافِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ قَالَ:

İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nâfi' b. Hârise, Sellâm b. Mişkem, Mâlik b. Sayf ve Râfi' b. Harmele gelerek şöyle dediler: "Ey Muhammed! Sen İbrahim'in milleti ve dini üzere olduğunu iddia etmiyor, yanımızdaki Tevrat'a inanmıyor ve onun Allah katından bir hak olduğuna şahitlik etmiyor musun?" Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, fakat siz sonradan şeyler uydurdunuz, onda sizden alınan misakı inkâr ettiniz ve insanlara açıklamakla emrolunduğunuz şeyleri gizleyip küfre saptınız; bu yüzden ben sizin uydurduğunuz şeylerden berîyim» buyurdu. Onlar: "Biz elimizdekine tutunuruz, biz hidayet ve hak üzereyiz; sana inanmıyoruz ve sana tabi olmuyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَسْتُمْ عَلى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ } ayetinden { الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } sözüne kadar olan kısmı indirdi. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } ayeti hakkında Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

بَلَاءٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ قَالَ: النَّصَارَى يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَكَذَبُوا.

Bela [olmayacağını sandılar]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Süddî'den bunun bir benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } ayeti hakkında Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Hıristiyanlar Allah'ın üçün üçüncüsü olduğunu söylerler ve yalan söylediler.

أخرج ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: تَفَرَّقَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَ فِرَقٍ فِي عِيسَى، فَقَالَتْ فِرْقَةٌ هُوَ اللَّهُ، وَقَالَتْ فِرْقَةٌ هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتْ فِرْقَةٌ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرُوحُهُ، وَهِيَ المقتصدة وهي مسلمة أهل الكتاب.

İbn Ebî Hâtim ondan şöyle rivayet etmiştir: İsrailoğulları İsa hakkında üç fırkaya ayrıldılar: Bir fırka "O Allah'tır" dedi; bir fırka "O Allah'ın oğludur" dedi; bir fırka da "O Allah'ın kulu ve ruhudur" dedi. İşte bu fırka orta yolda olandır (muktesıdedir) ve onlar Ehl-i Kitab'ın Müslümanlarıdır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٧٦ الى ٨١]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 76-81]

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠)

{ قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٧٦) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ (٧٧) لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٧٨) كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ (٧٩) تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ (٨٠) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya gücü yetmeyen şeylere mi kulluk ediyorsunuz? Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.' (76) De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın ve daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heveslerine uymayın.' (77) İsrailoğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle lanetlenmişlerdir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmaları sebebiyledir. (78) Onlar, işledikleri hiçbir kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Yapmakta oldukları şey ne kadar da kötüydü! (79) Onlardan birçoğunun inkâr edenleri dost edindiklerini görürsün. Nefislerinin onlar için önceden hazırladığı şey ne kötüdür ki, Allah onlara gazap etmiştir ve onlar azapta ebedî kalacaklardır. (80)”

وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١)

{ وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٨١) } “Eğer Allah'a, Peygamber'e ve ona indirilene inanmış olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların birçoğu yoldan çıkmış fâsıklardır. (81)”

أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ إِلْزَامًا لَهُمْ وَقَطْعًا لَشُبْهَتِهِمْ أَيْ أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَجَاوِزِينَ إِيَّاهُ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا؟ بَلْ هُوَ عَبْدٌ مَأْمُورٌ، وَمَا جَرَى عَلَى يَدِهِ مِنَ النَّفْعِ، أَوْ دَفْعٍ مِنَ الضُّرِّ، فَهُوَ بِإِقْدَارِ اللَّهِ لَهُ وَتَمْكِينِهِ مِنْهُ، وَأَمَّا هُوَ، فَهُوَ يَعْجِزُ عَنْ أَنْ يَمْلِكَ لِنَفْسِهِ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَمْلِكَهُ لِغَيْرِهِ، وَمَنْ كَانَ لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ فَكَيْفَ تَتَّخِذُونَهُ إِلَهًا وَتَعْبُدُونَهُ، وَأَيُّ سَبَبٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ؟ وَالْمُرَادُ هُنَا الْمَسِيحُ ﵇، وَقَدَّمَ سُبْحَانَهُ الضُّرَّ عَلَى النَّفْعِ لِأَنَّ دَفْعَ الْمَفَاسِدِ أَهَمُّ مِنْ جَلْبِ الْمَصَالِحِ وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ أَيْ كَيْفَ تَعْبُدُونَ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا، وَالْحَالُ أَنَّ اللَّهَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ الْقَادِرُ عَلَى الضُّرِّ وَالنَّفْعِ لِإِحَاطَتِهِ بِكُلِّ مَسْمُوعٍ وَمَعْلُومٍ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَضَارُّكُمْ وَمَنَافِعُكُمْ.

Allah Sübhânehu, onları bağlamak ve şüphelerini ortadan kaldırmak için Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara bu sözü söylemesini emretti; yani Allah'ı bırakıp O'nu aşarak sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malik olmayan varlıklara mı kulluk ediyorsunuz? Bilakis o emredilen bir kuldur; onun eliyle gerçekleşen menfaat ya da defedilen zarar Allah'ın ona güç vermesi ve onu buna muktedir kılması iledir. Kendisine gelince; o, başkası bir yana kendi nefsi için bile bunlardan hiçbir şeye malik olmaktan âcizdir. Fayda ve zarar veremeyen bir kimseyi nasıl ilah edinir ve ona kulluk edersiniz; bunu gerektiren hangi sebep vardır? Burada kastedilen Mesih aleyhisselâm'dır. Zararın defedilmesi menfaatin celbinden daha önemli olduğu için Sübhânehu zararı faydadan önce zikretmiştir. { وَاللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Oysa Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; yani Allah hakkıyla işiten ve bilen olduğu hâlde, sizin için ne bir zarara ne de bir faydaya malik olmayan şeylere nasıl taparsınız? Kim böyle ise işitilen ve bilinen her şeyi kuşattığı için zarara da faydaya da kâdir olan O'dur; sizin zararlarınız ve faydalarınız da bunlardandır.

قَوْلُهُ: تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ لَمَّا أَبْطَلَ سُبْحَانَهُ جَمِيعَ مَا تَعَلَّقُوا بِهِ مِنَ الشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ نَهَاهُمْ عَنِ الْغُلُوِّ فِي دِينِهِمْ وَهُوَ الْمُجَاوَزَةُ لِلْحَدِّ كَإِثْبَاتِ الْإِلَهِيَّةِ لِعِيسَى، كَمَا يَقُولُهُ النَّصَارَى، أَوْ حَطِّهِ عَنْ مَرْتَبَتِهِ الْعَلِيَّةِ كَمَا يَقُولُهُ الْيَهُودُ فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنَ الْغُلُوِّ الْمَذْمُومِ وَسُلُوكِ طَرِيقَةِ الْإِفْرَاطِ أَوِ التَّفْرِيطِ وَاخْتِيَارِهِمَا عَلَى طَرِيقِ الصَّوَابِ. وغَيْرَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ غُلُوًّا غَيْرَ غُلُوِّ الْحَقِّ، وَأَمَّا الْغُلُوُّ فِي الْحَقِّ بِإِبْلَاغِ كُلِّيَّةِ الْجُهْدِ فِي الْبَحْثِ عَنْهُ وَاسْتِخْرَاجِ حَقَائِقِهِ فَلَيْسَ بِمَذْمُومٍ وَقِيلَ: إِنَّ النَّصْبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَّصِلِ وَقِيلَ: عَلَى الْمُنْقَطِعِ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَهُمْ أَسْلَافُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ طَائِفَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى: أَيْ قَبْلَ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ عَلَى صَاحِبِهَا أَفْضَلُ الصَّلَاةِ وَالتَّسْلِيمِ وَأَضَلُّوا كَثِيراً مِنَ النَّاسِ وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ أَيْ عَنْ قَصْدِهِمْ طَرِيقَ مُحَمَّدٍ ﷺ بَعْدَ الْبَعْثَةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّ أَسْلَافَهُمْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلِ الْبَعْثَةِ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ إِذْ ذَاكَ، وَضَلُّوا مِنْ بَعْدِ الْبَعْثَةِ، إِمَّا بِأَنْفُسِهِمْ، أَوْ جَعَلَ ضَلَالَ مَنْ أَضَلُّوهُ ضَلَالًا لَهُمْ لِكَوْنِهِمْ سَنُّوا لَهُمْ ذَلِكَ وَنَهَجُوهُ لَهُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ كُفْرُهُمْ بِمَا يَقْتَضِيهِ الْعَقْلُ، وَبِالثَّانِي كُفْرُهُمْ بِمَا يَقْتَضِيهِ الشَّرْعُ.

{ تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } sözü: Sübhânehu onların tutundukları bâtıl şüphelerin tamamını iptal edince, onları dinlerinde haddi aşmaktan (guluve sapmaktan) nehyetti; bu da Hıristiyanların dediği gibi İsa'ya ilahlık isnat etmek yahut Yahudilerin dediği gibi onu yüce mertebesinden düşürmek gibi sınırı aşmaktır. Zira bütün bunlar kınanmış bir aşırılıktır; ifrat veya tefrit yolunu tutmak ve bu ikisini doğru yol üzerine tercih etmektir. { غَيْرَ } kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; yani "hakkın guluvi olmayan bir guluv ile" takdirindedir. Hakta guluv ise onu araştırmada ve hakikatlerini çıkarmada bütün çabayı sarf etmek olup kınanmış değildir. Nasbın muttasıl istisna üzere olduğu da söylenmiştir; munkatı' istisna üzere olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ } “Ve daha önce sapmış... bir topluluğun heveslerine uymayın”; bunlar Yahudi ve Hıristiyan fırkalarından Ehl-i Kitab'ın geçmişleridir: Yani sahibine en faziletli salât ve selamın olduğu Muhammedî bi'setten (peygamberlikten) önce [sapmışlardır]. { وَأَضَلُّوا كَثِيراً } “Ve birçoğunu da saptırmış” insanlardan; { وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “Ve dosdoğru yoldan ayrılmış” yani peygamberlikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoluna yönelmekten [ayrılmışlardır]. Kastedilen şudur: Onların geçmişleri peygamberlikten önce sapmış ve o vakit insanlardan birçoğunu saptırmışlardır; peygamberlikten sonra da ya bizzat kendileri sapmışlar ya da onlara bunu bir yol kılıp çığır açtıkları için saptırdıkları kimselerin sapıklığı kendilerinin sapıklığı sayılmıştır. İlkiyle aklen gerekeni inkâr etmelerinin, ikincisiyle ise şer'an gerekeni inkâr etmelerinin kastedildiği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ أَيْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ أَيْ فِي الزَّبُورِ وَالْإِنْجِيلِ عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى بِمَا فَعَلُوهُ مِنَ الْمَعَاصِي كَاعْتِدَائِهِمْ فِي السَّبْتِ وَكُفْرِهِمْ بِعِيسَى.

{ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } sözü; yani Allah Sübhânehu onları lanetledi demektir. { عَلى لِسانِ داوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ } yani Zebur'da ve İncil'de, Dâvûd ve İsa'nın diliyle, Cumartesi yasağını çiğnemeleri ve İsa'yı inkâr etmeleri gibi işledikleri günahlar sebebiyle [lanetlendiler].

قَوْلُهُ: ذلِكَ بِما عَصَوْا جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابٌ عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى اللَّعْنِ: أَيْ ذَلِكَ اللَّعْنُ بِسَبَبِ الْمَعْصِيَةِ وَالِاعْتِدَاءِ لَا بِسَبَبٍ آخَرَ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ الْمَعْصِيَةَ وَالِاعْتِدَاءَ بِقَوْلِهِ: كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ فَأَسْنَدَ الْفِعْلَ إِلَيْهِمْ لِكَوْنِ فَاعِلِهِ مِنْ جُمْلَتِهِمْ وَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوهُ جَمِيعًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَنْهَوْنَ الْعَاصِيَ عَنْ مُعَاوَدَةِ مَعْصِيَةٍ قَدْ فَعَلَهَا، أَوْ تَهَيَّأَ لِفِعْلِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ وَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ قَدْ فَعَلُوا الْمُنْكَرَ بِاعْتِبَارِ حَالَةِ النُّزُولِ لَا حَالَةِ تَرْكِ الْإِنْكَارِ، وَبَيَانُ الْعِصْيَانِ وَالِاعْتِدَاءِ بِتَرْكِ التَّنَاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ لِأَنَّ مَنْ أَخَلَّ بِوَاجِبِ

{ ذلِكَ بِما عَصَوْا } sözü, takdir edilen bir soruya cevap olan müste'nef bir cümledir. { ذلِكَ } ile işaret lanetedir: Yani o lanet başka bir sebepten ötürü değil, isyan ve haddi aşma sebebiyledir. Sonra Sübhânehu { كانُوا لَا يَتَناهَوْنَ عَنْ مُنكَرٍ فَعَلُوهُ } “Onlar, işledikleri hiçbir kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı” sözüyle isyanı ve haddi aşmayı açıkladı. Hepsi birden işlememiş olsa da işleyen kimse kendi içlerinden olduğu için fiili onlara isnat etti. Anlam şudur: Onlar günahkârı işlediği ya da işlemeye hazırlandığı bir günahtan vazgeçirmezlerdi. Kötülüğü işlemiş olmaları vasfının inkârı terk etme durumuna göre değil nüzul vaktindeki durumlarına göre olması da muhtemeldir. İsyan ve haddi aşmanın kötülükten sakındırmayı terk etmekle açıklanması şundandır: Çünkü

النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَتَعَدَّى حُدُودَهُ. وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ مِنْ أَهَمِّ الْقَوَاعِدِ الْإِسْلَامِيَّةِ وَأَجَلِّ الْفَرَائِضِ الشَّرْعِيَّةِ، وَلِهَذَا كَانَ تَارِكُهُ شَرِيكًا لِفَاعِلِ الْمَعْصِيَةِ وَمُسْتَحِقًّا لِغَضَبِ اللَّهِ وَانْتِقَامِهِ كَمَا وَقَعَ لِأَهْلِ السَّبْتِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ مَسَخَ مَنْ لَمْ يُشَارِكْهُمْ فِي الْفِعْلِ وَلَكِنْ تَرَكَ الْإِنْكَارَ عَلَيْهِمْ، كَمَا مَسَخَ الْمُعْتَدِينَ فَصَارُوا جَمِيعًا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ مُقَبِّحًا لِعَدَمِ التَّنَاهِي عَنِ الْمُنْكَرِ: لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ أَيْ مِنْ تَرْكِهِمْ لِإِنْكَارِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ إِنْكَارُهُ تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ أَيْ مِنَ الْيَهُودِ مِثْلَ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابِهِ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَيِ الْمُشْرِكِينَ وَلَيْسُوا عَلَى دِينِهِمْ لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَيْ سَوَّلَتْ وَزَيَّنَتْ، أَوْ مَا قَدَّمُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ لِيُرَدُّوا عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ هُوَ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَيْ مُوجِبٌ سُخْطَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَوْ هُوَ سُخْطُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ على حذف المبتدأ وَقِيلَ هُوَ: أَيْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَدَلٌ مِنْ مَا وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ أَيْ نَبِيِّهُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَيِ الْمُشْرِكِينَ أَوْلِياءَ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَرَسُولَهُ الْمُرْسَلُ إِلَيْهِمْ وَكِتَابَهُ الْمُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ قَدْ نَهَوْهُمْ عَنْ ذَلِكَ وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ أَيْ خَارِجُونَ عَنْ وِلَايَةِ اللَّهِ وَعَنِ الْإِيمَانِ بِهِ وَبِرَسُولِهِ وَبِكِتَابِهِ.

Münkerden nehyetme (kötülükten sakındırma) görevini aksatan kimse Allah Sübhânehu'ya isyan etmiş ve O'nun sınırlarını aşmış olur. Emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker (iyiliği emredip kötülükten sakındırma), İslam'ın en mühim esaslarından ve şer'î farzların en yücelerindendir. Bu sebeple onu terk eden kimse günahı işleyenin ortağı olur, Cumartesi ehline olduğu gibi Allah'ın gazabını ve intikamını hak eder. Nitekim Allah Sübhânehu, fiile ortak olmayan fakat onlara karşı çıkmayı terk eden kimseleri, haddi aşanları mesh ettiği (şekillerini değiştirdiği) gibi mesh etti de hepsi maymunlar ve domuzlar hâline geldiler. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Şüphesiz bunda aklı olan yahut hazır bulunup kulak veren kimse için bir öğüt vardır.” Sonra Allah Sübhânehu kötülükten birbirini sakındırmamayı çirkin bularak şöyle buyurdu: { لَبِئْسَ مَا كانُوا يَفْعَلُونَ } “Yapmakta oldukları şey ne kadar da kötüydü!”; yani üzerlerine farz olan inkârı terk etmeleri [ne kötüdür]. { تَرى كَثِيراً مِنْهُمْ } yani Yahudilerden Kâ'b b. el-Eşref ve arkadaşları gibi nicelerini görürsün; { يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } yani kendi dinlerinden olmayan müşrikleri dost edinirler. { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } yani nefislerinin kendilerine fısıldayıp süslediği şey veya kıyamet gününde karşısına çıkmak üzere kendileri için önceden hazırladıkları şey ne kötüdür! Yerilmeye mahsus kılınan şey (mahzûz bi'z-zem) { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın onlara gazap etmesidir”; muzafın hazfiyle "Allah'ın kendilerine gazabını gerektiren şeydir" anlamında yahut mübtedanın hazfiyle "o, Allah'ın kendilerine olan gazabıdır" anlamındadır. { أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } ifadesinin "mâ" lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ } yani kendi peygamberlerine, { وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ } [ve] kitaptan ona indirilene [inansalardı], { مَا اتَّخَذُوهُمْ } yani müşrikleri { أَوْلِياءَ } dostlar edinmezlerdi; çünkü Allah Sübhânehu, onlara gönderilen peygamberi ve onlara indirilen kitabı bunu onlara yasaklamıştı. { وَلكِنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ فاسِقُونَ } yani Allah'ın velayetinden, O'na, peygamberine ve kitabına imandan çıkmış kimselerdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ يَقُولُ:

İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, { لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } sözü hakkında Katâde'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demektedir:

لَا تَبْتَدِعُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: كَانُوا مِمَّا غَلَوْا فِيهِ أَنْ دَعَوْا لِلَّهِ صَاحِبَةً وَوَلَدًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ قَالَ:

Bidatler uydurmayın. İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Dinde haddi aştıkları hususlardan biri de Allah'a eş ve çocuk isnat etmeleridir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, { وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } sözü hakkında Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

يَهُودُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ أَوَّلَ مَا دَخَلَ النَّقْصُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ الرَّجُلُ يَلْقَى الرَّجُلَ فَيَقُولُ لَهُ: يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهَ وَدَعْ مَا تَصْنَعُ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَكَ، ثُمَّ يَلْقَاهُ مِنَ الْغَدِ فَلَا يَمْنَعُهُ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ أَكِيلَهُ وَشَرِيبَهُ وَقَعِيدَهُ، فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَ اللَّهُ قُلُوبَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ ثُمَّ قَالَ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ إِلَى قَوْلِهِ: فاسِقُونَ ثُمَّ قَالَ: كَلَّا وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ وَلَتَأْخُذُنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ وَلَتَأْطُرُنَّهُ عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا» ، وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ، وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ جِدًّا فَلَا نُطَوِّلُ بِذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ يعني الزَّبُورِ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ يَعْنِي فِي الْإِنْجِيلِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْغِفَارِيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: لُعِنُوا عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ فَجُعِلُوا قِرَدَةً، وَعَلَى لِسَانِ عِيسَى فَجُعِلُوا خَنَازِيرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ مَرْفُوعًا: «قَتَلَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَةً وَأَرْبَعِينَ نَبِيًّا مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ، فَقَامَ مِائَةٌ وَاثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنْ عُبَّادِهِمْ فَأَمَرُوهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ فَقُتِلُوا جَمِيعًا فِي آخِرِ النَّهَارِ، فَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَ اللَّهُ لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ الْآيَاتِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أبي

Yahudilerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İsrâiloğullarına noksanlığın ilk girişi şöyle oldu: Bir adam [diğer] bir adamla karşılaşır ve ona: 'Ey adam! Allah'tan kork ve yaptığın şeyi bırak, çünkü bu sana helal değildir' derdi. Ertesi gün onunla tekrar karşılaştığında ise bu durum, onunla birlikte yiyip içmesine ve oturup kalkmasına engel olmazdı. Onlar böyle yapınca Allah da kalplerini birbirine benzetti (birbirine çarptı).» Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ } “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un diliyle lanetlendiler...” ayetinden { فاسِقُونَ } “yoldan çıkmış kimselerdir” [kavline] kadar okudu. Sonra da şöyle buyurdu: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki siz ya iyiliği emredip kötülükten sakındırırsınız, zalimin elinden tutup onu hakka yöneltirsiniz (ve hakka boyun eğdirirsiniz)...» Bu hadis pek çok tarikten rivayet edilmiştir. Bu babdaki hadisler pek çok olduğundan onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى لِسانِ داوُدَ } “İsrâiloğullarından kâfir olanlar, Dâvûd'un diliyle lanetlendiler...” sözü hakkında: "[Dâvûd'un diliyle] yani Zebûr'da; [ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle] yani İncil'de [lanetlendiler]" demiştir. Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in bu ayet hakkında Ebû Mâlik el-Gıfârî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Dâvûd'un diliyle lanetlendiler ve maymuna dönüştürüldüler; Îsâ'nın diliyle [lanetlendiler] ve domuza dönüştürüldüler." İbn Cerîr Mücâhid'den benzerini, Abd b. Humeyd ile Ebû'ş-Şeyh de Katâde'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Deylemî'nin Müsnedü'l-Firdevs'te Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'tan merfû olarak rivayet ettiğine göre [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur]: «İsrâiloğulları günün başında kırk üç peygamberi öldürdüler. Bunun üzerine onların âbidlerinden yüz on iki kişi kalkıp onlara iyiliği emretti ve kötülükten sakındırdı; fakat onlar da günün sonunda tamamen öldürüldüler. İşte Allah'ın: { لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarından kâfir olanlar lanetlendi...” ayetlerinde zikrettiği kimseler bunlardır.» İbn Ebî...

حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ قَالَ: مَا أَمَرْتُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْخَرَائِطِيُّ فِي مَسَاوِئِ الْأَخْلَاقِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ وَضَعَّفَهُ عَنْ حُذَيْفَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ إِيَّاكُمْ وَالزِّنَا، فَإِنَّ فِيهِ سِتَّ خِصَالٍ: ثَلَاثٌ فِي الدُّنْيَا وَثَلَاثٌ فِي الْآخِرَةِ فَأَمَّا الَّتِي فِي الدُّنْيَا: فَذَهَابُ الْبَهَاءِ، وَدَوَامُ الْفَقْرِ، وَقِصَرُ الْعُمْرِ وَأَمَّا الَّتِي فِي الْآخِرَةِ: فَسَخَطُ اللَّهِ، وَسُوءُ الْحِسَابِ، وَالْخُلُودُ فِي النَّارِ ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: هَذَا الْحَدِيثُ ضَعِيفٌ عَلَى كُلِّ حَالٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ قال: المنافقون.

Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ } ayeti hakkında: "Onlara emrettiğim şey [ne kötüdür]" demiştir. İbn Ebî Hâtim, Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da (zayıf olduğunu belirterek) Beyhakî, Huzeyfe'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ey Müslümanlar topluluğu! Zinadan sakının; zira onda altı haslet vardır: Üçü dünyada, üçü de ahirettedir. Dünyada olanlara gelince: Yüzün parlaklığının gitmesi, fakirliğin sürekliliği ve ömrün kısalmasıdır. Ahirette olanlara gelince: Allah'ın gazabı, hesabın kötülüğü ve cehennemde ebedî kalmaktır. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذابِ هُمْ خالِدُونَ } ayetini okudu.» İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: Bu hadis her hâlükârda zayıftır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in { وَلَوْ كانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِياءَ } ayeti hakkında Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "Münafıklardır" demiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٢ الى ٨٦]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 82-86]

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦)

{ لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قالُوا إِنَّا نَصارى ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٨٢) وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٨٣) وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما جاءَنا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ (٨٤) فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٨٥) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (٨٦) } “İnsanlar içerisinde iman edenlere düşmanlık bakımından en şiddetli olarak Yahudileri ve şirk koşanları bulursun. İman edenlere sevgi bakımından en yakın olarak da 'Biz Hıristiyanlarız' diyenleri bulursun. Bu, onların içinde keşişler ve rahipler bulunmasından ve onların büyüklük taslamamalarındandır. (82) Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. 'Rabbimiz! İman ettik, bizi şahitlerle beraber yaz' derler. (83) 'Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber [cennete] koymasını umarken, ne diye Allah'a ve bize gelen hakka inanmayalım?' (84) Söyledikleri bu sözden ötürü Allah onları, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetlerle mükâfatlandırdı. İşte iyilik yapanların mükâfatı budur. (85) İnkâr edenler ve ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennemliklerdir. (86)”

قَوْلُهُ: لَتَجِدَنَّ إِلَخْ. هَذِهِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لما قبلها مِنْ تَعْدَادِ مَسَاوِئِ الْيَهُودِ وَهَنَاتِهِمْ، وَدُخُولُ لَامِ الْقَسَمِ عَلَيْهَا يَزِيدُهَا تَأْكِيدًا وَتَقْرِيرًا، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ كَمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَنَّ الْيَهُودَ وَالْمُشْرِكِينَ، لَعَنَهُمُ اللَّهُ، أَشَدَّ جَمِيعِ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَأَصْلَبَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّ النَّصَارَى أَقْرَبُ النَّاسِ مَوَدَّةً لِلْمُؤْمِنِينَ، وَاللَّامُ فِي لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْمَوْضِعَيْنِ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ صِفَةً لِعَدَاوَةٍ وَمَوَدَّةٍ وَقِيلَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِعَدَاوَةٍ وَمَوَدَّةٍ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

{ لَتَجِدَنَّ } [sözü] ilh. Bu, Yahudilerin kötülüklerinin ve kusurlarının sayılmasından ibaret olan önceki kısmı pekiştiren müste'nef bir cümledir. Başına kasem lâmının girmesi onun tekit ve pekiştirmesini artırmaktadır; hitap ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut Yüce Kitap'ın bu yer dışındaki diğer yerlerinde olduğu gibi hitaba elverişli olan her bir kimseyedir. Ayetteki anlam: Allah'ın lanetine uğrayası Yahudiler ile müşriklerin, müminlere düşmanlık bakımından bütün insanların en şiddetlisi ve bu hususta en katısı oldukları; Hıristiyanların ise müminlere sevgi bakımından insanların en yakını olduğudur. Her iki yerdeki { لِلَّذِينَ آمَنُوا } ifadesindeki lâm harfi, { عَداوَةً } ve { مَوَدَّةً } lafızlarının sıfatı konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır (bağlıdır); { عَداوَةً } ve { مَوَدَّةً } kelimelerine müteallık olduğu da söylenmiştir. Şununla işaret:

ذلِكَ إِلَى كَوْنِهِمْ أَقْرَبَ مَوَدَّةً، وَالْبَاءُ فِي بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ لِلسَّبَبِيَّةِ: أَيْ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ، وَهُوَ جَمَعُ قِسٍّ وَقِسِّيسٍ قَالَهُ قُطْرُبٌ. وَالْقِسِّيسُ: الْعَالِمُ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَسَّ: إِذَا تَتَبَّعَ الشَّيْءَ وَطَلَبَهُ.

{ ذلِكَ } lafzı ile onların sevgi bakımından en yakın olmalarına [işaret edilmektedir]. { بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ } ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani bu, onların içinde kıssîsler bulunması sebebiyledir. Kıssîs lafzı "kıs" ve "kıssîs" kelimelerinin çoğuludur; bunu Kutrub söylemiştir. Kıssîs ise âlim demektir ve aslı bir şeyi takip edip aradığı zaman söylenen "kasse" fiilindendir.

قَالَ الرَّاجِزُ»

Recez şairi şöyle demiştir:

:

:

يُصْبِحْنَ عَنْ قَسِّ الْأَذَى غَوَافِلَا وَتَقَسَّسَتْ أَصْوَاتُهُمْ بِاللَّيْلِ تَسْمِعْتُهَا. وَالْقَسُّ: النَّمِيمَةُ. وَالْقَسُّ أَيْضًا: رَئِيسُ النَّصَارَى فِي الدِّينِ وَالْعِلْمِ، وَجَمْعُهُ قُسُوسٌ أَيْضًا، وَكَذَلِكَ الْقِسِّيسُ: مِثْلَ الشَّرِّ وَالشِّرِّيرِ، وَيُقَالُ فِي جَمْعِ قِسِّيسٍ تكسيرا قساوسة بإبدال

"Eziyet araştırmaktan habersiz sabahlarlar." [Denilir ki:] "Geceleyin seslerini araştırıp gizlice dinledim." el-Kass (الْقَسُّ), koğuculuk/laf taşımak demektir. el-Kass ayrıca Hristiyanların din ve ilim hususundaki önderidir; çoğulu da kusûs (قُسُوس) şeklinde gelir. Aynı şekilde el-kıssîs (الْقِسِّيس) de böyledir; şerr ile şirrîr gibi. Kıssîs kelimesinin kuralsız çoğulunda (cem-i teksîr), [iki sîn harfinden biri vâv'a] dönüştürülerek kasâvise (قَسَاوِسَة) denilir.

أحد السينين واوا، والأصل قساسسة، فَالْمُرَادُ بِالْقِسِّيسِينَ فِي الْآيَةِ: الْمُتَّبِعُونَ لِلْعُلَمَاءِ وَالْعُبَّادِ، وَهُوَ إِمَّا عَجَمِيٌّ خَلَطَتْهُ الْعَرَبُ بِكَلَامِهَا، أَوْ عَرَبِيٌّ. وَالرُّهْبَانُ: جَمْعُ رَاهِبٍ كَرُكْبَانٍ وَرَاكِبٍ، وَالْفِعْلُ رَهِبَ اللَّهَ يَرْهَبُهُ: أَيْ خَافَهُ. وَالرَّهْبَانِيَّةُ وَالتَّرَهُّبُ: التَّعَبُّدُ فِي الصَّوَامِعِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَقَدْ يَكُونُ رُهْبَانٌ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيُجْمَعُ رهبان إذا كان للمفرد: رهابنة وَرَهَابِينُ كَقُرْبَانٍ وَقَرَابِينَ. وَقَدْ قَالَ جَرِيرٌ فِي الجمع:

İki sîn harfinden biri vâv'a dönüştürülerek "kasâvise" denilir, aslı ise "kasâsise"dir. Âyette geçen "kıssîsîn" ile kastedilenler: Âlimlere ve ibadet ehline tâbi olanlardır. Bu kelime ya Arapların kendi kelamlarına karıştırdığı yabancı bir kelimedir ya da Arapçadır. Ruhbân ise "râkib" ve "rukbân" gibi "râhib" kelimesinin çoğuludur. Fiili "rahibe'llâhe yerhebuhû" olup, Allah'tan korktu demektir. Rahbâniyyet ve terahhub ise manastırlarda ibadet etmektir. Ebû Ubeyd: "Ruhbân tekil için de çoğul için de kullanılabilir" demiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Ruhbân tekil olduğu zaman "kurbân" ve "karâbîn" gibi "rehâbine" ve "rehâbîn" şeklinde çoğul yapılır. Cerîr çoğul kullanımı hakkında şöyle demiştir:

رهبان مدين لو رأوك تنزّلوا

"Medyen rahipleri seni görselerdi aşağı inerlerdi"

.....

.....

وَقَالَ الشَّاعِرُ فِي اسْتِعْمَالِ رُهْبَانٍ مُفْرَدًا:

Şair ruhbân kelimesinin tekil olarak kullanımı hakkında şöyle demiştir:

لَوْ أَبْصَرَتْ رُهْبَانَ دَيْرٍ فِي الْجَبَلِ ... لَانْحَدَرَ الرُّهْبَانُ يسعى ويصل

"Dağdaki bir manastırın rahibini görseydi... Rahip koşarak ve ulaşarak aşağı inerdi."

ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ قَوْلِ الْحَقِّ، بَلْ هُمْ مُتَوَاضِعُونَ، بِخِلَافِ الْيَهُودِ فَإِنَّهُمْ عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ. تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ أَيْ تَمْتَلِئُ فَتَفِيضُ، لِأَنَّ الْفَيْضَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الِامْتِلَاءِ، جَعَلَ الْأَعْيُنَ تَفِيضُ، وَالْفَائِضُ: إِنَّمَا هُوَ الدَّمْعُ قَصْدًا لِلْمُبَالَغَةِ كَقَوْلِهِمْ دَمَعَتْ عَيْنُهُ. قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

Sonra Allah Sübhânehu onları, hakkı söylemekten büyüklenmeyen, bilakis mütevazı kimseler olmakla vasıfladı; Yahudilerin aksine, çünkü onlar bunun zıddı üzeredirler. Bu cümle kendisinden önceki cümleye matuftur. { وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } cümlesi de { وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ } cümlesi üzerine matuftur. { تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } yani dolar da taşar; çünkü taşma ancak dolduktan sonra olur. Mübalağa kastıyla, insanların "gözü yaşardı" demeleri gibi, gözlerin kendisini taşar kıldı; oysa taşan şey sadece gözyaşıdır. İmrüulkays şöyle demiştir:

فَفَاضَتْ دُمُوعُ الْعَيْنِ مِنِّي صَبَابَةً ... عَلَى النَّحْرِ حَتَّى بَلَّ دَمْعِيَ مِحْمَلِي

Aşırı sevgiden dolayı gözümün yaşları göğsüme doğru taştı, hatta gözyaşım kılıç bağımı ıslattı.

قَوْلُهُ: مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ مِنْ الْأُولَى لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَالثَّانِيَةُ بَيَانِيَّةٌ: أَيْ كَانَ ابْتِدَاءُ الْفَيْضِ نَاشِئًا مِنْ مَعْرِفَةِ الْحَقِّ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الثَّانِيَةُ تَبْعِيضِيَّةً، وَقُرِئَ: تَرى أَعْيُنَهُمْ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ. وَقَوْلُهُ:

{ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Hak olarak bildikleri şeyden dolayı” kavlindeki birinci "min" harf-i cerri başlangıç (ibtidâ-i gâye) içindir, ikincisi ise beyan içindir; yani taşmanın başlangıcı hakkı tanımaktan doğmuştur. İkincisinin teb'îz (kısmîlik) ifade etmesi de caizdir. { تَرى أَعْيُنَهُمْ } ifadesi meçhul sîgasıyla (türâ a'yunuhüm şeklinde) de okunmuştur. Ve O'nun şu buyruğu:

يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا اسْتِئْنَافٌ مَسُوقٌ لِجَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا حَالُهُمْ عِنْدَ سَمَاعِ الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ:

{ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا } “«Rabbimiz, iman ettik» derler” kavli, takdîrî bir soruya cevap olarak getirilmiş bir istînâftır (başlangıç cümlesidir); sanki: "Peki, Kur'an'ı işittikleri zamanki durumları nedir?" denilmiş, O da şöyle buyurmuştur:

يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ أَيْ آمَنَّا بِهَذَا الْكِتَابِ النَّازِلِ مِنْ عِنْدِكَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَبِمَنْ أَنْزَلْتَهُ عَلَيْهِ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ أَوْ مَعَ الشَّاهِدِينَ، بِأَنَّهُ حَقٌّ، أَوْ مَعَ الشَّاهِدِينَ بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ وَأَنَّهُ رَسُولُكَ إِلَى النَّاسِ. قَوْلُهُ: وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ للاستبعاد وَلَنا متعلق بمحذوف، ولا نُؤْمِنُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ فِي الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَيْ شَيْءٌ حَصَلَ لَنَا حَالَ كَوْنِنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَبِمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ؟ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمُ اسْتَبْعَدُوا انْتِفَاءَ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مَعَ وُجُودِ الْمُقْتَضِي لَهُ، وَهُوَ الطَّمَعُ فِي إِنْعَامِ اللَّهِ، فَالِاسْتِفْهَامُ وَالنَّفْيُ مُتَوَجِّهَانِ إِلَى الْقَيْدِ وَالْمُقَيَّدِ جَمِيعًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً ، وَالْوَاوَ فِي وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ لِلْحَالِ أَيْضًا بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ:

{ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } “«Rabbimiz, iman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz» derler” Yani: Senin katından Muhammed'e indirilen bu kitaba ve onu kendisine indirdiğin kimseye iman ettik; bizi kıyamet günü insanlar üzerine şahitlik edecek olan Muhammed'in ümmetiyle beraber ya da onun hak olduğuna şahitlik edenlerle veya Muhammed'in doğruluğuna ve insanlara [gönderilen] senin elçin olduğuna şahitlik edenlerle beraber yaz. { وَما لَنا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Bize ne oluyor da Allah'a iman etmeyelim?” kavli yeni bir başlangıç kelamıdır (istînâf). Soru, uzak görme (istib'âd) içindir. { لَنا } mahzuf [bir fiile] müteallıktır. { لَا نُؤْمِنُ } ise hâl olarak mansub konumundadır. Takdiri şöyledir: Allah'a ve bize gelen hakka inanmadığımız halde bize ne oluyor ki? Mana ise şudur: Onlar, gerektirici sebep mevcut olduğu halde —ki o da Allah'ın lütfunu ummaktır— kendilerinden imanın yok olmasını uzak görmüşlerdir. Dolayısıyla soru ve nefy, tıpkı Yüce Allah'ın: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } “Size ne oluyor ki, Allah'ın büyüklüğünü ummuyorsunuz?” buyruğunda olduğu gibi hem kayda hem de mukayyede yöneliktir. { وَنَطْمَعُ أَنْ يُدْخِلَنا رَبُّنا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ } “Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umarken” kavlindeki vâv da takdir edilen bir mübteda ile yine hâl içindir:

أَيْ أَيُّ شَيْءٍ حَصَلَ لَنَا؟ غَيْرُ مُؤْمِنِينَ وَنَحْنُ نَطْمَعُ فِي الدُّخُولِ مَعَ الصَّالِحِينَ، فَالْحَالُ الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ صَاحِبُهُمَا الضَّمِيرُ فِي لَنا وَعَامِلُهُمَا الْفِعْلُ الْمُقَدَّرُ: أَيْ حَصَلَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْحَالُ الثانية من الضمير في

Yani: Biz salihlerle beraber [cennete] girmeyi umduğumuz halde iman etmeyerek [böyle davranmakla] bize ne oldu? Birinci ve ikinci hâlin sâhib-i hâli (durumu belirtilen ögesi), { لَنا } ifadesindeki zamirdir; bunların âmili (hâl kılan ögesi) ise takdîrî fiildir; yani { حَصَلَ } [fiilidir]. İkinci hâlin, şuradaki zamirden olması da caizdir:

نُؤْمِنُ وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا لَنَا نَجْمَعُ بَيْنَ تَرْكِ الْإِيمَانِ وَبَيْنَ الطَّمَعِ فِي صُحْبَةِ الصَّالِحِينَ. قَوْلُهُ: فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا إِلَخْ أَثَابَهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مُخْلِصِينَ لَهُ مُعْتَقِدِينِ لِمَضْمُونِهِ. قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ التَّكْذِيبُ بِالْآيَاتِ كُفْرٌ فَهُوَ مِنْ بَابِ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ. وَالْجَحِيمُ: النَّارُ الشَّدِيدَةُ الْإِيقَادِ، وَيُقَالُ جَحَمَ فُلَانٌ النَّارَ: إِذَا شَدَّدَ إِيقَادَهَا، وَيُقَالُ أَيْضًا لِعَيْنِ الْأَسَدِ: جُحْمَةٌ لِشِدَّةِ اتِّقَادِهَا.

{ نُؤْمِنُ } fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir. Takdiri ise şöyledir: Bize ne oluyor da hem imanı terk etmeyi hem de salihlerin beraberliğini ummayı bir araya getiriyoruz? { فَأَثابَهُمُ اللَّهُ بِما قالُوا } “Söyledikleri bu sözden dolayı Allah onları mükâfatlandırdı...” kavli: Bu sözü ihlasla ve muhtevasına inanarak söyledikleri için onları mükâfatlandırdı. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidirler” kavline gelince; ayetleri yalanlamak küfürdür, dolayısıyla bu, hususî olanın umumî olana atfedilmesi kabilindendir. Cehîm (الْجَحِيمُ), son derece alevli ve şiddetli tutuşturulan ateştir. Bir kimse ateşi şiddetle tutuşturduğu zaman "caheme fulânuni'n-nâr" denilir. Aynı şekilde parıldamasının şiddetinden dolayı aslanın gözüne de "cuhme" denir.

قال الشاعر:

Şair şöyle demiştir:

والحرب لا يبقى لجا ... حمها التّخيّل والمراح

Savaşın alevli ateşine kibir ve şımarıklık dayanamaz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً الْآيَةَ قَالَ: هُمُ الْوَفْدُ الَّذِينَ جَاءُوا مَعَ جَعْفَرٍ وَأَصْحَابِهِ مِنْ أَرْضِ الْحَبَشَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا خَلَا يَهُودِيٌّ بِمُسْلِمٍ إِلَّا هَمَّ بِقَتْلِهِ» وَفِي لَفْظٍ «إِلَّا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِقَتْلِهِ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهُوَ غَرِيبٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ: مَا ذَكَرَ اللَّهُ بِهِ النَّصَارَى مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ النَّجَاشِيُّ وَأَصْحَابُهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: هُمْ نَاسٌ مِنَ الْحَبَشَةِ آمَنُوا إِذَا جَاءَتْهُمْ مُهَاجِرَةُ الْمُؤْمِنِينَ فَذَلِكَ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي النَّجَاشِيِّ وَأَصْحَابِهِ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْوَاحِدِيُّ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَالُوا: بُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمْرَو بْنَ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ وَكَتَبَ مَعَهُ كِتَابًا إِلَى النَّجَاشِيِّ، فَقَدِمَ عَلَى النَّجَاشِيِّ فَقَرَأَ كتاب رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ دَعَا جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَالْمُهَاجِرِينَ مَعَهُ، وَأَرْسَلَ النَّجَاشِيُّ إِلَى الرُّهْبَانِ وَالْقِسِّيسِينَ فَجَمَعَهُمْ، ثُمَّ أَمَرَ جَعْفَرَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يَقْرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ مَرْيَمَ، فَآمَنُوا بِالْقُرْآنِ وَفَاضَتْ أَعْيُنُهُمْ مِنَ الدَّمْعِ، وَهُمُ الَّذِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً إلى قوله: مَعَ الشَّاهِدِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ رُسُلُ النَّجَاشِيِّ بِإِسْلَامِهِ وَإِسْلَامِ قَوْمِهِ، كَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا يَخْتَارُهُمْ مِنْ قَوْمِهِ الخير، فالخير في الفقه والسنّ. وَفِي لَفْظٍ: بَعَثَ مِنْ خِيَارِ أَصْحَابِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثِينَ رَجُلًا، فَلَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَرَأَ عَلَيْهِمْ سُورَةَ يس، فَبَكَوْا حِينَ سَمِعُوا الْقُرْآنَ وَعَرَفُوا أَنَّهُ الْحَقُّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً الْآيَةَ، وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِيهِمْ أَيْضًا الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ بِدُونِ ذِكْرِ الْعَدَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: بَعَثَ النَّجَاشِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا سَبْعَةً قِسِّيسِينَ وَخَمْسَةً رُهْبَانًا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَيَسْأَلُونَهُ، فَلَمَّا لَقُوهُ فَقَرَأَ عليهم مما أَنْزَلَ اللَّهُ بَكَوْا وَآمَنُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ الْآيَةَ، وَالرِّوَايَاتُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، وَهَذَا الْمِقْدَارُ يكفي، فليس المراد

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً } “...ve onlardan sevgi bakımından en yakın olanları da bulacaksın...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar, Cafer ve arkadaşları ile birlikte Habeşistan topraklarından gelen heyettir." Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَا خَلَا يَهُودِيٌّ بِمُسْلِمٍ إِلَّا هَمَّ بِقَتْلِهِ » «Bir Yahudi bir Müslümanla baş başa kalmaya görsün, mutlaka onu öldürmeyi tasarlar.» Bir lafızda ise « إِلَّا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِقَتْلِهِ » «mutlaka içinden onu öldürmeyi geçirir» [şeklindedir]. İbn Kesîr: "Bu [rivayet] son derece gariptir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın Hristiyanları hayırla andığı her yerde kastedilen yalnızca Necâşî ve arkadaşlarıdır." Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar, mümin muhacirler kendilerine geldiğinde iman eden Habeşistan halkından bir topluluktur; işte bu [övgü] onlar içindir." Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şu ayet Necâşî ve arkadaşları hakkında inmiştir: { وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman, gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün...” İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve Vâhidî'nin İbn Şihâb tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Bekr b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm ve Urve b. ez-Zübeyr haber verip dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi elçi olarak gönderdi ve onunla Necâşî'ye bir mektup yazdı. Amr, Necâşî'nin yanına vardı. [Necâşî] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu okudu, sonra Cafer b. Ebî Tâlib'i ve beraberindeki muhacirleri çağırdı. Necâşî ayrıca rahiplere ve kıssîslere haber gönderip onları topladı. Ardından Cafer b. Ebî Tâlib'e onlara Kur'an okumasını emretti. O da onlara Meryem Suresi'ni okudu. Bunun üzerine Kur'an'a iman ettiler ve gözlerinden yaşlar boşandı. İşte Allah'ın haklarında { وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً } kavlinden { مَعَ الشَّاهِدِينَ } kavline kadar [olan ayetleri] indirdiği kimseler bunlardır. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Saîd b. Cübeyr'den ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlar, Necâşî'nin kendi Müslümanlığını ve kavminin Müslüman olduğunu bildirmek üzere gönderdiği elçileridir. Kavminden fıkıh (derin anlayış) ve yaşça en hayırlılarını seçtiği yetmiş kişiydiler." Bir lafızda ise: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlarının hayırlılarından otuz kişi gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiklerinde onlara Yâsîn Suresi'ni okudu. Kur'an'ı işittiklerinde ve onun hak olduğunu anladıklarında ağladılar. Bunun üzerine Allah onlar hakkında { ذلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْباناً } “...Bu, onların içinde kıssîsler ve rahipler bulunmasından...” ayetini indirdi. Ayrıca onlar hakkında şu ayet de indi: { الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِهِ هُمْ بِهِ يُؤْمِنُونَ } “Bundan önce kendilerine kitap verdiklerimiz, ona da iman ederler” kavlinden { أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا } “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükafatları iki defa verilecektir...” kavline kadar." Abd b. Humeyd, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre sayı belirtmeksizin bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Necâşî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i görüp ona sorular sorsunlar diye yedisi kıssîs, beşi rahip olmak üzere on iki kişi gönderdi. Onunla karşılaştıklarında [Resûlullah] Allah'ın indirdiklerinden kendilerine okuyunca ağladılar ve iman ettiler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında { وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ } “Resûl'e indirileni duydukları zaman...” ayetini indirdi." Bu baptaki rivayetler pek çoktur; bu kadarı kâfidir, zira maksat

إِلَّا بَيَانَ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: قِسِّيسِينَ قَالَ: هُمْ عُلَمَاؤُهُمْ.

sadece ayetin iniş sebebini (sebeb-i nüzûlünü) açıklamaktır. İbn Ebî Hâtim'in Hasen'den { قِسِّيسِينَ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onlar onların âlimleridir" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: الْقِسِّيسُونَ عُبَّادُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ قَالَ: أمة محمد ﷺ.

İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o: "Kıssîsler, onların âbidleridir (ibadet ehlidir)" demiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve sahih olduğunu belirtmiştir— ile İbn Merdeveyh'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir" demiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 87-88]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٨٧) وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez. (87) Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve kendisine iman ettiğiniz Allah'tan korkup sakının. (88)”

الطَّيِّبَاتُ: هِيَ الْمُسْتَلَذَّاتُ مِمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ، نَهَى الَّذِينَ آمَنُوا عَنْ أَنْ يُحَرِّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ شَيْئًا مِنْهَا، إِمَّا لِظَنِّهِمْ أَنَّ فِي ذَلِكَ طَاعَةً لِلَّهِ وَتَقَرُّبًا إِلَيْهِ، وأنه من الزّهد في الدنيا فرفع النَّفْسِ عَنْ شَهَوَاتِهَا، أَوْ لِقَصْدِ أَنْ يُحَرِّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ شَيْئًا مِمَّا أَحَلَّهُ لَهُمْ كَمَا يَقَعُ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْعَوَامِّ مِنْ قَوْلِهِمْ: حَرَامٌ عَلَيَّ وَحَرَّمْتُهُ عَلَى نَفْسِي وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الَّتِي تَدْخُلُ تَحْتَ هَذَا النَّهْيِ الْقُرْآنِيِّ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ تَحْرِيمُ شَيْءٍ مِمَّا أَحَلَّ اللَّهُ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ طَيِّبَاتِ الْمَطَاعِمِ وَالْمَلَابِسِ وَالْمَنَاكَحِ، وَلِذَلِكَ رَدَّ النَّبِيُّ ﷺ التَّبَتُّلَ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ.

Tayyibât (الطَّيِّبَاتُ), Allah'ın kullarına helal kıldığı şeylerden lezzet alınanlardır. İman edenler, bunlardan herhangi birini kendilerine haram kılmaktan nehyedilmişlerdir; bu ya bunda Allah'a bir itaat ve O'na bir yakınlaşma olduğunu, dünyada zühd ve nefsi arzularından alıkoymak olduğunu zannetmelerinden dolayıdır; yahut da avam tabakasından pek çoğunun "Bana haram olsun", "Onu kendime haram kıldım" ve Kur'an'daki bu nehyin kapsamına giren benzeri lafızları söylemelerinde olduğu gibi, Allah'ın kendilerine helal kıldığı bir şeyi kendilerine haram kılmayı kastetmelerinden dolayıdır. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir: Müslümanlardan hiçbir kimsenin, Allah'ın mümin kullarına helal kıldığı yiyeceklerin, giyeceklerin ve nikahın temiz ve güzel olanlarından herhangi bir şeyi kendisine haram kılması caiz değildir. Bu sebepledir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Osman b. Maz'ûn'un dünyadan el etek çekme (tebettül) talebini reddetmiştir.

فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا فَضْلَ فِي تَرْكِ شَيْءٍ مِمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ لِعِبَادِهِ، وَأَنَّ الْفَضْلَ وَالْبِرَّ إِنَّمَا هُوَ فِي فِعْلِ مَا نَدَبَ اللَّهُ عِبَادَهُ إِلَيْهِ، وَعَمِلَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَسَنَّهُ لِأُمَّتِهِ، وَاتَّبَعَهُ عَلَى مِنْهَاجِهِ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ، إِذْ كَانَ خَيْرُ الْهَدْيِ هَدْيُ نَبِيِّنَا محمد ﷺ. فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ تَبَيَّنَ خَطَأُ مَنْ آثَرَ لِبَاسَ الشَّعْرِ وَالصُّوفِ عَلَى لِبَاسِ الْقُطْنِ وَالْكَتَّانِ إِذَا قَدَرَ عَلَى لِبَاسِ ذَلِكَ مِنْ حِلِّهِ، وَآثَرَ أَكْلَ الْخَشِنِ مِنَ الطَّعَامِ وَتَرَكَ اللَّحْمَ وَغَيْرَهُ حَذَرًا مِنْ عَارِضِ الْحَاجَةِ إِلَى النِّسَاءِ. قَالَ: فَإِنْ ظَنَّ ظَانٌّ أَنَّ الْفَضْلَ فِي غَيْرِ الَّذِي قُلْنَا لِمَا فِي لِبَاسِ الْخَشِنِ وَأَكْلِهِ مِنَ الْمَشَقَّةِ عَلَى النَّفْسِ وَصَرْفِ مَا فَضَلَ بَيْنَهُمَا مِنَ الْقِيمَةِ إِلَى أَهْلِ الْحَاجَةِ، فَقَدْ ظَنَّ خَطَأً، وَذَلِكَ أَنَّ الْأَوْلَى بِالْإِنْسَانِ صَلَاحُ نَفْسِهِ وَعَوْنُهُ لَهَا عَلَى طَاعَةِ رَبِّهَا، وَلَا شَيْءَ أَضَرَّ لِلْجِسْمِ مِنَ الْمَطَاعِمِ الرَّدِيَّةِ، لِأَنَّهَا مُفْسِدَةٌ لِعَقْلِهِ وَمُضْعِفَةٌ لِأَدَوَاتِهِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ سَبَبًا إِلَى طَاعَتِهِ. قَوْلُهُ: وَلا تَعْتَدُوا أَيْ لَا تَعْتَدُوا عَلَى اللَّهِ بِتَحْرِيمِ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ، أَوْ لَا تَعْتَدُوا فَتُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ: أَيْ تَتَرَخَّصُوا فَتُحَلِّلُوا حَرَامًا كَمَا نُهِيتُمْ عَنِ التَّشْدِيدِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ بِتَحْرِيمِ الْحَلَالِ. وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ مَنْ حَرَّمَ عَلَى نَفْسِهِ شَيْئًا مِمَّا أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ فَلَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ وَلَا يَلْزَمُهُ كَفَّارَةٌ.

Böylece Allah'ın kullarına helal kıldığı şeylerden herhangi birini terk etmede bir fazilet olmadığı; fazilet ve iyiliğin ancak Allah'ın kullarını teşvik ettiği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in amel edip ümmetine sünnet kıldığı ve hulefâ-yi râşidînin onun minhâcı üzere tâbi olduğu şeyi yapmakta olduğu sabit olmuştur; çünkü en hayırlı rehberlik Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in rehberliğidir. Durum böyle olunca, helalinden elde etmeye gücü yettiği halde pamuk ve keten giymek yerine kıl ve yün giymeyi tercih eden, kadınlara duyulacak ihtiyaç arızasından sakınmak maksadıyla kaba yiyecekler yemeyi tercih edip eti ve diğer şeyleri terk eden kimsenin hatası ortaya çıkmış olur. Der ki: Eğer bir kimse, kaba giyinip kaba yemekte nefse meşakkat bulunduğu ve ikisi arasındaki fazla değeri ihtiyaç sahiplerine sarf etmek olduğu gerekçesiyle faziletin söylediğimizin dışında olduğunu zannederse, yanlış düşünmüş olur. Zira insana en layık olan şey, nefsini ıslah etmesi ve Rabbine itaat hususunda ona yardımcı olmasıdır. Vücut için kötü yiyeceklerden daha zararlı hiçbir şey yoktur; çünkü bunlar onun aklını ifsat eder ve Allah'ın O'na itaate bir sebep kıldığı vasıtalarını zayıflatır. { وَلا تَعْتَدُوا } “Ve haddi aşmayın” kavli: Yani Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılarak Allah'a karşı haddi aşmayın ya da haddi aşıp Allah'ın size haram kıldığını helal saymayın; yani tıpkı helali haram kılarak nefislerinize zorluk çıkarmaktan nehyedildiğiniz gibi, ruhsat arayışıyla haramı helal kılmayın. İlim ehlinin cumhuru, Allah'ın kendisine helal kıldığı bir şeyi kendisine haram kılan kimseye o şeyin haram olmayacağı ve kendisine kefaret gerekmeyeceği görüşüne varmıştır.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ وَمَنْ تَابَعَهُمَا: إِنَّ مَنْ حَرَّمَ شَيْئًا صَارَ مُحَرَّمًا عَلَيْهِ، وَإِذَا تَنَاوَلَهُ لَزِمَتْهُ الْكَفَّارَةُ، وَهُوَ خِلَافُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَخِلَافُ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ، وَلَعَلَّهُ يَأْتِي فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ مَا هُوَ أَبْسَطُ مِنْ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهُ، وظاهره أنه تَحْرِيمَ كُلِّ اعْتِدَاءٍ:

Ebû Hanîfe, Ahmed ve onlara uyanlar ise: "Bir şeyi haram kılan kimseye o şey haram olur ve onu tükettiğinde/yaptığında kefaret gerekir" demişlerdir ki bu, bu ayette bulunana ve sahih hadislerin delalet ettiğine aykırıdır. İnşallah Tahrîm Suresi'nde bundan daha geniş bir açıklama gelecektir. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz Allah haddi aşanları sevmez” kavli, kendisinden önceki ifadenin gerekçesidir (ta'lîl). Zahiri ise her türlü haddi aşmanın haram olduğunu ifade eder:

أَيْ مُجَاوَزَةٌ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ فِي كُلِّ أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَالَ كَوْنِهِ حَلالًا طَيِّباً أَيْ غَيْرَ مُحَرَّمٍ وَلَا مُسْتَقْذَرٍ، أَوْ أَكْلًا حَلَالًا طَيِّبًا، أَوْ كُلُوا حَلَالًا طَيِّبًا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ، ثُمَّ وَصَّاهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالتَّقْوَى فَقَالَ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ.

yani her bir meselede Allah'ın meşru kıldığını aşmaktır. { وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } kavli: { حَلالاً طَيِّباً } “helal ve temiz olarak” hâl konumunda olup, haram ve iğrenç olmayan veya helal ve temiz bir yiyişle yahut Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olanını yiyin demektir. Sonra Allah Sübhânehu onlara takvayı tavsiye ederek: { وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Ve kendisine iman ettiğiniz Allah'tan korkup sakının” buyurmuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي إِذَا أَكَلْتُ اللَّحْمَ انْتَشَرْتُ لِلنِّسَاءِ وَأَخَذَتْنِي شَهْوَةٌ، وَإِنِّي حرّمت عليّ اللحم، فنزلت: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ مُرْسَلًا، وَرُوِيَ مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي رَهْطٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالُوا: نَقْطَعُ مَذَاكِيرَنَا وَنَتْرُكُ شَهَوَاتِ الدُّنْيَا وَنَسِيحُ فِي الْأَرْضِ كَمَا يَفْعَلُ الرُّهْبَانُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَذَكَرَ لَهُمْ ذَلِكَ، فَقَالُوا: نعم، فقال النبي ﷺ:

Tirmizî —ve hadisi hasen görmüştür—, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Kâmil'de İbn Adiy, Taberânî ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben et yediğim zaman kadınlara karşı şehvetim uyanıyor ve beni bir şehvet sarıyor; ben de eti kendime haram kıldım" dedi. Bunun üzerine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } ayeti indi. Bu, başka bir vecihten mürsel olarak da rivayet edilmiştir; ayrıca İbn Abbâs'a mevkuf olarak da rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in ondan rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu ayet, sahabeden: 'Erkeklik organlarımızı keselim, dünya şehvetlerini terk edelim ve tıpkı rahiplerin yaptığı gibi yeryüzünde dolaşalım' diyen bir topluluk hakkında indi. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca onlara haber gönderip bu durumu sordu. Onlar: 'Evet' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:"

«لكني أَصُومُ وَأُفْطِرُ وَأُصَلِّي وَأَنَامُ وَأَنْكِحُ النِّسَاءَ، فَمَنْ أَخَذَ بِسُنَّتِي فَهُوَ مِنِّي، وَمَنْ لَمْ يَأْخُذْ بِسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي» . وَقَدْ ثَبَتَ نَحْوُ هَذَا فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ دُونِ ذِكْرِ أَنَّ ذلك سبب نزول الآية. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ أَنَّ هَؤُلَاءِ الرَّهْطَ: هُمْ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ وَأَصْحَابُهُ، وَفِي الْبَابِ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَكَثِيرٌ مِنْهَا مُصَرِّحٌ بِأَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ ضَافَهُ ضَيْفٌ مِنْ أَهْلِهِ وَهُوَ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، فَوَجَدَهُمْ لَمْ يُطْعِمُوا ضَيْفَهُمُ انْتِظَارًا لَهُ، فَقَالَ لِامْرَأَتِهِ: حَبَسْتِ ضَيْفِي مِنْ أَجْلِي، هُوَ حَرَامٌ عَلَيَّ، فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ: هُوَ حَرَامٌ عَلَيَّ، فَقَالَ الضَّيْفُ: هُوَ حَرَامٌ عَلَيَّ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ وَضَعَ يَدَهُ وَقَالَ: كُلُوا بِسْمِ اللَّهِ، ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَدْ أصبت» ، فأنزل الله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَهَذَا أَثَرٌ مُنْقَطِعٌ، وَلَكِنْ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ فِي قِصَّةِ الصِّدِّيقِ مَعَ أَضْيَافِهِ مَا هُوَ شَبِيهٌ بِهَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ فَجِيءَ بِضَرْعٍ، فَتَنَحَّى رَجُلٌ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ: ادْنُ، فَقَالَ: إِنِّي حَرَّمْتُ أَنْ آكُلَهُ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: ادْنُ فَاطْعَمْ وَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا الْحَاكِمُ فِي مُسْتَدْرَكِهِ، وَقَالَ: صَحِيحٌ على شرط الشيخين ولم يخرجاه.

«Fakat ben hem oruç tutarım hem iftar ederim, namaz da kılarım uyurum da, kadınlarla da evlenirim. Kim benim sünnetime uyarsa bendendir; kim de benim sünnetime uymazsa benden değildir.» Buna benzer bir rivayet Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda, bunun ayetin iniş sebebi olduğuna değinilmeksizin sabit olmuştur. Abd b. Humeyd, el-Merâsîl'de Ebû Dâvûd ve İbn Cerîr'in Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre bu topluluk Osman b. Maz'ûn ve arkadaşlarıdır. Bu baptaki rivayetler bu anlamda pek çoktur ve bunların birçoğu bunun ayetin nüzul sebebi olduğunu açıkça belirtmektedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre Abdullah b. Revâha, kendisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken ailesine bir misafir geldi. Ailesinin yanına döndüğünde, kendisini bekledikleri için misafirlerine yemek yedirmediklerini gördü. Bunun üzerine eşine: "Benim yüzümden misafirimi aç bıraktın, bu yemek bana haram olsun" dedi. Eşi de: "Bana da haram olsun" dedi. Misafir de: "Bana da haram olsun" dedi. Durumu görünce elini yemeğe uzattı ve: "Bismillâh deyip yiyin" dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Doğru olanı yapmışsın» buyurdu. Bunun üzerine Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } ayetini indirdi. Bu münkatı' bir eserdir; fakat Sahîh-i Buhârî'de Sıddîk'ın [Ebû Bekr'in] misafirleriyle olan kıssasında buna benzer bir durum yer almaktadır. İbn Ebî Hâtim'in Mesrûk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] yanındaydık, bir hayvan memesi getirildi. Bir adam kenara çekildi. Abdullah ona: "Yaklaş" dedi. Adam: "Ben onu yemeyi [kendime] haram kıldım" deyince Abdullah: "Yaklaş, ye ve yeminin için kefaret ver" dedi ve bu ayeti okudu. Bunu Hâkim de Müstedrek'inde rivayet etmiş ve: "Şeyhayn'ın [Buhârî ve Müslim] şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir" demiştir.

[سورة المائدة (٥) : آية ٨٩]

[el-Mâide Suresi (5): Ayet 89]

لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩)

{ لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوا أَيْمانَكُمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٨٩) } “Allah sizi, yeminlerinizdeki boş sözlerden (lağvden) sorumlu tutmaz; lâkin bile bile bağladığınız (kastettiğiniz) yeminlerden sorumlu tutar. Bunun kefareti, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak yahut onları giydirmek ya da bir köle azat etmektir. Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır. İşte yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah size ayetlerini böylece açıklar ki şükredesiniz. (89)”

قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ اللَّغْوِ، والخلاف فيه، في سورة البقرة، وفِي أَيْمانِكُمْ صلة يُؤاخِذُكُمُ. قيل وفِي بِمَعْنَى مِنْ، وَالْأَيْمَانُ جَمْعُ يَمِينٍ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَيْمَانَ اللَّغْوِ لَا يُؤَاخِذُ الله الحالف بها ولا تجب فيها الْكَفَّارَةُ. وَقَدْ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى أَنَّهَا قَوْلُ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ وَبَلَى وَاللَّهِ فِي كَلَامِهِ غَيْرُ مُعْتَقِدٍ لِلْيَمِينِ، وَبِهِ فَسَّرَ الصَّحَابَةُ الْآيَةَ وَهُمْ أَعْرَفُ بِمَعَانِي الْقُرْآنِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَذَلِكَ عِنْدَ اللَّجَاجِ وَالْغَضَبِ والعجلة بقوله: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ قُرِئَ بِتَشْدِيدِ عَقَّدْتُمُ وَبِتَخْفِيفِهِ، وَقُرِئَ عَاقَدْتُمْ. وَالْعَقْدُ عَلَى ضَرْبَيْنِ: حِسِّيٌّ كَعَقْدِ الْحَبْلِ، وَحُكْمِيٌّ كَعَقْدِ الْبَيْعِ، وَالْيَمِينِ والعهد.

Lağv (لَّغْو) kelimesinin tefsiri ve bu konudaki ihtilaf Bakara Suresi'nde geçmişti. { فِي أَيْمانِكُمْ } ibaresi { يُؤاخِذُكُمُ } fiilinin sılasıdır (müteallakıdır). "Fî" harf-i cerrinin "min" anlamında olduğu da söylenmiştir. Eymân (الْأَيْمَانُ), yemîn (يَمِين) kelimesinin çoğuludur. Ayette, lağv yeminlerinden dolayı Allah'ın yemin edeni sorumlu tutmayacağına ve bunlarda kefaretin gerekmediğine delil vardır. Sahabeden ve sonrakilerden cumhurun benimsediği görüşe göre lağv yemini; kişinin konuşması esnasında yemini kastetmeksizin "Hayır vallâhi", "Evet vallâhi" demesidir. Sahabe de ayeti böyle tefsir etmiştir ki onlar Kur'an'ın manalarını en iyi bilenlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: "Bu, çekişme, öfke ve acele esnasında [yapılan yemindir]." { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } kavline gelince; { عَقَّدْتُمُ } kelimesi şeddeli ve şeddesiz olarak (akadtüm şeklinde) okunduğu gibi, "âkadtüm" şeklinde de okunmuştur. Akit (bağlama) iki kısımdır: İpin bağlanması gibi hissî olan ve satış akdi, yemin ve ahit gibi hükmî olan.

قال الشاعر .

Şair şöyle demiştir:

قَوْمٌ إِذَا عَقَدُوا عَقْدًا لِجَارِهِمُ ... شَدُّوا الْعِنَاجَ وشدّوا فوقه الكربا

Onlar öyle bir kavimdir ki komşuları için bir ahit bağladıklarında... [Kuyunun ipinin] emniyet bağını sıkar, onun üzerine de ana bağı sağlamlaştırırlar.

فاليمين المنعقدة مِنْ عَقَّدَ الْقَلْبَ لَيَفْعَلَنَّ أَوْ لَا يَفْعَلَنَّ في المستقبل أي ولكن يؤاخذكم بأيمانكم المنعقدة الْمُوَثَّقَةِ بِالْقَصْدِ وَالنِّيَّةِ إِذَا حَنِثْتُمْ فِيهَا. وَأَمَّا الْيَمِينُ الْغَمُوسُ: فَهِيَ يَمِينُ مَكْرٍ وَخَدِيعَةٍ وَكَذِبٍ قَدْ بَاءَ الْحَالِفُ بِإِثْمِهَا، وَلَيْسَتْ بِمَعْقُودَةٍ وَلَا كَفَارَّةَ فِيهَا كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْجُمْهُورُ، وَقَالَ الشافعي: هي يمين معقودة مُكْتَسَبَةٌ بِالْقَلْبِ مَعْقُودَةٌ بِخَبَرٍ مَقْرُونَةٌ بِاسْمِ اللَّهِ، وَالرَّاجِحُ الْأَوَّلُ وَجَمِيعُ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي تَكْفِيرِ الْيَمِينِ مُتَوَجِّهَةٌ إِلَى الْمَعْقُودَةِ، وَلَا يَدُلُّ شَيْءٌ مِنْهَا عَلَى الْغَمُوسِ، بَلْ مَا وَرَدَ فِي الْغَمُوسِ إِلَّا الْوَعِيدُ وَالتَّرْهِيبُ، وَإِنَّهَا مِنَ الْكَبَائِرِ، بَلْ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ، وَفِيهَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا الْآيَةَ. قَوْلُهُ: فَكَفَّارَتُهُ الْكَفَّارَةُ: هِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ التَّكْفِيرِ وَهُوَ التَّسْتِيرُ، وَكَذَلِكَ الْكُفْرُ هُوَ السَّتْرُ، وَالْكَافِرُ هُوَ السَّاتِرُ، لِأَنَّهَا تَسْتُرُ الذَّنْبَ وَتُغَطِّيهِ، وَالضَّمِيرُ فِي كَفَّارَتِهِ رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي قَوْلِهِ: بِما عَقَّدْتُمُ. إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ الْمُرَادُ بِالْوَسَطِ هُنَا الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ طَرَفَيِ الْإِسْرَافِ وَالتَّقْتِيرِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْأَعْلَى كَمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَيْ أَطْعِمُوهُمْ مِنَ الْمُتَوَسِّطِ مِمَّا تَعْتَادُونَ إِطْعَامَ أَهْلِيكُمْ مِنْهُ، وَلَا يَجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تُطْعِمُوهُمْ مِنْ أَعْلَاهُ، وَلَا يَجُوزُ لَكُمْ أَنْ تُطْعِمُوهُمْ مِنْ أَدْنَاهُ، وَظَاهِرَهُ أَنَّهُ يُجْزِئُ إِطْعَامُ عَشْرَةٍ حَتَّى يَشْبَعُوا.

Mün'akid (bağlanmış) yemin, gelecekte bir şeyi mutlaka yapacağına veya yapmayacağına kalbin bağ kurmasından (azmetmesinden) ibarettir. Yani: Lakin O, bozulduğu takdirde kasıt ve niyetle pekiştirilmiş olan akdedilmiş yeminlerinizden dolayı sizi sorumlu tutar. Yemîn-i gamûsa gelince: O hile, aldatma ve yalan yeminidir ki yemin eden onun günahını yüklenmiştir. O akdedilmiş bir yemin değildir ve cumhurun benimsediği üzere onda kefaret yoktur. Şâfiî ise: "O, kalple kazanılmış, bir haberle bağlanmış ve Allah'ın ismiyle pekiştirilmiş mün'akid bir yemindir" demiştir. Tercih edilen ise birinci görüştür; yemin kefareti hakkında vârid olan hadislerin tamamı mün'akid yemine yöneliktir ve bunlardan hiçbiri gamûs yeminine delalet etmez. Bilakis gamûs hakkında sadece tehdit ve sakındırma gelmiştir; o büyük günahlardandır, hatta en büyük günahlardandır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar...” ayeti de onun hakkında inmiştir. { فَكَفَّارَتُهُ } “Bunun kefareti...” kavlindeki keffâret: Tekfîr (örtmek) kelimesinden alınmıştır; o da örtmektir. Aynı şekilde küfür (الْكُفْرُ) de örtmek, kâfir (الْكَافِرُ) ise örten demektir; çünkü o günahı örter ve kapatır. { كَفَّارَتِهِ } ifadesindeki zamir, { بِما عَقَّدْتُمُ } buyruğundaki "mâ" lafzına racidir. { إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } “Ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmak...” kavlindeki "evsat" (orta) ile kastedilen, israf ile cimrilik iki ucu arasındaki vasat/orta olanıdır; bu yerin dışındakilerde olduğu gibi en üstün olanı kastedilmemiştir. Yani: Ailenize yedirmeyi âdet edindiğiniz şeylerin vasatından/orta hallisinden onlara yedirin; onlara en üstününden yedirmeniz farz olmadığı gibi en düşüğünden yedirmeniz de caiz değildir. Ayetin zahiri, on kişiyi doyuncaya kadar yedirmenin yeterli olduğunu gösterir.

وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُجْزِئُ إِطْعَامُ الْعَشَرَةِ غَدَاءً دُونَ عَشَاءٍ حَتَّى يُغَدِّيهِمْ وَيُعَشِّيهِمْ.

Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre o: "On kişiye akşam yemeği olmaksızın sadece öğle yemeği yedirmek yetmez; ta ki onlara hem öğle hem de akşam yemeği yedirsin" demiştir.

قَالَ أَبُو عُمَرَ: هُوَ قَوْلُ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى بِالْأَمْصَارِ. وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَابْنُ سِيرِينَ: يَكْفِيهِ أَنْ يُطْعِمَ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ أَكْلَةً وَاحِدَةً خُبْزًا وَسَمْنًا أَوْ خُبْزًا وَلَحْمًا. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الخطاب وعائشة ومجاهد والشعبي وسعيد ابن جُبَيْرٍ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَمَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ وَأَبُو مَالِكٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْحَكَمُ وَمَكْحُولٌ وَأَبُو قِلَابَةَ وَمُقَاتِلٌ:

Ebû Ömer: "Bu, beldelerin fetva imamlarının sözüdür" demiştir. Hasan-ı Basrî ve İbn Sîrîn ise: "On yoksula ekmek ve sadeyağ yahut ekmek ve etten bir öğün yemek yedirmesi yeterlidir" demişlerdir. Ömer b. el-Hattâb, Âişe, Mücâhid, Şa'bî, Saîd b. Cübeyr, İbrâhîm en-Nehaî, Meymûn b. Mihrân, Ebû Mâlik, Dahhâk, Hakem, Mekhûl, Ebû Kılâbe ve Mukâtil ise şöyle demişlerdir:

يَدْفَعُ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْعَشْرَةِ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ أَوْ تَمْرٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ نِصْفُ صَاعٍ بُرٍّ وَصَاعٍ مِمَّا عَدَاهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كفّر رسول الله ﷺ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ وَكَفَّرَ النَّاسُ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَنِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، وَفِي إِسْنَادِهِ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْلَى الثَّقَفِيُّ، وَهُوَ مُجْمِعٌ عَلَى ضَعْفِهِ. وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: مَتْرُوكٌ. قَوْلُهُ: أَوْ كِسْوَتُهُمْ عَطْفٌ عَلَى إِطْعَامٍ. قُرِئَ بِضَمِّ الْكَافِ وَكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ أُسْوَةٍ وَإِسْوَةٍ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ومحمد بن السّميقع الْيَمَانِيُّ أَوْ كَأُسْوَتِهِمْ: يَعْنِي كَأُسْوَةِ أَهْلِيكُمْ وَالْكُسْوَةِ فِي الرِّجَالِ تَصْدُقُ عَلَى مَا يَكْسُو الْبَدَنَ وَلَوْ كَانَ ثَوْبًا وَاحِدًا، وَهَكَذَا فِي كُسْوَةِ النِّسَاءِ وَقِيلَ: الْكُسْوَةُ لِلنِّسَاءِ دِرْعٌ وَخِمَارٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِسْوَةِ مَا تُجْزِئُ بِهِ الصَّلَاةُ.

"On kişinin her birine buğdaydan veya hurmadan yarım sâ' verir." Bu, Ali'den de rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe: "Buğdaydan yarım sâ', diğerlerinden ise bir sâ' verir" demiştir. İbn Mâce ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sâ' hurma ile kefaret vermiş ve insanlar da bununla kefaret ödemiştir; bulamayan ise buğdaydan yarım sâ' vermiştir" demiştir. Senedinde Ömer b. Abdillâh b. Ya'lâ es-Sekafî vardır ki onun zayıflığı üzerinde icmâ edilmiştir. Dârekutnî: "Metruktür" demiştir. { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } “Yahut onları giydirmek” kavli, it'âm (doyurmak) üzerine matuftur. Kâf harfinin zammesiyle (küsvetühüm) ve kesresiyle (kisvetühüm) okunmuştur; bu ikisi "üsve" ve "isve" gibi iki lehçedir. Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. es-Sümeyka' el-Yemânî { أَوْ كَأُسْوَتِهِمْ } şeklinde okumuşlardır; yani "ailenizin giyimi gibi". Erkeklerde kisve (giysi), tek bir elbise bile olsa bedeni örten şeye denir; kadınların kisvesi için de durum böyledir. Kadınların kisvesinin dir' (elbise/fistan) ve hımâr (başörtüsü) olduğu söylenmiştir. Kisve ile kastedilenin namazın kendisiyle caiz olduğu örtünme miktarı olduğu da söylenmiştir.

قَوْلُهُ: أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ أَيْ إِعْتَاقُ مَمْلُوكٍ، وَالتَّحْرِيرُ: الْإِخْرَاجُ مِنَ الرِّقِّ، وَيُسْتَعْمَلُ التَّحْرِيرُ فِي فَكِّ الْأَسِيرِ، وَإِعْفَاءِ الْمَجْهُودِ بِعَمَلٍ عَنْ عَمَلِهِ، وَتَرْكِ إِنْزَالِ الضَّرَرِ بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

{ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } “Ya da bir köle azat etmektir” kavli; yani köle olan bir kimseyi hürriyetine kavuşturmaktır. Tahrîr: Kölelikten çıkarmaktır. Tahrîr kelimesi esirin kurtarılması, ağır iş altında yorulanın işinden muaf tutulması ve ona zarar verilmekten vazgeçilmesi anlamında da kullanılır. Ferazdak'ın şu sözü bundandır:

أَبَنِي غُدَانَةَ إِنَّنِي حَرَّرْتُكُمْ ... فَوَهَبْتُكُمْ لِعَطِيَّةَ بْنِ جِعَالِ

Ey Gudâne oğulları! Şüphesiz ben sizi serbest bıraktım (hicvetmekten vazgeçtim)... Ve sizi Atıyye b. Ci'âl'e bağışladım.

أَيْ حَرَّرْتُكُمْ مِنَ الْهِجَاءِ الَّذِي كَانَ سَيَضَعُ مِنْكُمْ وَيَضُرُّ بَأَحْسَابِكُمْ.

Yani: Sizi, değerinizi düşürecek ve soyunuza zarar verecek olan hicivden serbest bıraktım/kurtardım.

وَلِأَهْلِ الْعِلْمِ أَبْحَاثٌ فِي الرَّقَبَةِ الَّتِي تُجْزِئُ فِي الْكَفَّارَةِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا تُجْزِئُ كُلُّ رَقَبَةٍ عَلَى أَيِّ صفة

İlim ehlinin, kefarette yeterli olan köle konusunda birtakım inceleme ve tartışmaları bulunmaktadır. Bu ayetin zâhiri ise, hangi nitelikte

كَانَتْ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ إِلَى اشْتِرَاطِ الْإِيمَانِ فِيهَا قِيَاسًا عَلَى كَفَّارَةِ الْقَتْلِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ أَيْ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ شَيْئًا مِنَ الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ فَكَفَّارَتُهُ صِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَقُرِئَ مُتَتَابِعَاتٍ حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيٍّ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ مُقَيِّدَةً لِمُطْلَقِ الصَّوْمِ. وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالثَّوْرِيُّ وَهُوَ أَحَدُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ. وَقَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ فِي قَوْلِهِ الْآخَرِ: يُجْزِئُ التَّفْرِيقُ ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ أَيْ ذَلِكَ الْمَذْكُورُ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَحَنِثْتُمْ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِحِفْظِ الْأَيْمَانِ وَعَدَمِ الْمُسَارَعَةِ إِلَيْهَا أَوْ إِلَى الْحِنْثِ بِهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهُ، أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْبَيَانِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنْ بَيَانِ شَرَائِعِهِ وَإِيضَاحِ أَحْكَامِهِ.

olursa olsun her kölenin yeterli olacağı yönündedir. İçlerinde Şâfiî'nin de bulunduğu bir grup ise, katil kefaretine kıyasla onda iman şartını aramışlardır. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ } “Kim [bunları] bulamazsa üç gün oruç tutmalıdır” kavli: Yani zikredilen hususlardan hiçbirini bulamayan kimsenin kefareti üç gün oruç tutmaktır. İbn Mes'ûd ve Übeyy'den "mütetâbiâtin" (peş peşe) şeklinde okunduğu nakledilmiştir ki bu kıraat mutlak olan orucu kayıt altına alır. Ebû Hanîfe ve Sevrî bu görüştedir ve bu, Şâfiî'nin iki kavlinden biridir. Mâlik ve diğer kavlinde Şâfiî ise: "Ayrı ayrı tutulması da yeterlidir" demişlerdir. { ذلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمانِكُمْ إِذا حَلَفْتُمْ } “İşte yemin ettiğiniz vakit yeminlerinizin kefareti budur” kavli: Yani zikredilen bu hususlar, yemin edip de bozduğunuz zaman yeminlerinizin kefaretidir. Sonra onlara yeminleri korumayı, hemen yemine sarılmamayı veya onu bozmaya acele etmemeyi emretmiştir. { كَذلِكَ } “Böylece” kavlindeki işaret, kendisinden sonra zikredilen fiilin masdarına yöneliktir; yani işte böyle bir açıklama ile Allah size açıklar. Bu, Kitab-ı Azîz'in muhtelif yerlerinde tekrarlanmıştır. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz” kavli ise, şeriatlarını beyan etmek ve hükümlerini açıklığa kavuşturmak suretiyle size bahşettiği nimetlere [şükredesiniz diyedir].

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: «لما نزلت يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ فِي الْقَوْمِ الَّذِينَ كَانُوا حَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمُ النِّسَاءَ وَاللَّحْمَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! كَيْفَ نَصْنَعُ بِأَيْمَانِنَا الَّتِي حَلَفْنَا عَلَيْهَا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي اللَّغْوِ قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ عَلَى الْحَلَالِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمَا الرَّجُلَانِ يَتَبَايَعَانِ، يَقُولُ أَحَدُهُمَا: وَاللَّهِ لَا أَبِيعُكَ بِكَذَا، وَيَقُولُ الْآخَرُ: وَاللَّهِ لَا أَشْتَرِيهِ بِكَذَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ النَّخَعِيِّ قَالَ: اللَّغْوُ أَنْ يَصِلَ كَلَامَهُ بِالْحَلِفِ: وَاللَّهِ لَتَأْكُلَنَّ وَاللَّهِ لَتَشْرَبَنَّ وَنَحْوَ هَذَا لَا يُرِيدُ بِهِ يَمِينًا وَلَا يَتَعَمَّدُ حَلِفًا، فَهُوَ لَغْوُ الْيَمِينِ لَيْسَ عَلَيْهِ كَفَّارَةٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الْبَقَرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ قال: بما تعمدتم. وأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُقَيِّمُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ مُدًّا مِنْ حِنْطَةٍ، وَفِي إِسْنَادِهِ النَّضْرُ بْنُ زُرَارَةَ بْنِ عَبْدِ الْكَرِيمِ الذُّهْلِيُّ الْكُوفِيُّ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: مَجْهُولٌ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَتَضْعِيفُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ: كُنَّا نُعْطِي فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ بِالْمُدِّ الَّذِي نَقْتَاتُ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: إِنِّي أَحْلِفُ لَا أُعْطِي أَقْوَامًا، ثُمَّ يَبْدُو لِي فَأُعْطِيهِمْ، فَأُطْعِمُ عَشَرَةَ مَسَاكِينَ كُلُّ مِسْكِينٍ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ قَمْحٍ.

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kadınları ve eti kendilerine haram kılan bir topluluk hakkında { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّباتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ } ayeti indiğinde onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Üzerine yemin ettiğimiz yeminlerimizi ne yapacağız?' dediler. Bunun üzerine Allah: { لَا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ } ayetini indirdi.» Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr'den lağv hakkında rivayet ettiğine göre o: "Kişinin helal bir şey üzerine yemin etmesidir" demiştir. Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: "Onlar alışveriş yapan iki adamdır; biri: 'Vallâhi sana şu kadara satmam', diğeri de: 'Vallâhi şu kadara almam' der" demiştir. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Nehaî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Lağv, kişinin sözünü yemine bağlayarak: 'Vallâhi yiyeceksin', 'Vallâhi içeceksin' ve benzeri lafızlar kullanmasıdır ki bununla yemin kastetmez ve bilerek yemin etmez; bu, lağv yeminidir ve onda kefaret yoktur." Bu konudaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَيْمانَ } kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: "Kastettiğiniz yeminler" demiştir. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yemin kefaretini bir müdd buğday olarak takdir ederdi. Senedinde en-Nadr b. Zürâre b. Abdilkerîm ez-Zuhlî el-Kûfî vardır. Ebû Hâtim: "Meçhuldür" demiş, İbn Hibbân ise onu es-Sikât'ta zikretmiştir. İbn Abbâs hadisi ve onun zayıf olduğu daha önce geçmişti. İbn Merdeveyh'in Esmâ bint Ebî Bekr'den rivayet ettiğine göre o: "Biz yemin kefaretinde kendisiyle azıklandığımız müdd ile verirdik" demiştir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ben birtakım kimselere [bir şey] vermeyeceğime yemin ederim; sonra [fikrim] değişir ve onlara veririm. Bunun üzerine her bir yoksula bir sâ' arpa veya bir sâ' hurma yahut yarım sâ' buğday olmak üzere on yoksulu doyururum."

وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ، لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ حِنْطَةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مثله. وأخرج عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: تُغَدِّيهِمْ وَتُعَشِّيهِمْ إِنْ شِئْتَ خُبْزًا وَلَحْمًا أَوْ خُبْزًا وَزَيْتًا أَوْ خُبْزًا وَسَمْنًا أَوْ خُبْزًا وَتَمْرًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ

Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o: "Yemin kefaretinde on yoksulu doyurmak vardır; her bir yoksula yarım sâ' buğday verilir" demiştir. Abd b. Humeyd İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Zeyd b. Sâbit'ten benzerini rivayet etmişlerdir. Bunlar aynı şekilde İbn Ömer'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbnu'l-Münzir Ebû Hüreyre'den benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Dilersen ekmek ve et yahut ekmek ve zeytinyağı veya ekmek ve sadeyağ yahut ekmek ve hurma ile onları hem öğle hem de akşam doyurursun." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ قَالَ: مِنْ عُسْرِكُمْ وَيُسْرِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ عَنْهُ قَالَ: الرَّجُلُ يَقُوتُ أَهْلَهُ قُوتًا فِيهِ سَعَةٌ وَكَانَ الرَّجُلُ يَقُوتُ أَهْلَهُ قُوتًا فِيهِ شِدَّةٌ، فَنَزَلَتْ: مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ نَحْوَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: أَوْ كِسْوَتُهُمْ قَالَ: «عَبَاءَةٌ لِكُلِّ مِسْكِينٍ» ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَوْ كِسْوَتُهُمْ مَا هُوَ؟ قَالَ: «عَبَاءَةٌ عَبَاءَةٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: عَبَاءَةٌ لِكُلِّ مِسْكِينٍ أَوْ شَمْلَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: الْكُسْوَةُ ثَوْبٌ أَوْ إِزَارٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فِي كَفَّارَةِ الْيَمِينِ هُوَ بِالْخِيَارِ فِي هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ الْأَوَّلَ فَالْأَوَّلَ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مُتَتَابِعَاتٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عنه نحوه.

İbn Abbâs'tan { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } kavli hakkında: "Darlığınızdan ve genişliğinizden [orta olanı]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Mâce'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kişi ailesine genişlik içinde bir azık verirdi, kişi de ailesine darlık içinde bir azık verirdi; bunun üzerine: { مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ } ayeti indi." İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh ondan buna benzer bir rivayette bulunmuşlardır. Taberânî ve İbn Merdeveyh'in Âişe'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَوْ كِسْوَتُهُمْ } kavli hakkında: «Her yoksula bir abadır» buyurmuştur. İbn Kesîr: "Garip bir hadistir" demiştir. İbn Merdeveyh'in Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre o: "Ey Allah'ın Resûlü! 'Yahut onları giydirmek' nedir?" dedim; O: «Birer abadır» buyurdu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Her yoksula bir aba yahut bir şamle (örtü)" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o: "Kisve, bir elbise veya bir izârdır" demiştir. İbn Cerîr ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Yemin kefaretinde kişi bu üç seçenek arasında ilk sıradan başlayarak muhayyerdir; şayet bunlardan hiçbir şey bulamazsa peş peşe üç gün oruç tutar." İbn Merdeveyh de ondan benzerini rivayet etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]

[el-Mâide Suresi (5): Ayetler 90-93]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٩٠) إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (٩١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٩٢) لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا إِذا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (٩٣) } “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar (putlar) ve fal okları ancak şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. (90) Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi? (91) Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının! Eğer yüz çevirirseniz bilin ki elçimize düşen apaçık bir tebliğdir. (92) İman edip salih amel işleyenlere; sakındıkları, iman ettikleri ve salih amel işledikleri, sonra sakınıp iman ettikleri, sonra yine sakınıp iyilik yaptıkları takdirde (daha önce) tattıklarından dolayı bir günah yoktur. Allah iyilik edenleri sever. (93)”

قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خِطَابٌ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْمَيْسِرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالْأَنْصابُ هِيَ الْأَصْنَامُ الْمَنْصُوبَةُ لِلْعِبَادَةِ وَالْأَزْلامُ. قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَالرِّجْسُ يُطْلَقُ عَلَى الْعُذْرَةِ وَالْأَقْذَارِ. وَهُوَ خَبَرٌ لِلْخَمْرِ، وَخَبَرُ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ. وَقَوْلُهُ: مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ صِفَةٌ لِرِجْسٍ: أَيْ كَائِنٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، بِسَبَبِ تَحْسِينِهِ لِذَلِكَ وَتَزْيِينِهِ لَهُ وَقِيلَ هُوَ الَّذِي كَانَ عَمِلَ هَذِهِ الْأُمُورَ بِنَفْسِهِ فَاقْتَدَى بِهِ بَنُو آدَمَ وَالضَّمِيرُ فِي فَاجْتَنِبُوهُ رَاجِعٌ إِلَى الرِّجْسِ، أَوْ إِلَى الْمَذْكُورِ وَقَوْلُهُ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ عِلَّةٌ لِمَا قَبْلَهُ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: أُكِّدَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وُجُوهًا مِنَ التَّأْكِيدِ، مِنْهَا: تَصْدِيرُ الْجُمْلَةِ بِإِنَّمَا، وَمِنْهَا: أَنَّهُ قَرْنَهُمَا بِعِبَادَةِ الأصنام ومنه قوله ﷺ: «شَارِبُ الْخَمْرِ كَعَابِدِ الْوَثَنِ» وَمِنْهَا: أَنَّهُ جَعَلَهُمَا رِجْسًا، كَمَا قَالَ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ ، وَمِنْهَا: أَنَّهُ جَعَلَهُمَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ وَالشَّيْطَانُ لَا يَأْتِي مِنْهُ إِلَّا الشَّرُّ الْبَحْتُ، وَمِنْهَا: أَنَّهُ أَمْرٌ بِالِاجْتِنَابِ، وَمِنْهَا: أَنَّهُ جَعَلَ الِاجْتِنَابَ مِنَ الْفَلَاحِ، وَإِذَا كَانَ الِاجْتِنَابُ فَلَاحًا كَانَ الِارْتِكَابُ خَيْبَةً وَمُحْقَةً، وَمِنْهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ مَا يَنْتُجُ مِنْهُمَا مِنَ الْوَبَالِ، وَهُوَ وُقُوعُ التَّعَادِي وَالتَّبَاغُضِ بَيْنَ أَصْحَابِ الْخَمْرِ وَالْقَمْرِ، وَمَا يُؤَدِّيَانِ إِلَيْهِ مِنَ الصَّدِّ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنْ مُرَاعَاةِ أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ، انْتَهَى.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavli, bütün müminlere yönelik bir hitaptır. Meysir (kumar) kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. Ensâb (الْأَنْصابُ), ibadet için dikilen putlardır. Ezlâm (الْأَزْلامُ) kelimesinin tefsiri de bu surenin başında geçmişti. Rics (الرِّجْسُ), pislik ve murdarlıklar için kullanılır. Bu, "el-hamr" (içki) kelimesinin haberidir; ona matuf olanların haberi ise mahzuftur. { مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } kavli, "rics" kelimesinin sıfatıdır; yani şeytanın bunu süslemesi ve bezemesi sebebiyle şeytanın amelinden meydana gelmiştir. Bu fiilleri bizzat şeytanın yaptığı ve Âdemoğlunun da ona uyduğu söylenmiştir. { فَاجْتَنِبُوهُ } kavlindeki zamir, ricse yahut zikredilen şeylere racidir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } kavli ise kendisinden önceki ifadenin illetidir (gerekçesidir). Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İçki ve kumarın haram kılınışı çeşitli yönlerden tekit edilmiştir: Bunlardan biri, cümlenin "innemâ" ile başlamasıdır. Bir diğeri, ikisinin putlara ibadet ile yan yana getirilmesidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İçki içen, puta tapan gibidir» hadisi de bundandır. Bir diğeri, Allah'ın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “Putlardan ibaret o pislikten kaçının” buyruğunda olduğu gibi her ikisini rics (pislik) kılmasıdır. Bir diğeri, her ikisini şeytanın ameli kılmasıdır; zira şeytandan safi şerden başka bir şey gelmez. Bir diğeri, kaçınmayı emretmesidir. Bir diğeri, kaçınmayı kurtuluşun sebebi kılmasıdır; kaçınmak kurtuluş olunca onu irtikâp etmek ise hüsran ve helak olur. Bir diğeri ise, bunlardan doğacak vebâli zikretmesidir ki o da içki ve kumar ehli arasında düşmanlık ve kinin meydana gelmesi ve her ikisinin Allah'ı anmaktan ve namaz vakitlerini gözetmekten alıkoymasıdır; söz burada bitti.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ لِمَا تَضَمَّنَهُ الْأَمْرُ بِالِاجْتِنَابِ مِنَ الْوُجُوبِ وَتَحْرِيمِ الصَّدِّ، وَلِمَا تَقَرَّرَ فِي الشَّرِيعَةِ مِنْ تَحْرِيمِ قُرْبَانِ الرِّجْسِ فَضْلًا عَنْ جَعْلِهِ شَرَابًا يُشْرَبُ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ من المفسرين وغيرهم:

Bu ayette içkinin haram kılındığına dair delil bulunmaktadır; zira [ondan] kaçınma (ictinâb) emri vücûb (farziyet) ifade etmekte ve [Allah'ı anmaktan ve namazdan] alıkoymayı haram kılmaktadır. Ayrıca şeriatta, içilecek bir içecek edinilmesi bir yana, pisliğe (rics) yaklaşmanın dahi haram kılındığı sabittir. Müfessirler ve diğer ilim ehli şöyle demiştir:

كَانَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ بِتَدْرِيجٍ وَنَوَازِلَ كَثِيرَةٍ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ أَلِفُوا شُرْبَهَا وَحَبَّبَهَا الشَّيْطَانُ إِلَى قلوبهم، فأوّل ما نزل في أمرها يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ فَتَرَكَ عِنْدَ ذَلِكَ بَعْضٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ شُرْبَهَا وَلَمْ يَتْرُكْهُ آخَرُونَ، ثُمَّ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى فَتَرَكَهَا الْبَعْضُ أَيْضًا، وَقَالُوا: لَا حَاجَةَ لَنَا فِيمَا يَشْغَلُنَا عَنِ الصَّلَاةِ، وَشَرِبَهَا الْبَعْضُ فِي غَيْرِ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ فَصَارَتْ حَرَامًا عَلَيْهِمْ، حَتَّى كَانَ يَقُولُ بَعْضُهُمْ: مَا حَرَّمَ اللَّهُ شَيْئًا أَشَدَّ مِنَ الْخَمْرِ، وَذَلِكَ لِمَا فَهِمُوهُ مِنَ التَّشْدِيدِ فِيمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الزَّوَاجِرِ، وَفِيمَا جَاءَتْ بِهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ مِنَ الْوَعِيدِ لِشَارِبِهَا، وَأَنَّهَا مِنْ كَبَائِرِ الذُّنُوبِ.

İçkinin haram kılınması derece derece ve pek çok hadiseyle olmuştur; çünkü onlar içki içmeye alışmışlardı ve şeytan bunu onların kalplerine sevdirmişti. İçki konusunda inen ilk ayet: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlara birtakım faydalar vardır” ayetidir. Bunun üzerine Müslümanların bir kısmı içki içmeyi terk etti, diğerleri ise terk etmedi. Sonra Yüce Allah'ın: { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” kavli indi. Bunun üzerine yine bir kısmı onu terk etti ve: "Bizi namazdan alıkoyan şeye ihtiyacımız yoktur" dediler. Bir kısmı ise namaz vakitlerinin dışında içmeye devam etti; ta ki: { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } ayeti inene kadar. Böylece içki onlara haram kılındı; hatta bazısı: "Allah içkiden daha şiddetli hiçbir şeyi haram kılmamıştır" diyordu. Bu da bu ayetin içerdiği sakındırmalardan ve sahih hadislerin içki içen kimseye yönelik getirdiği tehditlerden ve onun büyük günahlardan olduğunu anlamalarından ileri geliyordu.

وَقَدْ أَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ الْمُسْلِمُونَ إِجْمَاعًا لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ، وَأَجْمَعُوا أَيْضًا عَلَى تَحْرِيمِ بَيْعِهَا وَالِانْتِفَاعِ بِهَا مَا دَامَتْ خَمْرًا، وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ الْخَمْرِ دَلَّتْ أَيْضًا عَلَى تَحْرِيمِ الْمَيْسِرِ وَالْأَنْصَابِ وَالْأَزْلَامِ. وَقَدْ أَشَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى مَا فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ مِنَ الْمَفَاسِدِ الدُّنْيَوِيَّةِ بِقَوْلِهِ: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ وَمِنَ الْمَفَاسِدِ الدِّينِيَّةِ بِقَوْلِهِ: وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ. قَوْلُهُ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ فِيهِ زَجْرٌ بَلِيغٌ يُفِيدُهُ الِاسْتِفْهَامُ الدَّالُّ عَلَى التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ. وَلِهَذَا قَالَ عُمَرُ ﵁ لَمَّا سَمِعَ هَذَا: انْتَهَيْنَا، ثُمَّ أَكَّدَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هَذَا التَّحْرِيمَ بِقَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا أَيْ مُخَالَفَتَهُمَا: أَيْ مُخَالَفَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَإِنَّ هَذَا وَإِنْ كَانَ أَمْرًا مُطْلَقًا فَالْمَجِيءُ بِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ يُفِيدُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ التَّأْكِيدِ، وَهَكَذَا مَا أَفَادَهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ أَيْ إِنْ أَعْرَضْتُمْ عَنْ الِامْتِثَالِ، فَقَدْ فَعَلَ الرَّسُولُ مَا هُوَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ مِنَ الْبَلَاغِ الَّذِي فِيهِ رَشَادُكُمْ وَصَلَاحُكُمْ، وَلَمْ تَضُرُّوا بِالْمُخَالَفَةِ إِلَّا أَنْفُسَكُمْ، وَفِي هَذَا مِنَ الزَّجْرِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ وَلَا يُبْلَغُ مَدَاهُ. قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا أَيْ مِنَ الْمَطَاعِمِ الَّتِي يَشْتَهُونَهَا، وَالطَّعْمُ وَإِنْ كَانَ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْأَكْلِ أَكْثَرَ لَكِنَّهُ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِي الشُّرْبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تعالى: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي أَبَاحَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَمِيعَ مَا طَعِمُوا كَائِنًا مَا كَانَ مُقَيَّدًا بِقَوْلِهِ: إِذا مَا اتَّقَوْا أَيِ اتَّقَوْا مَا هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ كَالْخَمْرِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَجَمِيعِ الْمَعَاصِي وَآمَنُوا بِاللَّهِ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لَهُمْ: أَيِ اسْتَمَرُّوا عَلَى عَمَلِهَا. قَوْلُهُ: ثُمَّ اتَّقَوْا عَطْفٌ عَلَى اتَّقَوُا الْأَوَّلِ: أَيِ اتَّقَوْا مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ مَعَ كَوْنِهِ كَانَ مُبَاحًا فِيمَا سَبَقَ وَآمَنُوا بِتَحْرِيمِهِ ثُمَّ اتَّقَوْا مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ التَّحْرِيمِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ مِمَّا كَانَ مُبَاحًا مِنْ قَبْلُ وَأَحْسَنُوا

Müslümanlar bu hususta hiçbir şüphe ve tereddüde yer bırakmayacak bir icmâ ile ittifak etmişlerdir. Aynı şekilde içki olduğu müddetçe onun satılmasının ve kendisinden faydalanılmasının haram olduğu hususunda da icmâ etmişlerdir. Bu ayet içkinin haramlığına delalet ettiği gibi kumarın, dikili taşların ve fal oklarının haramlığına da delalet etmiştir. Bu ayet: { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ } “Şeytan, ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak ister” kavliyle içki ve kumardaki dünyevî mefsedetlere; { وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ } “ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak [ister]” kavliyle de dinî mefsedetlere işaret etmiştir. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” kavlinde, kınama ve azarlama ifade eden sorunun kazandırdığı beliğ bir sakındırma vardır. Nitekim Ömer radıyallâhu anh bunu işittiğinde: "Vazgeçtik" demiştir. Sonra Allah Sübhânehu bu haramlığı: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا } “Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin ve sakının!” kavliyle teyit etmiştir; yani ikisine muhalefet etmekten, Allah'a ve Resûlü'ne muhalefet etmekten [sakının]. Zira bu emir mutlak bir emir olsa da bu makamda getirilmesi zikrettiğimiz teyidi ifade eder. Aynı şekilde: { فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Eğer yüz çevirirseniz bilin ki elçimize düşen apaçık bir tebliğdir” kavlinin ifade ettiği mana da böyledir; yani eğer emre uymaktan yüz çevirirseniz elçi, içinde sizin hidayetiniz ve salahınız bulunan tebliği yapmakla üzerine düşen vacip görevi yapmıştır; siz muhalefet etmekle ancak kendinize zarar verirsiniz. Bunda derecesi takdir edilemez ve sınırına ulaşılamaz bir sakındırma vardır. { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih amel işleyenlere, tattıklarından dolayı bir günah yoktur” kavli: Yani canlarının çektiği yiyeceklerden [dolayı bir günah yoktur]. "Ta'm" (tatma/yeme) kelimesinin kullanımı çoğunlukla yemek hakkında olsa da içmek hakkında kullanılması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de ondan tatmazsa şüphesiz bendendir” buyruğu bundandır. Allah Sübhânehu bu ayette onlara, { إِذا مَا اتَّقَوْا } kavliyle kayıtlı olmak üzere, tattıkları her şeyi —ne olursa olsun— mubah kılmıştır; yani içki ve diğer büyük günahlar ile bütün masiyetler gibi kendilerine haram kılınan şeylerden sakındıkları, { وَآمَنُوا } Allah'a iman ettikleri { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ve Allah'ın kendileri için meşru kıldığı amellerden salih ameller işledikleri —yani bunları yapmaya devam ettikleri— takdirde. { ثُمَّ اتَّقَوْا } kavli birinci "ittekav" fiili üzerine matuftur; yani daha önce mubah olduğu halde bundan sonra kendilerine haram kılınan şeylerden sakındıkları, { وَآمَنُوا } onun haram kılındığına iman ettikleri, sonra daha önce mubah olup da bundan önce zikredilen haram kılınışın ardından kendilerine haram kılınan şeylerden sakındıkları { وَأَحْسَنُوا }

أَيِ عَمِلُوا الْأَعْمَالَ الْحَسَنَةَ، هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ وَقِيلَ: التَّكْرِيرُ بِاعْتِبَارِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ وَقِيلَ: إِنَّ التَّكْرِيرَ بِاعْتِبَارِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثِ، الْمَبْدَأُ، وَالْوَسَطُ، وَالْمُنْتَهَى وَقِيلَ: إِنَّ التَّكْرَارَ بِاعْتِبَارِ مَا يَتَّقِيهِ الْإِنْسَانُ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَتْرُكَ الْمُحَرَّمَاتِ تَوَقِّيًا مِنَ الْعَذَابِ، وَالشُّبْهَاتِ تَوَقِّيًا مِنَ الْوُقُوعِ فِي الْحَرَامِ، وَبَعْضِ الْمُبَاحَاتِ حِفْظًا لِلنَّفْسِ عَنِ الْخِسَّةِ وَقِيلَ: إِنَّهُ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ- ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ، هَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنْ سبب نزول الآية، وإما مَعَ النَّظَرِ إِلَى سَبَبِ نُزُولِهَا، وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، قَالَ قَوْمٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: كَيْفَ بِمَنْ مَاتَ مِنَّا وَهُوَ يَشْرَبُهَا ويأكل

Yani güzel ameller işlediler; ayetin manası budur. [Ayetteki] tekrarın üç vakit itibarıyla olduğu da söylenmiştir. Tekrarın; başlangıç, orta ve son olmak üzere üç mertebe itibarıyla olduğu da söylenmiştir. Tekrarın, insanın sakındığı şeyler itibarıyla olduğu da söylenmiştir; zira insanın azaptan sakınmak için haramları, harama düşmekten sakınmak için şüpheli şeyleri ve nefsi bayağılıktan korumak için bazı mubahları terk etmesi gerekir. [Tekrarın], Yüce Allah'ın: { كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Hayır! İleride bileceksiniz. Sonra yine hayır! İleride bileceksiniz” buyruğunda olduğu gibi sırf tekit için olduğu da söylenmiştir. Bütün bu vecihler, ayetin nüzul sebebi dikkate alınmadığı takdirdedir. Ayetin nüzul sebebi dikkate alındığında ise durum şöyledir: İçkinin haram kılınışı nazil olunca sahâbeden bir grup: "Bizden [içki henüz haram kılınmamışken] onu içerken ve [kumar parasını] yerken ölen kimselerin durumu ne olacak?"

الْمَيْسِرَ؟ فَنَزَلَتْ، فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى اتَّقَوْا الشِّرْكَ وَآمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ اتَّقَوْا الْكَبَائِرَ وَآمَنُوا أَيِ ازْدَادُوا إِيمَانًا ثُمَّ اتَّقَوْا الصَّغَائِرَ وَأَحْسَنُوا أَيْ تَنَفَّلُوا. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ:

kumar [parasını] yiyenlerin durumu ne olacak?" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; şirkten sakındılar, Allah'a ve Resûlü'ne iman ettiler; sonra büyük günahlardan sakındılar ve iman ettiler —yani imanlarını artırdılar—; sonra küçük günahlardan sakındılar ve ihsanda bulundular —yani nafile ibadetler yaptılar—. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir:

الِاتِّقَاءُ الْأَوَّلُ هُوَ الِاتِّقَاءُ بِتَلَقِّي أَمْرِ اللَّهِ بِالْقَبُولِ وَالتَّصْدِيقِ وَالدَّيْنُونَةِ بِهِ وَالْعَمَلِ، وَالِاتِّقَاءُ الثَّانِي الِاتِّقَاءُ بِالثَّبَاتِ عَلَى التَّصْدِيقِ، وَالثَّالِثُ الِاتِّقَاءُ بِالْإِحْسَانِ وَالتَّقَرُّبِ بِالنَّوَافِلِ، وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: نَزَلَ فِي الْخَمْرِ ثلاث آيات، فأول شيء يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ الْآيَةَ، فَقِيلَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ، فَقِيلَ: يَا رَسُولُ اللَّهِ! دَعْنَا نَنْتَفِعْ بِهَا كَمَا قَالَ اللَّهُ، فَسَكَتَ عَنْهُمْ، ثُمَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى ، فَقِيلَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَا نَشْرَبُهَا قُرْبَ الصَّلَاةِ، فَسَكَتَ عَنْهُمْ، ثُمَّ نزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ الْآيَةَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «حُرِّمَتِ الْخَمْرُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: حُرِّمَتِ الْخَمْرُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، فَقَالَ النَّاسُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ نَاسٌ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَاتُوا عَلَى فِرَاشِهِمْ كَانُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ وَيَأْكُلُونَ الْمَيْسِرَ، وَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ رِجْسًا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا الآية، وقال النبي ﷺ: «لَوْ حُرِّمَ عَلَيْهِمْ لَتَرَكُوهُ كَمَا تَرَكْتُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: فِيَّ نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ، صَنَعَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ طَعَامًا فَدَعَا نَاسًا فَأَتَوْهُ، فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا حَتَّى انْتَشَوْا مِنَ الْخَمْرِ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ الْخَمْرُ فَتَفَاخَرُوا، فَقَالَتِ الْأَنْصَارُ: الْأَنْصَارُ خَيْرٌ من المهاجرين، وقالت قُرَيْشٌ: قُرَيْشٌ خَيْرٌ، فَأَهْوَى رَجُلٌ بِلَحْيِ جَمَلٍ فَضَرَبَ عَلَى أَنْفِي، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُنْزِلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فِي قَبِيلَتَيْنِ مِنَ الْأَنْصَارِ شَرِبُوا، فَلَمَّا أَنْ ثَمِلَ الْقَوْمُ عَبَثَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، فَلَمَّا أَنْ صَحَوْا جَعَلَ يَرَى الرَّجُلُ مِنْهُمُ الْأَثَرَ بِوَجْهِهِ وَبِرَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ، فَيَقُولُ: صَنَعَ بِي هَذَا أَخِي فُلَانٍ وَكَانُوا إِخْوَةً لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ ضَغَائِنُ، وَاللَّهِ لَوْ كَانَ بي رؤوفا رَحِيمًا مَا صَنَعَ بِي هَذَا، حَتَّى وَقَعَتِ الضَّغَائِنُ فِي قُلُوبِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ إِلَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ فَقَالَ نَاسٌ مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ: هِيَ رِجْسٌ، وَهِيَ فِي بَطْنِ فُلَانٍ، قُتِلَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَفُلَانٌ قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا الْآيَةَ. وَقَدْ رُوِيَتْ فِي سَبَبِ النُّزُولِ رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مُوَافِقَةٌ لِمَا قَدْ ذَكَرْنَاهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْمَيْسِرُ هُوَ الْقِمَارُ كُلُّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ قَالَ: قُلْتُ لِجَابِرٍ: مَتَى حُرِّمَتِ الْخَمْرُ؟ قَالَ: بَعْدَ أُحُدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، بَعْدَ غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كُلُّ الْقِمَارِ من الميسر حتى لعب الصبيان بالجوز والكعاب. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: النَّرْدُ وَالشِّطْرَنْجُ من الميسر.

İlk sakınma (ittikâ), Allah'ın emrini kabul, tasdik, ona boyun eğme ve amel ile karşılayıp sakınmaktır; ikinci sakınma, tasdikte sebat göstererek sakınmaktır; üçüncü sakınma ise ihsanda bulunmak ve nafile ibadetlerle [Allah'a] yakınlaşmak suretiyle sakınmaktır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şu‘ab[u’l-Îmân]’da Beyhakî’nin İbn Ömer’den [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İçki hakkında üç ayet indi. İlk olarak { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayeti [indi]. Bunun üzerine: "İçki haram kılındı" denildi. [Bazı kimseler]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bırak, Allah'ın buyurduğu gibi ondan faydalanalım" dediler. [Resûlullah] onlara karşı sustu. Sonra şu ayet indi: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın”. Bunun üzerine: "İçki haram kılındı" denildi. Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! [Öyleyse] namaz vaktine yakın içmeyiz" dediler. [Resûlullah] onlara karşı yine sustu. Sonra { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ } “Ey iman edenler! İçki...” ayeti indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: « حُرِّمَتِ الْخَمْرُ » «İçki haram kılındı» buyurdu. Ahmed'in Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o: "İçki üç aşamada haram kılındı" demiş ve İbn Ömer'in hadisine benzer şekilde zikretmiştir. İnsanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah yolunda öldürülen ve yataklarında ölen birtakım kimseler vardı ki onlar içki içiyor ve kumar [kazancından] yiyorlardı; oysa Allah bunu şeytan işi bir pislik kıldı, [onların durumu ne olacak?]" dediler. Bunun üzerine Allah: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlere... hiçbir günah yoktur” ayetini indirdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de: « لَوْ حُرِّمَ عَلَيْهِمْ لَتَرَكُوهُ كَمَا تَرَكْتُمْ » «Şayet onlara haram kılınmış olsaydı, sizin terk ettiğiniz gibi onlar da terk ederlerdi» buyurdu. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Sa‘d b. Ebî Vakkâs'tan [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "İçkinin haram kılınması benim hakkımda indi. Ensâr'dan bir adam yemek hazırlayıp birtakım insanları davet etti; onlar da geldiler. Yediler, içtiler ve içkiden dolayı sarhoş oldular. Bu, içki haram kılınmadan önceydi. [Sarhoş olunca] birbirlerine karşı övünmeye başladılar. Ensâr: 'Ensâr, Muhâcirler'den daha hayırlıdır' dedi; Kureyş [Muhâcirleri de]: 'Kureyş daha hayırlıdır' dedi. Bunun üzerine bir adam bir deve çene kemiği kapıp burnuma vurdu. Ben de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattım. Bunun üzerine şu ayet indi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! İçki ve kumar...” Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim —ve onu sahih kabul etmiştir—, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "İçkinin haram kılınması, Ensâr'dan içki içen iki kabile hakkında indirildi. Topluluk sarhoş olunca birbirlerine sataştılar. Ayıldıklarında içlerinden bir adam yüzünde, başında ve sakalında [yara] izi görüyor ve: 'Bunu bana kardeşim falan yaptı' diyordu. Oysa onlar aralarında kin ve düşmanlık bulunmayan kardeşlerdi. [Yaralanan kimse]: 'Vallahi şayet bana karşı şefkatli ve merhametli olsaydı bunu bana yapmazdı' diyordu; nihayet kalplerine kin girdi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } “Ey iman edenler! İçki ve kumar...” ayetinden { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğuna kadar [olan kısmı indirdi]. Bunun üzerine lüzumsuz sorular sorup kılı kırk yaran birtakım insanlar: 'O bir pisliktir; oysa o, Bedir günü öldürülen falanın ve Uhud günü öldürülen falanın karnındadır' dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } “İman edip salih amel işleyenlere, tattıklarından dolayı hiçbir günah yoktur...”" Nüzul sebebi hakkında burada zikrettiklerimize uygun birçok rivayet nakledilmiştir. Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: "Meysir, kumarın her türlüsüdür" demiştir. İbn Merdûye'nin Vehb b. Keysân'dan rivayet ettiğine göre o: "Câbir'e: 'İçki ne zaman haram kılındı?' diye sordum. O: 'Uhud'dan sonra' dedi" demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: "İçkinin haram kılınışı Mâide Suresi'nde, Ahzâb Gazvesi'nden sonra indi" demiştir. Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o: "Çocukların ceviz ve aşık kemikleriyle oynamalarına varıncaya kadar her türlü kumar meysirdendir" demiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Ali b. Ebî Tâlib'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o: "Tavla ve satranç meysirdendir (kumardandır)" demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: الشِّطْرَنْجُ مَيْسِرُ الْأَعَاجِمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ النَّرْدِ أَهِيَ مِنَ الْمَيْسِرِ؟ قَالَ: كُلُّ مَا أَلْهَى عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهُوَ ميسر. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي ذَمِّ الْمَلَاهِي وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: هَذِهِ النَّرْدُ تَكْرَهُونَهَا، فَمَا بَالُ الشِّطْرَنْجِ؟ قَالَ: كُلُّ مَا أَلْهَى عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهُوَ مِنَ الْمَيْسِرِ. وَأَخْرَجُوا أَيْضًا عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: يَا أَهْلَ مَكَّةَ بَلَغَنِي عَنْ رِجَالٍ يَلْعَبُونَ بِلُعْبَةٍ يُقَالُ لَهَا النّردشير، والله يقول في كتابه: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ إِلَى قَوْلِهِ: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ وَإِنِّي أَحْلِفُ بِاللَّهِ لَا أُوتَى بِأَحَدٍ يَلْعَبُ بِهَا إِلَّا عَاقَبْتُهُ فِي شَعْرِهِ وَبَشَرِهِ، وَأَعْطَيْتُ سَلَبَهُ مَنْ أَتَانِي بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: الشِّطْرَنْجُ مِنَ النَّرْدِ، بَلَغَنَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ وَلِي مَالَ يَتِيمٍ فَأَحْرَقَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ عبد الله بن عمير قال:

Abd b. Humeyd'in Ali'den rivayet ettiğine göre o: "Satranç, Acemlerin meysiridir (kumarıdır)" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in el-Kâsım b. Muhammed'den rivayet ettiğine göre kendisine tavlanın meysirden olup olmadığı sorulduğunda: "Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her şey meysirdir" demiştir. Abd b. Humeyd, Zemmu'l-Melâhî'de İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî'nin ondan rivayet ettiğine göre kendisine: "Bu tavladan hoşlanmıyorsunuz; peki satrancın durumu nedir?" denildiğinde: "Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her şey meysirdendir" demiştir. Onlar yine İbn ez-Zübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Ey Mekke halkı! Bana Nerdeşîr denilen bir oyunla oynayan adamların haberi ulaştı. Oysa Allah Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } buyruğundan { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } buyruğuna kadar. Allah'a yemin ederim ki, onunla oynayan kim getirilirse mutlaka onun saçına ve tenine ceza veririm; onu bana getirene de üzerindeki eşyayı veririm." İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Mâlik b. Enes'ten rivayet ettiğine göre o: "Satranç tavladandır; bize ulaştığına göre İbn Abbâs bir yetimin malına vasi olmuş ve o [satranç takımları]nı yakmıştır" demiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Abdullah b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

سئل ابن عمر عن الشطرنج؟ فقال هي شرّ من النرد. وأخرج ابن أبي الدنيا عن عبد الملك بن عبيد قال:

İbn Ömer'e satranç soruldu; o: "O tavladan daha şerlidir" dedi. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Abdülmelik b. Ubeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

رأى رجل من أهل الشام أنه يغفر لكل مؤمن في كل يوم اثنتي عشرة مرّة إلا أصحاب الشاة، يعني أصحاب الشطرنج. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أنه سئل عَنِ الشِّطْرَنْجِ فَقَالَ: تِلْكَ الْمَجُوسِيَّةُ فَلَا تَلْعَبُوا بِهَا.

Şam ehlinden bir adam [rüyasında], şah sahipleri (yani satranç oynayanlar) hariç her mümine her gün on iki defa mağfiret olunduğunu gördü. İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Ebû Cafer'den rivayet ettiğine göre kendisine satranç sorulduğunda: "O Mecusiliktir, onunla oynamayınız" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ لَعِبَ بِالنَّرْدَشِيرِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ وَرَسُولَهُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْخَطْمِيِّ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَثَلُ الَّذِي يَلْعَبُ بِالنَّرْدِ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي مِثْلُ الَّذِي يَتَوَضَّأُ بِالْقَيْحِ وَدَمِ الْخِنْزِيرِ ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: اللَّاعِبُ بِالنَّرْدِ قِمَارًا كَآكِلِ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ، وَاللَّاعِبُ بِهَا مِنْ غَيْرِ قِمَارٍ كَالْمُدَّهِنِ بِوَدَكِ الْخِنْزِيرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنْ يَحْيَى بْنِ كَثِيرٍ قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقَوْمٍ يَلْعَبُونَ بِالنَّرْدِ فَقَالَ: «قُلُوبٌ لَاهِيَةٌ، وَأَيْدِي عَلِيلَةٌ، وَأَلْسِنَةٌ لَاغِيَةٌ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الْمَيْسِرُ الْقِمَارُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طَرِيقِ لَيْثٍ عَنْ عَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَمُجَاهِدٍ قَالُوا: كُلُّ شَيْءٍ فِيهِ قِمَارٌ فَهُوَ مِنَ الميسر حتى لعب الصبيان بالجوز والكعاب. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nerdeşîr ile oynayan kimse Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiştir.» Ahmed'in Abdürrahîm el-Hatmî'den rivayet ettiğine göre o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: «Tavla ile oynayıp sonra kalkıp namaz kılanın durumu, irin ve domuz kanı ile abdest alıp sonra kalkıp namaz kılan kimsenin durumu gibidir.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Tavla ile kumar oynayan kimse domuz eti yiyen gibidir; onunla kumarsız oynayan kimse ise domuz yağı ile yağlanan gibidir." İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Yahyâ b. Kesîr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tavla oynayan bir topluluğun yanından geçti ve: «Gafil kalpler, kusurlu eller ve boş konuşan diller!» buyurdu. Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: "Meysir kumardır" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Leys tarikiyle Atâ, Tâvûs ve Mücâhid'den rivayet ettiğine göre onlar: "İçinde kumar bulunan her şey meysirdendir; hatta çocukların ceviz ve aşık kemikleriyle oynaması bile" demişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

الْقِمَارُ مِنَ الْمَيْسِرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قال: ما كان من لعب فيه قمار أو قيام أو صياح أو شرّ فهو من الميسر. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ شُرَيْحٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «ثَلَاثٌ مِنَ الْمَيْسِرِ:

"Kumar meysirdendir." İbn Ebî'd-Dünyâ ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o: "İçinde kumar, ayağa kalkma, bağırıp çağırma veya kötülük bulunan her türlü oyun meysirdendir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Şüreyh'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Üç şey meysirdendir: