Binûn

Mâide Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الصَّفِيرُ بِالْحَمَّامِ، وَالْقِمَارُ، وَالضَّرْبُ بِالْكِعَابِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: حِجَارَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَ لَهَا، وَالْأَزْلَامُ قِدَاحٌ كَانُوا يَسْتَقْسِمُونَ بِهَا الْأُمُورَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ:

«Güvercinlerle ötüşmek (güvercin uçurmak), kumar ve aşık kemikleriyle oynamak.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "[Ensâb], kendisi için kurban kestikleri taşlardır. Ezlâm ise kendisiyle işlerde kısmet aradıkları oklardır" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

كَانَتْ لَهُمْ حَصَيَاتٌ إِذَا أَرَادَ أَحَدُهُمْ أَنْ يَغْزُوَ أَوْ يَجْلِسَ اسْتَقْسَمَ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْأَزْلَامِ قَالَ: هِيَ كَعَابُ فَارِسَ الَّتِي يَقْتَمِرُونَ بِهَا، وَسِهَامُ الْعَرَبِ. وَقَدْ وَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي ذَمِّ الْخَمْرِ وَشَارِبِهَا وَالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ عَلَيْهِ وَأَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ وَهِيَ مُدَوَّنَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ فَلَا نُطَوِّلُ الْمَقَامَ بِذِكْرِهَا فَلَسْنَا بِصَدَدِ ذَلِكَ، بَلْ نَحْنُ بِصَدَدِ ما هو متعلّق بالتفسير.

"Onların birtakım çakıl taşları vardı; onlardan biri savaşa çıkmak ya da oturup kalmak istediğinde onlarla kısmet arardı." İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den ezlâm hakkında rivayet ettiğine göre o: "Onlar, Farsların kendisiyle kumar oynadıkları aşık kemikleri ile Arapların oklarıdır" demiştir. İçkinin ve içki içenin yerilmesi, onun hakkındaki şiddetli tehdit ve her sarhoşluk veren şeyin haram olduğu hususunda birçok hadis gelmiştir. Bunlar hadis kitaplarında tedvin edilmiştir; dolayısıyla burada onların zikriyle sözü uzatmayacağız. Zira biz bunun peşinde değiliz, bilakis tefsirle ilgili olan hususların peşindeyiz.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ٩٤ الى ٩٩]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 94-99]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥) أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقامٍ (٩٥) أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٩٦) جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ ذلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٩٧) اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٨)} “Ey iman edenler! Allah, ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği bir miktar avla sizi mutlaka imtihan edecektir ki O'ndan gıyaben kimin korktuğunu bilsin (ortaya çıkarsın). Bundan sonra kim sınırı aşarsa onun için elem verici bir azap vardır. (94) Ey iman edenler! İhramlı iken avı öldürmeyin. Sizden kim onu kasten öldürürse, yaptığının cezasını tatması için öldürdüğü hayvanın misli olan, içinizden iki adil kimsenin hükmedeceği ve Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık veya yoksulları doyurmak yahut buna denk oruç tutmak şeklinde bir ceza gerekir. Allah geçmişte olanları bağışlamıştır. Kim bir daha yaparsa, Allah ondan intikam alır. Allah mutlak güç sahibidir, intikam sahibidir. (95) Hem size hem de yolculara bir geçimlik olmak üzere deniz avı ve onu yemek size helal kılındı. İhramlı olduğunuz müddetçe kara avı size haram kılındı. Huzurunda toplanacağınız Allah'tan korkun. (96) Allah, Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı, haram ayı, kurbanlığı ve boyun bağlarını insanlar için bir nizam vesilesi kıldı. Bu, Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini bilmeniz içindir. (97) Bilin ki Allah'ın cezalandırması çetindir ve muhakkak Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (98)”

مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)

{مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٩٩)} “Peygamberin üzerine düşen ancak tebliğdir. Allah açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir. (99)”

قَوْلُهُ: لَيَبْلُوَنَّكُمُ أَيْ لَيَخْتَبِرَنَّكُمْ، وَاللَّامُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، كَانَ الصَّيْدُ أَحَدَ مَعَايِشِ الْعَرَبِ فَابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِتَحْرِيمِهِ مَعَ الْإِحْرَامِ وَفِي الْحَرَمِ، كَمَا ابْتَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ لَا يَعْتَدُوا فِي السَّبْتِ، وَكَانَ نُزُولُ الْآيَةِ فِي عَامِ الْحُدَيْبِيَةِ، أَحْرَمَ بَعْضُهُمْ وَبَعْضُهُمْ لَمْ يُحْرِمْ، فَكَانَ إِذَا عَرَضَ صَيْدٌ اخْتَلَفَتْ فِيهِ أَحْوَالُهُمْ.

Âyetteki {لَيَبْلُوَنَّكُمُ} "sizi mutlaka imtihan edecektir" ifadesindeki lâm harfi, mahzuf bir yeminin cevabıdır. Avcılık Arapların geçim kaynaklarından biriydi. Allah, İsrâiloğulları'nı cumartesi günü haddi aşmamakla imtihan ettiği gibi, onları da ihramlıyken ve Harem bölgesinde avlanmayı haram kılarak imtihan etti. Bu âyetin inişi Hudeybiye senesinde olmuştur; bir kısmı ihrama girmiş, bir kısmı ise ihrama girmemişti. Dolayısıyla bir av ortaya çıktığında durumları farklı oluyordu.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هُمُ الْمُحِلُّونَ أَوِ الْمُحْرِمُونَ؟ فَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ مَالِكٌ وَإِلَى الثَّانِي ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالرَّاجِحُ أَنَّ الْخِطَابَ لِلْجَمِيعِ، وَلَا وَجْهَ لِقَصْرِهِ عَلَى الْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ، ومِنَ فِي مِنَ الصَّيْدِ لِلتَّبْعِيضِ وَهُوَ صَيْدُ الْبَرِّ، قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرَيُّ وَغَيْرُهُ وَقِيلَ: إِنَّ مِنَ بَيَانِيَّةٌ: أَيْ شَيْءٌ حَقِيرٌ مِنَ الصَّيْدِ، وَتَنْكِيرُ شَيْءٍ لِلتَّحْقِيرِ. قَوْلُهُ: تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ قَرَأَ ابْنُ وَثَّابٍ يَنَالُهُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَقْتَضِي تَعْمِيمَ الصَّيْدِ، وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ مَا يُؤْخَذُ بِالْيَدِ وَهُوَ مَا لَا يُطِيقُ الْفِرَارَ كَالصِّغَارِ وَالْبَيْضِ، وَبَيْنَ مَا تَنَالُهُ الرِّمَاحُ: وَهُوَ مَا يُطِيقُ الْفِرَارَ، وَخَصَّ الْأَيْدِي بِالذِّكْرِ: لِأَنَّهَا أَكْثَرُ مَا يَتَصَرَّفُ بِهِ الصَّائِدُ فِي أَخْذِ الصَّيْدِ، وَخَصَّ الرِّمَاحَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَعْظَمُ الْآلَاتِ لِلصَّيْدِ عِنْدَ الْعَرَبِ. قَوْلُهُ: لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ أَيْ لِيَتَمَيَّزَ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ يَخَافُهُ مِنْكُمْ بِسَبَبِ عِقَابِهِ الْأُخْرَوِيِّ فَإِنَّهُ غَائِبٌ عَنْكُمْ غَيْرُ حَاضِرٍ فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ الَّذِي امْتَحَنَكُمُ اللَّهُ بِهِ، لِأَنَّ الِاعْتِدَاءَ بَعْدَ الْعِلْمِ بِالتَّحْرِيمِ مُعَانَدَةٌ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَجْرِئَةٌ عَلَيْهِ. قَوْلُهُ: لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ نَهَاهُمْ عَنْ قَتْلِ الصَّيْدِ فِي حَالِ الْإِحْرَامِ، وَفِي مَعْنَاهُ: غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَهَذَا النَّهْيُ شَامِلٌ لِكُلِّ أَحَدٍ مِنْ ذُكُورِ الْمُسْلِمِينَ وَإِنَاثِهِمْ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: رَجُلٌ حَرَامٌ وَامْرَأَةٌ حَرَامٌ وَالْجَمْعُ حُرُمٌ، وَأَحْرَمَ الرَّجُلُ: دَخَلَ فِي الْحَرَمِ. قَوْلُهُ: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً الْمُتَعَمِّدُ: هُوَ الْقَاصِدُ لِلشَّيْءِ مَعَ الْعِلْمِ بِالْإِحْرَامِ، وَالْمُخْطِئُ: هُوَ الَّذِي يَقْصِدُ شَيْئًا فَيُصِيبُ صَيْدًا، وَالنَّاسِي: هُوَ الَّذِي يَتَعَمَّدُ الصَّيْدَ وَلَا يَذْكُرُ إِحْرَامَهُ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَحْمَدُ فِي رِوَايَةٍ وَدَاوُدُ عَنْهُ بِاقْتِصَارِهِ سُبْحَانَهُ عَلَى الْعَامِدِ بِأَنَّهُ لَا كَفَّارَةَ عَلَى غَيْرِهِ، بَلْ لَا تَجِبُ إِلَّا عَلَيْهِ وَحْدَهُ. وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَطَاوُسُ وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقِيلَ: إِنَّهَا تَلْزَمُ الْكَفَّارَةُ الْمُخْطِئَ وَالنَّاسِيَ كَمَا تَلْزَمُ الْمُتَعَمِّدَ، وَجَعَلُوا قَيْدَ التَّعَمُّدِ خَارِجًا مَخْرَجَ الْغَالِبِ، رُوِيَ عَنْ عُمَرَ وَالْحَسَنِ وَالنَّخَعِيِّ وَالزُّهْرِيِّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُمْ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجِبُ التَّكْفِيرُ عَلَى الْعَامِدِ النَّاسِي لِإِحْرَامِهِ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ، قَالَ: فَإِنْ كان ذاكرا لإحرامه

Âlimler bu âyetteki hitabın muhataplarının ihramsızlar mı yoksa ihramlılar mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik birinci görüşe, İbn Abbâs ise ikinci görüşe meyletmiştir. Tercih edilen görüşe göre hitap herkesedir; bunu bazısına has kılıp bazısını hariç tutmanın bir dayanağı yoktur. {مِنَ الصَّيْدِ} ifadesindeki [مِنْ] edatı teb'îz (kısmîlik/parça bildirme) içindir ve bu da kara avıdır. Bunu İbn Cerîr et-Taberî ve başkaları söylemiştir. Denildi ki: [مِنْ] beyâniyyedir (açıklama içindir); yani avdan değersiz/küçük bir şey demektir. [Âyette geçen] {شَيْءٍ} kelimesinin nekire (belirsiz) gelişi tahkîr (azlık/küçüklük) bildirmek içindir. Âyetteki {تَنالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِماحُكُمْ} "ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği" ifadesini İbn Vessâb, [tâ yerine] yâ harfi ile {يَنَالُهُ} şeklinde okumuştur. Bu cümle avın genellenmesini; yavrular ve yumurtalar gibi kaçmaya gücü yetmeyip elle yakalananlar ile mızrakların ulaştığı kaçmaya gücü yetenler arasında bir fark olmadığını gerektirir. Ellerin özellikle zikredilmesi, avcının avı yakalamada en çok kullandığı uzuv olmasındandır. Mızrakların özellikle zikredilmesi ise Arapların nezdinde av için en büyük alet olmasındandır. Âyetteki {لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخافُهُ بِالْغَيْبِ} “tâ ki Allah, gıyabında Kendisinden kimin korktuğunu bilsin (ortaya çıkarsın)” ifadesi; yani âhiretteki azabından dolayı sizden kimin Kendisinden korktuğunun Allah katında ayırt edilmesi içindir; zira o [azap] sizden gaip olup hazır değildir (gözle görülmemektedir). {فَمَنِ اعْتَدى بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ أَلِيمٌ} “Bundan sonra kim haddi aşarsa, onun için can yakıcı bir azap vardır” ifadesi; yani Allah'ın sizi kendisiyle imtihan ettiği bu açıklamadan sonra [haddi aşarsa], çünkü haram olduğunu bildikten sonra haddi aşmak Allah Teâlâ'ya karşı bir inatlaşma ve O'na karşı cüretkârlıktır. Âyetteki {لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “İhramlı iken avı öldürmeyin” ifadesiyle ihram hâlindeyken av öldürmekten onları nehyetmiştir. {غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “İhramlı iken avlanmayı helal saymaksızın...” [âyeti] de bu anlamdadır. Bu nehiy, kadın-erkek bütün Müslümanları kapsar. Çünkü bir erkek için 'raculün harâm' (ihramlı adam), kadın için 'imraetün harâm' (ihramlı kadın) denir; çoğulu ise 'hurum'dur. 'Ahrame'r-raculü' ise 'adam hareme girdi' demektir. Âyetteki {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً} “İçinizden kim onu kasten öldürürse...” ifadesinde kasıtlı (müteammid) kimse: İhramlı olduğunu bilerek [avı] kasteden kimsedir. Hata eden (muhtî) kimse: Başka bir şeyi kastettiği hâlde bir ava isabet ettiren kimsedir. Unutan (nâsî) kimse ise: Avı kasteden ancak ihramlı olduğunu hatırlamayan kimsedir. İbn Abbâs, Ahmed'den gelen bir rivayet ve ondan Dâvûd [ez-Zâhirî], Yüce Allah'ın sadece kasten yapanı zikretmesini delil getirerek, kasıtlı olanın dışındakilere kefâret gerekmediğine, aksine [kefâretin] yalnızca ona vâcip olduğuna hükmetmişlerdir. Saîd b. Cübeyr, Tâvûs ve Ebû Sevr de bu görüştedir. Denildi ki: Kasten yapan kimseye vâcip olduğu gibi hata edene ve unutana da kefâret gerekir; kasıt kaydını ise galip duruma göre vârit olmuş kabul etmişlerdir. Bu görüş Ömer, Hasan, Nehaî ve Zührî'den rivayet edilmiş olup; Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve onların ashabının görüşü de budur; ayrıca İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Denildi ki: İhramlı olduğunu unutarak kasten [avı] öldürene de kefâret vâciptir. Mücâhid bu görüşte olup şöyle demiştir: Eğer ihramlı olduğunu hatırlıyorsa...

فَقَدْ حَلَّ وَلَا حَجَّ لَهُ لِارْتِكَابِهِ مَحْظُورَ إِحْرَامِهِ، فَبَطَلَ عَلَيْهِ كَمَا لَوْ تَكَلَّمَ فِي الصَّلَاةِ أَوْ أَحْدَثَ فِيهَا. قَوْلُهُ: فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ أَيْ فَعَلَيْهِ جَزَاءٌ مماثل لما قتله، ومن النَّعَمِ بَيَانٌ لِلْجَزَاءِ الْمُمَاثِلِ. قِيلَ: الْمُرَادُ الْمُمَاثَلَةُ فِي الْقِيمَةِ، وَقِيلَ: فِي الْخِلْقَةِ. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ أَبُو حَنِيفَةَ، وَذَهَبَ إِلَى الثَّانِي مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَالْجُمْهُورُ، وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّ البيان للماثل بِالنِّعَمِ يُفِيدُ ذَلِكَ، وَكَذَلِكَ يُفِيدُهُ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يَجُوزُ إِخْرَاجُ الْقِيمَةِ وَلَوْ وُجِدَ الْمِثْلُ، وَأَنَّ الْمُحْرِمَ مُخَيَّرٌ. وَقُرِئَ: فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ مَا قَتَلَ وَقُرِئَ:

ihramdan çıkmış olur ve ihramının yasağını işlediği için onun haccı kalmaz; tıpkı namazda konuşan veya namazda abdesti bozulan kimse gibi haccı batıl olur." Âyetteki {فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} "öldürdüğü hayvanın misli olan bir ceza gerekir" ifadesi; yani öldürdüğünün benzeri bir ceza onun üzerinedir. {مِنَ النَّعَمِ} ifadesi ise denk olan cezanın açıklamasıdır. Denildi ki: Kastedilen, kıymet bakımından denkliktir. Denildi ki: Hilkat (yaratılış/fiziksel yapı) bakımından denkliktir. Ebû Hanîfe birinci görüşe gitmiş; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve cumhur ise ikinci görüşe gitmiştir; doğru olan da budur, çünkü dengin davar ve sığır gibi hayvanlarla (en'âm) açıklanması bunu ifade eder, aynı şekilde {هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ} "Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık" ifadesi de bunu ifade eder. Ebû Hanîfe'den, dengi bulunsa bile kıymetini ödemenin caiz olduğu ve ihramlının muhayyer olduğu rivayet edilmiştir. Bu kısım {فَجَزَاؤُهُ مِثْلُ مَا قَتَلَ} şeklinde de okunmuştur. Şöyle de okunmuştur:

فَجَزاءٌ مِثْلُ عَلَى إِضَافَةِ جَزَاءٍ إِلَى مِثْلِ، وَقُرِئَ بِنَصْبِهِمَا عَلَى تَقْدِيرِ فَلْيُخْرِجْ جَزَاءً مِثْلَ مَا قَتَلَ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ النَّعَمِ بِسُكُونِ الْعَيْنِ تَخْفِيفًا يَحْكُمُ بِهِ أَيْ بِالْجَزَاءِ أَوْ بِمِثْلِ مَا قَتَلَ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَيْ رَجُلَانِ مَعْرُوفَانِ بِالْعَدَالَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِذَا حَكَمَا بِشَيْءٍ لَزِمَ، وَإِنِ اخْتَلَفَا رُجِعَ إِلَى غَيْرِهِمَا، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْجَانِي أَحَدَ الْحَكَمَيْنِ وَقِيلَ: يَجُوزُ، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَبِالثَّانِي قَالَ الشَّافِعِيُّ فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ:

{فَجَزاءٌ مِثْلُ} şeklinde "cezâ" kelimesinin "misl" kelimesine izafetiyle okunmuştur. Her ikisinin nasbı ile "felyuhric cezâen misle mâ katele" (öldürdüğünün misli bir ceza çıkarsın) takdiriyle de okunmuştur. Hasan ise {النَّعَمِ} kelimesini hafifletmek maksadıyla ayn harfinin sükûnu ile [en-Na'm] okumuştur. Âyetteki {يَحْكُمُ بِهِ} "hükmedecek" yani cezaya veya öldürdüğünün misline hükmedecek; {ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ} "içinizden iki adil kimse", yani Müslümanlar arasında adaletiyle tanınan iki adamdır. Bu ikisi bir şeye hükmettiğinde bağlayıcı olur; şayet ihtilaf ederlerse bu ikisinden başkasına başvurulur. Suçu işleyenin iki hakemden biri olması caiz değildir; caiz olduğu da söylenmiştir. Ebû Hanîfe birinci görüşü savunmuş, Şâfiî ise iki görüşünden birinde ikinciyi benimsemiştir.

وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي حَكَمَيْنِ غَيْرَ الْجَانِي. قَوْلُهُ: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ نُصِبَ هَدَيًا عَلَى الْحَالِ أَوِ الْبَدَلِ مِنْ مثل، وبالِغَ الْكَعْبَةِ صِفَةٌ لِهَدْيًا، لِأَنَّ الْإِضَافَةَ غَيْرُ حَقِيقِيَّةٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمَا إِذَا حَكَمَا بِالْجَزَاءِ فَإِنَّهُ يُفْعَلُ بِهِ مَا يُفْعَلُ بِالْهَدْيِ مِنَ الْإِرْسَالِ إِلَى مَكَّةَ وَالنَّحْرِ هُنَالِكَ، وَالْإِشْعَارِ وَالتَّقْلِيدِ، وَلَمْ يُرِدِ الْكَعْبَةَ بِعَيْنِهَا فَإِنَّ الْهَدْيَ لَا يَبْلُغُهَا، وَإِنَّمَا أَرَادَ الْحَرَمَ، وَلَا خِلَافَ فِي هَذَا. قَوْلُهُ: أَوْ كَفَّارَةٌ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلٍّ مِنَ النَّعَمِ: وهو الرفع لأنه خبر مبتدأ محذوف، وطَعامُ مَساكِينَ عَطْفُ بَيَانٍ لِكَفَّارَةٍ أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ مَعْطُوفٌ عَلَى طَعَامٍ وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى جَزَاءٍ، وَفِيهِ ضَعْفٌ، فَالْجَانِي مُخَيَّرٌ بَيْنَ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ الْمَذْكُورَةِ، وَعَدْلُ الشَّيْءِ مَا عَادَلَهُ مِنْ غير جنسه، وصِياماً مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَقَدْ قَرَّرَ الْعُلَمَاءُ عَدْلَ كُلِّ صَيْدٍ مِنَ الْإِطْعَامِ وَالصِّيَامِ، وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْجَانِيَ يُخَيَّرُ بَيْنَ الْأَنْوَاعِ الْمَذْكُورَةِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ الْمُحْرِمُ الْإِطْعَامَ وَالصَّوْمَ إِلَّا إِذَا لَمْ يَجِدِ الْهَدْيَ، وَالْعَدْلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَكَسْرِهَا لُغَتَانِ وَهُمَا الْمَيْلُ قَالَهُ الْكِسَائِيُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: عِدْلُ الشَّيْءِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ مِثْلُهُ مِنْ جِنْسِهِ، وَبِفَتْحِ الْعَيْنِ مِثْلُهُ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وَبِمِثْلِ قَوْلِ الْكِسَائِيِّ قَالَ الْبَصْرِيُّونَ. قَوْلَهُ: لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ عَلَيْهِ لِإِيجَابِ الْجَزَاءِ:

Âyetin zahiri, failin dışında iki hakemi gerektirmektedir. Âyetteki {هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ} "Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak" ifadesinde "hedyen" kelimesi hal veya "misl"den bedel olarak nasb edilmiştir. {بالِغَ الْكَعْبَةِ} ise izafet hakiki olmadığından "hedyen" kelimesinin sıfatıdır. Anlamı şudur: İki hakem cezaya hükmettiğinde, kurbanlığa Mekke'ye gönderilmesi, orada kesilmesi, iş'âr (kurbanlığın hörgücünü yarıp kanatmak) ve taklîd (boynuna işaret takmak) gibi yapılan muameleler ona da yapılır. Kâbe'nin bizzat kendisi kastedilmemiştir; zira kurbanlık onun içine varmaz, kastedilen sadece Harem bölgesidir ve bunda görüş ayrılığı yoktur. Âyetteki {أَوْ كَفَّارَةٌ} "veya bir kefaret" ifadesi, {مِنَ النَّعَمِ} kelimesinin iraptaki yerine ma'tûftur; o da mahzuf mübtedanın haberi olduğu için merfûdur. {طَعامُ مَساكِينَ} "yoksulları doyurmak" ifadesi {كَفَّارَةٌ} için atf-ı beyân, ondan bedel veya mahzuf mübtedanın haberidir. {أَوْ عَدْلُ ذلِكَ} "yahut buna denk" ifadesi {طَعامُ} kelimesine ma'tûftur; {جَزاءٌ} kelimesine ma'tûf olduğu da söylenmiştir ancak bunda zayıflık vardır. Dolayısıyla suç işleyen kimse zikredilen bu türler arasında muhayyerdir (serbesttir). Bir şeyin "adlü", onun kendi cinsinden olmayan dengidir. {صِياماً} "oruç tutmak" kelimesi ise temyiz olarak mensubdur. Âlimler her avın yiyecek ve oruçtan dengini belirlemişlerdir. Suç işleyenin zikredilen bu seçenekler arasında serbest olduğuna âlimlerin cumhuru kail olmuştur. İbn Abbâs'tan ise ihramlının ancak kurbanlık bulamadığı takdirde yedirmesinin ve oruç tutmasının caiz olacağı rivayet edilmiştir. Ayn harfinin fethası ve kesresiyle Adl (عَدْل) ve İdl (عِدْل), iki lügattir ve meyil demektir; bunu el-Kisâî söylemiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Ayn'ın kesresiyle bir şeyin "idli", kendi cinsinden benzeridir; fethasıyla "adli" ise kendi cinsinden olmayan benzeridir. el-Kisâî'nin kavlinin benzerini Basralılar da söylemiştir. Âyetteki {لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ} "yaptığının cezasını tatması için" ifadesi cezanın vacip kılınmasının gerekçesidir:

أَيْ أَوْجَبْنَا ذَلِكَ عَلَيْهِ لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ، وَالذَّوْقُ مُسْتَعَارٌ لِإِدْرَاكِ الْمَشَقَّةِ، وَمِثْلُهُ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ وَالْوَبَالُ: سُوءُ الْعَاقِبَةِ، وَالْمَرْعَى الْوَبِيلُ: الَّذِي يَتَأَذَّى بِهِ بَعْدَ أَكْلِهِ، وَطَعَامٌ وَبِيلٌ: إِذَا كَانَ ثَقِيلًا.

Yani yaptığının vebalini tatsın diye bunu ona vacip kıldık. Tatmak (ez-zevk), meşakkati idrak etmek için istiare yoluyla kullanılmıştır. {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Tat bakalım, hani sen çok güçlü ve üstündün!” âyeti de böyledir. Vebal (الْوَبَالُ), kötü akıbet demektir. el-Mer'a'l-vebîl (الْمَرْعَى الْوَبِيلُ), yenildikten sonra eziyet veren ottur; ağır geldiğinde de yemek için 'taâmun vebîl' (طَعَامٌ وَبِيلٌ) denir.

قَوْلُهُ: عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ يَعْنِي فِي جَاهِلِيَّتِكُمْ مِنْ قَتْلِكُمْ لِلصَّيْدِ، وَقِيلَ: عَمَّا سَلَفَ قَبْلَ نُزُولِ الْكَفَّارَةِ وَمَنْ عادَ إِلَى مَا نُهِيتُمْ عَنْهُ مِنْ قَتْلِ الصَّيْدِ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ أَيْ فَهُوَ يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ. قِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّ اللَّهَ يَنْتَقِمُ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ فَيُعَذِّبُهُ بِذَنْبِهِ، وَقِيلَ: يَنْتَقِمُ مِنْهُ بِالْكَفَّارَةِ. قَالَ شُرَيْحٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُحْكَمُ عَلَيْهِ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ، فَإِذَا عَادَ لَمْ يُحْكَمْ عَلَيْهِ بَلْ يُقَالُ لَهُ: اذْهَبْ يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْكَ:

Âyetteki {عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ} "Allah geçmişte olanları bağışlamıştır" ifadesi, cahiliye döneminizde avı öldürmenizden ötürü olanları demektir; kefaret âyeti inmeden önce geçenler için olduğu da söylenmiştir. {وَمَنْ عادَ} "Kim bir daha yaparsa", yani bu açıklamadan sonra yasaklandığınız avı öldürmeye kim dönerse, {فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ} "Allah ondan intikam alır" ifadesi mahzuf mübtedanın haberidir; yani "artık Allah ondan intikam alır" demektir. Denildi ki anlamı şudur: Allah ahirette ondan intikam alır ve günahı sebebiyle ona azap eder; kefaretle intikam alır da denilmiştir. Şüreyh ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: İlk defasında aleyhine hüküm verilir; tekrar yaparsa aleyhine hüküm verilmez, bilakis ona: "Git, Allah senden intikam alsın" denilir:

أَيْ ذَنْبُكَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُكَفَّرَ. قَوْلُهُ: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ الْخِطَابُ لِكُلِّ مُسْلِمٍ أَوْ لِلْمُحْرِمِينَ خَاصَّةً، وَصَيْدُ الْبَحْرِ مَا يُصَادُ فِيهِ وَالْمُرَادُ بِالْبَحْرِ هُنَا كُلُّ مَاءٍ يُوجَدُ فِيهِ صَيْدٌ بَحْرِيٌّ وَإِنْ كَانَ نَهْرًا أَوْ غَدِيرًا. قَوْلُهُ:

Yani senin günahın kefaret ödenemeyecek kadar büyüktür demektir. Âyetteki {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ} "Deniz avı size helal kılındı" ifadesindeki hitap her Müslümana veya özellikle ihramlılaradır. Deniz avı, denizde avlanan şeylerdir. Buradaki denizden (bahr) kasıt; nehir veya gölet dahi olsa içinde su avı bulunan her sudur. Âyetteki:

وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ الطَّعَامُ لِكُلِّ مَا يُطْعَمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ في المراد به هنا فقيل:

Âyetteki {وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ} “ve onun yiyeceği sizin ve yolcular için bir geçimlik [olarak helal kılındı]” ifadesine gelince; taâm (yiyecek), yenilen her şey için kullanılır ve bu [açıklama daha önce] geçmişti. Burada onunla neyin kastedildiği konusunda ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir:

هُوَ مَا قَذَفَ بِهِ الْبَحْرُ وَطَفَا عَلَيْهِ، وَبِهِ قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَقِيلَ: طَعَامُهُ مَا مُلِّحَ مِنْهُ وَبَقِيَ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: طَعَامُهُ مِلْحُهُ الَّذِي يَنْعَقِدُ مِنْ مَائِهِ وَسَائِرِ مَا فِيهِ مِنْ نَبَاتٍ وَغَيْرِهِ، وَبِهِ قَالَ قَوْمٌ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ مَا يُطْعَمُ مِنَ الصَّيْدِ: أَيْ مَا يَحِلُّ أَكْلُهُ وَهُوَ السَّمَكُ فَقَطْ، وَبِهِ قَالَتِ الْحَنَفِيَّةُ.

O, denizin dışarı attığı ve su üstüne çıkardığı şeydir; sahabe ve tâbiînden pek çok kimse bu görüşü benimsemiştir. Denildi ki: Onun yiyeceği, tuzlanıp saklanan kısmıdır; bir topluluk bu görüşü benimsemiştir ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Denildi ki: Onun yiyeceği, suyundan oluşan tuzu ve içindeki diğer bitki ve benzeri şeylerdir; bir grup bu görüştedir. Denildi ki: Ondan kasıt avdan yenilen kısımdır, yani yenmesi helal olan şeydir ki o da sadece balıktır; Hanefîler bu görüşü benimsemiştir.

وَالْمَعْنَى: أُحِلَّ لَكُمْ الِانْتِفَاعُ بِجَمِيعِ مَا يُصَادُ فِي الْبَحْرِ، وَأُحِلُّ لَكُمُ الْمَأْكُولُ مِنْهُ وَهُوَ السَّمَكُ، فَيَكُونُ التَّخْصِيصُ بَعْدَ التَّعْمِيمِ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لَا وَجْهَ لَهُ، وَنُصِبَ مَتاعاً عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ: أَيْ مُتِّعْتُمْ بِهِ مَتَاعًا وَقِيلَ: مَفْعُولٌ لَهُ مُخْتَصٌّ بِالطَّعَامِ: أَيْ أُحِلَّ لَكُمْ طَعَامُ الْبَحْرِ مَتَاعًا، وَهُوَ تَكَلُّفٌ جَاءَ بِهِ مَنْ قَالَ بِالْقَوْلِ الْأَخِيرِ، بَلْ إِذَا كَانَ مَفْعُولًا لَهُ كَانَ مِنَ الْجَمِيعِ: أَيْ أُحِلَّ لَكُمْ مَصِيدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ تَمْتِيعًا لَكُمْ: أَيْ لِمَنْ كَانَ مُقِيمًا مِنْكُمْ يَأْكُلُهُ طَرِيًّا وَلِلسَّيَّارَةِ أَيِ الْمُسَافِرِينَ مِنْكُمْ يَتَزَوَّدُونَهُ وَيَجْعَلُونَهُ قَدِيدًا، وَقِيلَ السَّيَّارَةُ: هُمُ الَّذِينَ يَرْكَبُونَهُ خَاصَّةً.

Anlam şudur: Denizde avlanan her şeyden faydalanmak size helal kılındı ve ondan yenilen şey, yani balık da size helal kılındı. Böylece genellemeden sonra özelleştirme yapılmış olur ki bu, gerekçesi olmayan bir zorlamadır. {مَتاعاً} kelimesi mastar olarak nasb edilmiştir; yani "ondan bir faydalanma olarak faydalandırıldınız" demektir. Sadece taâm'a mahsus bir mef'ûlün leh olduğu da söylenmiştir; yani "denizin yiyeceği size bir faydalanma olarak helal kılındı" demektir; bu da son görüşü savunan kimsenin getirdiği bir zorlamadır. Bilakis şayet mef'ûlün leh ise hepsine ait olur; yani deniz avı ve onun yiyeceği, sizden mukim olanların onu taze olarak yemesi ve {وَلِلسَّيَّارَةِ} sizden yolcu olanların azık edinip kurutulmuş et yapması için size bir faydalanma olmak üzere helal kılındı demektir. Denildi ki seyyâre: Özellikle gemiye binenlerdir.

قَوْلُهُ: وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً أَيْ حُرِّمَ عَلَيْكُمْ مَا يُصَادُ فِي الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ مُحْرِمِينَ، وَظَاهِرُهُ تَحْرِيمُ صَيْدِهِ عَلَى الْمُحْرِمِ وَلَوْ كَانَ الصَّائِدُ حَلَالًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِنْ كَانَ الْحَلَالُ صَادَهُ لِلْمُحْرِمِ لَا إِذَا لَمْ يَصِدْهُ لِأَجْلِهِ، وَهُوَ الْقَوْلُ الرَّاجِحُ، وَبِهِ يَجْمَعُ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ وَقِيلَ: إِنَّهُ يَحِلُّ لَهُ مُطْلَقًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ جَمَاعَةٌ:

Âyetteki {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُماً} "İhramlı olduğunuz müddetçe kara avı size haram kılındı" ifadesi; yani ihramlı olduğunuz sürece karada avlanan şeyler size haram kılındı demektir. Zahiri, avlayan kişi ihramda olmasa dahi onun avlanmasının ihramlıya haram kılınmasıdır. İhramda olmayan kişi ihramlı için avlamışsa cumhur bu görüşe gitmiştir; onun için avlamamışsa haram olmaz. Tercih edilen görüş de budur ve hadislerin arası bununla telif edilir. Denildi ki: İhramlıya mutlak olarak helaldir; bir topluluk bu görüşe gitmiştir.

وَقِيلَ: يَحْرُمُ عَلَيْهِ مُطْلَقًا، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ آخَرُونَ، وَقَدْ بَسَطْنَا هَذَا فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى. قَوْلُهُ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيِ اتَّقَوُا اللَّهَ فِيمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ الَّذِي إِلَيْهِ تَحْشَرُونَ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَفِيهِ تَشْدِيدٌ وَمُبَالَغَةٌ فِي التَّحْذِيرِ. وَقُرِئَ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَقُرِئَ مَا دُمْتُمْ بِكَسْرِ الدَّالِ. قَوْلُهُ:

Denildi ki: İhramlıya mutlak olarak haramdır; başkaları da bu görüşe gitmiştir. Bunu el-Müntekā şerhimizde genişçe açıkladık. Âyetteki {وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} "Huzurunda toplanacağınız Allah'tan korkun" ifadesi; yani sizi yasakladığı hususlarda, başkasına değil yalnız kendisine toplanacağınız Allah'tan korkun demektir; bunda şiddetli bir sakındırma ve uyarıda mübalağa vardır. {وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ} ifadesi malum sîga ile de okunmuştur. {مَا دُمْتُمْ} kelimesi dâl harfinin kesresiyle [mâ dimtüm] şeklinde de okunmuştur. Âyetteki:

جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ جَعَلَ هُنَا بِمَعْنَى خَلَقَ، وَسُمِّيَتِ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِأَنَّهَا مُرَبَّعَةٌ وَالتَّكْعِيبُ التَّرْبِيعُ وَأَكْثَرُ بُيُوتِ الْعَرَبِ مُدَوَّرَةً لَا مُرَبَّعَةً وَقِيلَ: سُمِّيَتْ كَعْبَةٌ لِنُتُوئِهَا وَبُرُوزِهَا، وَكُلُّ بَارِزٍ كَعْبٌ مُسْتَدِيرًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مُسْتَدِيرٍ، وَمِنْهُ كَعْبُ الْقَدَمِ، وَكُعُوبُ الْقَنَا، وَكَعْبٌ ثدي المرأة، والْبَيْتَ الْحَرامَ عَطْفُ بَيَانٍ وَقِيلَ: مَفْعُولٌ ثَانٍ وَلَا وَجْهَ لَهُ، وَسُمِّي بَيْتًا لِأَنَّ لَهُ سُقُوفًا وَجُدُرًا وَهِيَ حَقِيقَةُ الْبَيْتِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ سَاكِنٌ، وَسُمِّيَ حَرَامًا لِتَحْرِيمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِيَّاهُ. وَقَوْلُهُ: قِياماً لِلنَّاسِ كَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ قَيِّمًا وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي إِنْ كَانَ جَعَلَ هُوَ الْمُتَعَدِّي إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى خَلَقَ كَمَا تَقَدَّمَ فَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ قِيَامًا: أَنَّهُ مَدَارٌ لِمَعَاشِهِمْ وَدِينِهِمْ: أَيْ يَقُومُونَ فِيهِ بِمَا يُصْلِحُ دِينَهُمْ وَدُنْيَاهُمْ: يَأْمَنُ فِيهِ خَائِفُهُمْ، وَيُنْصَرُ فِيهِ ضَعِيفُهُمْ، وَيَرْبَحُ فِيهِ تُجَّارُهُمْ، وَيَتَعَبَّدُ فِيهِ مُتَعَبِّدُهُمْ.

{جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ} "Allah, Kâbe'yi, o Beyt-i Harâm'ı insanlar için bir nizam vesilesi kıldı" ifadesindeki {جَعَلَ} burada "yarattı/tayin etti" anlamındadır. Kâbe'ye dört köşe (murabba') olduğu için Kâbe denilmiştir. Tek'îb, dört köşe yapmak demektir; Arapların evlerinin çoğu dört köşe değil yuvarlaktı. Denildi ki: Kâbe'ye çıkıntılı ve belirgin oluşundan dolayı Kâbe denilmiştir; yuvarlak olsun veya olmasın her çıkıntılı şeye ka'b denir. Ayak topuğuna (ka'bü'l-kadem), kargı boğumlarına (kuûbü'l-kanâ) ve kadının belirgin göğsüne (ka'b) bu kökten isim verilmiştir. {الْبَيْتَ الْحَرامَ} ifadesi atf-ı beyândır; ikinci mef'ûl olduğu da söylenmiştir ancak bunun bir veçhi yoktur. Tavanı ve duvarları olduğu için ona "beyt" denilmiştir; zira içinde oturan olmasa bile evin hakikati budur. Allah Teâlâ onu hürmetli kıldığı için de "harâm" olarak isimlendirilmiştir. Âyetteki {قِياماً لِلنَّاسِ} ifadesini cumhur bu şekilde okumuştur. İbn Âmir ise {قَيِّمًا} şeklinde okumuştur. Şayet "ceale" iki mef'ûl alan fiil ise bu kelime ikinci mef'ûl olarak mensubdur; şayet daha önce geçtiği gibi "yarattı" anlamında ise hal olarak mensubdur. Kâbe'nin bir kıyâm (nizam vesilesi) olmasının anlamı: Onların geçimlerinin ve dinlerinin dayanağı olmasıdır; yani orada dinlerini ve dünyalarını ıslah edecek işleri ikâme ederler: Korkan orada emniyete kavuşur, zayıf olan orada yardım görür, tüccarları orada kâr eder ve ibadet edenleri orada ibadet eder.

قَوْلُهُ: وَالشَّهْرَ الْحَرامَ عَطْفٌ عَلَى الْكَعْبَةِ، وَهُوَ ذُو الْحِجَّةِ، وَخَصَّهُ مِنْ بَيْنِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ لِكَوْنِهِ زَمَانَ تَأْدِيَةِ الْحَجِّ، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ جِنْسٍ. وَالْمُرَادُ بِهِ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ: ذُو الْقَعْدَةِ، وَذُو الْحِجَّةِ، وَمَحْرَمٌ، وَرَجَبٌ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا لَا يَطْلُبُونَ فِيهَا دَمًا، وَلَا يُقَاتِلُونَ بِهَا عَدُوًّا، وَلَا يَهْتِكُونَ فِيهَا حُرْمَةً، فَكَانَتْ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ قِيَامًا لِلنَّاسِ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ أَيْ وَجَعَلَ اللَّهُ الْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ قِيَامًا لِلنَّاسِ. وَالْمُرَادُ بِالْقَلَائِدِ: ذَوَاتُ الْقَلَائِدِ مِنَ الْهَدْيِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يُرَادَ بِالْقَلَائِدِ أَنْفُسُهَا، وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الْجَعْلِ: أَيْ ذَلِكَ الْجَعْلُ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَيْ لِتَعْلَمُوا أَنَّ الله يعلم تفاصيل أمر السموات وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَصَالِحَكُمُ الدِّينِيَّةَ وَالدُّنْيَوِيَّةَ فَإِنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ مَا فِيهِمَا، فَكُلُّ مَا شَرَعَهُ لَكُمْ فَهُوَ جَلْبٌ لِمَصَالِحِكُمْ، وَدَفْعٌ لِمَا يَضُرُّكُمْ

Âyetteki {وَالشَّهْرَ الْحَرامَ} ifadesi {الْكَعْبَةَ} üzerine ma'tûftur; o da Zilhicce'dir. Hac ibadetinin eda edildiği vakit olduğu için haram aylar arasından onu özellikle zikretmiştir; cins ismi olduğu da söylenmiştir. Bununla kastedilen haram aylardır: Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb'dir. Zira onlar bu aylarda kan davası gütmezler, bu aylarda düşmanla savaşmazlar ve bu aylarda hiçbir hürmeti çiğnemezlerdi. Dolayısıyla bu yönüyle insanlar için bir dirlik vesilesi olmuştur. {وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ} ifadesi; yani Allah kurbanlığı ve kurbanlıklara takılan gerdanlıkları da insanlar için bir nizam vesilesi kılmıştır. Gerdanlıklardan kasıt, kurbanlıklardan boynuna işaret takılanlardır; bizzat boyun bağlarının kendisinin kastedilmesine de bir engel yoktur. {ذلِكَ} ile işaret edilen şey bu kılma/tayin etme fiilidir: Yani bu kılınış; {لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ} "Allah'ın göklerde ve yerde ne varsa bildiğini bilmeniz içindir", yani Allah'ın göklerin ve yerin durumunun detaylarını bildiğini, dinî ve dünyevî maslahatlarınızı da bildiğini bilmeniz içindir; çünkü bunlar da o ikisinde bulunan şeylerin cümlesindendir. Dolayısıyla sizin için meşru kıldığı her şey, menfaatlerinizi celbetmek ve size zarar veren şeyleri defetmek içindir.

وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ هَذَا تَعْمِيمٌ بَعْدَ التَّخْصِيصِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَعْلَمُوا بِأَنَّ اللَّهَ لِمَنِ انْتَهَكَ مَحَارِمَهُ وَلَمْ يَتُبْ عَنْ ذَلِكَ شَدِيدُ الْعِقَابِ، وَأَنَّهُ لِمَنْ تَابَ وَأَنَابَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ مَا عَلَى رَسُولِهِ إِلَّا الْبَلَاغُ لَهُمْ، فَإِنْ لَمْ يَمْتَثِلُوا وَيُطِيعُوا فَمَا ضَرُّوا إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا جَنَوْا إِلَّا عَلَيْهَا، وَأَمَّا الرَّسُولُ ﵊ فَقَدْ فَعَلَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ، وَقَامَ بِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ.

{وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} "ve Allah'ın her şeyi hakkıyla bildiğini [bilmeniz içindir]." Bu, özelleştirmeden sonra genel bir ifadedir. Sonra Allah, O'nun haram kıldıklarını çiğneyen ve bundan tövbe etmeyen kimse için cezasının pek çetin olduğunu; tövbe edip O'na yönelen kimse için ise çok bağışlayıcı ve çok merhametli olduğunu bilmelerini emretti. Sonra onlara, Peygamberi üzerine düşenin sadece kendilerine tebliğ etmek olduğunu bildirdi; şayet buyruğa uymaz ve itaat etmezlerse ancak kendilerine zarar vermiş ve kendi aleyhlerine suç işlemiş olurlar. Peygamber aleyhisselâm'a gelince, o üzerine vacip olanı yapmış ve Allah'ın kendisine emrettiği görevi yerine getirmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً قَالَ: إِنْ قَتَلَهُ مُتَعَمِّدًا أَوْ نَاسِيًا أَوْ خَطَأً حُكِمَ عَلَيْهِ، فَإِنْ عَادَ مُتَعَمِّدًا عُجِّلَتْ لَهُ الْعُقُوبَةُ إِلَّا أَنْ يَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُ، وَفِي قَوْلِهِ: فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ قَالَ: إِذَا قَتَلَ الْمُحْرِمُ شَيْئًا مِنَ الصَّيْدِ حُكِمَ عَلَيْهِ فِيهِ، فَإِنْ قَتَلَ ظَبْيًا أَوْ نَحْوَهُ فَعَلَيْهِ شَاةٌ تُذْبَحُ بِمَكَّةَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَإِطْعَامُ سِتَّةِ مَسَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، فَإِنْ قَتَلَ أَيْلًا وَنَحْوَهُ فَعَلَيْهِ بَقَرَةٌ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَطْعَمَ عِشْرِينَ مِسْكِينًا، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ عِشْرِينَ يَوْمًا، وَإِنْ قَتَلَ نَعَامَةً أَوْ حِمَارَ وَحْشٍ أَوْ نَحْوَهُ فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ، فإن لم يجد أطعم ثلاثين مِسْكِينًا، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ صَامَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا، وَالطَّعَامُ مُدٌّ مُدٌّ يُشْبِعُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَكَمِ أَنَّ عُمَرَ كَتَبَ أَنْ يُحْكَمَ عَلَيْهِ فِي الْخَطَأِ وَالْعَمْدِ. وَأَخْرَجَا نَحْوَهُ عَنْ عَطَاءٍ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَاتٍ مِنَ السَّلَفِ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْعَامِدِ وَالْخَاطِئِ وَالنَّاسِي، وَرُوِيَ عَنْ آخَرِينَ اخْتِصَاصُ ذَلِكَ بِالْعَامِدِ.

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan {وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "İster kasten, ister unutarak, ister hata ile öldürsün aleyhine hükmedilir; şayet kasten tekrar yaparsa -Allah onu affetmedikçe- cezası çabuklaştırılır." Ve {فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} kavli hakkında da şöyle demiştir: "İhramlı kişi avdan bir şey öldürdüğünde onun hakkında hüküm verilir; şayet ceylan veya benzeri bir şeyi öldürmüşse Mekke'de kesilecek bir koyun gerekir; bulamazsa altı yoksulu doyurmak, onu da bulamazsa üç gün oruç tutmak gerekir. Şayet dağ keçisi veya benzeri bir şeyi öldürürse sığır gerekir; bulamazsa yirmi yoksulu doyurur, bulamazsa yirmi gün oruç tutar. Şayet devekuşu, yaban eşeği veya benzeri bir şeyi öldürürse deve gerekir; bulamazsa otuz yoksulu doyurur, bulamazsa otuz gün oruç tutar. Yiyecek ise onları doyuracak birer müddür." İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Hakem'den rivayet ettiğine göre Ömer; hata ile kasten öldürme hususunda aleyhine hükmedilmesini yazmıştır. İkisi benzerini Atâ'dan da rivayet etmişlerdir. Selef topluluklarından, kasten yapan, hata eden ve unutan arasında bir fark gözetilmeksizin bu şekilde rivayet edilmiştir; başkalarından ise bunun sadece kasten yapana mahsus olduğu rivayet edilmiştir.

وَلِلسَّلَفِ فِي تَقْدِيرِ الْجَزَاءِ الْمُمَاثِلِ وَتَقْدِيرِ الْقِيمَةِ أَقْوَالٌ مَبْسُوطَةٌ فِي مَوَاطِنِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ فِي بَيْضَةِ النَّعَامِ: «صِيَامُ يَوْمٍ أَوْ إِطْعَامُ مِسْكِينٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابن ذكوان عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ عَائِشَةَ عَنْهُ ﷺ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي الْمُهَزِّمِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «فِي بَيْضِ النَّعَامِ ثَمَنُهُ» . وَقَدِ استثنى النبي ﷺ مِنْ حَيَوَانَاتِ الْحَرَمِ الْخَمْسِ الْفَوَاسِقِ كَمَا وَرَدَ ذَلِكَ فِي الْأَحَادِيثِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ لِلْمُحْرِمِ أَنْ يَقْتُلَهَا وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ مَا لَفِظَهُ مَيِّتًا فَهُوَ طَعَامُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ قَالَ فِي قَوْلِهِ: أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ قَالَ: صَيْدُ الْبَحْرِ مَا تَصْطَادُهُ أَيْدِينَا، وَطَعَامُهُ مَا لَاثَهُ الْبَحْرُ، وفي لفظ «طعامه كُلُّ مَا فِيهِ» . وَفِي لَفْظٍ «طَعَامُهُ مَيْتَتُهُ» . وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ العنبر الَّتِي أَلْقَاهَا الْبَحْرُ فَأَكَلَ الصَّحَابَةُ مِنْهَا وَقَرَّرَهُمْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى ذَلِكَ، وَحَدِيثُ هُوَ «الطَّهُورُ مَاؤُهُ وَالْحِلُّ مَيْتَتُهُ» . وَحَدِيثُ «أُحِلَّ لَكُمْ مَيْتَتَانِ وَدَمَانِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ قَالَ: قِيَامًا لِدِينِهِمْ وَمَعَالِمَ حَجِّهِمْ.

Denk olan cezanın takdiri ve kıymetin takdiri hususunda selefin ilgili yerlerde genişçe açıklanmış görüşleri vardır. Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devekuşu yumurtası hakkında şöyle buyurmuştur: «Bir gün oruç veya bir yoksulu doyurmaktır.» İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Zekvân'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Yine Âişe'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ebû'l-Mühezzim tarikiyle Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Devekuşu yumurtasında onun kıymeti vardır» buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hadislerde geçtiği üzere Harem hayvanlarından beş fâsık (zararlı) hayvanı istisna etmiştir; zira ihramlının onları öldürmesi caizdir ve aleyhine bir şey gerekmez. İbn Cerîr'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ مَتاعاً لَكُمْ} kavli hakkında: "Denizin ölü olarak dışarı attığı şey onun yiyeceğidir" buyurmuştur. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den mevkuf olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Bekir es-Sıddîk'tan da benzeri rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den rivayet ettiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk: {أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعامُهُ} kavli hakkında şöyle demiştir: "Deniz avı ellerimizin avladığıdır; yiyeceği ise denizin dışarı attığıdır." Bir lafızda: «Yiyeceği, içindeki her şeydir» denilmiştir. Başka bir lafızda ise: «Yiyeceği, onun ölüsüdür» denilmiştir. Sahihayn'da yer alan, denizin dışarı attığı ve sahabenin ondan yediği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bunu ikrar ettiği anber balığı hadisi ile «O, suyu temiz, ölüsü helal olandır» hadisi ve «Size iki ölü ve iki kan helal kılındı» hadisi bunu desteklemektedir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o: "Dinleri için bir nizam ve haclarının alametleridir" demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: قِيَامُهَا أَنْ يَأْمَنَ مَنْ تَوَجَّهَ إِلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِلنَّاسِ يَأْمَنُونَ بِهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى، لَا يَخَافُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ حِينِ يَلْقَوْنَهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ أَوْ فِي الْحَرَمِ أَوْ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو

İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre o: "Onun nizam oluşu, ona yönelen kimsenin güvende olmasıdır" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Kâbe'yi, Beyt-i Harâm'ı ve haram ayı ilk cahiliye döneminde insanların onunla güvende oldukları bir dirlik vesilesi kıldı; Beyt'in yanında, Harem'de veya haram ayda birbirleriyle karşılaştıklarında birbirlerinden korkmazlardı." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve Ebû

الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ قَالَ: حَوَاجِزُ أَبْقَاهَا اللَّهُ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَكَانَ الرَّجُلُ لَوْ جَرَّ كُلَّ جَرِيرَةٍ ثُمَّ لَجَأَ إِلَى الْحَرَمِ لَمْ يُتَنَاوَلْ وَلَمْ يُقْرَبْ، وَكَانَ الرَّجُلُ لَوْ لَقِيَ قَاتِلَ أَبِيهِ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ لَمْ يَعْرِضْ لَهُ وَلَمْ يَقْرَبْهُ، وَكَانَ الرَّجُلُ لَوْ لَقِيَ الْهَدْيَ مُقَلَّدًا وَهُوَ يَأْكُلُ الْعَصْبَ مِنَ الْجُوعِ لَمْ يَعْرِضْ لَهُ وَلَمْ يَقْرَبْهُ، وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَرَادَ الْبَيْتَ تَقَلَّدَ قِلَادَةً مِنْ شَعْرٍ فَحَمَتْهُ وَمَنَعَتْهُ مِنَ النَّاسِ، وَكَانَ إِذَا نَفَرٌ تَقَلَّدَ قِلَادَةً مِنَ الْإِذْخِرِ أَوْ مِنَ السَّمُرِ، فَتَمْنَعُهُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى يَأْتِيَ أَهْلَهُ، حَوَاجِزٌ أَبْقَاهَا اللَّهُ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قِياماً لِلنَّاسِ قال: أمنا.

eş-Şeyh'in Katâde'den {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ} kavli hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Bunlar, Allah'ın cahiliye döneminde insanlar arasında bıraktığı engellerdir. Adam her türlü suçu işlese, sonra da Harem'e sığınsa ona dokunulmaz ve ilişilmezdi. Adam haram ayda babasının katiliyle karşılaşsa ona sataşmaz ve ilişmezdi. Adam açlıktan ağaç kabuğu yiyecek haldeyken boynuna işaret takılmış kurbanlıkla karşılaşsa ona sataşmaz ve dokunmazdı. Adam Beyt'e gitmek istediğinde kıldan bir gerdanlık takınır, bu onu insanlardan korur ve engellerdi. Döndüğünde de izhir otundan veya semür ağacından bir gerdanlık takınır, ailesine varıncaya kadar bu onu insanlardan korurdu; bunlar Allah'ın cahiliye döneminde insanlar arasında bıraktığı engellerdir." Ebû'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre o, {قِياماً لِلنَّاسِ} kavli hakkında: "Emniyettir" demiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٤]

[Mâide Suresi (5), Âyetler 100-104]

قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)

{قُلْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٠٠) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٠١) قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ (١٠٢) مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (١٠٣) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٠٤)} “De ki: 'Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile, kötü ile iyi bir olmaz. Öyleyse ey akıl sahipleri, Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz.' (100) Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok yumuşak davranandır (hilm sahibidir). (101) Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da bu yüzden kâfir olmuşlardı. (102) Allah ne bahîre, ne sâibe, ne vasîle ne de hâm diye bir şey meşru kılmıştır. Fakat inkâr edenler, Allah'a karşı yalan uyduruyorlar; onların çoğunun akılları ermez. (103) Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin' denildiğinde: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler. Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyseler de mi? (104)”

قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْخَبِيثِ وَالطَّيِّبِ: الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ، وَقِيلَ: الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ، وَقِيلَ: الْعَاصِي وَالْمُطِيعُ، وَقِيلَ: الرَّدِيءُ وَالْجَيِّدُ. وَالْأَوْلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ فَيَشْمَلُ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ وَغَيْرَهَا مِمَّا يَتَّصِفُ بِوَصْفِ الْخُبْثِ وَالطَّيِّبِ مِنَ الْأَشْخَاصِ وَالْأَعْمَالِ وَالْأَقْوَالِ، فَالْخَبِيثُ لَا يُسَاوِي الطَّيِّبَ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. قَوْلُهُ:

Denildi ki: Habîs (kötü/pis) ve tayyib (iyi/temiz) ile kastedilen haram ve helaldir. Denildi ki: Mümin ve kâfirdir. Denildi ki: Âsi ve itaatkârdır. Denildi ki: Âdi ve kalitelidir. En evlâ olanı, lafzın umumiliğinin esas alınmasıdır; dolayısıyla şahıslardan, amellerden ve sözlerden pislik ve temizlik vasfıyla nitelenen bu zikredilenleri ve başkalarını kapsar. Zira habîs olan hiçbir halükarda tayyib olana eşit olamaz. Âyetteki:

وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ قِيلَ الخطاب لِلنَّبِيِّ ﷺ، وَقِيلَ: لِكُلِّ مُخَاطَبٍ يَصْلُحُ لِخِطَابِهِ بِهَذَا. وَالْمُرَادُ نَفْيُ الِاسْتِوَاءِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، وَلَوْ فِي حَالِ كَوْنِ الْخَبِيثِ مُعْجِبًا لِلرَّائِي لِلْكَثْرَةِ الَّتِي فِيهِ، فَإِنَّ هَذِهِ الْكَثْرَةَ مَعَ الْخَبِيثِ فِي حُكْمِ الْعَدَمِ، لِأَنَّ خُبْثَ الشَّيْءِ يُبْطِلُ فَائِدَتَهُ، وَيَمْحَقُ بَرَكَتَهُ، وَيَذْهَبُ بِمَنْفَعَتِهِ، وَالْوَاوُ إِمَّا لِلْحَالِ أَوْ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ: أَيْ لَا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ لَوْ لَمْ تُعْجِبْكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ، وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ، كَقَوْلِكَ: أَحْسِنْ إِلَى فُلَانٍ وَإِنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ: أَيْ أَحْسِنْ إليه إن لم يسيء إِلَيْكَ وَإِنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ: أَيْ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَلَا يَسْتَوِيَانِ. قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ أَيْ لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ لَا حَاجَةَ لَكُمْ بِالسُّؤَالِ عَنْهَا وَلَا هِيَ مِمَّا يَعْنِيكُمْ فِي أَمْرِ دِينِكُمْ، فَقَوْلُهُ: إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ فِي مَحَلِّ جَرٍّ صِفَةٌ لِأَشْيَاءَ أَيْ لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ مُتَّصِفَةٍ بِهَذِهِ الصِّفَةِ مِنْ كَوْنِهَا إِذَا بَدَتْ لَكُمْ: أَيْ ظَهَرَتْ وَكُلِّفْتُمْ بِهَا، سَاءَتْكُمْ، نَهَاهُمُ اللَّهُ عَنْ كَثْرَةِ مُسَاءَلَتِهِمْ لرسول الله ﷺ، فَإِنَّ السُّؤَالَ عَمَّا لَا يَعْنِي وَلَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَاجَةٌ قَدْ يَكُونُ سَبَبًا لِإِيجَابِهِ على السائل وعلى غيره. قوله: وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ جُمْلَةِ صِفَةِ أَشْيَاءَ. وَالْمَعْنَى: لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ، وَذَلِكَ مَعَ وُجُودِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ وَنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ

{وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ} "Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile" ifadesinde hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu söylenmiştir; bu hitaba muhatap olmaya elverişli her mükellefe olduğu da söylenmiştir. Kastedilen, her halükarda eşitliğin nefyedilmesidir; kötü şeydeki çokluktan ötürü görene cazip gelse bile durum böyledir. Çünkü kötü ile beraber olan bu çokluk yok hükmündedir; zira bir şeyin pis ve kötü olması onun faydasını iptal eder, bereketini yok eder ve yararını giderir. Buradaki vav harfi ya hal içindir veya takdirî bir cümleye atıftır; yani "Kötünün çokluğu hoşuna gitmese de hoşuna gitse de kötü ile iyi bir olmaz" demektir. Tıpkı: "Sana kötülük etse bile falana iyilik et" yani "sana kötülük etmese de etse de ona iyilik et" sözün gibidir. Lev (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur; yani "Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile ikisi eşit olmazlar" demektir. Âyetteki {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} "Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın" ifadesi; yani hakkında soru sormaya ihtiyacınız olmayan ve dininiz hususunda sizi ilgilendirmeyen şeyleri sormayın demektir. {إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} cümlesi cerr mahallinde {أَشْياءَ} kelimesinin sıfatıdır; yani size açığa çıktığında -yani görünüp onunla mükellef kılındığınızda- canınızı sıkacak bu nitelikteki şeyleri sormayın demektir. Allah onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e çokça soru sormaktan nehyetmiştir; zira insanı ilgilendirmeyen ve ihtiyaç duyulmayan şeyi sormak, onun sorana ve başkasına farz kılınmasına sebep olabilir. Âyetteki {وَإِنْ تَسْئَلُوا عَنْها حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ} "Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır" cümlesi de {أَشْياءَ} kelimesinin sıfatlarındandır. Anlamı şudur: Kur'an indirildiği esnada -ki bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aranızda bulunduğu ve kendisine vahyin indiği zamandır- sorduğunuz takdirde,

تُبْدَ لَكُمْ أَيْ تَظْهَرُ لَكُمْ بِمَا يُجِيبُ عليكم به النبي ﷺ أَوْ يَنْزِلُ بِهِ الْوَحْيُ فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِلتَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ وَإِيجَابُ مَا لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا وَتَحْرِيمُ مَا لَمْ يَكُنْ مُحَرَّمًا، بِخِلَافِ السُّؤَالِ عَنْهَا بَعْدَ انْقِطَاعِ الْوَحْيِ بِمَوْتِ رَسُولِ الله ﷺ فَإِنَّهُ لَا إِيجَابَ وَلَا تَحْرِيمَ يَتَسَبَّبُ عَنِ السُّؤَالِ.

{تُبْدَ لَكُمْ} "size açıklanır"; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in size vereceği cevapla yahut inecek vahiy ile size zahir olur; bu da ağır mükellefiyetlere, vacip olmayan bir şeyin vacip kılınmasına ve haram olmayan bir şeyin haram kılınmasına sebep olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatıyla vahyin kesilmesinden sonra soru sormak ise böyle değildir; zira soru sebebiyle herhangi bir farziyet veya haramlık meydana gelmez.

وَقَدْ ظَنَّ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ أن أَنَّ الشَّرْطِيَّةَ الثَّانِيَةَ فِيهَا إِبَاحَةُ السُّؤَالِ مَعَ وُجُودُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ، فَقَالَ: إِنَّ الشَّرْطِيَّةَ الْأُولَى أَفَادَتْ عَدَمَ جَوَازِ السُّؤَالِ، وَالثَّانِيَةِ أَفَادَتْ جَوَازَهُ، فَقَالَ: إِنَّ الْمَعْنَى:

Tefsir ehlinden bazıları, ikinci şart cümlesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta iken ve kendisine vahiy inerken soru sormanın mubahlığının bulunduğunu zannetmiş ve şöyle demiştir: Birinci şart cümlesi soru sormanın caiz olmadığını ifade etmiş, ikincisi ise caiz olduğunu ifade etmiştir. Böylece anlamın şöyle olduğunu söylemiştir:

وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْ غَيْرِهَا مِمَّا مَسَّتْ إِلَيْهِ الْحَاجَةُ تُبْدَ لَكُمْ بجواب رسول الله ﷺ عَنْهَا، وَجَعَلَ الضَّمِيرَ فِي عَنْها رَاجِعًا إِلَى أَشْيَاءَ غَيْرِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ وَهُوَ آدَمُ، ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً أَيِ ابْنَ آدَمَ. قَوْلُهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْها أَيْ عَمَّا سَلَفَ مِنْ مَسْأَلَتِكُمْ فَلَا تَعُودُوا إِلَى ذَلِكَ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنَّ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ الَّتِي سَأَلْتُمْ عَنْهَا هِيَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ وَلَمْ يُوجِبْهُ عَلَيْكُمْ، فَكَيْفَ تَتَسَبَّبُونَ بِالسُّؤَالِ لِإِيجَابِ مَا هُوَ عَفْوٌ مِنَ اللَّهِ غَيْرُ لَازِمٍ؟ وَضَمِيرُ عَنْها عَائِدٌ إِلَى الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى، وَإِلَى أَشْيَاءَ عَلَى الثَّانِي عَلَى أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ عَفَا اللَّهُ عَنْها صِفَةً ثَالِثَةً لِأَشْيَاءَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ الثَّانِيَ يَسْتَلْزِمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَسْؤُولُ عَنْهُ قَدْ شَرَعَهُ اللَّهُ ثُمَّ عَفَا عَنْهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْعَفْوَ بِمَعْنَى التَّرْكِ: أَيْ تَرَكَهَا اللَّهُ وَلَمْ يَذْكُرْهَا بِشَيْءٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا، وَهَذَا مَعْنًى صَحِيحٌ لَا يَسْتَلْزِمُ ذَلِكَ اللَّازِمَ الْبَاطِلَ، ثُمَّ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِصِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي كَوْنِهِ غَفُورًا حَلِيمًا لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يُعَاجِلُ مَنْ عَصَاهُ بِالْعُقُوبَةِ لِكَثْرَةِ مَغْفِرَتِهِ وَسِعَةِ حِلْمِهِ.

Şayet ihtiyacın hasıl olduğu bunların dışındaki şeyleri sorarsanız, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vereceği cevapla onlar size açıklanır. Buradaki {عَنْها} zamirini, zikredilen şeylerden başka şeylere raci kılmıştır; bunu da Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ} “Andolsun biz insanı çamurdan süzülmüş bir özden yarattık” -ki o Âdem'dir- sonra da: {ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً} “Sonra onu bir nutfe kıldık” -yani Âdemoğlunu- buyurması gibi kılmıştır. Âyetteki {عَفَا اللَّهُ عَنْها} “Allah onları bağışlamıştır” ifadesi; yani geçmişteki sormanızdan vazgeçip affetmiştir, bir daha buna dönmeyin demektir. Şöyle de denilmiştir: Sorduğunuz o şeyler, Allah'ın affettiği ve size farz kılmadığı şeylerdendir; o halde Allah'ın bir affı olup bağlayıcı olmayan bir şeyin vacip kılınmasına soru sormak suretiyle nasıl sebep olursunuz? {عَنْها} zamiri birinci görüşe göre ilk soruya, ikinci görüşe göre ise {عَفَا اللَّهُ عَنْها} cümlesi {أَشْياءَ} kelimesinin üçüncü sıfatı olmak üzere {أَشْياءَ} kelimesine racidir. Birincisi daha evladır; çünkü ikincisi hakkında soru sorulan şeyin Allah tarafından önce şeriat kılınmasını sonra da affedilmesini gerektirir. Affın terk etmek anlamında olduğu da söylenebilir; yani Allah onları bırakmış ve hiçbir şeyle zikretmemiştir, binaenaleyh onları araştırmayınız. Bu, o batıl neticeyi gerektirmeyen sahih bir anlamdır. Sonra Cenâb-ı Hak, bağışlamasının çokluğu ve hilminin genişliği sebebiyle kendisine isyan edeni hemen cezalandırmadığını göstermek için Ğafûr ve Halîm oluşunu mübalağa sîgasıyla getirmiştir.

قَوْلُهُ: قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْمَسْأَلَةِ الْمَفْهُومَةِ مِنْ لا تَسْئَلُوا لَكِنْ لَيْسَتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ بِعَيْنِهَا، بَلْ مِثْلُهَا فِي كَوْنِهَا مِمَّا لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ وَلَا تُوجِبُهُ الضَّرُورَةُ الدِّينِيَّةُ، ثُمَّ لَمْ يَعْمَلُوا بِهَا، بَلْ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ: أَيْ سَاتِرِينَ لَهَا تَارِكِينَ لِلْعَمَلِ بِهَا، وَذَلِكَ كَسُؤَالِ قَوْمِ صَالِحٍ النَّاقَةَ، وَأَصْحَابِ عِيسَى الْمَائِدَةَ، وَلَا بُدَّ مِنْ تَقْيِيدِ النَّهْيِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا لَا تَدْعُو إِلَيْهِ حَاجَةٌ كَمَا قَدَّمْنَا، لِأَنَّ الْأَمْرَ الَّذِي تَدْعُو الْحَاجَةُ إِلَيْهِ فِي أُمُورِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا قَدْ أَذِنَ اللَّهُ بِالسُّؤَالِ عَنْهُ فَقَالَ: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ وقال ﷺ: «قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَلَا سَأَلُوا، فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ» . قَوْلُهُ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ هَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ الرَّدَّ عَلَى أهل الجاهلية فيما ابتدعوه، وجعل هاهنا بِمَعْنَى سَمَّى كَمَا قَالَ:

Âyetteki {قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِها كافِرِينَ} “Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu; sonra da onları inkâr edenler oldular” ifadesindeki zamir, {لا تَسْئَلُوا} nehyinden anlaşılan soruya racidir. Fakat bizzat bu soru değil, ihtiyaç duyulmayan ve dinî bir zorunluluğun gerektirmediği bir şey olması bakımından benzeridir; sonra da onunla amel etmediler, aksine onu inkâr edenler oldular; yani onu gizleyip onunla amel etmeyi terk ettiler. Bu, Sâlih'in kavminin deveyi istemesi ve Îsâ'nın ashabının sofrayı istemesi gibidir. Daha önce belirttiğimiz gibi, bu âyetteki nehyin ihtiyaç duyulmayan şeylerle kayıtlanması gerekir; zira din ve dünya işlerinde ihtiyaç duyulan şey hakkında Allah soru sormaya izin vererek şöyle buyurmuştur: {فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.” [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Allah onları kahretsin, sorsalardı ya! Cehaletin şifası ancak sormaktır.» Âyetteki {مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ} “Allah hiçbir bahîre kılmamıştır” ifadesi, Câhiliye ehlinin uydurdukları şeylere reddiyeyi içeren yeni bir sözdür (kelâm-ı mübtede'). Buradaki 'ceale' (جَعَلَ) şu âyette olduğu gibi 'adlandırdı' (semmâ) anlamındadır:

إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا. وَالْبَحِيرَةُ: فَعِيلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ كَالنَّطِيحَةِ وَالذَّبِيحَةِ، وَهِيَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْبَحَرِ، وَهُوَ شَقُّ الْأُذُنِ. قَالَ ابْنُ سِيدَهْ: الْبَحِيرَةُ هِيَ الَّتِي خُلِّيَتْ بِلَا رَاعٍ قِيلَ: هِيَ الَّتِي يُجْعَلُ دَرُّهَا لِلطَّوَاغِيتِ فَلَا يَحْتَلِبُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ، وَجُعِلَ شَقُّ أُذُنِهَا عَلَامَةً لِذَلِكَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: كَانُوا إِذَا نَتَجَتِ النَّاقَةُ خَمْسَةَ أَبْطُنَ إِنَاثًا بُحِرَتْ أُذُنُهَا فَحُرِّمَتْ وَقِيلَ: إِنَّ النَّاقَةَ إِذَا نَتَجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنَ، فَإِنْ كَانَ الْخَامِسُ ذَكَرًا بَحَرُوا أُذُنَهُ فَأَكَلَهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَ الْخَامِسُ أُنْثَى بَحَرُوا أُذُنَهَا وَكَانَتْ حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ لَحْمُهَا وَلَبَنُهَا وَقِيلَ: إِذَا نَتَجَتِ النَّاقَةُ خَمْسَةَ أَبْطُنَ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِالْإِنَاثِ شَقُّوا أُذُنَهَا وَحَرَّمُوا رُكُوبَهَا وَدَرَّهَا. وَالسَّائِبَةُ: النَّاقَةُ تَسِيبُ، أَوِ الْبَعِيرُ يسيب بنذر يكون عَلَى الرَّجُلِ إِنْ سَلَّمَهُ اللَّهُ مَنْ مَرَضٍ أَوْ بَلَّغَهُ مَنْزِلَةً، فَلَا يُحْبَسُ عَنْ رَعْيٍ وَلَا مَاءٍ، وَلَا يَرْكَبُهُ أَحَدٌ قَالَهُ أَبُو عبيد. قال الشاعر:

{إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا} “Şüphesiz biz onu Arapça bir Kur'an kıldık.” Bahîra (الْبَحِيرَةُ); natîha (toslanmış) ve zebîha (kesilmiş) kelimelerinde olduğu gibi mef'ûle (edilgen) anlamında faîle veznindedir. Kulağın yarılması demek olan bahar (الْبَحَر) kökünden türemiştir. İbn Sîde şöyle demiştir: “Bahîra, çobansız salıverilen [devedir].” Şöyle de denilmiştir: “O, sütü tağutlara (putlara) adanan ve insanlardan hiç kimsenin sağmadığı hayvandır; kulağının yarılması da buna bir alâmet kılınmıştır.” Şâfiî ise şöyle demiştir: “Onlar, deve tamamı dişi olmak üzere beş batın doğurduğunda kulağını yarar ve [ondan istifadeyi] haram kılarlardı.” Yine denildi ki: “Deve beş batın doğurduğunda şayet beşincisi erkek olursa kulağını yararlardı ve [kesilince] etini erkekler ve kadınlar yerdi. Eğer beşincisi dişi olursa kulağını yararlardı ve eti ile sütü kadınlara haram kılınırdı.” Başka bir görüşe göre ise: “Deve, yavruların dişi olması şartı aranmaksızın beş batın doğurduğunda kulağını yararlar, ona binmeyi ve sütünü sağmayı haram sayarlardı.” Sâibe (السَّائِبَةُ) ise; salıverilen dişi deve veya Allah'ın kendisini bir hastalıktan kurtarması yahut bir dereceye/makama ulaştırması durumunda adamış olduğu bir adak sebebiyle salıverilen erkek devedir. Artık o otlaktan ve sudan alıkonulmaz, ona hiç kimse binmez. Bunu Ebû Ubeyd söylemiştir. Şair şöyle demiştir:

وَسَائِبَةٌ لِلَّهِ تُنْمِي تَشَكُّرًا ... إِنِ اللَّهُ عَافَى عامرا أو مجاشعا

Allah'a adanıp salıverilen bir devedir ki şükür olarak çoğalır ... Şayet Allah Âmir'e veya Mücâşi'e şifa verirse.

وَقِيلَ هِيَ الَّتِي تُسَيَّبُ لِلَّهِ فَلَا قَيْدَ عَلَيْهَا وَلَا رَاعِيَ لَهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Denildi ki o, Allah için salıverilen, üzerinde hiçbir bağ ve çobanı bulunmayan devedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

عَقَرْتُمْ نَاقَةً كَانَتْ لِرَبِّي ... مُسَيَّبَةً فَقُومُوا لِلْعِقَابِ

Rabbim için salıverilmiş bir deveyi kestiniz ... Artık azaba hazır olun!

وقيل: هذه الَّتِي تَابَعَتْ بَيْنَ عَشْرِ إِنَاثٍ لَيْسَ بَيْنَهُنَّ ذَكَرٌ، فَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يُرْكَبُ ظَهْرُهَا، وَلَا يُجَزُّ وَبَرُهَا وَلَا يَشْرَبُ لَبَنَهَا إِلَّا ضَيْفٌ وَقِيلَ: كَانُوا يُسَيِّبُونَ الْعَبْدَ فَيَذْهَبُ حَيْثُ يَشَاءُ لَا يَدَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ. وَالْوَصِيلَةُ:

Denildi ki: Bu, aralarında erkek olmaksızın peş peşe on dişi doğuran devedir; bu durumda sırtına binilmez, yünü kırkılmaz ve sütünü misafirden başkası içmezdi. Denildi ki: Köleyi serbest bırakırlardı, o da dilediği yere giderdi ve kimsenin onun üzerinde bir yetkisi olmazdı. Vasîle (الْوَصِيلَةُ) ise:

قِيلَ: هِيَ النَّاقَةُ إِذَا وَلَدَتْ أُنْثَى بَعْدَ أُنْثَى وَقِيلَ: هِيَ الشَّاةُ كَانَتْ إِذَا وَلَدَتْ أُنْثَى فَهِيَ لَهُمْ، وَإِنْ وَلَدَتْ ذَكَرًا فَهُوَ لِآلِهَتِهِمْ، وَإِنْ وَلَدَتْ ذَكَرًا وَأُنْثَى قَالُوا: وَصَلَتْ أَخَاهَا فَلَمْ يَذْبَحُوا الذَّكَرَ لِآلِهَتِهِمْ وَقِيلَ: كَانُوا إِذَا وَلَدَتِ الشَّاةُ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ نَظَرُوا فَإِنْ كَانَ السَّابِعُ ذَكَرًا ذُبِحَ فَأَكَلَ مِنْهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى تُرِكَتْ فِي الْغَنَمِ، وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا وَأُنْثَى قَالُوا: وَصَلَتْ أَخَاهَا فَلَمْ يُذْبَحْ لِمَكَانِهَا، وَكَانَ لَحْمُهَا حَرَامًا عَلَى النِّسَاءِ، إِلَّا أَنْ يَمُوتَ فَيَأْكُلُهَا الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ. وَالْحَامُ: الْفَحْلُ الْحَامِي ظَهْرَهُ عَنْ أَنْ يُرْكَبَ، وَكَانُوا إِذَا ركب ولد وَلَدٌ الْفَحْلَ قَالُوا: حَمَى ظَهْرَهُ فَلَا يُرْكَبُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Denildi ki: O, dişi üstüne dişi doğuran devedir. Denildi ki: O koyundur; dişi doğurduğunda kendilerinin olur, erkek doğurduğunda ilahlarının olurdu; şayet bir erkek ve bir dişi doğurursa: "Erkek kardeşine ulaştı (vasalat)" derler ve erkeği ilahları için kurban etmezlerdi. Denildi ki: Koyun yedi batın doğurduğunda bakarlardı; şayet yedincisi erkek olursa kesilir, erkekler ve kadınlar ondan yerdi. Şayet dişi olursa koyunların içinde bırakılırdı. Şayet hem erkek hem dişi olursa: "Erkek kardeşine ulaştı" derler ve dişinin hatırına erkek kesilmezdi; ölü doğmadıkça eti kadınlara haram kılınırdı, ölü doğarsa erkekler ve kadınlar yerdi. Hâm (الْحَامُ) ise: Sırtına binilmekten korunan damızlık erkek devedir. Damızlığın yavrusunun yavrusuna binildiğinde: "Sırtını korudu, artık binilmez" derlerdi. Şair şöyle demiştir:

حَمَاهَا أَبُو قَابُوسَ فِي عِزِّ مُلْكِهِ ... كَمَا قَدْ حَمَى أَوْلَادُ أَوْلَادِهِ الْفَحْلُ

Ebû Kābûs mülkünün izzetinde onu öyle korudu ki ... Tıpkı yavrularının yavruları erkek damızlığı koruduğu gibi.

وَقِيلَ: هُوَ الْفَحْلُ إِذَا نَتَجَ مِنْ صُلْبِهِ عَشْرَةً، قَالُوا: قَدْ حَمَى ظَهْرَهُ فَلَا يُرْكَبُ وَلَا يُمْنَعُ مِنْ كَلَأٍ وَلَا مَاءٍ، ثُمَّ وَصَفَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُمْ مَا قَالُوا ذَلِكَ إِلَّا افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ وَكَذِبًا، لَا لِشَرْعٍ شَرَعَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَلَا لِعَقْلِ دَلَّهُمْ عَلَيْهِ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ مَا أَرَكَّ عُقُولَ هَؤُلَاءِ وَأَضْعَفَهَا، يَفْعَلُونَ هَذِهِ الْأَفَاعِيلَ الَّتِي هِيَ مَحْضُ الرَّقَاعَةِ وَنَفْسُ الْحُمْقِ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَهَذِهِ أَفْعَالُ آبَائِهِمْ وَسُنَنِهِمُ الَّتِي سَنُّوهَا لَهُمْ، وَصَدَقَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ حَيْثُ يَقُولُ: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ أَيْ وَلَوْ كَانُوا جَهَلَةً ضَالِّينَ، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ دَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ وَقِيلَ: لِلْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ: أَيْ أَحْسَبُهُمْ ذَلِكَ وَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَدْ صَارَتْ هَذِهِ الْمَقَالَةُ الَّتِي قَالَتْهَا الْجَاهِلِيَّةُ نصب أعين المقلدة وعصاهم التي يتوكؤون عَلَيْهَا إِنْ دَعَاهُمْ دَاعِي الْحَقِّ وَصَرَخَ لَهُمْ صَارِخُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فَاحْتِجَاجُهُمْ بِمَنْ قَلَّدُوهُ مِمَّنْ هُوَ مِثْلَهُمْ فِي التَّعَبُّدِ بِشَرْعِ اللَّهِ مَعَ مُخَالَفَةِ قَوْلِهِ لِكِتَابِ اللَّهِ أَوْ لِسُنَّةِ رَسُولِهِ هُوَ كَقَوْلِ هَؤُلَاءِ، وَلَيْسَ الْفَرْقُ إِلَّا فِي مُجَرَّدِ الْعِبَارَةِ اللَّفْظِيَّةِ، لَا فِي الْمَعْنَى الَّذِي عَلَيْهِ تَدُورُ الْإِفَادَةُ وَالِاسْتِفَادَةُ، اللَّهُمَّ غُفْرًا.

Denildi ki: O, sulbünden on döl alınan damızlık devedir; "Sırtını korudu" derler, artık ona binilmez, ottan ve sudan engellenmezdi. Sonra Allah Teâlâ onları, bunu ancak Allah'a iftira ve yalan olarak söyledikleri, Allah'ın onlar için koyduğu bir şeriata veya aklın kendilerini sevk ettiği bir esasa dayanmadıkları şeklinde niteledi. Yüce Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir; bunların akılları ne kadar kıt ve zayıftır ki tam bir hafifmeşreplik ve ahmaklığın ta kendisi olan bu fiilleri işlerler; {وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قالُوا حَسْبُنا مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا} "Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygambere gelin' denildiğinde: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler." İşte bu, atalarının fiilleri ve onlar için koydukları adetleridir. Yüce Allah: {أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ} “Ya ataları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyseler de mi?” buyururken ne kadar doğru söylemiştir; yani cahil ve sapkın kimseler olsalar dahi mi? Buradaki vav harfi hal içindir ve başına istifham hemzesi girmiştir. Takdirî bir cümleye atıf olduğu da söylenmiştir; yani "Ataları öyle olsa bile bu onlara yeter mi?" demektir. Bu âyetin benzeri hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde geçmişti. Cahiliye ehlinin söylediği bu söz, hakka çağıran bir davetçi onları çağırdığında veya Kitap ve Sünnet'in feryatçısı kendilerine haykırdığında mukallitlerin gözlerinin önündeki hedef ve dayandıkları asa haline gelmiştir. Onların, Allah'ın şeriatına tabi olma konusunda kendileri gibi olan ve sözü Allah'ın Kitabı'na yahut Resûlü'nün sünnetine aykırı düşen taklit ettikleri kişileri delil getirmeleri, tıpkı bunların sözü gibidir. Aradaki fark, fayda ve istifadenin etrafında döndüğü anlamda değil, yalnızca lafzî ifadededir. Allah'ım, bağışlamanı dileriz!

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ: قَالَ الْخَبِيثُ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَالطَّيِّبُ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَنَسٍ قَالَ: خَطَبَ النَّبِيُّ ﷺ خُطْبَةً مَا سَمِعْتُ مِثْلَهَا قَطُّ، فَقَالَ رَجُلٌ: مَنْ أَبِي؟ فَقَالَ: فُلَانٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآية لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا السَّائِلُ فِي رِوَايَاتٍ أُخَرَ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ وَأَنَّهُ قَالَ: مَنْ أَبِي؟ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَبُوكَ حُذَافَةُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ حِبَّانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bu âyet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "el-Habîs (kötü olanlar) müşriklerdir, et-tayyib (iyi olanlar) ise müminlerdir." Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini asla işitmediğim bir hutbe irad etti. Bir adam: "Benim babam kimdir?" dedi. O da: «Falancadır» buyurdu. Bunun üzerine şu {لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ} âyeti indi. Buhârî ve diğerleri bunun benzerini İbn Abbâs hadisinden de rivayet etmişlerdir. Diğer rivayetlerde bu soru soran kişinin Abdullah b. Huzâfe olduğu, onun: "Benim babam kimdir?" dediği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de: «Baban Huzâfe'dir» buyurduğu açıklanmıştır. İbn Hibbân'ın Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem

خَطَبَ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ قَدِ افْتَرَضَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ، فَقَامَ رَجُلٌ، فَقَالَ: أَكُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

bir hutbe irad edip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı.» Bunun üzerine bir adam ayağa kalkıp: "Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?" dedi.

فَسَكَتَ عَنْهُ، فَأَعَادَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَقَالَ: لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ، وَلَوْ وَجَبَتْ مَا قُمْتُمْ بِهَا، ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ الَّذِينَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ» وَذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ: أَعْنِي لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَنْهُ نَحْوَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وابن مردويه. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أبي أمامة الباهلي نحوه. وأخرج ابن مردويه عن أبي مسعود نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَهُ، وَكُلُّ هَؤُلَاءِ صَرَّحُوا فِي أَحَادِيثِهِمْ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: كَانُوا يَسْأَلُونَ عَنِ الشَّيْءِ وَهُوَ لَهُمْ حَلَالٌ، فَمَا زَالُوا يَسْأَلُونَ حَتَّى يَحْرُمَ عَلَيْهِمْ، وَإِذَا حَرُمَ عَلَيْهِمْ وَقَعُوا فِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَعْظَمُ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ فَيُحَرَّمُ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ حَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَفَرَضَ لَكُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا، وَحَرَّمَ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَتَرَكَ أَشْيَاءَ فِي غَيْرِ نِسْيَانٍ وَلَكِنْ رَحْمَةً لَكُمْ فَاقْبَلُوهَا وَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Resûlullah ona cevap vermeyip sustu; adam bunu üç defa tekrarladı. Bunun üzerine Resûlullah: «Şayet 'evet' deseydim vacip olurdu; vacip olsaydı da buna güç yetiremezdiniz. Ben sizi serbest bıraktığım sürece siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine muhalefet etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şeyi yasakladığımda ondan kaçının; size bir şeyi emrettiğimde ise gücünüz yettiğince onu yerine getirin» buyurdu. İşte bu âyet, yani {لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ} âyeti bu hususta inmiştir. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye de ondan bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye, Ebû Ümâme el-Bâhilî'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, Ebû Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan da benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî, Hâkim ve İbn Merdûye, Ali'den benzerini rivayet etmişlerdir; bunların hepsi hadislerinde âyetin bu hususta indiğini açıkça belirtmişlerdir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Sa'd b. Ebî Vakkās'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kendilerine helal olan bir şey hakkında soru sorarlardı; sormaya devam ederlerdi de nihayet o şey kendilerine haram kılınırdı. Kendilerine haram kılınınca da o harama düşerlerdi." İbnu'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Müslümanlar içinde Müslümanlara karşı suçu en büyük olan kimse, haram kılınmamış bir şey hakkında soru sorup da onun sorusu yüzünden o şeyin haram kılındığı kimsedir.» İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah birtakım sınırlar koymuştur, onları aşmayın. Size birtakım farzlar kılmıştır, onları zayi etmeyin. Birtakım şeyleri haram kılmıştır, o haramları çiğnemeyin. Unuttuğundan ötürü değil, sadece size bir rahmet olarak birtakım şeyleri de serbest bırakmıştır; öyleyse onları kabul edin ve arkasını araştırmayın.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın:

لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ قال: البحيرة والسّائبة والوصيلة والحاكم. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: الْبَحِيرَةُ: الَّتِي يُمْنَعُ دَرُّهَا لِلطَّوَاغِيتِ وَلَا يَحْلِبُهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ وَالسَّائِبَةُ: كَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لِآلِهَتِهِمْ لَا يُحْمَلُ عَلَيْهَا شَيْءٌ وَالْوَصِيلَةُ: النَّاقَةُ الْبِكْرُ تُبَكِّرُ فِي أَوَّلِ نِتَاجِ الْإِبِلِ ثُمَّ تُثَنِّي بَعْدُ بِأُنْثَى.

{لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ} kavli hakkında: "Bahîre, sâibe, vasîle ve hâm'dır" demiştir. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bahîre: Sütü tağutlar için alıkonulan ve insanlardan hiç kimsenin sağmadığı hayvandır. Sâibe: İlahları için salıverdikleri ve üzerine hiçbir şey yüklenmeyen hayvandır. Vasîle: Develerin ilk yavrulamasında dişi doğuran, sonra da peşinden yine dişi doğuran genç dişi devedir.

وَكَانُوا يُسَيِّبُونَهَا لِطَوَاغِيتِهِمْ إِنْ وَصَلَتْ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى لَيْسَ بَيْنَهُمَا ذَكَرٌ وَالْحَامِي فَحْلُ الْإِبِلِ يَضْرِبُ الضِّرَابَ الْمَعْدُودَ، فَإِذَا قَضَى ضِرَابَهُ وَدَّعُوهُ لِلطَّوَاغِيتِ وَأَعْفُوهُ مِنَ الْحَمْلِ فَلَمْ يُحْمَلْ عَلَيْهِ شَيْءٌ وَسَمَّوْهُ الْحَامِيَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْبَحِيرَةُ:

Aralarında erkek olmadan biri diğerine ulaştığında onu tağutları için serbest bırakırlardı. el-Hâmî ise: Belirli sayıda aşımı yapan erkek devedir; aşımını tamamladığında onu tağutlar için serbest bırakır, yük taşımaktan muaf tutarlardı; dolayısıyla üzerine hiçbir şey yüklenmezdi ve ona el-Hâmî adını verirlerdi. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Bahîre:

النَّاقَةُ إِذَا نَتَجَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ نَظَرُوا إِلَى الْخَامِسِ، فَإِنْ كَانَ ذكرا ونحوه فَأَكَلَهُ الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ، وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى جَدَعُوا آذَانَهَا فَقَالُوا: هَذِهِ بَحِيرَةٌ وَأَمَّا السَّائِبَةُ: فَكَانُوا يُسَيِّبُونَ مِنْ أَنْعَامِهِمْ لِآلِهَتِهِمْ لَا يَرْكَبُونَ لَهَا ظَهْرًا، وَلَا يَحْلِبُونَ لَهَا لَبَنًا، وَلَا يَجُزُّونَ لَهَا وَبَرًا، وَلَا يَحْمِلُونَ عَلَيْهَا شَيْئًا وَأَمَّا الْوَصِيلَةُ: فَالشَّاةُ إِذَا نَتَجَتْ سَبْعَةَ أَبْطُنٍ نَظَرُوا إِلَى السَّابِعِ، فَإِنْ كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مَيِّتٌ اشْتَرَكَ فِيهِ الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ، وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى اسْتَحْيَوْهَا، وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى فِي بَطْنٍ اسْتَحْيَوْهُمَا وَقَالُوا: وَصَلَتْهُ أُخْتُهُ فَحَرَّمَتْهُ عَلَيْنَا.

Deve beş batın doğurduğunda beşinciye bakarlardı; şayet erkek olursa onu keserler, kadınlar hariç sadece erkekler yerdi. Şayet dişi olursa kulaklarını kesip: "Bu bahîredir" derlerdi. Sâibe'ye gelince: İlahları için hayvanlarından salıverirlerdi; ne sırtına binerler, ne sütünü sağarlar, ne yününü kırkarlar ne de üzerine bir şey yüklerlerdi. Vasîle'ye gelince: Koyun yedi batın doğurduğunda yedinciye bakarlardı; şayet ölü olarak doğan bir erkek veya dişi olursa kadınlar hariç sadece erkekler onda ortak olurdu. Şayet dişi olursa onu yaşatırlardı. Şayet bir batında hem erkek hem dişi olursa her ikisini de yaşatır ve: "Kız kardeşi ona ulaştı ve onu bize haram kıldı" derlerdi.

وَأَمَّا الْحَامُ: فَالْفَحْلُ مِنَ الْإِبِلِ إِذَا وُلِدَ لِوَلَدِهِ قَالُوا: حَمَى هَذَا ظَهْرَهُ فَلَا يَحْمِلُونَ عَلَيْهِ شَيْئًا، وَلَا يَجُزُّونَ لَهُ وَبَرًا، وَلَا يَمْنَعُونَهُ مِنْ حِمًى وَلَا مِنْ حَوْضٍ يَشْرَبُ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ الْحَوْضُ لِغَيْرِ صَاحِبِهِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طريق العوفيّ.

Hâm'a gelince: Develerden yavrusunun yavrusu doğan erkek damızlık devedir. "Bu, sırtını korumuştur" derler; böylece üzerine hiçbir şey yüklemezler, yününü kırkmazlar, korudan ve sahibi başkası olsa bile su içeceği havuzdan onu engellemezlerdi. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Avfî tarikiyle ondan benzerini rivayet etmişlerdir.

[سورة المائدة (٥) : آية ١٠٥]

[Mâide Suresi (5), Âyet 105]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥)} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. O zaman yaptıklarınızı size haber verecektir. (105)”

أَيِ الْزَمُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ احْفَظُوهَا، كَمَا تَقُولُ: عَلَيْكَ زَيْدًا: أَيِ الْزَمْهُ، قُرِئَ: لَا يَضُرُّكُمْ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ اسْمُ الْفِعْلِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَغَيْرُهُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ مُسْتَأْنَفٌ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Yani; kendinize bakın veya kendinizi koruyun; tıpkı birine «عَلَيْكَ زَيْدًا» (Zeyd'e dikkat et / sarıl) demen gibi. {لَا يَضُرُّكُمْ} ibaresi, isim-fiilin delalet ettiği emrin cevabı olması sebebiyle cezm ile okunmuştur. Nâfi ve diğerleri ise cümlenin istînâf (başlangıç) cümlesi olması hasebiyle ref' ile okumuşlardır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

فَقَالَ رَائِدُهُمْ أَرْسُوا نُزَاوِلُهَا أَوْ عَلَى أَنَّ ضَمَّ الرَّاءِ لِلِاتِّبَاعِ، وَقُرِئَ: لَا يَضُرُّكُمْ بِكَسْرِ الضَّادِ، وَقُرِئَ: «لَا يَضِيرُكُمْ» وَالْمَعْنَى:

«Öncüleri dedi ki: Durun, onunla mücadele edelim.» Veya râ harfinin dammesi ittibâ (önceki harekeye uyum) sebebiyledir. {لَا يَضُرُّكُمْ} ifadesi dâd harfinin kesresiyle de okunmuştur. Ayrıca {لَا يَضِيرُكُمْ} şeklinde de okunmuştur. Anlamı ise şudur:

لَا يَضُرُّكُمْ ضَلَالُ مَنْ ضَلَّ مِنَ النَّاسِ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ لِلْحَقِّ أَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى سُقُوطِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَإِنَّ مَنْ تَرَكَهُ مَعَ كَوْنِهِ مِنْ أَعْظَمِ الْفُرُوضِ الدِّينِيَّةِ فَلَيْسَ بِمُهْتَدٍ، وَقَدْ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: إِذَا اهْتَدَيْتُمْ، وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ، وَالْأَحَادِيثُ الْمُتَكَاثِرَةُ، عَلَى وُجُوبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وُجُوبًا مُضَيَّقًا مُتَحَتِّمًا، فَتُحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْقِيَامِ بِوَاجِبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، أَوْ لَا يُظَنُّ التَّأْثِيرُ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، أَوْ يَخْشَى عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يَحِلَّ بِهِ مَا يَضُرُّهُ ضَرَرًا يَسُوغُ لَهُ مَعَهُ التَّرْكُ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ.

Siz kendi açınızdan hakka hidayet bulduğunuzda, insanlardan sapan kimselerin sapıklığı size zarar vermez. Ayette iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker) vazifesinin düştüğüne delalet eden bir şey yoktur; zira bu vazifeyi terk eden kimse -ki o en büyük dini farzlardandır- hidayet üzere değildir. Nitekim Allah Teâlâ: {إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Hidayet bulduğunuz takdirde” buyurmuştur. Kur'an ayetleri ve pek çok hadis, iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın kesin ve farz-ı ayn olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla bu ayet, iyiliği emredip kötülükten sakındırma görevini yerine getirmeye gücü yetmeyen ya da bunun hiçbir şekilde bir etki doğurmayacağı zannedilen yahut kişinin bu sebeple nefsine terk etmesini mubah kılacak derecede bir zararın dokunmasından korktuğu durumlara hamledilir. {إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ} Kıyamet gününde hepinizin dönüşü yalnızca Allah'adır. {فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} Dünyada iken yaptıklarınızı size haber verecektir; böylece iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün karşılığını verecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ وَغَيْرُهُمْ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ قَالَ: قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عليه وقال: يا أيها الناس إنكم تقرؤون هذه الآية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ وَإِنَّكُمْ تَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَوَاضِعِهَا، وَإِنِّي سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الْمُنْكَرَ وَلَمْ يُغَيِّرُوهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ» . وَفِي لَفْظٍ لِابْنِ جَرِيرٍ عَنْهُ «وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيَعُمُّنَّكُمُ اللَّهُ مِنْهُ بِعِقَابٍ» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَغَوِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي أُمَيَّةَ الشّعباني قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيَّ فَقُلْتُ لَهُ: كَيْفَ تَصْنَعُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ؟ قَالَ: أَيَّةُ آية؟ قلت: قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ قَالَ: أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ سَأَلْتَ عَنْهَا خَبِيرًا، سَأَلْتُ عَنْهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «بَلِ ائْتَمِرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ، حَتَّى إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا، وَهَوًى مُتَّبَعًا، وَدُنْيَا مُؤْثَرَةً، وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ، فَعَلَيْكَ بِخَاصَّةِ نَفْسِكَ، وَدَعْ عَنْكَ أَمْرَ الْعَوَامِّ، فَإِنَّ مِنْ وَرَائِكُمْ أَيَّامًا الصَّبْرُ فِيهِنَّ مِثْلُ الْقَبْضِ عَلَى الْجَمْرِ، لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلًا يَعْمَلُونَ مِثْلَ عَمَلِكُمْ» وَفِي لَفْظٍ: «قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَجْرُ خَمْسِينَ رَجُلًا مِنَّا أَوْ مِنْهُمْ؟ قَالَ: بَلْ أَجْرُ خَمْسِينَ مِنْكُمْ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَامِرٍ الْأَشْعَرِيِّ أَنَّهُ كَانَ فِيهِمْ أَعْمَى، فَاحْتَبَسَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: مَا حَبَسَكَ؟ قَالَ: يا رسول الله قرأت هذه الآية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Dârekutnî, el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî ve diğerleri Kays b. Ebî Hâzim'den şöyle rivayet etmişlerdir: Ebû Bekir ayağa kalktı, Allah'a hamd ve senâda bulunduktan sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Siz bu {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okuyorsunuz ve onu asıl yerinin dışında bir yere koyuyorsunuz. Hâlbuki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «İnsanlar kötülüğü görüp de onu değiştirmezlerse, Allah'ın onların hepsini birden bir azapla kuşatması yakındır.»" İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiği bir lafızda ise şöyledir: «Allah'a yemin olsun ki, ya iyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız ya da Allah katından üzerinize umumi bir azap gönderir.» Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), İbn Mâce, İbn Cerîr, Begavî el-Mu‘cem'inde, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Şu‘abü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin yanına varıp ona: "Bu ayet hakkında ne yapıyorsun?" dedim. "Hangi ayet?" dedi. "{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü" dedim. Dedi ki: "Vallahi sen bunu işi iyi bilene sordun. Ben de bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum, buyurmuştu ki: «Bilakis, iyiliği emredin, kötülükten sakındırın. Ne zaman ki boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva, tercih edilen bir dünya ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini görürsen, o zaman kendi nefsine bak ve avamın işini bırak. Çünkü sizin arkanızda öyle günler vardır ki o günlerde sabretmek kor ateşi avuçlamak gibidir. O günlerde [dininin gereğini] yapan kimseye, sizlerin ameli gibi amel eden elli kişinin ecri verilir.»" Bir rivayette de: «'Ey Allah'ın Resûlü! Bizden elli kişinin ecri mi yoksa onlardan elli kişinin mi?' denildi. 'Bilakis sizden elli kişinin ecri' buyurdu» denilmektedir. Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye Âmir el-Eş'arî'den rivayet etmişlerdir ki: Aralarında kör bir adam vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gecikmeli geldi. Yanına gelince: «Seni ne alıkoydu?» buyurdu. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, şu {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okudum." Dedi ki:

فقال له النبي ﷺ: «أَيْنَ ذَهَبْتُمْ؟ إِنَّمَا هِيَ لَا يَضُرُّكُمْ من ضلّ من الكفار إِذَا اهْتَدَيْتُمْ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ قَوْلِهِ: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَيْسَ بِزَمَانِهَا إِنَّهَا الْيَوْمَ مَقْبُولَةٌ، وَلَكِنَّهُ قَدْ أَوْشَكَ أَنْ يَأْتِيَ زَمَانٌ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ فَيُصْنَعُ بِكُمْ كَذَا وَكَذَا، أَوْ قَالَ: فَلَا يُقْبَلُ مِنْكُمْ، فَحِينَئِذٍ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ:

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: «Nereye gidiyorsunuz? O ayetin manası sadece: Siz hidayet bulduğunuzda kâfirlerden sapan kimseler size zarar vermez demektir.» Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh el-Hasan'dan rivayet etmişlerdir: Bir adam İbn Mes'ûd'a {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Siz kendinize bakın” ayetini sordu. O da şöyle dedi: "Ey insanlar! Henüz onun zamanı değildir. O bugün kabul gören bir durumdadır. Ancak öyle bir zamanın gelmesi yakındır ki iyiliği emredersiniz de size şöyle şöyle yapılır" yahut: "Sizden kabul edilmez; işte o zaman {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ} [hükmü geçerlidir]." Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd bu ayet hakkında ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

«مُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ مَا لَمْ يَكُنْ مِنْ دُونِ ذَلِكَ السَّوْطِ وَالسَّيْفِ، فَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَعَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّهَا لِأَقْوَامٍ يَجِيئُونَ مِنْ بَعْدِنَا إِنْ قَالُوا لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: كُنْتُ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِالْمَدِينَةِ فِي حَلْقَةٍ فِيهِمْ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِذَا فِيهِمْ شَيْخٌ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ، فَقَرَأَ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فَقَالَ: إِنَّمَا تَأْوِيلُهَا فِي آخِرِ الزَّمَانِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشيخ عن أَبِي مَازِنٍ قَالَ: انْطَلَقْتُ عَلَى عَهْدِ عُثْمَانَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَإِذَا قَوْمٌ جُلُوسٌ فَقَرَأَ أَحَدُهُمْ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ فقال أكثرهم: لم يجيء تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ الْيَوْمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ قَالَ: كُنْتُ فِي حَلْقَةٍ فِيهَا أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ وَإِنِّي لَأَصْغَرُ الْقَوْمِ، فَتَذَاكَرُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ، فَقُلْتُ: أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ:

«İş kamçı ve kılıca varmadığı sürece iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin. İş oraya varırsa, o vakit kendinize bakın.» İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, bizden sonra gelecek ve sözleri kabul edilmeyecek olan birtakım topluluklar içindir." Abdürrezzâk ve İbn Cerîr bir adamdan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Ömer b. el-Hattâb'ın hilafeti döneminde Medine'de aralarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinin de bulunduğu bir halkada idim. İçlerinde yaşlı bir zât vardı, onun Übey b. Ka'b olduğunu zannediyordum. {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} ayetini okudu ve şöyle dedi: "Bunun tevili ancak ahir zamandadır." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâzin'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Osman zamanında Medine'ye gitmiştim. Oturan bir grup insan gördüm, içlerinden biri {عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} ayetini okudu. Çoğunluğu: "Bu ayetin tevil [zamanı] henüz bugün gelmedi" dediler. İbn Cerîr Cübeyr b. Nufeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîlerinin bulunduğu bir halkadaydım ve ben topluluğun en küçüğüydüm. İyiliği emredip kötülükten nehyetme konusunu konuştular. Ben de dedim ki: "Allah Teâlâ şöyle buyurmuyor mu:

عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ؟ فَأَقْبَلُوا عَلَيَّ بِلِسَانٍ وَاحِدٍ فَقَالُوا: تنزع آية من القرآن لا تعرفها ولا تدري مَا تَأْوِيلُهَا؟ حَتَّى تَمَنَّيْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ تَكَلَّمْتُ، ثُمَّ أَقْبَلُوا يَتَحَدَّثُونَ، فَلَمَّا حَضَرَ قِيَامُهُمْ قَالُوا: إِنَّكَ غُلَامٌ حَدَثُ السِّنِّ، وَإِنَّكَ نَزَعْتَ آية لا تدري مَا هِيَ؟ وَعَسَى أَنْ تُدْرِكَ ذَلِكَ الزَّمَانَ «إِذَا رَأَيْتَ شُحًّا مُطَاعًا وَهَوًى مُتَّبَعًا وَإِعْجَابَ كُلِّ ذِي رَأْيٍ بِرَأْيِهِ، فَعَلَيْكَ بِنَفْسِكَ لَا يَضُرُّكَ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ الْمُتَقَدِّمِ، وَفِي آخِرِهِ «كَأَجْرِ خَمْسِينَ رَجُلًا مِنْكُمْ» وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: ذَكَرْتُ هَذِهِ الْآيَةَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ النبيّ ﷺ: «لم يجيء تَأْوِيلُهَا، لَا يَجِيءُ تَأْوِيلُهَا حَتَّى يَهْبِطَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ﵇» وَالرِّوَايَاتُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ كِفَايَةٌ، فَفِيهِ مَا يُرْشِدُ إِلَى مَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ الْآيَاتِ وَالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر.

{عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Siz kendinize bakın”?" Bunun üzerine hep bir ağızdan bana yönelip: "Kur'an'dan bilmediğin ve tevilini kavramadığın bir ayeti mi delil getiriyorsun?" dediler. Öyle ki keşke hiç konuşmasaydım diye temenni ettim. Sonra konuşmaya devam ettiler. Kalkma vakitleri gelince şöyle dediler: "Sen yaşı küçük bir gençsin ve ne olduğunu bilmediğin bir ayeti delil getirdin. Umulur ki o zamana yetişirsin: «Boyun eğilen bir cimrilik, peşinden gidilen bir heva ve herkesin kendi görüşünü beğendiğini gördüğün zaman, kendi nefsine bak; zira sen doğru yolda olduğun sürece sapan kimse sana zarar vermez.»" İbn Merdûye Muâz b. Cebel'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Sa'lebe el-Huşenî'nin yukarıda geçen hadisinin benzerini rivayet etmiştir; hadisin sonunda: «Sizden elli kişinin ecri gibi» ifadesi yer almaktadır. İbn Merdûye Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında bu ayeti zikrettim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bunun tevil [vakti] henüz gelmedi; bunun tevili ancak Meryem oğlu İsa aleyhisselâm ininceye kadar gelmez.» Bu bapta rivayetler çoktur ve zikrettiklerimiz yeterlidir. Bunlarda, bu ayet ile iyiliği emredip kötülükten sakındırma hususunda varid olan ayet ve hadisleri birleştirme (cem etme) noktasında daha önce zikrettiğimiz açıklamaya yol gösteren deliller bulunmaktadır.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٨]

[Mâide Suresi (5), Âyet 106-108]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ (١٠٦) فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ لَشَهادَتُنا أَحَقُّ مِنْ شَهادَتِهِما وَمَا اعْتَدَيْنا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٠٧) ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (١٠٨)} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çatıp da vasiyet edeceği zaman aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir. Yahut yeryüzünde sefere çıkmışsanız ve başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz namazdan sonra onları alıkoyarsınız da Allah adına şöyle yemin ederler: 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir değere satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; yoksa şüphesiz günahkârlardan oluruz.' (106) Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa, haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden ölen kimseye daha yakın olan diğer iki kişi onların yerine geçer de Allah adına şöyle yemin ederler: 'Elbette bizim şahitliğimiz o ikisinin şahitliğinden daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; yoksa şüphesiz zalimlerden oluruz.' (107) Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarına veya yeminlerinden sonra yeminlerin [reddedilip başkalarına] verilmesinden korkmalarına en yakın olan yoldur. Allah'tan korkun ve dinleyin. Allah yoldan çıkmış topluluğu doğru yola iletmez. (108)”

قَالَ مَكِّيٌّ: هَذِهِ الْآيَاتُ الثَّلَاثُ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعَانِي مِنْ أَشْكَلِ مَا فِي الْقُرْآنِ إِعْرَابًا وَمَعْنًى وَحُكْمًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هَذَا كَلَامُ من لم يقع له الثلج فِي تَفْسِيرِهَا، وَذَلِكَ بَيِّنٌ مِنْ كِتَابِهِ ﵀: يَعْنِي مِنْ كِتَابِ مَكِّيٍّ.

Mekkî şöyle demiştir: Bu üç ayet, meânî âlimleri nezdinde Kur'an'da irap, anlam ve hüküm bakımından anlaşılması en müşkül olan ayetlerdendir. İbn Atıyye demiştir ki: "Bu söz, ayetin tefsiri hususunda kalbi mutmain olmamış (içi rahat etmemiş) kimsenin sözüdür; nitekim bu durum onun kitabında -yani Mekkî'nin rahimehullâh kitabında- açıkça görülmektedir."

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: مَا ذَكَرَهُ مَكِّيٌّ ذَكَرَهُ أَبُو جَعْفَرٍ النَّحَّاسُ قَبْلَهُ أَيْضًا. قَالَ السَّعْدُ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى الْكَشَّافِ: وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا أَصْعَبُ مَا فِي الْقُرْآنِ إِعْرَابًا وَنَظْمًا وَحُكْمًا. قَوْلُهُ: شَهادَةُ بَيْنِكُمْ أَضَافَ الشَّهَادَةَ إِلَى الْبَيْنِ تَوَسُّعًا لِأَنَّهَا جَارِيَةٌ بَيْنَهُمْ وَقِيلَ: أَصْلُهُ شَهَادَةُ مَا بَيْنَكُمْ فَحُذِفَتْ مَا وَأُضِيفَتْ إِلَى الظَّرْفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Kurtubî demiştir ki: Mekkî'nin zikrettiği bu hususu, ondan önce Ebû Ca'fer en-Nehhâs da zikretmiştir. Sa'd [et-Teftâzânî], el-Keşşâf üzerine yazdığı hâşiyesinde şöyle demiştir: Âlimler, bunun irap, nazım ve hüküm bakımından Kur'an'daki en zor ayet olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. {شَهادَةُ بَيْنِكُمْ} “Aranızdaki şahitlik” buyruğunda şehâdet kelimesi, aralarında cereyan ettiği için tefvîz/genişletme (tevessü') yoluyla {الْبَيْنِ} lafzına izafe edilmiştir. Bir görüşe göre ise aslı «شَهَادَةُ مَا بَيْنَكُمْ» (aranızdaki durumun şahitliği) olup «mâ» hazfedilmiş ve tıpkı Allah Teâlâ'nın: {بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “Bilakis gece ve gündüzün tuzağı...” buyruğunda olduğu gibi zarfa izafe edilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

تُصَافِحُ مَنْ لَاقَيْتَ لِي ذَا عَدَاوَةٍ ... صِفَاحًا وَعَنِّي بَيْنَ عَيْنَيْكَ مُنْزَوِي

«Bana düşman olan kimseyle karşılaştığında tokalaşıp yüzüne gülümsersin; benden ise iki gözünün arası çekilip kaçar.»

أَرَادَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْكَ، وَمِثْلَهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

[Şair burada] iki gözünün arasındakini kastetmiştir. Diğer bir şairin şu sözü de bunun gibidir:

وَيَوْمًا شَهِدْنَاهُ سُلَيْمًا وَعَامِرًا

«Süleym ve Âmir kabilelerinin [savaşında] bulunduğumuz bir gün...»

.....

.....

أَيْ شَهْدِنَا فِيهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ قِيلَ: وَالشَّهَادَةُ هُنَا بِمَعْنَى الْوَصِيَّةِ وَقِيلَ:

Yani: "o günde bulunduğumuz" demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: {هَذَا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır.” Buradaki şehâdetin vasiyet anlamına geldiği söylenmiştir. Bir görüşe göre de:

بِمَعْنَى الْحُضُورِ لِلْوَصِيَّةِ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: هِيَ هُنَا بِمَعْنَى الْيَمِينِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: يَمِينُ مَا بَيْنَكُمْ أَنْ يَحْلِفَ اثْنَانِ. وَاسْتَدَلَّ عَلَى مَا قَالَهُ بِأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ لِلَّهِ حُكْمًا يَجِبُ فِيهِ عَلَى الشَّاهِدِ يَمِينٌ. وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الْقَفَّالُ، وَضَعَّفَ ذَلِكَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَاخْتَارَ أَنَّ الشَّهَادَةَ هُنَا هِيَ الشَّهَادَةُ الَّتِي تُؤَدَّى مِنَ الشُّهُودِ. قَوْلُهُ: إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ظَرْفٌ لِلشَّهَادَةِ، وَالْمُرَادُ إِذَا حَضَرَتْ عَلَامَاتُهُ، لِأَنَّ مَنْ مَاتَ لَا يُمْكِنُهُ الْإِشْهَادُ، وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ لِلِاهْتِمَامِ وَلِكَمَالِ تَمَكُّنِ الْفَاعِلِ عِنْدَ النَّفْسِ. وَقَوْلُهُ: حِينَ الْوَصِيَّةِ ظَرْفٌ لِحَضَرَ أَوْ لِلْمَوْتِ، أَوْ بَدَلٌ مِنَ الظَّرْفِ الْأَوَّلِ. وَقَوْلُهُ: اثْنانِ خَبَرُ شَهَادَةٍ عَلَى تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ: أَيْ شَهَادَةُ اثْنَيْنِ أَوْ فَاعِلٌ لِلشَّهَادَةِ عَلَى أَنَّ خَبَرَهَا مَحْذُوفٌ: أَيْ فِيمَا فُرِضَ عَلَيْكُمْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمُ اثْنَانِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَشْهَدَ اثْنَانِ، ذَكَرَ الْوَجْهَيْنِ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. قَوْلُهُ: ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ صِفَةٌ لِلِاثْنَانِ وَكَذَا مِنْكُمْ: أَيْ كَائِنَانِ مِنْكُمْ: أَيْ مِنْ أَقَارِبِكُمْ أَوْ آخَرانِ مَعْطُوفٌ عَلَى اثْنانِ، ومِنْ غَيْرِكُمْ صِفَةٌ لَهُ: أَيْ كَائِنَانِ مِنَ الْأَجَانِبِ وَقِيلَ:

Vasiyet anında hazır bulunmak anlamındadır. İbn Cerîr et-Taberî ise: "Burada yemin manasındadır. Buna göre mana: Aranızdaki yemin, iki kişinin yemin etmesidir" demiştir. Söylediği bu hususa, Allah'ın şahit üzerine yemini vacip kıldığı herhangi bir hükmünü bilmediğini delil getirmiştir. Bu görüşü el-Kaffâl de tercih etmiştir; ancak İbn Atıyye bunu zayıf bulmuş ve buradaki şehâdetin, şahitler tarafından ifa edilen şahitlik olduğunu tercih etmiştir. {إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “Birinize ölüm gelip çattığı zaman” ifadesi şehâdetin zarfıdır. Kastedilen, ölüm alametlerinin gelip çatmasıdır; zira ölen kimsenin şahit tutması mümkün değildir. Mef'ûlün öne alınması, ihtimamdan ve fâilin nefiste tam olarak yerleşmesini sağlamak içindir. {حِينَ الْوَصِيَّةِ} “Vasiyet vaktinde” ifadesi {حَضَرَ} fiilinin yahut el-mevt (ölüm) kelimesinin zarfıdır ya da ilk zarftan bedeldir. {اثْنانِ} “İki kişi” lafzı, mahzuf bir takdire göre şehâdet kelimesinin haberidir; yani "iki kişinin şahitliğidir" demektir. Yahut haberi mahzuf olmak üzere şehâdetin fâilidir; yani "üzerinize farz kılınan şeyde aranızdaki şahitliği yerine getirecek iki kişidir" (iki kişinin şahitlik etmesidir) takdirindedir. Bu iki vechi Ebû Alî el-Fârisî zikretmiştir. {ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ} “Sizden adalet sahibi iki kişi” ifadesi {اثْنَانِ} kelimesinin sıfatıdır. Aynı şekilde {مِنْكُمْ} de sıfattır; yani: sizden (akrabalarınızdan) olan iki kişi demektir. {أَوْ آخَرانِ} “Yahut diğer iki kişi” ifadesi {اثْنَانِ} kelimesine matuftur. {مِنْ غَيْرِكُمْ} “Sizden olmayan” ifadesi ise onun sıfatıdır; yani yabancılardan olan iki kişi demektir. Bir görüşe göre de:

إِنَّ الضَّمِيرَ فِي مِنْكُمْ لِلْمُسْلِمِينَ، وَفِي غَيْرِكُمْ لِلْكُفَّارِ وَهُوَ الْأَنْسَبُ لِسِيَاقِ الْآيَةِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُمَا، فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ شَهَادَةِ أَهْلِ الذِّمَّةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي السَّفَرِ فِي خُصُوصِ الْوَصَايَا كَمَا يُفِيدُهُ النَّظْمُ الْقُرْآنِيُّ، وَيَشْهَدُ لَهُ السَّبَبُ لِلنُّزُولِ وَسَيَأْتِي فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَ الْمُوصِي مَنْ يَشْهَدُ عَلَى وَصِيَّتِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلْيَشْهَدْ رَجُلَانِ مِنْ أَهْلِ الْكُفْرِ، فَإِذَا قَدِمَا وَأَدَّيَا الشَّهَادَةَ عَلَى وَصِيَّتِهِ حَلَفَا بَعْدَ الصَّلَاةِ أَنَّهُمَا مَا كَذِبَا وَلَا بَدَّلَا، وَأَنَّ مَا شَهِدَا بِهِ حَقٌّ، فَيُحْكَمُ حينئذ بشهادتهما فَإِنْ عُثِرَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلى أَنَّهُمَا كَذِبَا أَوْ خَانَا حَلَفَ رَجُلَانِ مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمُوصِي، وَغَرَمَ الشَّاهِدَانِ الْكَافِرَانِ مَا ظَهَرَ عَلَيْهِمَا مِنْ خِيَانَةٍ أَوْ نَحْوِهَا، هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ عِنْدَ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ المسيب ويحيى بن يعمر وسعيد

{مِنْكُمْ} ifadesindeki zamir Müslümanlara, {مِنْ غَيْرِكُمْ} [ifadesindeki zamir] ise kâfirlere aittir. Ayetin bağlamına en uygun olan da budur. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Abdullah b. Abbâs ve başkaları da bu görüşü belirtmişlerdir. Buna göre ayette -Kur'an'ın nazmının da ifade ettiği ve ileride geleceği üzere nüzul sebebinin de tanıklık ettiği gibi- sefer esnasında vasiyetler hususunda zimmîlerin Müslümanlar lehine/aleyhine şahitliğinin caiz olduğuna delil vardır. Dolayısıyla vasiyet edenin yanında vasiyetine şahitlik edecek Müslümanlardan kimse bulunmadığında, küfür ehlinden iki adam şahitlik etsin. [Bu iki kişi seferden] dönüp onun vasiyetine dair şahitliği eda ettiklerinde, yalan söylemediklerine, [vasiyeti] değiştirmediklerine ve şahitlik ettikleri şeyin hak olduğuna dair namazdan sonra yemin ederler; bunun üzerine onların şahitliğiyle hükmolunur. Şayet bundan sonra onların yalan söyledikleri yahut hıyanet ettikleri anlaşılırsa, vasiyet edenin velilerinden iki adam yemin eder ve o iki kâfir şahit, üzerlerinde açığa çıkan hıyanet veya benzeri şeyin bedelini tazmin eder. Zikri geçen âlimlere göre ayetin anlamı budur. Saîd b. el-Müseyyeb, Yahyâ b. Ya'mer ve Saîd

ابن جُبَيْرٍ وَأَبُو مِجْلَزٍ وَالنَّخَعِيُّ وَشُرَيْحٌ وَعُبَيْدَةُ السَّلْمَانِيُّ وَابْنُ سِيرِينَ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالثَّوْرِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ. وَذَهَبَ إِلَى الْأَوَّلِ: أَعْنِي تَفْسِيرَ ضَمِيرِ مِنْكُمْ بِالْقَرَابَةِ أَوِ الْعَشِيرَةِ، وَتَفْسِيرَ مِنْ غَيْرِكُمْ بِالْأَجَانِبِ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ. وَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْفُقَهَاءِ أَنَّ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ . وقوله: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ والكفار ليسوا بمرضيين ولا عدول، وخالفهم الجمهور فقالوا: الآية محكمة، وهو الحق لعدم وجود دليل صحيح يدل على النّسخ. وأما قوله تعالى: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ وقوله: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ فَهُمَا عَامَّانِ فِي الْأَشْخَاصِ وَالْأَزْمَانِ وَالْأَحْوَالِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ بِحَالَةِ الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ وَبِالْوَصِيَّةِ وَبِحَالَةِ عَدَمِ الشُّهُودِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ عَامٍّ وَخَاصٍّ. قَوْلُهُ: إِنْ أَنْتُمْ هُوَ فَاعِلُ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُفَسِّرُهُ ضَرَبْتُمْ، أَوْ مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَالْأَوَّلُ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ مِنَ النُّحَاةِ، وَالثَّانِي مَذْهَبُ الْأَخْفَشِ وَالْكُوفِيِّينَ. وَالضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ هُوَ السَّفَرُ. وَقَوْلُهُ: فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَجَوَابُهُ مَحْذُوفٌ أَيْ إِنْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَنَزَلَ بِكُمُ الْمَوْتُ وَأَرَدْتُمُ الْوَصِيَّةَ وَلَمْ تَجِدُوا شُهُودًا عَلَيْهَا مُسْلِمِينَ، ثُمَّ ذَهَبَا إِلَى وَرَثَتِكُمْ بِوَصِيَّتِكُمْ وَبِمَا تَرَكْتُمْ فَارْتَابُوا فِي أَمْرِهِمَا وَادَّعَوْا عَلَيْهِمَا خِيَانَةً، فَالْحُكْمُ أَنْ تَحْبِسُوهُمَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا لِجَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا: فَكَيْفَ نَصْنَعُ إِنِ ارْتَبْنَا فِي الشَّهَادَةِ؟ فَقَالَ: تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ إِنِ ارْتَبْتُمْ فِي شَهَادَتِهِمَا. وَخَصَّ بَعْدَ الصَّلَاةِ: أَيْ صَلَاةِ الْعَصْرِ، قَالَهُ الْأَكْثَرُ لِكَوْنِهِ الْوَقْتُ الَّذِي يَغْضَبُ اللَّهُ عَلَى مَنْ حَلَفَ فِيهِ فَاجِرًا كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ وَقِيلَ: لِكَوْنِهِ وَقْتَ اجْتِمَاعِ النَّاسِ وَقُعُودِ الْحُكَّامِ لِلْحُكُومَةِ وَقِيلَ: صَلَاةُ الظُّهْرِ وَقِيلَ: أَيُّ صَلَاةٍ كَانَتْ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: تَحْبِسُونَهُما صِفَةٌ لَآخَرَانِ، وَاعْتَرَضَ بَيْنَ الصِّفَةِ وَالْمَوْصُوفِ بِقَوْلِهِ: إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ، وَالْمُرَادُ بِالْحَبْسِ:

İbn Cübeyr, Ebû Miclez, en-Nehaî, Şüreyh, Ubeyde es-Selmânî, İbn Sîrîn, Mücâhid, Katâde, es-Süddî, Sevrî, Ebû Ubeyd ve Ahmed b. Hanbel. İlk görüşe -yani {مِنْكُمْ} zamirinin akrabalık veya aşiret olarak tefsirine, {مِنْ غَيْرِكُمْ} ifadesinin ise yabancılar olarak tefsirine- ez-Zührî, el-Hasan ve İkrime meyletmiştir. Mâlik, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve diğer fakihler ise ayetin mensuh olduğu görüşüne varmışlar ve: {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ} “Rıza göstereceğiniz şahitlerden” ve {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun” buyruklarını delil göstermişlerdir; çünkü kâfirler ne rıza gösterilen ne de adil olan kimselerdir. Cumhur ise onlara muhalefet edip: "Ayet muhkemdir" demiştir; neshin vuku bulduğuna delalet eden sahih bir delil bulunmadığından dolayı hak olan da budur. Allah Teâlâ'nın: {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ} ve {وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ} buyruklarına gelince; bu iki ayet şahıslar, zamanlar ve durumlar açısından umum ifade etmektedir; bu ayet ise yeryüzünde sefere çıkma durumuyla, vasiyetle ve Müslüman şahitlerin bulunmaması haliyle kayıtlı özel bir hükümdür; genel (âm) ile özel (hâs) arasında ise bir çelişki söz konusu olamaz. {إِنْ أَنْتُمْ} ifadesindeki {أَنْتُمْ}, {ضَرَبْتُمْ} fiilinin tefsir ettiği mahzuf bir fiilin fâilidir yahut mübtedadır ve sonrası da onun haberidir. İlk görüş nahivcilerin cumhurunun, ikincisi ise el-Ahfeş ve Kûfelilerin mezhebidir. Yeryüzünde darbetmek (darb fi'l-ard), sefere çıkmaktır. {فَأَصابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ} “Ölüm musibeti gelip size çatarsa” ifadesi önceki cümleye matuftur ve cevabı mahzuftur; yani şayet yeryüzünde sefere çıkar da ölüm başınıza gelir ve vasiyette bulunmak isteyip buna Müslüman şahitler bulamazsanız, sonra bu iki şahit vasiyetiniz ve bıraktığınız mallarla varislerinize gider, onlar da o ikisinin durumundan şüphelenip kendilerini hıyanetle itham ederlerse verilecek hüküm şudur: O ikisini alıkoyarsınız. Bunun takdîrî bir sorunun cevabı olarak istînâf cümlesi olması da caizdir; sanki onlar: "Şahitlikten şüphelenirsek ne yapacağız?" demişler de [Allah Teâlâ]: {تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ إِنِ ارْتَبْتُمْ} "Şahitliklerinden şüphelenirseniz namazdan sonra o ikisini alıkoyarsınız" buyurmuştur. Namazdan sonrayı -yani ikindi namazından sonrayı- tahsis etmiştir; zira cumhurun belirttiğine göre bu vakit, sahih hadiste geçtiği üzere günahkârca yemin eden kimseye Allah'ın gazap ettiği bir vakittir. İnsanların toplandığı ve hâkimlerin muhakeme için oturduğu vakit olduğu da söylenmiştir. Bunun öğle namazı olduğu veya herhangi bir namaz olduğu da söylenmiştir. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: {تَحْبِسُونَهُما} ifadesi {آخَرَانِ} kelimesinin sıfatıdır; sıfat ile mevsûf arasına {إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} cümlesi itirâzî olarak girmiştir. Alıkoymaktan (habs) maksat ise:

تَوْقِيفُ الشَّاهِدَيْنِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِتَحْلِيفِهِمَا، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ الْحَبْسِ بِالْمَعْنَى الْعَامِّ، وَعَلَى جَوَازِ التَّغْلِيظِ عَلَى الْحَالِفِ بِالزَّمَانِ وَالْمَكَانِ وَنَحْوِهِمَا. قَوْلُهُ: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ

İki şahidin o vakitte kendilerine yemin ettirilmesi için bekletilmesidir. Bunda genel anlamıyla alıkoymanın caiz olduğuna ve yemin eden kişiye zaman, mekân vb. unsurlarla yeminin ağırlaştırılmasının (tağlîz) caiz olduğuna delil vardır. {فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ} “Allah adına yemin ederler” buyruğu,

مَعْطُوفٌ عَلَى تَحْبِسُونَهُما أَيْ يُقْسِمُ بِاللَّهِ الشَّاهِدَانِ عَلَى الْوَصِيَّةِ أَوِ الْوَصِيَّانِ.

{تَحْبِسُونَهُما} ifadesine matuftur; yani vasiyete şahit olan iki kişi yahut iki vasi Allah adına yemin ederler.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِذَلِكَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَلَى تَحْلِيفِ الشَّاهِدَيْنِ مُطْلَقًا إِذَا حَصَلَتِ الرِّيبَةُ فِي شَهَادَتِهِمَا، وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّ تَحْلِيفَ الشَّاهِدَيْنِ هُنَا إِنَّمَا هُوَ لِوُقُوعِ الدَّعْوَى عَلَيْهِمَا بِالْخِيَانَةِ أَوْ نَحْوِهَا. قَوْلُهُ: إِنِ ارْتَبْتُمْ جَوَابُ هَذَا الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ كَمَا سَبَقَ. قَوْلُهُ: لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً جَوَابُ الْقَسَمِ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَالْمَعْنَى: لَا نَبِيعُ حَظَّنَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الْعَرَضِ النَّزْرِ، فَنَحْلِفُ بِهِ كَاذِبِينَ لِأَجْلِ الْمَالِ الَّذِي ادَّعَيْتُمُوهُ عَلَيْنَا وَقِيلَ: يَعُودُ إِلَى الْقَسَمِ: أَيْ لَا نَسْتَبْدِلُ بِصِحَّةِ الْقَسَمِ بِاللَّهِ عَرَضًا مِنْ أَعْرَاضِ الدُّنْيَا وَقِيلَ: يَعُودُ إِلَى الشَّهَادَةِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الضَّمِيرَ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْقَوْلِ: أَيْ لَا نَسْتَبْدِلُ بِشَهَادَتِنَا ثَمَنًا. قَالَ الْكُوفِيُّونَ: الْمَعْنَى ذَا ثَمَنٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْعُرُوضَ لَا تُسَمَّى ثَمَنًا، وَعِنْدَ الْأَكْثَرِ أَنَّهَا تُسَمَّى ثَمَنًا كَمَا تُسَمَّى مَبِيعًا. قَوْلُهُ: وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى أَيْ وَلَوْ كَانَ الْمُقْسَمُ لَهُ أَوِ الْمَشْهُودُ لَهُ قَرِيبًا فَإِنَّا نُؤْثِرُ الْحَقَّ وَالصِّدْقَ، وَلَا نُؤْثِرُ الْعَرَضَ الدُّنْيَوِيَّ وَلَا الْقَرَابَةَ، وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ لدلالة

İbn Ebî Leylâ, şahitliklerinde bir şüphe hasıl olduğunda iki şahide mutlak olarak yemin ettirileceğine dair bu ayetle delil getirmiştir. Fakat bunda eleştiriye açık bir yön (nazar) vardır; zira buradaki iki şahide yemin ettirilmesi, ancak kendilerine hıyanet veya benzeri bir isnatta bulunularak dava açılmış olmasından dolayıdır. {إِنِ ارْتَبْتُمْ} “Eğer şüpheye düşerseniz” buyruğundaki bu şartın cevabı mahzuftur (hazfedilmiştir); daha önce geçtiği üzere önceki ifade ona delalet etmektedir. {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً} “Bunun karşılığında hiçbir değeri satın almayız” buyruğu yeminin cevabıdır. {بِهِ} ifadesindeki zamir, Allah Teâlâ'ya racidir (O'na dönmektedir). Anlamı şudur: Biz bize karşı iddia ettiğiniz mal uğruna O'nun adına yalan yere yemin etmek suretiyle, Allah Teâlâ katındaki payımızı bu değersiz dünyalık meta karşılığında satmayız. Bir görüşe göre zamir yemine racidir; yani “Allah adına yapılan yeminin sıhhatine karşılık dünya metalarından bir metayı değişmeyiz” demektir. Bir diğer görüşe göre de şahitliğe racidir; zamirin müzekker getirilmesi ise şahitliğin söz (kavl) anlamında olmasındandır; yani “Şahitliğimiz karşılığında hiçbir bedel/fiyat satın almayız (onu dünyalığa değişmeyiz)” demektir. Kûfeliler şöyle demiştir: “Mana, bedel sahibi olan ({ذَا ثَمَنٍ}) demektir; dolayısıyla muzâf hazfedilmiş ve yerine muzâfun ileyh ikame edilmiştir.” Bu görüş, ticaret mallarının (urûz) “semen” (bedel/fiyat) olarak adlandırılamayacağı esasına dayanır. Çoğunluğa (cumhur) göre ise bu mallar mebî (satılan mal) olarak adlandırıldığı gibi semen olarak da adlandırılır. {وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى} “Velev ki [lehine yemin veya şahitlik edilen] bir akraba olsun” buyruğu; yani lehine yemin edilen yahut lehine şahitlikte bulunulan kimse akraba bile olsa biz hakkı ve doğruluğu üstün tutarız; dünyalık metayı ve akrabalığı [hakka] tercih etmeyiz, demektir. {لَوْ} şart edatının cevabı mahzuftur; çünkü delaletiyle...

مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ: أَيْ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا. قَوْلُهُ: وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ مَعْطُوفٌ عَلَى لَا نَشْتَرِي دَاخِلٌ مَعَهُ فِي حُكْمِ الْقَسَمِ، وَأَضَافَ الشَّهَادَةَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِكَوْنِهِ الْآمِرَ بِإِقَامَتِهَا وَالنَّاهِيَ عَنْ كَتْمِهَا. قَوْلُهُ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً عَثَرَ عَلَى كَذَا: اطَّلَعَ عَلَيْهِ، يُقَالُ: عَثَرْتُ مِنْهُ عَلَى خِيَانَةٍ:

önceki cümlenin delaletiyle mahzuftur: yani akraba olsa bile onu hiçbir değere satmayız demektir. {وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ} “Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” buyruğu {لَا نَشْتَرِي} ifadesine matuftur ve onunla birlikte yeminin hükmüne dâhildir. Şahitliğin Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi, onu eda etmeyi emredenin ve onu gizlemeyi yasaklayanın O olması sebebiyledir. {فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً} “Eğer o ikisinin bir günah işledikleri anlaşılırsa” buyruğuna gelince; «عَثَرَ عَلَى كَذَا», ona muttali oldu demektir. Nitekim: «عَثَرْتُ مِنْهُ عَلَى خِيَانَةٍ» denir:

أَيِ اطَّلَعْتُ وَأَعْثَرْتُ غَيْرِي عَلَيْهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ وَأَصْلُ الْعُثُورِ الْوُقُوعُ وَالسُّقُوطُ عَلَى الشَّيْءِ، وَمِنْهُ قول الأعشى:

Yani: muttali oldum ve başkasını da ona muttali kıldım demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: {وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ} “Böylece onları buldurduk/muttali kıldık.” Usûr kelimesinin aslı, bir şeyin üzerine düşmek ve kapaklanmaktır. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:

بذات لوث عفرناة إذا عثرت ... فالتّعس أدنى لَهَا مِنْ أَنْ أَقُولَ لَعَا

«Güçlü, kuvvetli bir dişi deve ile [yol alırım ki] tökezlediğinde, ona 'kalk, tökezleme!' dememdense helak olması ona daha yakındır.»

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا اطَّلَعَ بَعْدَ التَّحْلِيفِ عَلَى أَنَّ الشَّاهِدَيْنِ أَوِ الْوَصِيَّيْنِ اسْتَحَقَّا إِثْمًا: أَيِ اسْتَوْجَبَا إِثْمًا إما بكذب الشَّهَادَةِ أَوِ الْيَمِينِ أَوْ بِظُهُورِ خِيَانَةٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الْإِثْمُ هُنَا اسْمُ الشَّيْءِ المأخوذ، لأن آخذه يأثم خذه، فَسُمِّيَ إِثْمًا كَمَا سُمِّيَ مَا يُؤْخَذُ بِغَيْرِ حَقٍّ مَظْلَمَةً. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: الْمَظْلَمَةُ اسْمُ مَا أُخِذَ مِنْكَ فَكَذَلِكَ سُمِّيَ هَذَا الْمَأْخُوذُ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ. قَوْلُهُ: فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما أَيْ فَشَاهِدَانِ آخَرَانِ أَوْ فَحَالِفَانِ آخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَ اللَّذَيْنِ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَيَشْهَدَانِ أَوْ يَحْلِفَانِ عَلَى مَا هُوَ الْحَقُّ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمَا يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا فِي أَدَاءِ الشَّهَادَةِ الَّتِي شَهِدَهَا الْمُسْتَحِقَّانِ لِلْإِثْمِ. قَوْلُهُ: مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ اسْتَحَقَّ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ، فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: وَقَرَأَ عَلِيٌّ وَأُبَيٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَحَفْصٌ على البناء للفاعل، والْأَوْلَيانِ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ هُمَا الْأَوْلَيَانِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ هُمَا؟ فَقِيلَ: هُمَا الْأَوْلَيَانِ وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي يَقُومَانِ أَوْ مِنْ آخَرَانِ. وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ الْأَوَّلِينَ:

Manası: Yemin ettirildikten sonra, iki şahidin veya iki vasinin günahı hak ettiklerine -yani gerek şahitlikteki veya yemindeki yalan sebebiyle gerekse hıyanetin ortaya çıkmasıyla günahı müstahak olduklarına- muttali olunursa [hüküm şudur]. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: Buradaki günah (ism), haksız yere alınan şeyin adıdır; zira onu alan kimse onu almakla günahkâr olur. Dolayısıyla haksız yere alınan şeye 'mazleme' dendiği gibi buna da 'ism' (günah) denilmiştir. Sîbeveyh demiştir ki: 'Mazleme', senden gasp edilen şeyin adıdır; işte bu gasp edilen şey de aynı şekilde masdar ismiyle isimlendirilmiştir. {فَآخَرانِ يَقُومانِ مَقامَهُما} “Diğer iki kişi onların yerine geçer” ifadesi; yani günahı hak ettikleri ortaya çıkan iki kişinin yerine diğer iki şahit yahut diğer iki yemin eden kişi geçer; hak ne ise ona şahitlik ederler yahut ona yemin ederler demektir. Yoksa günahı hak eden o iki kişinin yaptığı şahitliği ifa etmede onların yerine geçerler demek değildir. {مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيانِ} “Haklarına tecavüz edilen hak sahiplerinden ölen kimseye daha yakın olan...” ifadesinde {اسْتَحَقَّ} fiili cumhurun kıraatinde meçhul (edilgen) olarak okunmuştur. Ali, Übey, İbn Abbâs ve Hafs ise ma'lûm (etken) olarak okumuşlardır. İlk kıraate göre {الْأَوْلَيانِ} kelimesi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; yani: "o ikisi en yakın olan iki kişidir" demektir; sanki: "O ikisi kimdir?" denilmiş de: "Onlar ölüye en yakın olan iki kişidir" denilmiştir. {يَقُومَانِ} fiilindeki zamirden yahut {آخَرَانِ} kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir. Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş ve Hamza ise {الأَوَّلِينَ} şeklinde okumuşlardır:

جَمْعُ أَوَّلٍ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ، أَوْ مِنَ الْهَاءِ وَالْمِيمِ فِي عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْأَوَّلَانِ. وَالْمَعْنَى عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ: مَنِ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْإِثْمُ: أَيْ جَنَى عَلَيْهِمْ، وَهُمْ أَهْلُ الْمَيِّتِ وَعَشِيرَتُهُ فَإِنَّهُمْ أَحَقُّ بِالشَّهَادَةِ أَوِ الْيَمِينِ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَالْأَوْلَيَانِ تَثْنِيَةُ أَوْلَى. وَالْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ: مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ مِنْ بَيْنِهِمْ بِالشَّهَادَةِ أَنْ يُجَرِّدُوهُمَا لِلْقِيَامِ بِالشَّهَادَةِ وَيُظْهِرُوا بِهِمَا كَذِبَ الْكَاذِبِينَ لِكَوْنِهِمَا الْأَقْرَبِينَ إِلَى الْمَيِّتِ، فَالْأَوْلَيَانِ فَاعِلُ اسْتَحَقَّ وَمَفْعُولُهُ أَنْ يُجَرِّدُوهُمَا لِلْقِيَامِ بِالشَّهَادَةِ وَقِيلَ: الْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: مَنِ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ بِالْمَيِّتِ وَصِيَّتُهُ الَّتِي أَوْصَى بِهَا. قَوْلُهُ: فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ عَطْفٌ عَلَى يَقُومانِ:

Evvel kelimesinin çoğuludur; {الَّذِينَ} kelimesinden veya {عَلَيْهِمْ} ifadesindeki zamirden (hâ ve mîm) bedeldir. Hasan ise {الأَوَّلَانِ} şeklinde okumuştur. Fiilin meçhul okunmasına göre anlam şöyledir: Aleyhlerine günah tahakkuk eden (yani aleyhlerine cinayet işlenen/hakları çiğnenen) kimselerden -ki onlar ölünün ailesi ve aşiretidir, zira onlar şahitliğe veya yemine başkalarından daha layıktırlar- iki kişi geçer. {الْأَوْلَيَانِ} kelimesi «evlâ»nın tesniyesidir. Fiilin etken (ma'lûm) okunmasına göre anlam ise: Ölüye en yakın olan iki kişinin, şahitliği üstlenmek ve ölüye en yakın olmaları hasebiyle yalancıların yalanını ortaya çıkarmak için aralarından seçilmeyi hak ettiği kimselerden iki kişi geçer, demektir. Buna göre {الْأَوْلَيَانِ}, {اسْتَحَقَّ} fiilinin fâilidir; mef'ûlü ise şahitliği ifa etmek üzere öne çıkarılmalarıdır. Mef'ûlün mahzuf olduğu da söylenmiştir ve takdiri şöyledir: Ölüye en yakın iki kişinin onun vasiyeti sebebiyle hak sahibi olduğu kimselerden iki kişi geçer. {فَيُقْسِمانِ بِاللَّهِ} “Allah adına yemin ederler” buyruğu {يَقُومانِ} fiiline matuftur:

أَيْ فَيَحْلِفَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا: أَيْ يَمِينُنَا، فَالْمُرَادُ بِالشَّهَادَةِ هُنَا الْيَمِينُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ أَيْ يَحْلِفَانِ لَشَهَادَتُنَا عَلَى أَنَّهُمَا كَاذِبَانِ خَائِنَانِ أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا: أَيْ مِنْ يَمِينِهِمَا عَلَى أَنَّهُمَا صَادِقَانِ أَمِينَانِ وَمَا اعْتَدَيْنا أَيْ تَجَاوَزْنَا الحق في أيمننا إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ إِنْ كُنَّا حَلَفْنَا عَلَى بَاطِلٍ.

Yani: Allah adına yemin ederler ki bizim şahitliğimiz -yani yeminimiz; nitekim buradaki şahitlikten kasıt yemindir, Allah Teâlâ'nın: {فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ} “Onlardan birinin şahitliği, Allah adına dört defa yemin etmesidir” buyruğunda olduğu gibi- o ikisinin yalancı ve hain olduğuna dair bizim yeminimiz, o ikisinin doğru sözlü ve güvenilir olduklarına dair şahitliklerinden -yani yeminlerinden- daha haklı ve doğrudur. {وَمَا اعْتَدَيْنا} “Biz haddi aşmadık” yani: yeminlerimizde hakkın dışına çıkmadık. {إِنَّا إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Aksi takdirde muhakkak ki zalimlerden oluruz” [yani] eğer bâtıl üzerine yemin etmişsek [zalimlerden oluruz].

قَوْلُهُ: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَيْ ذَلِكَ الْبَيَانُ الَّذِي قَدَّمَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ وَعَرَفْنَا كَيْفَ يَصْنَعُ مَنْ أَرَادَ الْوَصِيَّةَ فِي السَّفَرِ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهِ وَعَشِيرَتِهِ وَعِنْدَهُ كُفَّارٌ أَدْنى:

{ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmalarına en yakın olan yoldur” ifadesi; yani Allah Teâlâ'nın bu kıssada sunduğu ve seferde vasiyet etmek isteyip de yanında ailesinden ve aşiretinden kimse bulunmayan, sadece kâfirler bulunan kimsenin ne yapacağını bize bildirdiği bu açıklama {أَدْنى}:

أَيْ أَقْرَبَ إِلَى أَنْ يُؤَدِّيَ الشُّهُودُ الْمُتَحَمِّلُونَ لِلشَّهَادَةِ عَلَى الْوَصِيَّةِ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا فَلَا يُحَرِّفُوا وَلَا يُبَدِّلُوا وَلَا

Yani vasiyet üzerine şahitliği üstlenen şahitlerin, şahitliği gerektiği gibi yerine getirmelerine, böylece [onu] tahrif etmemelerine, değiştirmemelerine ve

يَخُونُوا وَهَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ الْمَنْفَعَةِ وَالْفَائِدَةِ فِي هَذَا الْحُكْمِ الَّذِي شَرَعَهُ اللَّهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ كِتَابِهِ فَالضَّمِيرُ فِي يَأْتُوا عَائِدٌ إِلَى شُهُودِ الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكُفَّارِ وَقِيلَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُسْلِمِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذَا الْحُكْمِ.

hıyanet etmemelerine en yakın yoldur. Bu, Allah'ın Kitabı'nın bu yerinde meşru kıldığı bu hükümdeki menfaat ve faydayı içeren yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. {يَأْتُوا} fiilindeki zamir, vasiyetin kâfir şahitlerine aittir. Bu hükümle muhatap olan Müslümanlara döndüğü de söylenmiştir.

وَالْمُرَادُ تَحْذِيرُهُمْ مِنَ الْخِيَانَةِ، وَأَمْرُهُمْ بِأَنْ يَشْهَدُوا بِالْحَقِّ. قَوْلُهُ: أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ أَيْ تُرَدَّ عَلَى الْوَرَثَةِ فَيَحْلِفُونَ عَلَى خِلَافِ مَا شَهِدَ بِهِ شُهُودُ الْوَصِيَّةِ فَيُفْتَضَحُ حِينَئِذٍ شُهُودُ الْوَصِيَّةِ، وَهُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: أَنْ يَأْتُوا فَتَكُونُ الْفَائِدَةُ فِي شَرْعِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِهَذَا الْحُكْمِ هِيَ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا احْتِرَازُ شُهُودِ الْوَصِيَّةِ عَنِ الْكَذِبِ وَالْخِيَانَةِ فَيَأْتُونَ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا. أَوْ يَخَافُوا الِافْتِضَاحَ إِذَا رُدَّتِ الْأَيْمَانُ عَلَى قَرَابَةِ الْمَيِّتِ فَحَلَفُوا بِمَا يَتَضَمَّنُ كَذِبَهُمْ أَوْ خِيَانَتَهُمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِتَأْدِيَةِ شَهَادَةِ شُهُودِ الْوَصِيَّةِ عَلَى وَجْهِهَا مِنْ غَيْرِ كَذِبٍ وَلَا خِيَانَةٍ وَقِيلَ: إِنَّ يَخافُوا مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ بَعْدَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا وَيَخَافُوا عَذَابَ الْآخِرَةِ بِسَبَبِ الْكَذِبِ وَالْخِيَانَةِ أَوْ يَخَافُوا الِافْتِضَاحَ بِرَدِّ الْيَمِينِ، فَأَيُّ الْخَوْفَيْنِ وَقَعَ حَصَلَ الْمَقْصُودُ وَاتَّقُوا اللَّهَ فِي مُخَالَفَةِ أَحْكَامِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ الْخَارِجِينَ عَنْ طَاعَتِهِ بِأَيِّ ذَنْبٍ، وَمِنْهُ الْكَذِبُ فِي الْيَمِينِ أَوِ الشَّهَادَةِ.

Kastedilen, onları hıyanetten sakındırmak ve hakkıyla şahitlik etmelerini emretmektir. {أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ} “Veya yeminlerinden sonra yeminlerin [başkalarına] verilmesinden korkmalarına [en yakın yoldur]” ifadesi; yani yeminlerin varislere döndürülüp onların vasiyet şahitlerinin şehâdetinin hilafına yemin etmelerinden ve böylece vasiyet şahitlerinin rezil olmasından korkmalarıdır. Bu ifade {أَنْ يَأْتُوا} kavline matuftur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu hükmü teşri kılmasındaki fayda şu iki husustan biridir: Ya vasiyet şahitlerinin yalan ve hıyanetten sakınıp şahitliği gereğince yerine getirmeleri ya da yeminler ölünün akrabalarına döndürülüp de onların şahitlerin yalanını veya hıyanetini içeren bir yemin etmeleri halinde rezil olmaktan korkmalarıdır. Böylece bu durum, vasiyet şahitlerinin yalan ve hıyanete kaçmaksızın şahitliği gereğince yerine getirmelerine vesile olur. {يَخافُوا} fiilinin ilk cümleden sonra takdir edilen bir ifadeye matuf olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: "Bu, onların şahitliği gereğince yerine getirmelerine ve yalan ile hıyanet sebebiyle ahiret azabından korkmalarına veya yeminin reddedilmesiyle rezil olmaktan korkmalarına en yakın yoldur." Bu iki korkudan hangisi gerçekleşirse maksat hâsıl olur. {وَاتَّقُوا اللَّهَ} O'nun hükümlerine muhalefet etmekten sakının; {وَاسْمَعُوا} ve dinleyin. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ} Allah, herhangi bir günahla -ki yemin veya şahitlikte yalan söylemek de bundandır- O'nun taatinden çıkan fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez.

وَحَاصِلُ مَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْمَقَامُ مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ أَنَّ مَنْ حَضَرَتْهُ عَلَامَاتُ الْمَوْتِ أَشْهَدَ عَلَى وَصِيَّتِهِ عَدْلَيْنِ مِنْ عُدُولِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ شُهُودًا مُسْلِمِينَ، وَكَانَ فِي سَفَرٍ، وَوَجَدَ كُفَّارًا جَازَ لَهُ أَنْ يُشْهِدَ رَجُلَيْنِ مِنْهُمْ عَلَى وَصِيَّتِهِ، فَإِنِ ارْتَابَ بِهِمَا وَرَثَةُ الْمُوصِي حَلَفَا بِاللَّهِ عَلَى أَنَّهُمَا شَهِدَا بِالْحَقِّ وَمَا كَتَمَا مِنَ الشَّهَادَةِ شَيْئًا وَلَا خَانَا مِمَّا تَرَكَهُ الْمَيِّتُ شَيْئًا، فَإِنْ تَبَيَّنَ بَعْدَ ذَلِكَ خِلَافُ مَا أَقْسَمَا عَلَيْهِ مِنْ خَلَلٍ فِي الشَّهَادَةِ أَوْ ظُهُورِ شَيْءٍ مِنْ تَرِكَةِ الْمَيِّتِ زَعَمَا أَنَّهُ قَدْ صَارَ فِي مُلْكِهِمَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ حَلَفَ رَجُلَانِ مِنَ الْوَرَثَةِ وَعُمِلَ بِذَلِكَ.

Azîz Kitap'taki bu makamın içerdiği hükümlerin özeti şudur: Ölüm alametleri gelip çatan kimse, vasiyetine Müslümanların adil olanlarından iki kişiyi şahit tutar. Eğer Müslüman şahitler bulamazsa ve seferde olup da kâfirler bulursa, vasiyetine onlardan iki adamı şahit tutması caizdir. Eğer vasiyet edenin varisleri o ikisinden şüphelenirlerse, hak üzere şahitlik ettiklerine, şahitlikten hiçbir şeyi gizlemediklerine ve ölünün geride bıraktığı şeyden hiçbir şeye hıyanet etmediklerine dair Allah adına yemin ederler. Şayet bundan sonra şahitlikte bir kusur yahut ölünün terekesinden bir şeyin ortaya çıkması gibi ettikleri yeminin hilafına bir durum belirir ve şahitler o malın herhangi bir yolla kendi mülklerine geçtiğini iddia ederlerse, varislerden iki adam yemin eder ve buna göre amel olunur.

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَضَعَّفَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ فِي تَارِيخِهِ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي النَّضْرِ وَهُوَ الْكَلْبِيُّ، عَنْ بَاذَانَ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الداري في هذه الآية يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ قال: برىء النَّاسُ مِنْهَا غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ، وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا، وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي هاشم يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ، وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ، فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ: فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ، فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا، وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ: فَقُلْنَا: مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا، أَوْ مَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ: فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قدوم رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ، فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ، وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ، وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا، فَأَتَوْا بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعَظَّمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ، فحلف فأنزل الله يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا، فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ. وَفِي إِسْنَادِهِ أَبُو النَّضْرِ، وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: تَرَكَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ. وأخرج

Tirmizî (zayıf olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Târih'inde en-Nehhâs, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, Ebû'n-Nadr -ki o tefsir sahibi Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî'dir- tarikiyle Ümmü Hânî'nin mevlâsı Bâzân'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Temîm ed-Dârî'den şu {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} ayeti hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Benimle Adiy b. Beddâ hariç bütün insanlar bu ayetin [muhatabı olmaktan] beridir. İkimiz İslam'dan önce Şam'a gidip gelen iki Hristiyandık. Ticaret için Şam'a gittik. Hâşimoğulları'nın mevlâsı Büdeyl b. Ebî Meryem adında bir adam da ticaret mallarıyla yanımıza geldi. Beraberinde krallara layık gümüş bir kupa vardı ki ticaretinin en değerli parçasıydı. Büdeyl hastalandı ve ikimize vasiyette bulunup geride bıraktığı malları ailesine ulaştırmamızı emretti. Temîm dedi ki: O ölünce o kupayı aldık ve bin dirheme sattık, sonra Adiy b. Beddâ ile aramızda paylaştık. Ailesinin yanına vardığımızda yanımızda olan malları onlara teslim ettik. Kupayı bulamayınca bize sordular. Biz de: 'Bundan başka bir şey bırakmadı' yahut 'Bize bundan başkasını teslim etmedi' dedik. Temîm dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldikten sonra Müslüman olunca bundan dolayı günahkâr olduğumu hissedip vicdan azabı çektim. Ailesine gidip durumu haber verdim, kendilerine beş yüz dirhemi teslim ettim ve arkadaşımda da bunun bir mislinin bulunduğunu bildirdim. Bunun üzerine onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdiler. Allah Resûlü onlardan delil istedi fakat bulamadılar. Bunun üzerine kendi dininde tazim ettiği şey adına ona yemin ettirmelerini emretti, o da yemin etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ} ayetinden {أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ} kavline kadar indirdi. Bunun üzerine Amr b. el-Âs ve bir başka adam kalkıp yemin ettiler ve beş yüz dirhem Adiy b. Beddâ'dan geri alındı." Bu rivayetin senedinde Ebû'n-Nadr vardır, o da tefsir sahibi Muhammed b. es-Sâib el-Kelbî'dir. Tirmizî şöyle demiştir: Hadis ehli onu terk etmiştir. Rivayet etmiştir

الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ، فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ، فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا، فَلَمَّا قدما بتركته فقدوا جاما من فضة مخوّصا بِالذَّهَبِ، فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِاللَّهِ مَا كَتَمْتُمَاهَا وَلَا اطَّلَعْتُمَا، ثُمَّ وَجَدُوا الْجَامَ بِمَكَّةَ فَقِيلَ: اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ، فَقَامَ رَجُلَانِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَإِنَّ الْجَامَ لصاحبهم، وأخذوا الجام، قال: وفيهم نزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ الْآيَةَ، وَفِي إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْقَاسِمِ الْكُوفِيُّ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: قِيلَ: إِنَّهُ صَالِحُ الْحَدِيثِ، وَقَدْ رَوَى ذَلِكَ أَبُو دَاوُدَ مِنْ طَرِيقِهِ. وَقَدْ رَوَى جَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعِينَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ هِيَ السَّبَبُ فِي نُزُولِ الْآيَةِ، وَذَكَرَهَا الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفَاسِيرِهِمْ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّهُ أَجْمَعَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ هِيَ سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ الْآيَةَ قَالَ: هَذَا لِمَنْ مَاتَ وَعِنْدَهُ الْمُسْلِمُونَ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُشْهِدَ عَلَى وَصِيَّتِهِ عَدْلَيْنِ مُسْلِمَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَهَذَا لِمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَمْرَ اللَّهُ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنِ ارْتِيبَ بِشَهَادَتِهِمَا اسْتَحْلَفَا بِاللَّهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ مَا اشْتَرَيَا بِشَهَادَتِهِمَا ثَمَنًا قَلِيلًا، فَإِنِ اطَّلَعَ الْأَوْلِيَاءُ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَيْنِ كَذَبَا فِي شَهَادَتِهِمَا، وَثَمَّ رَجُلَانِ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ فَحَلَفَا بِاللَّهِ أَنَّ شَهَادَةَ الْكَافِرَيْنِ بَاطِلَةٌ، فَذَلِكَ قوله: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً يَقُولُ: إِنِ اطَّلَعَ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَيْنِ كَذَبَا ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتِيَ الْكَافِرَانِ بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ فَتُتْرَكُ شَهَادَةُ الْكَافِرَيْنِ وَيُحْكَمُ بِشَهَادَةِ الْأَوْلِيَاءِ، فَلَيْسَ عَلَى شُهُودِ الْمُسْلِمِينَ أَقْسَامٌ: إِنَّمَا الْأَقْسَامُ إِذَا كَانَا كَافِرَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هَذَا رَجُلٌ خَرَجَ مُسَافِرًا وَمَعَهُ مَالٌ فَأَدْرَكَهُ قَدَرُهُ، فَإِنْ وَجَدَ رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ دَفَعَ إِلَيْهِمَا تَرِكَتْهُ وَأَشْهَدَ عَلَيْهِمَا عَدْلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ عَدْلَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَرَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَإِنْ أَدَّى فَسَبِيلُ مَا أَدَّى ، وَإِنْ جَحَدَ اسْتُحْلِفَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ دُبُرَ صَلَاةٍ إِنَّ هَذَا الَّذِي دُفِعَ إِلَيَّ وما غيبت منه شيئا، فإذا حلف برىء، فَإِذَا أَتَى بَعْدَ ذَلِكَ صَاحِبَا الْكِتَابِ فَشَهِدَا عَلَيْهِ، ثُمَّ ادَّعَى الْقَوْمُ عَلَيْهِ مِنْ تَسْمِيَتِهِمْ مَا لَهُمْ جُعِلَتْ أَيْمَانُ الْوَرَثَةِ مَعَ شَهَادَتِهِمْ ثُمَّ اقْتَطَعُوا حَقَّهُ، فَذَلِكَ الَّذِي يَقُولُ اللَّهُ: اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ

Buhârî Târîh'inde, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, en-Nehhâs, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Sehm oğullarından bir adam Temîm ed-Dârî ve Adiy b. Beddâ ile birlikte yola çıktı. Bu Sehmî kimse, içinde Müslüman bulunmayan bir yerde vefat etti ve ikisine vasiyette bulundu. Terekesiyle geldiklerinde, altın işlemeli gümüş bir kupayı kaybettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ikisine, onu gizlemediklerine ve ona muttali olmadıklarına dair Allah adına yemin ettirdi. Daha sonra kupayı Mekke'de buldular. [Elinde kupa bulunanlara] sorulunca: "Biz bunu Temîm ve Adiy'den satın aldık" dediler. Bunun üzerine Sehmî'nin velilerinden iki adam kalkıp: "Allah'a yemin olsun ki bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha haklıdır ve kupa kesinlikle arkadaşımızındır" diye yemin ettiler ve kupayı aldılar. İbn Abbâs dedi ki: {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ} ayeti onlar hakkında indi. Bu rivayetin senedinde Muhammed b. Ebi'l-Kâsım el-Kûfî vardır; Tirmizî: "Onun hadisi salih (iyi) bir râvi olduğu söylenmiştir" demiştir ve Ebû Dâvûd da bunu onun tarikiyle rivayet etmiştir. Tâbiînden bir cemaat bu kıssanın ayetin nüzul sebebi olduğunu rivayet etmiş, müfessirler de bunu tefsirlerinde zikretmişlerdir. Kurtubî, tefsir ehlinin bu kıssanın ayetin nüzul sebebi olduğu hususunda icma ettiğini belirtmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nehhâs'ın Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o, {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهادَةُ بَيْنِكُمْ} ayeti hakkında şöyle demiştir: Bu, yanında Müslümanlar varken vefat eden kimse içindir; Allah ona vasiyetine iki adil Müslümanı şahit tutmasını emretmiştir. Sonra: {أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ} buyurmuştur ki bu da yanında Müslümanlardan kimse yokken vefat eden kimse içindir; Allah Müslüman olmayanlardan iki adamın şahitliğini emretmiştir. Eğer onların şahitliğinden şüphe edilirse, namazdan sonra şahitliklerini az bir menfaate satmadıklarına dair Allah adına yemin ettirilirler. Eğer vârisler iki kâfirin şahitliklerinde yalan söylediklerine muttali olurlarsa, o vakit velilerden iki adam kalkıp iki kâfirin şahitliğinin bâtıl olduğuna dair Allah adına yemin ederler. İşte Allah'ın: {فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً} buyruğu budur. Şöyle demektedir: İki kâfirin yalan söylediği anlaşılırsa, {ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتِيَ الْكَافِرَانِ بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ} bu durum o iki kâfirin şahitliği dosdoğru yapmalarına yahut kendi yeminlerinden sonra başka yeminlerin devreye girmesinden korkmalarına daha yakındır; böylece iki kâfirin şahitliği bırakılır ve velilerin şahitliğiyle hükmedilir. Müslüman şahitler için yemin yoktur; yeminler ancak kâfir oldukları takdirde geçerlidir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiklerine göre ona bu ayet sorulmuş, o da şöyle demiştir: Bu, beraberinde malı olduğu halde yolculuğa çıkıp eceli gelen bir adamdır; şayet Müslümanlardan iki adam bulursa terekesini o ikisine teslim eder ve Müslümanlardan iki adil kimseyi de onlara şahit tutar. Şayet Müslümanlardan iki adil kimse bulamazsa Ehl-i Kitap'tan iki adam bulur. Şayet malları teslim ederse, teslim ettiği gibi muamele görür. Şayet inkâr ederse, bir namazın ardından: "Bana teslim edilen budur ve ondan hiçbir şeyi gizlemedim" diye kendisinden başka ilah olmayan Allah adına yemin ettirilir; yemin edince [sorumluluktan] kurtulur. Bundan sonra şayet o iki Ehl-i Kitap gelip onun aleyhine şahitlik ederse, sonra da oradaki topluluk onun zimmetinde kalan mallarını isim isim iddia ederse, vârislerin yeminleri şahitliklerine eklenir, sonra da haklarını alırlar. İşte Allah'ın: {اثْنانِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} buyurduğu husus budur. İbn...

أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ قَالَ: مِنْ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ زيد ابن أَسْلَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ فِي رَجُلٍ تُوُفِّيَ وَلَيْسَ عِنْدَهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَذَلِكَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ وَالْأَرْضُ حَرْبٌ وَالنَّاسُ كُفَّارٌ إِلَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَ النَّاسُ يَتَوَارَثُونَ بِالْوَصِيَّةِ، ثم

[... İbn] Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ' İbn Abbâs'tan {أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu hakkında: «[Onlar] ehl-i kitaptan Müslüman olmayan kimselerdir» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr İbn Abbâs'tan: «Bu ayet mensuhtur» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr Zeyd b. Eslem'den ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu durum, yanında İslâm ehlinden kimse bulunmaksızın vefat eden bir adam hakkındaydı. Bu da İslâm'ın ilk döneminde, yeryüzünün harp yurdu ve Medine'deki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashâbı hariç insanların kâfir olduğu bir zamanda idi. İnsanlar [o dönemde] vasiyet yoluyla mirasçı oluyorlardı, sonra...»

نُسِخَتِ الْوَصِيَّةُ وَفُرِضَتِ الْفَرَائِضُ وَعَمِلَ الْمُسْلِمُونَ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ أَيْضًا عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: مَضَتِ السُّنَّةُ أَنْ لَا تَجُوزَ شَهَادَةُ كَافِرٍ فِي حَضَرٍ وَلَا سَفَرٍ، إِنَّمَا هِيَ فِي الْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ: تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ قَالَ: صَلَاةُ الْعَصْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً قَالَ: لَا نَأْخُذُ بِهِ رَشْوَةً وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ صَاحِبُهَا بَعِيدًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً أَيِ اطُّلِعَ مِنْهُمَا عَلَى خِيَانَةٍ عَلَى أَنَّهُمَا كَذَبَا أَوْ كَتَمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: الْأَوْلَيانِ قَالَ: بِالْمَيِّتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها يَقُولُ: ذَلِكَ أَحْرَى أَنْ يَصْدُقُوا فِي شَهَادَتِهِمْ أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ يَقُولُ: وَأَنْ يَخَافُوا الْعَتَبَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ قَالَ: فَتَبْطُلُ أَيْمَانُهُمْ وَتُؤْخَذُ أَيْمَانُ هؤلاء.

vasiyet nesh edildi, miras payları (ferâiz) farz kılındı ve Müslümanlar da onunla amel etti." İbn Cerîr ez-Zührî'den de şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Sünnet, ne hazarda ne de seferde kâfirin şahitliğinin caiz olmayacağı, şahitliğin ancak Müslümanlar arasında geçerli olacağı şeklinde yerleşmiştir." Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Ubeyde'den {تَحْبِسُونَهُما مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ} “Namazdan sonra onları alıkoyarsınız” buyruğu hakkında: "İkindi namazıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Zeyd'den {لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً} buyruğu hakkında: "Onunla rüşvet almayız, sahibi uzakta da olsa {وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّهِ} Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir Katâde'den {فَإِنْ عُثِرَ عَلى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً} buyruğu hakkında: "Yani yalan söylediklerine veya [şahitliği] gizlediklerine dair onlardan bir hıyanete muttali olunursa demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr İbn Zeyd'den {الْأَوْلَيانِ} kelimesi hakkında: "Ölüye en yakın olan iki kişidir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den {ذلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهادَةِ عَلى وَجْهِها} buyruğu hakkında: "Bu, şahitliklerinde doğru söylemelerine daha layıktır" dediğini; {أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ} hakkında da: "Kınanmaktan ve azarlanmaktan korkmalarıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr İbn Zeyd'den {أَوْ يَخافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمانٌ بَعْدَ أَيْمانِهِمْ} buyruğu hakkında: "Onların yeminleri bâtıl olur ve şunların yeminleri alınır" dediğini rivayet etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١٠٩ الى ١١١]

[Mâide Suresi (5), Âyet 109-111]

يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١)

{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قالُوا لَا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١٠٩) إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (١١٠) وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ (١١١)} “Allah'ın peygamberleri toplayıp da: 'Size ne cevap verildi?' diyeceği gün, onlar: 'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin' derler. (109) Hani Allah şöyle buyurmuştu: 'Ey Meryem oğlu İsa! Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla! Hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun. Sana Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretmiştim. Hani Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratıyor (yapıyor), sonra ona üflüyordun da Benim iznimle bir kuş oluyordu. Anadan doğma körü ve alacalıyı Benim iznimle iyileştiriyordun. Hani ölüleri Benim iznimle [kabirden diri olarak] çıkarıyordun. İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin zaman onların inkâr edenleri: «Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir» dediklerinde, Ben onların ellerini senden çekmiştim. (110) Hani Havarilere: «Bana ve elçime iman edin» diye vahyetmiştim (ilham etmiştim). Onlar da: «İman ettik, bizim Müslümanlar olduğumuza Sen de şahit ol» demişlerdi. (111)”

قَوْلُهُ: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ الْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ فِعْلٌ مُقَدَّرٌ: أَيِ اسْمَعُوا، أَوِ اذْكُرُوا، أَوِ احْذَرُوا.

{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ} “Allah'ın peygamberleri toplayacağı gün” ifadesindeki zarfın âmili mahzuf bir fiildir: yani "işitin" veya "hatırlayın" ya da "sakının" takdirindedir.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْ مَفْعُولِ اتَّقُوا بَدَلُ اشْتِمَالٍ وقيل: ظرف لقوله: لا يَهْدِي الْمَذْكُورِ قَبْلَهُ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ مُتَأَخِّرٍ تَقْدِيرُهُ: يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ يَكُونُ مِنَ الأحوال كذا وكذا. قَوْلُهُ: مَاذَا أُجِبْتُمْ أَيْ أَيُّ إِجَابَةٍ أَجَابَتْكُمْ بِهِ أُمَمُكُمُ الَّذِينَ بَعَثَكُمُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ؟ أَوْ أَيُّ جَوَابٍ أَجَابُوكُمْ بِهِ؟ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ تَكُونُ مَا مَنْصُوبَةً بِالْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بَعْدَهَا، وَتَوْجِيهُ السُّؤَالِ إِلَى الرُّسُلِ لِقَصْدِ تَوْبِيخِ قَوْمِهِمْ، وَجَوَابِهِمْ بِقَوْلِهِمْ: لَا عِلْمَ لَنا مَعَ أَنَّهُمْ عَالِمُونَ بِمَا أَجَابُوا بِهِ عَلَيْهِمْ، تَفْوِيضٌ مِنْهُمْ، وَإِظْهَارٌ لِلْعَجْزِ، وَعَدَمِ الْقُدْرَةِ، وَلَا سِيَّمَا مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ السُّؤَالَ سُؤَالُ تَوْبِيخٍ فَإِنَّ تَفْوِيضَ الْجَوَابِ إِلَى اللَّهِ أَبْلَغُ فِي حُصُولِ ذَلِكَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لا علم لنا لما أَحْدَثُوا بَعْدَنَا وَقِيلَ: لَا عِلْمَ لَنَا بِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ بَوَاطِنُهُمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا عِلْمُ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا وَقِيلَ: إِنَّهُمْ ذُهِلُوا عَمَّا أَجَابَ بِهِ قَوْمُهُمْ لِهَوْلِ الْمَحْشَرِ. قَوْلُهُ: إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ إِذْ: بَدَلٌ مِنْ: يَوْمَ يَجْمَعُ، وَهُوَ تَخْصِيصٌ بَعْدَ التَّعْمِيمِ وَتَخْصِيصُ عِيسَى ﵇ مِنْ بَيْنِ الرُّسُلِ لِاخْتِلَافِ طَائِفَتَيِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فِيهِ إِفْرَاطًا وَتَفْرِيطًا، هَذِهِ تَجْعَلُهُ إِلَهًا، وَهَذِهِ تَجْعَلُهُ كَاذِبًا، وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِتَقْدِيرِ اذكر.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu zarf, önceki ayette zikredilen {وَاتَّقُوا اللَّهَ} ifadesiyle mensubdur. {اتَّقُوا} fiilinin mef'ûlünden bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir. Ondan önce geçen {لا يَهْدِي} kavlinin zarfı olduğu da ileri sürülmüştür. Sonradan gelen takdiri bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir; takdiri: "Allah peygamberleri topladığı gün, şu şu haller vuku bulacaktır" şeklindedir. {مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Size ne cevap verildi?” ifadesi; yani Allah'ın kendilerine gönderdiği ümmetleriniz size nasıl bir icabet gösterdi veya size nasıl bir cevap verdi? demektir. Her iki veche göre de «mâ» edatı kendisinden sonraki fiille mensubdur. Sorunun peygamberlere yöneltilmesi, onların kavimlerini azarlamak (tevbih) maksadıyla yapılmıştır. Kendilerine kavimlerinin ne cevap verdiklerini bildikleri halde peygamberlerin: {لَا عِلْمَ لَنا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” diye cevap vermeleri, işi Allah'a havale etmeleri (tefvîz) ve acizliklerini ile kudretsizliklerini izhar etmeleridir; bilhassa sorunun bir tevbih sorusu olduğunu bildikleri için cevabı Allah'a havale etmek maksadın hâsıl olmasında daha beliğdir. Şöyle de denilmiştir: Mana; "bizden sonra neler ihdas ettiklerine dair bir bilgimiz yoktur" demektir. "İç dünyalarının neleri kapsadığına dair bilgimiz yoktur" anlamına geldiği de söylenmiştir. Mana: "Senin bizden daha iyi bildiğin bilgiden başka bizim bir bilgimiz yoktur" şeklinde de açıklanmıştır. Mahşerin dehşetinden ötürü kavimlerinin ne cevap verdiğini o an unuttukları (zühûle düştükleri) de söylenmiştir. {إِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ} ifadesinde {إِذْ}; {يَوْمَ يَجْمَعُ} ifadesinden bedeldir; bu, genelden sonra özelin zikredilmesidir (tahsîs ba'de't-ta'mîm). Peygamberler arasından İsa aleyhisselâm'ın tahsis edilmesi ise, Yahudi ve Hristiyan iki fırkanın onun hakkında ifrat ve tefrite düşerek ihtilaf etmelerindendir; zira biri onu ilah edinmiş, diğeri ise onu yalancı saymıştır. {إِذْ} lafzının "hatırla" (uzkur) takdiriyle mensup olduğu da söylenmiştir.

قَوْلُهُ: اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ ذَكَّرَهُ سُبْحَانَهُ نِعْمَتَهُ عَلَيْهِ وَعَلَى أُمِّهِ- مَعَ كَوْنِهِ ذَاكِرًا لَهَا عَالِمًا بِتَفَضُّلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِهَا- لِقَصْدِ تَعْرِيفِ الْأُمَمِ بِمَا خَصَّهُمَا اللَّهُ بِهِ مِنَ الْكَرَامَةِ وَمَيَّزَهُمَا بِهِ مِنْ عُلُوِّ الْمَقَامِ، أَوْ لِتَأْكِيدِ الْحُجَّةِ وَتَبْكِيتِ الْجَاحِدِ بِأَنَّ مَنْزِلَتَهُمَا عِنْدَ اللَّهِ هَذِهِ الْمَنْزِلَةُ وَتَوْبِيخُ مَنِ اتَّخَذَهُمَا إِلَهَيْنِ بِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ الْإِنْعَامَ عَلَيْهِمَا كُلَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَنَّهُمَا عَبْدَانِ مِنْ جُمْلَةِ عِبَادِهِ مُنْعَمٌ عَلَيْهِمَا بِنِعَمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَيْسَ لَهُمَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ. قَوْلُهُ: إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ إِذْ ظَرْفٌ لِلنِّعْمَةِ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ: أَيِ اذْكُرْ إِنْعَامِي عَلَيْكَ وَقْتَ تَأْيِيدِي لَكَ، أَوْ حَالٌ مِنَ النِّعْمَةِ: أَيْ كَائِنَةً ذَلِكَ الْوَقْتِ أَيَّدْتُكَ قَوَّيْتُكَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْأَيْدِ، وَهُوَ الْقُوَّةُ. وَفِي رُوحِ الْقُدُسِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهَا الرُّوحُ الطَّاهِرَةُ الَّتِي خَصَّهُ اللَّهُ بِهَا، وَقِيلَ: إِنَّهُ جِبْرِيلُ ﵇، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْكَلَامُ الَّذِي يُحْيِي بِهِ الْأَرْوَاحَ. وَالْقُدُسُ: الطُّهْرُ، وَإِضَافَتُهُ إِلَيْهِ لِكَوْنِهِ سَبَبَهُ، وَجُمْلَةُ تُكَلِّمُ النَّاسَ مبينة لمعنى التأييد، وفِي الْمَهْدِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ تُكَلِّمُ النَّاسَ حَالَ كَوْنِكَ صَبِيًّا وَكَهْلًا لَا يَتَفَاوَتُ كَلَامُكَ فِي الْحَالَتَيْنِ مَعَ أَنَّ غَيْرَكَ يَتَفَاوَتُ كَلَامُهُ فِيهِمَا تَفَاوُتًا بَيِّنًا. وَقَوْلُهُ: وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ مَعْطُوفٌ عَلَى إِذْ أَيَّدْتُكَ أَيْ وَاذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَقْتَ تَعْلِيمِي لَكَ الْكِتَابَ: أَيْ جِنْسَ الْكِتَابِ، أَوِ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْخَطُّ، وَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ ذِكْرُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَتَخْصِيصُهُمَا بِالذِّكْرِ لِمَزِيدِ اخْتِصَاصِهِ بِهِمَا: أَمَّا التَّوْرَاةُ فَقَدْ كَانَ يُحْتَجُّ بِهَا عَلَى الْيَهُودِ فِي غَالِبِ مَا يَدُورُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ مِنَ الْجِدَالِ كَمَا هُوَ مُصَرَّحٌ بِذَلِكَ فِي الْإِنْجِيلِ، وَأَمَّا الْإِنْجِيلُ فَلِكَوْنِهِ نَازِلًا عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْمُرَادُ بِالْحِكْمَةِ جِنْسُ الْحِكْمَةِ وَقِيلَ: هِيَ الْكَلَامُ الْمُحْكَمُ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ أَيْ: تُصَوِّرُ تَصْوِيرًا مِثْلَ صُورَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي لَكَ بِذَلِكَ وَتَيْسِيرِي لَهُ فَتَنْفُخُ فِي الْهَيْئَةِ الْمُصَوَّرَةِ فَتَكُونُ هذه الهيئة طَيْراً مُتَحَرِّكًا حَيًّا كَسَائِرِ الطُّيُورِ وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي لَكَ وَتَسْهِيلِهِ عَلَيْكَ وَتَيْسِيرِهِ لَكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا مُطَوَّلًا فِي الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهُ وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى مِنْ قُبُورِهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ آيَةً لَكَ عَظِيمَةً بِإِذْنِي، وَتَكْرِيرُ بِإِذْنِي فِي الْمَوَاضِعِ الْأَرْبَعَةِ لِلِاعْتِنَاءِ بِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ لَيْسَ لِعِيسَى ﵇ فِيهِ فِعْلٌ إِلَّا مُجَرَّدَ امْتِثَالِهِ لِأَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: وَإِذْ كَفَفْتُ مَعْطُوفٌ عَلَى إِذْ تُخْرِجُ كَفَفْتُ مَعْنَاهُ: دَفَعْتُ وَصَرَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ حِينَ هَمُّوا بِقَتْلِكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ بِالْمُعْجِزَاتِ الْوَاضِحَاتِ فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ أَيْ مَا هَذَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ إِلَّا سِحْرٌ بَيِّنٌ، لَمَّا عَظُمَ ذَلِكَ فِي صَدْرِهِمْ وَانْبَهَرُوا مِنْهُ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى جَحْدِهِ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ نَسَبُوهُ إِلَى السِّحْرِ. قَوْلُهُ: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ. وَالْوَحْيُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعْنَاهُ الْإِلْهَامُ: أَيْ أَلْهَمْتُ الْحَوَارِيِّينَ وَقَذَفْتُ فِي قُلُوبِهِمْ وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَمَرْتُهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ أَنْ يُؤْمِنُوا بِي بِالتَّوْحِيدِ وَالْإِخْلَاصِ وَيُؤْمِنُوا بِرِسَالَةِ رَسُولِي. قَوْلُهُ: قالُوا آمَنَّا جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ كَأَنَّهُ قِيلَ:

{اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ} “Senin üzerindeki ve annen üzerindeki nimetimi hatırla!” buyruğu; Allah Teâlâ'nın kendisini ve annesini nimetiyle donattığını bilip hatırladığı halde ona bu nimeti hatırlatması, Allah'ın o ikisine bahşettiği üstün ikramı ve onları ayırt ettiği yüce makamı ümmetlere bildirmek içindir; yahut delili pekiştirmek ve inkârcıyı utandırmak (tebkît) suretiyle onların Allah katındaki derecelerinin bu mertebede olduğunu göstermek ve o ikisini iki ilah edinenleri azarlamak içindir; zira o ikisine verilen bütün bu nimetlerin Allah Teâlâ katından olduğunu ve her ikisinin de Allah'ın kullarından birer kul olup O'nun nimetlerine mazhar kılındıklarını, kendilerinde ilahlığa dair hiçbir yetkinin bulunmadığını açıklamaktadır. {إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ} buyruğunda {إِذْ}, masdar anlamında olduğu için «nimet» kelimesinin zarfıdır; yani: "Seni desteklediğim vakit sana olan nimetimi hatırla!" demektir; yahut «nimet» kelimesinden hâldir; yani "o vakitte meydana gelen nimetimi hatırla" demektir. {أَيَّدْتُكَ} seni güçlendirdim demektir, güç manasına gelen «eyd» (الْأَيْد) kökünden alınmıştır. Rûhu'l-Kudüs hakkında iki görüş vardır: Birincisi, Allah'ın onu kendisiyle tahsis ettiği tertemiz ruhtur. Cebrail aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Ruhları kendisiyle dirilttiği kelâm olduğu da söylenmiştir. Kuds, temizlik ve pâklıktır; onun sebebi olduğu için ona izafe edilmiştir. {تُكَلِّمُ النَّاسَ} cümlesi teyidin (desteklemenin) manasını açıklayıcıdır. {فِي الْمَهْدِ} ifadesi hâl makamında olup mensubdur; yani: sen çocukken de yetişkinken de insanlarla konuşuyordun; oysa senin dışındakilerin iki haldeki konuşmaları arasında bariz bir fark varken senin bu iki haldeki konuşman birbirinden farksızdı. {وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ} buyruğu {إِذْ أَيَّدْتُكَ} ifadesine matuftur; yani: sana Kitab'ı -yani kitap cinsini- yahut kastedilen yazı yazmayı öğrettiğim vakitteki nimetimi de hatırla demektir. İlk anlama göre Tevrat ve İncil'in zikredilmesi, genelden sonra özelin zikri (atf-ı hâs ale'l-âm) kabilindendir ve o ikisinin zikrinin tahsis edilmesi, onun o iki kitaba olan özel irtibatı sebebiyledir: Zira Tevrat, İncil'de de açıkça belirtildiği üzere Yahudilerle arasında cereyan eden tartışmaların çoğunda aleyhlerine delil olarak kullanılıyordu; İncil ise Allah Teâlâ katından bizzat kendisine indirilen kitaptı. Hikmet ile kastedilen hikmet cinsidir; muhkem söz olduğu da söylenmiştir. {وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ} yani Benim sana olan iznim ve bunu sana kolaylaştırmam ile çamurdan kuş sureti gibi bir suret şekillendiriyordun; {فَتَنْفُخُ فِيها} şekillendirilen bu surete üflüyordun da {فَتَكُونُ طَيْراً} bu suret diğer kuşlar gibi canlı ve hareket eden bir kuş oluyordu {بِإِذْنِي} Benim iznimle; {وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي} Benim sana izin vermem, bunu sana kolay ve müyesser kılmam ile anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiriyordun. Bunun geniş tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti, bu yüzden tekrarlamıyoruz. {وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى} ölüleri kabirlerinden çıkarıyordun da bu durum senin için {بِإِذْنِي} Benim iznimle büyük bir mucize oluyordu. Dört yerde {بِإِذْنِي} ifadesinin tekrarlanması, bütün bunların yalnızca Allah tarafından olduğuna, İsa aleyhisselâm'ın ise Allah'ın emrine boyun eğmekten başka bunda hiçbir müstakil fiilinin bulunmadığına dikkat çekmek içindir. {وَإِذْ كَفَفْتُ} buyruğu {إِذْ تُخْرِجُ} ifadesine matuftur; «kefeftü», defettim ve çevirdim demektir; yani seni öldürmeye yeltendiklerinde {بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ} İsrailoğullarını senden defetmiştim; {إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ} apaçık mucizelerle onlara geldiğin zaman. {فَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ} yani: senin getirdiğin bu şey apaçık bir sihirden başka bir şey değildir, dediler. Bu mucizeler göğüslerinde büyüyüp dehşete düştüklerinde onu tamamen inkâr etmeye güç yetiremeyip sihre nispet ettiler. {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي} buyruğu öncekine matuftur ve bunun tefsiri daha önce geçmişti. Arap kelâmında vahiy 'ilham' manasına gelir: yani Havarilere ilham ettim ve kalplerine attım demektir. Anlamının: Tevhit ve ihlas ile Bana iman etmelerini ve elçimin risaletine inanmalarını peygamberlerin diliyle onlara emrettim, şeklinde olduğu da söylenmiştir. {قالُوا آمَنَّا} cümlesi istînâfiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir; sanki:

مَاذَا قَالُوا؟ فَقَالَ: قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ أَيْ مُخْلِصُونَ لِلْإِيمَانِ: أَيْ وَاشْهَدْ يَا رَبِّ، أَوْ وَاشْهَدْ يَا عِيسَى.

"Ne dediler?" denilmiş de: {قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ} "İman ettik, bizim ihlaslı Müslümanlar olduğumuza şahit ol -yani ey Rabbimiz Sen şahit ol yahut ey İsa sen şahit ol- dediler" şeklinde cevap verilmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den şu buyruk hakkında rivayet etmişlerdir:

يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ فَيَفْزَعُونَ فَيَقُولُونَ: لَا عِلْمَ لَنا فَتَرُدُّ إِلَيْهِمْ أَفْئِدَتُهُمْ فَيَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: ذَلِكَ أَنَّهُمْ نَزَلُوا مَنْزِلًا ذُهِلَتْ فِيهِ الْعُقُولُ، فَلَمَّا سُئِلُوا قَالُوا: لَا عِلْمَ لَنَا، ثُمَّ نَزَلُوا مَنْزِلًا آخَرَ فَشَهِدُوا عَلَى قَوْمِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالُوا: لَا عِلْمَ لَنَا فَرَقًا يُذْهِلُ عُقُولَهُمْ، ثُمَّ يَرُدُّ اللَّهُ إِلَيْهِمْ عُقُولَهُمْ فَيَكُونُونَ هُمُ الَّذِينَ يَسْأَلُونَ بِقَوْلِ اللَّهِ: فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يُدْعَى بِالْأَنْبِيَاءِ وَأُمَمِهَا، ثُمَّ يُدْعَى بِعِيسَى فَيُذَكِّرُهُ نِعْمَتَهُ عَلَيْهِ فَيُقِرُّ بِهَا، فَيَقُولُ: يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ الْآيَةَ، ثُمَّ يَقُولُ: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ؟ فَيُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ قَالَ ذَلِكَ، فَيُؤْتَى بِالنَّصَارَى فَيُسْأَلُونَ، فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هُوَ أَمَرَنَا بِذَلِكَ، فَيَطُولُ شَعْرُ عِيسَى حَتَّى يَأْخُذَ كُلُّ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِشَعْرَةٍ مِنْ شَعْرِ رَأْسِهِ وَجَسَدِهِ، فَيُجَاثِيهِمْ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ مِقْدَارَ أَلْفِ عَامٍ حَتَّى يُوقِعَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ، وَيُرْفَعَ لَهُمُ الصَّلِيبُ، وَيُنْطَلَقَ بِهِمْ إِلَى النَّارِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ أَيْ بِالْآيَاتِ الَّتِي وَضَعَ عَلَى يَدَيْهِ: مِنْ إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَخَلْقِهِ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ، وَإِبْرَاءِ الْأَسْقَامِ وَالْخَبَرِ بِكَثِيرٍ مِنَ الْغُيُوبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ يَقُولُ: قَذَفْتُ فِي قُلُوبِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ.

{يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der.” Korkuya kapılırlar ve: {لَا عِلْمَ لَنا} “Bizim hiçbir bilgimiz yoktur” derler. Sonra akılları başlarına gelir ve bilirler. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh es-Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu durum, akılların dehşete kapıldığı bir makamda bulunmalarındandır; kendilerine sorulduğunda: "Bizim hiçbir bilgimiz yoktur" demişler, sonra başka bir makama geçmişler ve kavimleri aleyhine şahitlik etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Akıllarını dehşete düşüren bir korku sebebiyle: "Bizim hiçbir bilgimiz yoktur" demişler, sonra Allah akıllarını kendilerine iade etmiş ve Allah'ın: {فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ} “Elbette kendilerine peygamber gönderilenlere soracağız ve elbette gönderilen peygamberlere de soracağız” buyruğu gereğince kendilerine soru sorulan kimseler olmuşlardır. İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kıyamet günü olduğunda peygamberler ve ümmetleri çağrılır; sonra İsa çağrılır ve [Allah] ona olan nimetini hatırlatır, o da bunu ikrar eder. [Allah]: {يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلى والِدَتِكَ} “Ey Meryem oğlu İsa! Senin ve annenin üzerindeki nimetimi hatırla...” ayetini zikreder, sonra: {أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” buyurur. İsa bunu söylediğini inkâr eder. Bunun üzerine Hristiyanlar getirilir ve kendilerine sorulur; onlar: "Evet, bize bunu o emretti" derler. Bunun üzerine İsa'nın saçları öyle uzar ki meleklerden her bir melek onun başından ve bedeninden bir saçı tutar; aleyhlerine hüccet ikâme edilinceye, haçları dikilip ateşe sevk edilinceye kadar Allah'ın huzurunda bin yıl mikdarı onlarla diz çöker vaziyette durur.» İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan {وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ} “Hani sen İsrailoğullarına apaçık delillerle geldiğin zaman, onları senden engellemiştim” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Yani ellerinde meydana getirdiği ölüleri diriltme, çamurdan kuş biçimi yapma, hastalıkları iyileştirme ve birçok gayb haberini verme gibi ayetlerle [geldiğin vakit]. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh es-Süddî'den {وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ} “Hani Havarilere vahyetmiştim” buyruğu hakkında: "Kalplerine ilham etmiştim" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd de Katâde'den bunun benzerini rivayet etmiştir.

[سورة المائدة (٥) : الآيات ١١٢ الى ١١٥]

[Mâide Suresi (5), Âyet 112-115]

إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥)

{إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ قالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١١٢) قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ (١١٣) قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا وَآيَةً مِنْكَ وَارْزُقْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (١١٤) قالَ اللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً لَا أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ (١١٥)} “Hani Havariler: 'Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?' demişlerdi. O da: 'Eğer iman etmiş kimselerseniz Allah'tan korkun' demişti. (112) Onlar: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım' dediler. (113) Meryem oğlu İsa: 'Ey Allah'ımız, Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki bizim için, öncemiz ve sonramız için bir bayram ve Senden bir ayet (mucize) olsun. Bizi rızıklandır; Sen rızık verenlerin en hayırlısısın' dedi. (114) Allah buyurdu ki: 'Şüphesiz Ben onu size indireceğim. Fakat bundan sonra içinizden kim inkâr ederse, Ben ona âlemlerden hiç kimseye yapmayacağım bir azapla azap ederim.' (115)”

قَوْلُهُ: إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ: أَيِ اذْكُرْ أَوْ نَحْوَهُ كَمَا تَقَدَّمَ، قِيلَ: والخطاب لمحمد ﷺ. قَرَأَ الْكِسَائِيُّ «هَلْ تَسْتَطِيعُ» بِالْفَوْقِيَّةِ، وَنَصْبُ رَبَّكَ، وَبِهِ قَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ وَرَفْعِ رَبُّكَ. وَاسْتَشْكَلَتِ الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ بِأَنَّهُ قَدْ وَصَفَ سبحانه الحواريين بِأَنَّهُمْ قَالُوا: آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ وَالسُّؤَالُ عَنِ اسْتِطَاعَتِهِ لِذَلِكَ يُنَافِي مَا حَكَوْهُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ.

{إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ} ifadesindeki zarf, daha önce geçtiği gibi mahzuf bir fiille mensubdur: yani "hatırla" veya benzeri bir takdirdedir. Hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu söylenmiştir. Kisâî, tâ harfiyle ve {رَبَّكَ} kelimesini mansub olarak «هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ» şeklinde okumuştur; Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid de böyle okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise yâ harfiyle ve {رَبُّكَ} kelimesini merfû olarak {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} şeklinde okumuşlardır. İkinci kıraat şöyle müşkül görülmüştür: Allah Teâlâ Havarileri {آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ} dedikleri şeklinde vasfetmiştir; Rabbin buna gücünün yetip yetmeyeceğini sormak ise kendileri hakkında anlattıkları bu durumla çelişir.

وَأُجِيبَ بِأَنَّ هَذَا كَانَ فِي أَوَّلِ مَعْرِفَتِهِمْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَحْكِمَ مَعْرِفَتُهُمْ بِاللَّهِ، وَلِهَذَا قَالَ عِيسَى فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ الصَّادِرِ مِنْهُمْ: اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَيْ لَا تَشُكُّوا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ وَقِيلَ: إِنَّهُمُ ادَّعَوُا الْإِيمَانَ وَالْإِسْلَامَ دَعْوَى بَاطِلَةً، وَيَرُدُّهُ أَنَّ الْحَوَارِيِّينَ هُمْ خُلَصَاءُ عِيسَى وَأَنْصَارُهُ كَمَا قال: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ

Buna, bu durumun onların Allah hakkındaki marifetleri henüz kökleşmeden önceki ilk dönemlerinde gerçekleştiği şeklinde cevap verilmiştir. Bundan dolayı İsa, onlardan sâdır olan bu soruya cevap olarak: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer inanıyorsanız Allah'tan korkun” demiştir; yani Allah'ın kudretinden şüphe etmeyin. Bir görüşe göre ise onlar iman ve İslâm'ı asılsız bir iddia olarak öne sürmüşlerdi. Ancak Havarilerin, [Allah Teâlâ'nın]: {مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ} “'Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?' dediğinde...” buyurduğu üzere İsa'nın en seçkin dostları ve yardımcıları olmaları bu görüşü reddetmektedir.

الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ صَدَرَ مِمَّنْ كَانَ مَعَهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَشُكُّوا فِي اسْتِطَاعَةِ الْبَارِي سُبْحَانَهُ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ عَارِفِينَ بِذَلِكَ، وَإِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِ الرَّجُلِ: هَلْ يَسْتَطِيعُ فُلَانٌ أَنْ يأتي؟ مع علمه بأنه يَسْتَطِيعَ ذَلِكَ وَيَقْدِرَ عَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: هَلْ يَفْعَلُ ذلك وهل يجيب إِلَيْهِ؟ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ طَلَبُوا الطُّمَأْنِينَةَ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى الْآيَةَ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُمْ مِنْ بَعْدُ وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، فَالْمَعْنَى: هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَسْأَلَ رَبَّكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى هَلْ تَسْتَدْعِي طَاعَةَ رَبِّكَ فِيمَا تَسْأَلُهُ فهو من باب وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ»

{الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ} “Havariler: 'Biz Allah'ın yardımcılarıyız' dediler” buyurmuştur. Bir görüşe göre bu söz onların yanında bulunan kimselerden sâdır olmuştur. Bir diğer görüşe göre ise onlar Bârî Teâlâ'nın gücünden şüphe etmemişlerdi; zira onlar bunu bilen müminlerdi. Bu tıpkı bir kimsenin, bir başkasının gelebileceğini ve buna güç yetirebileceğini bildiği halde: "Filanca gelebilir mi?" demesi gibidir; yani mânâ: "Bunu yapar mı, bu talebe icabet eder mi?" demektir. Bir görüşe göre de İbrahim aleyhisselâm'ın: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى} “Rabbim! Bana ölüleri nasıl dirilttiğini göster” ayetinde olduğu gibi kalplerinin mutmain olmasını istemişlerdi. Nitekim sonradan söyledikleri {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا} “ve kalplerimiz mutmain olsun” sözü de buna delalet etmektedir. İlk kıraate göre ise mânâ: "Rabbinden istemeye gücün yeter mi?" demektir. ez-Zeccâc demiştir ki: Mânâ: "Ondan isteyeceğin hususta Rabbine itaate çağırabilir misin?" demektir ve bu {وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ} “Kente sor” kabilindendir.