، ومائِدَةً: الْخُوَانُ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ الطَّعَامُ، مِنْ مَادَّهُ: إِذَا أَعْطَاهُ وَرَفَدَهُ كَأَنَّهَا تُمِيدُ مَنْ تَقَدَّمَ إِلَيْهِ قَالَهُ قُطْرُبٌ وَغَيْرُهُ وَقِيلَ: هِيَ فَاعِلَةٌ بمعنى مفعولة ك عِيشَةٍ راضِيَةٍ قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ. فَأَجَابَهُمْ عِيسَى ﵇ بِقَوْلِهِ: اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ أَيِ اتَّقُوهُ مِنْ هَذَا السُّؤَالِ وَأَمْثَالِهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي إِيمَانِكُمْ، فَإِنَّ شَأْنَ الْمُؤْمِنِ تَرْكُ الِاقْتِرَاحَ عَلَى رَبِّهِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، وَقِيلَ:
{مائِدَةً} kelimesi; üzerinde yemek bulunan sofra demektir. Bu kelime, birine bir şey vermek ve ihsanda bulunmak anlamındaki mâde (مَادَّهُ) fiilinden gelir; sanki kendisine yönelen kimseye ikramda bulunmaktadır. Bunu Kutrub ve başkaları söylemiştir. Ebû Ubeyde'ye göre ise bu kelime, {عِيشَةٍ راضِيَةٍ} terkibinde olduğu gibi mef'ûl (edilen) anlamında fâil (eden) kalıbındadır. İsa aleyhisselâm onlara: {اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun” diyerek cevap verdi. Yani: Eğer imanınızda samimi iseniz, böyle ve benzeri sorular sormaktan dolayı O'ndan korkun; çünkü müminin şânı, Rabbine bu şekilde tekliflerde bulunmayı terk etmektir. Bir görüşe göre de:
إِنَّهُ أَمَرَهُمْ بِالتَّقْوَى لِيَكُونَ ذَلِكَ ذَرِيعَةً إِلَى حُصُولِ مَا طَلَبُوهُ. قَوْلُهُ: قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها بَيَّنُوا بِهِ الْغَرَضَ مِنْ سُؤَالِهِمْ نُزُولَ الْمَائِدَةِ، وَكَذَا مَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِمْ: وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ وَالْمَعْنَى: تَطْمَئِنُّ قُلُوبُنَا بِكَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ، أَوْ بِأَنَّكَ مُرْسَلٌ إِلَيْنَا مِنْ عِنْدِهِ، أَوْ بِأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَجَابَنَا إِلَى مَا سَأَلْنَاهُ، وَنَعْلَمُ عِلْمًا يَقِينًا بِأَنَّكَ قد صادقتنا فِي نُبُوَّتِكَ، وَنَكُونُ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ:
isteklerine kavuşmalarına bir vesile olsun diye onlara takvayı emretmiştir. {قالُوا نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْها} “Dediler ki: 'İstiyoruz ki ondan yiyelim'” buyruğuyla, sofranın indirilmesini istemekten amaçlarını açıklamışlardır. Buna matuf olan şu sözleri de böyledir: {وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنا وَنَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنا وَنَكُونَ عَلَيْها مِنَ الشَّاهِدِينَ} “kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım.” Mânâ şudur: Kalplerimiz Allah'ın mutlak kudretiyle veya senin O'nun katından bize gönderilmiş bir elçi olmanla yahut Allah'ın istediğimiz şeye icabet etmesiyle mutmain olsun; peygamberliğin hususunda bize doğru söylediğini kesin bir bilgiyle bilelim ve ona şahitlik edenlerden olalım:
عِنْدَ مَنْ لَمْ يَحْضُرْهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ مِنْ سَائِرِ النَّاسِ أَوْ مِنَ الشَّاهِدِينَ لِلَّهِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ، أَوْ مِنَ الشَّاهِدِينَ:
İsrailoğullarından veya diğer insanlardan orada hazır bulunmayan kimselerin yanında [şahitlik edenlerden olalım] veya Allah'ın birliğine şahitlik edenlerden yahut bizzat şahit olanlardan:
أَيِ الْحَاضِرِينَ دُونَ السَّامِعِينَ. وَلَمَّا رَأَى عِيسَى مَا حَكَوْهُ عَنْ أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْغَرَضِ بِنُزُولِ الْمَائِدَةِ قَالَ: اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ أَيْ كَائِنَةً أَوْ نَازِلَةً مِنَ السَّمَاءِ، وَأَصْلُ اللَّهُمَّ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَأَتْبَاعِهِ: يَا اللَّهُ، فَجُعِلَتِ الْمِيمُ بَدَلًا مِنْ حَرْفِ النِّدَاءِ، وَرَبُّنَا نِدَاءٌ ثَانٍ، وليس بوصف، وتَكُونُ لَنا عِيداً وَصْفٌ لِمَائِدَةٍ.
yani sadece işitenlerden değil bizzat hazır bulunanlardan [olalım]. İsa, sofranın indirilmesine dair kendilerinden aktardıkları bu amacı görünce: {اللَّهُمَّ رَبَّنا أَنْزِلْ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ} “Ey Rabbimiz olan Allahım! Bize gökten bir sofra indir” yani semada var olan veya semadan inen bir sofra [indir] dedi. Sîbeveyh ve ona uyanlara göre {اللَّهُمَّ} kelimesinin aslı 'Yâ Allah' (يَا اللَّهُ) şeklindedir; sondaki mîm harfi nida harfinin yerine getirilmiştir. {رَبَّنا} ise sıfat değil ikinci bir nidadır. {تَكُونُ لَنا عِيداً} “bizim için bir bayram olsun” ifadesi {مائِدَةً} kelimesinin sıfatıdır.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ يَكُونُ لنا عيدا أي يكون نُزُولِهَا لَنَا عِيدًا. وَقَدْ كَانَ نُزُولُهَا يَوْمَ الْأَحَدِ، وَهُوَ يَوْمُ عِيدٍ لَهُمْ وَالْعِيدُ وَاحِدُ الأعياد، وإنما جمع بِالْيَاءِ وَأَصْلُهُ الْوَاوُ لِلُزُومِهَا فِي الْوَاحِدِ وَقِيلَ: لِلْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَعْوَادٍ جَمْعُ عُودٍ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الْجَوْهَرِيُّ، وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنْ عَادَ يَعُودُ: أَيْ رَجَعَ فَهُوَ عَوْدٌ بِالْوَاوِ، وَتُقْلَبُ يَاءً لِانْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا مِثْلَ الْمِيزَانِ وَالْمِيقَاتِ وَالْمِيعَادِ، فَقِيلَ: لِيَوْمِ الْفِطْرِ وَالْأَضْحَى عِيدَانِ، لِأَنَّهُمَا يَعُودَانِ فِي كُلِّ سَنَةٍ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الْعِيدُ كُلُّ يوم جمع كأنهم عادوا إليه. قوله: لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا بَدَلٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي لَنَا بِتَكْرِيرِ الْعَامِلِ: أَيْ لِمَنْ فِي عَصْرِنَا وَلِمَنْ يَأْتِي بَعْدَنَا مِنْ ذَرَارِينَا وَغَيْرِهِمْ. قَوْلُهُ: وَآيَةً مِنْكَ عَطْفٌ عَلَى عِيدًا، أَيْ دَلَالَةٌ وَحُجَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِكَ وَصِحَّةِ إِرْسَالِكَ مَنْ أَرْسَلْتَهُ وَارْزُقْنا أَيْ: أَعْطِنَا هَذِهِ الْمَائِدَةَ الْمَطْلُوبَةَ، أَوِ ارْزُقْنَا رِزْقًا نَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى عِبَادَتِكَ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ بَلْ لَا رَازِقَ فِي الْحَقِيقَةِ غَيْرُكَ وَلَا مُعْطِيَ سِوَاكَ، فَأَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ سُؤَالَ عِيسَى ﵇ فَقَالَ: إِنِّي مُنَزِّلُها أَيِ الْمَائِدَةُ عَلَيْكُمْ.
el-A‘meş {يَكُونُ لنا عيدا} şeklinde [yâ ile] okumuştur; yani onun inişi bizim için bir bayram olsun demektir. Sofranın inişi pazar günü olmuştu ve bu gün onlar için bir bayram günüydü. Îd (عِيد), a‘yâd (أعياد) kelimesinin tekilidir. Aslı vâv harfi olduğu halde tekilinde lâzım olduğu için yâ ile cemilenmiştir. Bir görüşe göre de 'ud' (عُود) kelimesinin çoğulu olan 'a‘vâd' (أَعْوَاد) ile karışmaması için böyle yapılmıştır; bu mânâyı el-Cevherî zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre ise bunun aslı 'âde ye‘ûdu' (عَادَ يَعُودُ) yani 'döndü' fiilinden gelir ve vâv ile 'avd' (عَوْد) şeklindedir; mîzân, mîkât ve mîâd kelimelerinde olduğu gibi kendisinden önceki harf kesreli olduğu için yâ harfine dönüşmüştür. Ramazan ve Kurban günlerine iki bayram denilmesinin sebebi, her yıl tekrar dönüp gelmeleridir. el-Halîl şöyle demiştir: Îd, insanların sanki kendisine geri döndükleri her toplanma günüdür. {لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا} “öncemiz ve sonramız için” buyruğu, âmilin tekrar edilmesi suretiyle {لَنَا} ifadesindeki zamirden bedeldir; yani bizim asrımızda yaşayanlar ile bizden sonra gelecek olan nesillerimiz ve başkaları için demektir. {وَآيَةً مِنْكَ} “ve Senden bir ayet (mucize) [olsun]” buyruğu, {عِيدًا} kelimesine matuftur; yani Senin mutlak kudretine ve gönderdiğin elçiyi göndermenin doğruluğuna açık bir delil ve hüccet [olsun]. {وَارْزُقْنا} “ve bizi rızıklandır” yani: İstenen bu sofrayı bize ver veya ibadetine güç yetireceğimiz bir rızık ver [demektir]. {وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ} “zira Sen rızık verenlerin en hayırlısısın”; bilakis hakikatte Senden başka rızık veren ve Senden başka ihsanda bulunan yoktur. Bunun üzerine Allah Teâlâ İsa aleyhisselâm'ın duasına icabet edip: {إِنِّي مُنَزِّلُها} “Şüphesiz Ben onu indireceğim” yani sofrayı {عَلَيْكُمْ} “üzerinize [indireceğim]” buyurdu.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ الْمَائِدَةُ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى الْأَوَّلِ وَهُوَ الْحَقُّ لِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:
İlim ehli sofranın onlara inip inmediği konusunda ihtilaf etmiştir. Âlimlerin çoğunluğu indiği görüşüne meyletmiştir ve doğru olan da budur; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ وَوَعْدُهُ الْحَقُّ وَهُوَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا نَزَلَتْ وإنما هو ضرب
{إِنِّي مُنَزِّلُها عَلَيْكُمْ} “Şüphesiz onu size indirecek olan benim” ve O'nun vaadi haktır; O vaadinden asla dönmez. Mücâhid ise şöyle demiştir: “O inmedi, bu sadece bir darb-ı
مَثَلٍ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِخَلْقِهِ نَهْيًا لَهُمْ عَنْ مَسْأَلَةِ الْآيَاتِ لِأَنْبِيَائِهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: وَعَدَهُمْ بِالْإِجَابَةِ، فَلَمَّا قَالَ: فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَقَالُوا: لَا نُرِيدُهَا. قَوْلُهُ: فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ أَيْ بَعْدَ تَنْزِيلِهَا فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً أَيْ تَعْذِيبًا لَا أُعَذِّبُهُ صِفَةٌ لَعَذَابًا، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْعَذَابِ بِمَعْنَى التَّعْذِيبِ: أَيْ لَا أُعَذِّبُ مِثْلَ ذَلِكَ التَّعْذِيبِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ قيل: المراد عالمي زمانهم، وقيل: جميع الْعَالَمِينَ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّهْدِيدِ وَالتَّرْهِيبِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ.
meseldir; peygamberlerinden mucize istemekten onları nehyetmek için Allah'ın kullarına verdiği bir misaldir demiştir. el-Hasan ise şöyle demiştir: Allah onlara duayı kabul edeceğini vaat etti; fakat: {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} “Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse” buyurunca, Allah'tan af dilediler ve: 'Onu istemiyoruz' dediler. {فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ} buyruğu, yani onun indirilmesinden sonra [kim inkâr ederse] demektir. {فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذاباً} “şüphesiz Ben ona öyle bir azap ederim ki” yani bir cezalandırma ile [cezalandırırım]. {لَا أُعَذِّبُهُ} “azap etmediğim” ifadesi {عَذَابًا} kelimesinin sıfatıdır; buradaki zamir cezalandırma mânasındaki azaba racidir: Yani o cezalandırmanın bir benzeriyle {أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ} “âlemlerden hiç kimseye [azap etmem]” demektir. Bununla kendi dönemlerindeki âlemlerin kastedildiği söylenmiştir; bütün âlemlerin kastedildiği de söylenmiştir. Bunda ölçülemeyecek derecede büyük bir tehdit ve korkutma vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ:
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Âişe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
كَانَ الْحَوَارِيُّونَ أَعْلَمُ بِاللَّهِ مِنْ أَنْ يَقُولُوا: هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ إِنَّمَا قَالُوا: هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْتَ رَبَّكَ أَنْ تَدْعُوَهُ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّهُ قَالَ: أَقْرَأَنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ بِالتَّاءِ يَعْنِي الْفَوْقِيَّةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَهَا كَذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الْمَائِدَةُ: الْخُوَانُ، وَتَطَمْئِنَّ: تُوقِنَ.
Havariler Allah'ı: {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ} “Rabbin güç yetirebilir mi?” diyecek durumdan çok daha iyi bilirlerdi; onlar sadece: 'Sen Rabbine dua etmeye güç yetirebilir misin?' demişlerdir. Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Muâz b. Cebel'den rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana {هَلْ تَسْتَطِيعُ رَبَّكَ} şeklinde üstten iki noktalı tâ harfiyle okuttu. Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o da bu şekilde okumuştur. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o: el-Mâide, sofra demektir; tatmainne (تَطَمْئِنَّ) ise kesin olarak bilmek demektir demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: تَكُونُ لَنا عِيداً يَقُولُ: نَتَّخِذُ الْيَوْمَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ عِيدًا نُعَظِّمُهُ نَحْنُ وَمَنْ بَعْدَنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَانَ يُحَدِّثُ عَنْ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ أَنَّهُ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: هَلْ لَكُمْ أَنْ تَصُومُوا لِلَّهِ ثَلَاثِينَ يَوْمًا ثُمَّ تَسْأَلُوهُ فَيُعْطِيكُمْ مَا سَأَلْتُمْ؟ فَإِنَّ أَجْرَ الْعَامِلِ عَلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ، فَفَعَلُوا ثُمَّ قَالُوا: يَا مُعَلِّمَ الْخَيْرِ، قُلْتَ: لَنَا إِنَّ أَجْرَ الْعَامِلِ عَلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ، وَأَمَرْتَنَا أَنْ نَصُومَ ثَلَاثِينَ يَوْمًا فَفَعَلْنَا، وَلَمْ نَكُنْ نَعْمَلُ لِأَحَدٍ ثَلَاثِينَ يَوْمًا إِلَّا أَطْعَمَنَا هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً إِلَى قَوْلِهِ: أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ فَأَقْبَلَتِ الْمَلَائِكَةُ تَطِيرُ بِمَائِدَةٍ مِنَ السَّمَاءِ عَلَيْهَا سَبْعَةُ أَحْوَاتٍ وَسَبْعَةُ أَرْغِفَةٍ حَتَّى وَضَعَتْهَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، فَأَكَلَ مِنْهَا آخِرُ النَّاسِ كَمَا أَكَلَ أَوَّلُهُمْ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {تَكُونُ لَنا عِيداً} “bizim için bir bayram olsun” ayeti hakkında şöyle demiştir: Yani, onun indiği günü biz ve bizden sonrakilerin tazim edeceği bir bayram ediniriz [demektir]. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Meryem oğlu İsa'dan şöyle anlattı: İsa, İsrailoğullarına: 'Allah için otuz gün oruç tutup sonra O'ndan dilekte bulunmaya ne dersiniz? Böylece dilediğinizi size verir; zira işçinin ücreti, kendisi için çalıştığı kimseye aittir' dedi. Onlar da bunu yaptılar, sonra dediler ki: 'Ey hayır muallimi! Bize işçinin ücretinin kendisi için çalıştığı kimseye ait olduğunu söyledin ve otuz gün oruç tutmamızı emrettin, biz de yaptık. Biz kime otuz gün çalışsak bizi mutlaka doyururdu; {هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً} “Rabbin bize bir sofra indirebilir mi?” ayetinden {أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ} “âlemlerden hiç kimseye” sözüne kadar [olan kısmı söylediler]. Bunun üzerine melekler semadan üzerinde yedi balık ve yedi pide bulunan bir sofra ile uçarak geldiler ve onu önlerine koydular; insanların sonuncusu da tıpkı ilki gibi ondan yedi.'
وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «نُزِّلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا، وَأُمِرُوا أَنْ لَا يَخُونُوا وَلَا يَدَّخِرُوا لِغَدٍ، فَخَافُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ» وَقَدْ رُوِيَ مَوْقُوفًا عَلَى عَمَّارٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَالْوَقْفُ أَصَحُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: المائدة سمكة وأريغفة. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ قَالَ: نَزَلَتْ عَلَى عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَالْحَوَارِيِّينَ خُوانٌ عَلَيْهِ سَمَكٌ وَخُبْزٌ يَأْكُلُونَ مِنْهُ أَيْنَمَا تولوا إذا شاؤوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ نَحْوَهُ عَنْهُ مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ كَفَرَ مِنْ أَصْحَابِ الْمَائِدَةِ وَالْمُنَافِقُونَ وَآلُ فرعون.
Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gökten sofra, ekmek ve et olarak indirildi. Onlara hıyanet etmemeleri ve yarına yiyecek saklamamaları emredildi; fakat korkup yarın için sakladılar ve biriktirdiler, bu yüzden maymunlara ve domuzlara dönüştürüldüler.» Bu rivayet Ammâr'dan mevkuf olarak da rivayet edilmiştir. Tirmizî: Mevkuf olması daha sahihtir demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: 'Sofra, bir balık ve pidelerden ibaretti' demiştir. İbn Cerîr'in Avfî tarikiyle ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Meryem oğlu İsa'ya ve Havarilere üzerinde balık ve ekmek bulunan bir sofra indi; diledikleri vakit nereye yönelseler ondan yerlerdi.' İbn Cerîr bunun bir benzerini İkrime tarikiyle ondan rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamet gününde insanların azap bakımından en şiddetlisi sofra ehlinden kâfir olanlar, münafıklar ve Firavun ailesidir.'
[سورة المائدة (٥) : الآيات ١١٦ الى ١٢٠]
[Mâide Suresi (5): 116-120. Ayetler]
وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩) لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)
{وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالَ سُبْحانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (١١٦) مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (١١٧) إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١١٨) قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١٩) لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٢٠)} “Allah şöyle buyurduğu zaman: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara: Beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin diyen sen misin?' O dedi ki: 'Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak Sen onu bilmişsindir. Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin nefsinde olanı bilmem. Şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin!' (116) 'Onlara sadece bana emrettiğin şeyi söyledim: Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin! İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim. Beni vefat ettirdiğinde ise onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen idin. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.' (117) 'Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen Azîz'sin, Hakîm'sin.' (118) Allah buyurdu ki: 'Bu, sadıklara sadakatlerinin fayda vereceği gündür. Onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte büyük kurtuluş budur.' (119) Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır. O, her şeye hakkıyla kadirdir. (120)”
قَوْلُهُ: وَإِذْ قالَ اللَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِعَامِلِهِ أَوْ بِعَامِلٍ مُقَدَّرٍ هُنَا: أَيِ اذْكُرْ.
{وَإِذْ قالَ اللَّهُ} “Allah buyurduğu zaman” ifadesi, kendisinden öncekine matuftur ve onun âmili ile yahut burada takdir edilen bir âmille nasb mahallindedir: Yani [şunu] hatırla demektir.
وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مِنْهُ سُبْحَانَهُ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَالنُّكْتَةُ تَوْبِيخُ عُبَّادِ الْمَسِيحِ وَأُمِّهِ مِنَ النَّصَارَى. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَقُطْرُبٌ: إِنَّهُ قَالَ لَهُ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَ رَفْعِهِ إِلَى السَّمَاءِ لَمَّا قَالَتِ النَّصَارَى فِيهِ مَا قَالَتْ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى: قِيلَ: وَإِذْ هُنَا بِمَعْنَى إِذَا، كقوله تعالى: وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا أَيْ إِذَا فَزِعُوا، وَقَوْلِ أَبِي النَّجْمِ:
Müfessirlerin çoğunluğu, Allah Teâlâ'nın bu sözünün kıyamet gününde olacağı görüşüne meyletmiştir. Bundaki incelik, Hristiyanlardan Mesih'e ve annesine tapanları azarlamaktır. es-Süddî ve Kutrub ise şöyle demişlerdir: Hristiyanlar onun hakkında söylediklerini söyleyince, semaya yükseltildiği sırada ona bu sözü söyledi. Birinci görüş daha evladır. Buradaki {إِذْ} edatının, Allah Teâlâ'nın: {وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا} “Korkuya kapıldıkları vakit bir görsen” yani korkuya kapıldıklarında buyruğunda ve Ebü'n-Necm'in şu sözünde olduğu gibi {إِذَا} anlamında olduğu söylenmiştir:
ثُمَّ جزاه اللَّهُ عَنِّي إِذْ جَزَى ... جَنَّاتِ عَدْنٍ فِي السّموات الْعُلَى
Sonra Allah beni mükâfatlandırdığı vakit... Yüce göklerdeki Adn cennetleriyle mükâfatlandırsın.
أَيْ إِذَا جَزَى، وَقَوْلِ الْأَسْوَدِ بْنِ جعفر الأزدي:
Yani mükâfatlandırdığında demektir. el-Esved b. Ca'fer el-Ezdî'nin şu sözü de böyledir:
فالآن إِذْ هَازَلْتُهُنَّ فَإِنَّمَا ... يَقُلْنَ أَلَا لَمْ يَذْهَبِ الشَّيْخُ مَذْهَبًا
Şimdi onlarla şakalaştığımda... Şöyle derler: Baksana, ihtiyar doğru bir yola gitmedi.
أَيْ إِذَا هَازَلْتُهُنَّ تَعْبِيرًا عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ. وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مِنْهُ تَعَالَى إِنَّهُ لِقَصْدِ التَّوْبِيخِ كَمَا سَبَقَ وَقِيلَ: لِقَصْدِ تَعْرِيفِ الْمَسِيحِ بِأَنَّ قَوْمَهُ غَيَّرُوا بَعْدَهُ وَادَّعَوْا عَلَيْهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ. وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: اتَّخِذُونِي عَلَى أَنَّهُ حَالٌ: أَيْ مُتَجَاوِزِينَ الْحَدَّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِمَحْذُوفٍ هُوَ صِفَةٌ لِإِلَهَيْنِ: أَيْ كَائِنِينَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. قَوْلُهُ: سُبْحانَكَ تَنْزِيهٌ لَهُ سُبْحَانَهُ: أَيْ أُنَزِّهُكَ تَنْزِيهًا مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ أَيْ مَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَّعِيَ لِنَفْسِي مَا لَيْسَ مِنْ حَقِّهَا إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ رَدَّ ذَلِكَ إِلَى عِلْمِهِ سُبْحَانَهُ، وَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْهُ، فَثَبَتَ بِذَلِكَ عَدَمُ الْقَوْلِ مِنْهُ. قَوْلُهُ: تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ التَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهَا: أَيْ تَعْلَمُ مَعْلُومِي وَلَا أَعْلَمُ مَعْلُومَكَ، وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْ بَابِ الْمُشَاكَلَةِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: تَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِكَ وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا أُخْفِيهِ وَلَا أَعْلَمُ مَا تُخْفِيهِ وَقِيلَ: تَعْلَمُ مَا أُرِيدُ وَلَا أَعْلَمُ مَا تُرِيدُ. قَوْلُهُ: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ هَذِهِ جُمْلَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَ: أَيْ مَا أَمَرْتُهُمْ إِلَّا بِمَا أَمَرْتَنِي أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ هَذَا تَفْسِيرٌ لِمَعْنَى مَا قُلْتُ لَهُمْ أَيْ مَا أَمَرْتُهُمْ، وَقِيلَ: عَطْفُ بَيَانٍ لِلْمُضْمَرِ فِي بِهِ وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْهُ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً أَيْ: حَفِيظًا وَرَقِيبًا أَرْعَى أَحْوَالَهُمْ وَأَمْنَعُهُمْ عَنْ مُخَالَفَةِ أَمْرِكَ مَا دُمْتُ فِيهِمْ أَيْ: مُدَّةَ دَوَّامِي فِيهِمْ. فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي قِيلَ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ تَوَفَّاهُ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَهُ، وَلَيْسَ بِشَيْءٍ لأن الأخبار قد تضافرت بِأَنَّهُ لَمْ يَمُتْ، وَأَنَّهُ بَاقٍ فِي السَّمَاءِ عَلَى الْحَيَاةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا فِي الدُّنْيَا حَتَّى يَنْزِلَ إِلَى الْأَرْضِ آخِرَ الزَّمَانِ، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى: فَلَمَّا رَفَعْتَنِي إِلَى السَّمَاءِ. قِيلَ: الْوَفَاةُ فِي كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ جَاءَتْ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: بِمَعْنَى الْمَوْتِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَبِمَعْنَى النَّوْمِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ أي ينيمكم،
Yani [vuku bulmasının] kesinliğine dikkat çekmek amacıyla gelecek zaman mazi (geçmiş zaman) lafzıyla ifade edilerek «onlarla şakalaştığımda» demektir. Yüce Allah'ın bu istifhamının (sorusunun) yönü hakkında, daha önce geçtiği üzere azarlama kastı taşıdığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de amacın, kavminin kendisinden sonra [dini] değiştirdiğini ve kendisinin söylemediği şeyleri ona nispet ederek iddia ettiklerini Mesih'e bildirmek olduğu ifade edilmiştir. {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp” buyruğu, hâl olarak {اتَّخِذُونِي} “beni edinin” ifadesine mütealliktir (bağlıdır); yani «haddi aşarak» demektir. İki ilah anlamına gelen {إِلَهَيْنِ} kelimesinin sıfatı olan mahzuf (düşmüş) bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; yani «Allah'tan başka olan [iki ilah]» demektir. {سُبْحانَكَ} “Seni tenzih ederim” ifadesi, O Subhânehu'yu tenzih etmektir; yani «Seni tam bir tenzih ile tenzih ederim, {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz”» demektir. Yani kendime, hakkım olmayan bir şeyi nispet edip iddia etmem bana yaraşmaz. {إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ} “Eğer ben onu söylemişsem, muhakkak Sen onu bilmişsindir” ifadesiyle meseleyi O Subhânehu'nun ilmine havale etmiştir; nitekim Allah onun bunu söylemediğini bilmektedir, böylece kendisinden bu yönde bir sözün sâdır olmadığı sabit olmuştur. {تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ} “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” cümlesi, kendisinden önceki ifadenin gerekçesi (ta'lîl) hükmündedir; yani «Sen benim bildiğimi bilirsin, ben ise Senin bildiğini bilmem» demektir. Bu ifade, Meânî ve Beyân âlimleri nezdinde bilindiği üzere müşâkele (karşılıklı aynı lafzı kullanma) kabilindendir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: «Sen benim gaybımda (gizlimde) olanı bilirsin, ben ise Senin gaybında olanı bilmem.» Şöyle de denilmiştir: «Benim gizlediğimi Sen bilirsin, Senin gizlediğini ben bilmem.» Yine: «Benim ne dilediğimi Sen bilirsin, ben ise Senin ne dilediğini bilmem» şeklinde de açıklanmıştır. {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ} “Ben onlara ancak bana emrettiğin şeyi söyledim” cümlesi, önceki kısmın muhtevasını pekiştiren bir cümledir; yani «Onlara ancak bana emrettiğin şeyi emrettim» demektir. {أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin” buyruğu ise {مَا قُلْتُ لَهُمْ} «onlara söylediğim şey» yani «onlara emrettiğim şey» ifadesinin anlamının açıklamasıdır (tefsiridir). Bunun, {بِهِ} zamirinden atf-ı beyân olduğu söylenmiştir; ondan bedel olduğu da söylenmiştir. {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً} “üzerlerine bir şahit idim” yani «onların durumlarını gözeten, Senin emrine muhalefet etmelerine engel olan bir koruyucu ve gözetleyici idim; {مَا دُمْتُ فِيهِمْ} “aralarında bulunduğum sürece”» yani aralarında devam ettiğim müddetçe [böyleydim]. {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} “Beni vefat ettirdiğinde” buyruğu hakkında; bunun, Allah Subhânehu'nun onu semaya yükseltmeden önce vefat ettirdiğine delalet ettiği söylenmiştir. Fakat bu [görüş] bir değer taşımaz. Zira haberler (rivayetler), onun ölmediği ve ahir zamanda yeryüzüne ininceye kadar dünyadaki hayatı üzere semada baki olduğu hususunda birbirini destekler nitelikte tevatür/kuvvet derecesine ulaşmıştır. Bilakis mana: «Beni semaya yükselttiğinde» demektir. Denilmiştir ki: Vefat lafzı, Allah Subhânehu'nun Kitabı'nda üç vecih üzere gelmiştir: Ölüm anlamında; Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها} “Allah, ölüm vakti geldiğinde canları alır (vefat ettirir)”. Uyku anlamında; Yüce Allah'ın şu buyruğu bundandır: {وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ} “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan) O'dur”; yani sizi uyutan demektir,
وبمعنى الرفع، ومنه فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي وإِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ . كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ أَصْلُ الْمُرَاقَبَةِ: الْمُرَاعَاةُ، أَيْ كُنْتَ الْحَافِظَ لَهُمْ. وَالْعَالِمَ بِهِمْ وَالشَّاهِدَ عَلَيْهِمْ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ تَصْنَعُ بِهِمْ مَا شِئْتَ وَتَحْكُمُ فِيهِمْ بِمَا تُرِيدُ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَيِ الْقَادِرُ عَلَى ذَلِكَ الْحَكِيمُ فِي أَفْعَالِهِ، قِيلَ: قَالَهُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعْطَافِ كَمَا يَسْتَعْطِفُ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ. وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عَصَوْكَ وَقِيلَ: قَالَهُ عَلَى وَجْهِ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالِانْقِيَادِ لَهُ، وَلِهَذَا عَدَلَ عَنِ الْغَفُورِ الرَّحِيمِ إِلَى الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ. قَوْلُهُ: قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ أَيْ صِدْقُهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ فِي الْآخِرَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ يَوْمَ بِالنَّصْبِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، فَوَجْهُ النَّصْبِ أَنَّهُ ظَرْفٌ لِلْقَوْلِ:
Semaya yükseltme anlamında; {فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي} “Beni vefat ettirdiğinde (semaya yükselttiğinde)” ve {إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ} “Hani Allah: 'Ey İsa! Şüphesiz seni vefat ettireceğim (semaya yükselteceğim)' buyurmuştu” ayetleri bundandır. {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen idin”; murakabenin aslı gözetmektir; yani onların koruyucusu, onları hakkıyla bilen ve üzerlerine şahit olan Sen idin. {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır”; onlara dilediğini yapar ve haklarında istediğin şekilde hükmedersin. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen Azîz'sin, Hakîm'sin” yani buna gücü yetensin, fiillerinde hikmet sahibisin. Bir görüşe göre: Efendinin kölesine merhamet dilemesi gibi bunu merhamet celbetme makamında söylemiştir; bundan dolayı: 'Eğer onlara azap edersen onlar Sana isyan ettiler' dememiştir. Bir diğer görüşe göre ise: Allah'ın emrine teslimiyet ve O'na boyun eğme makamında söylemiştir; bundan dolayı el-Gafûr er-Rahîm sıfatları yerine el-Azîz el-Hakîm sıfatlarına yönelmiştir. {قالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Allah buyurdu ki: 'Bu, sadıklara sadakatlerinin fayda vereceği gündür'”; yani dünyadaki sadakatleridir; ahiretteki [sadakatleridir] de denilmiştir, ancak birincisi daha evladır. Nâfi‘ ve İbn Muhaysın {يَوْمَ} kelimesini mansub olarak okumuşlar, diğerleri ise merfû olarak okumuşlardır. Mansub okunuşun gerekçesi, bunun söz için zarf olmasıdır:
أَيْ قَالَ اللَّهُ هَذَا الْقَوْلَ يَوْمَ يَنْفَعُ الصادقين، ووجه الرفع أنه خبر للمبتدأ هذا وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ . وَقَالَ الْكِسَائِيُّ نُصِبَ يَوْمَ هَاهُنَا لِأَنَّهُ مُضَافٌ إِلَى الْجُمْلَةِ، وَأَنْشَدَ:
yani Allah bu sözü sadıklara fayda vereceği günde söyledi [demektir]. Merfû okunuşun vechesi ise, {هَذَا} mübtedasının ve ona muzâf olan kısmın haberi olmasıdır. el-Kisâî, {يَوْمَ} kelimesinin buradaki cümleye muzâf olduğu için mensub kılındığını söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:
عَلَى حِينِ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا ... وَقُلْتُ أَلَمَّا أَصْحُ وَالشَّيْبُ وَازِعُ
Gençlikten ötürü saçın ağarmasını kınadığım ve / Saç akı caydırıcı iken aklım başıma gelmedi mi dediğim vakitte...
وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ، وَلَا يُجِيزُ الْبَصْرِيُّونَ مَا قَالَاهُ إِلَّا إِذَا أُضِيفَ الظَّرْفُ إِلَى فِعْلٍ مَاضٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ بِتَنْوِينِ يَوْمٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً فَكِلَاهُمَا مَقْطُوعٌ عَنِ الْإِضَافَةِ بِالتَّنْوِينِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً. قَوْلُهُ:
ez-Zeccâc da bu görüşü benimsemiştir. Basralılar ise zarf mazi fiile muzâf olmadıkça bu ikisinin dediğini caiz görmezler. el-A‘meş {هَذَا يَوْمٌ يَنْفَعُ} şeklinde {يَوْمٌ} kelimesini tenvinli olarak okumuştur; nitekim: {وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً} “Kimsenin kimse adına bir şey ödeyemeyeceği bir günden sakının” ayetinde olduğu gibi tenvin sebebiyle her ikisi de izâfetten kesilmiştir. {لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً} “Onlar için altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır” ayetinin tefsiri daha önce geçmişti.
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أَيْ رَضِيَ عَنْهُمْ بِمَا عَمِلُوهُ مِنَ الطَّاعَاتِ الْخَالِصَةِ لَهُ، وَرَضُوا عَنْهُ بِمَا جَازَاهُمْ بِهِ مِمَّا لَا يَخْطُرُ لَهُمْ عَلَى بَالٍ وَلَا تَتَصَوَّرُهُ عُقُولُهُمْ، وَالرِّضَا مِنْهُ سُبْحَانَهُ هُوَ أَرْفَعُ دَرَجَاتِ النَّعِيمِ وَأَعْلَى مَنَازِلَ الْكَرَامَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى نَيْلِ مَا نَالُوهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ وَالْخُلُودِ فِيهَا أَبَدًا، وَرِضْوَانِ اللَّهِ عَنْهُمْ. وَالْفَوْزُ:
{رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” yani O'na ihlasla yaptıkları itaatler sebebiyle Allah onlardan razı olmuş; hatırlarına gelmeyen ve akıllarının tasavvur edemeyeceği şeylerle kendilerini mükâfatlandırdığı için onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Allah Teâlâ'nın rızası, nimetlerin en yücesi ve ikram makamlarının en yükseğidir. {ذَلِكَ} ile cennete girme, orada ebedî kalma ve Allah'ın rızasına erme gibi elde ettikleri şeylere işaret edilmektedir. Fevz (الْفَوْزُ):
الظَّفَرُ بِالْمَطْلُوبِ عَلَى أَتَمِّ الْأَحْوَالِ. قَوْلُهُ: لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِهَذِهِ الْخَاتِمَةِ دَفْعًا لِمَا سَبَقَ مِنْ إِثْبَاتِ مَنْ أَثْبَتَ إِلَهِيَّةِ عِيسَى وَأُمِّهِ، وأخبر بأن ملك السموات وَالْأَرْضِ لَهُ دُونَ عِيسَى وَأُمِّهِ وَدُونَ سَائِرِ مَخْلُوقَاتِهِ، وَأَنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ دُونَ غيره، وقيل المعنى: أن له ملك السموات وَالْأَرْضِ يُعْطِي الْجَنَّاتِ لِلْمُطِيعِينَ، جَعَلَنَا اللَّهُ مِنْهُمْ.
arzu edilene en mükemmel şekilde ulaşmaktır. {لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır. O, her şeye hakkıyla kadirdir” buyruğunda Allah Teâlâ, daha önce İsa'nın ve annesinin ilahlığını iddia edenlerin sözlerini çürütmek için bu sonuca yer vermiştir; göklerin ve yerin mülkünün İsa'ya, annesine ve diğer yaratılmışlarına değil sadece Kendisine ait olduğunu ve başkasının değil sadece Kendisinin her şeye kadir olduğunu bildirmiştir. Bir görüşe göre de mânâ: Göklerin ve yerin mülkü O'nundur, cennetleri de itaat edenlere verir; Allah bizi onlardan eylesin demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: تَلَقَّى عِيسَى حُجَّتَهُ وَاللَّهُ لَقَّاهُ في قوله: وَإِذْ قالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَلَقَّاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ الْآيَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ هَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ يَقُولُ: هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالَ اللَّهُ ذَلِكَ لَمَّا رَفَعَ عِيسَى إِلَيْهِ، وَقَالَتِ النَّصَارَى مَا قَالَتْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي
Tirmizî —ve sahih olduğunu belirtmiştir—, Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh ve İbn Merdûye’nin Ebû Hureyre’den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: {وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Hani Allah: 'Ey Meryem oğlu İsa! İnsanlara beni ve annemi Allah'ın yanı sıra iki ilah edinin diyen sen misin?' buyurmuştu” ayeti hakkında İsa hüccetini/cevabını almış ve Allah ona [bu hücceti] telkin etmiştir. Ebû Hureyre’nin Hazreti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiğine göre Allah Sübhânehu ona {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ} “Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz” ayetinin [devamını] telkin etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o: “Allah bunu kıyamet günü söyler; görmez misin ki O: {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} 'Bu, sadıklara sadakatlerinin fayda vereceği gündür' buyurmaktadır” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in es-Süddî’den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Allah bunu, İsa'yı kendisine yükselttiğinde ve Hristiyanlar söylediklerini söylediklerinde buyurmuştur.” Ebû’ş-Şeyh’in İbn Abbâs’tan rivayet ettiğine göre...
قَوْلِهِ: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ قَالَ: سَيِّدِي وَسَيِّدَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ قَالَ: الْحَفِيظَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ قَالَ: مَا كُنْتُ فِيهِمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ يَقُولُ: عَبِيدُكَ قَدِ اسْتَوْجَبُوا الْعَذَابَ بِمَقَالَتِهِمْ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ أَيْ مَنْ تَرَكْتَ مِنْهُمْ وَمُدَّ فِي عُمْرِهِ حَتَّى أَهْبِطَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ لِقَتْلِ الدَّجَّالِ، فَزَالُوا عَنْ مَقَالَتِهِمْ وَوَحَّدُوكَ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ يَقُولُ:
{أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} “Rabbim ve Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin [diye]” ayeti hakkında: 'Benim efendim ve sizin efendiniz [olan Allah'a]' demiştir. İbnu'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre: {كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ} “onlar üzerine gözetleyici yalnız Sen idin” ayeti hakkında: 'Koruyucu' demiştir. Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ} “İçlerinde bulunduğum müddetçe onlar üzerinde şahittim” ayetini okuyup: 'Aralarında bulunduğum sürece' demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Senin kullarındır; söyledikleri söz sebebiyle azabı hak etmişlerdir. {وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ} “eğer onları bağışlarsan” yani onlardan geriye bıraktığın ve Deccal'i öldürmek için semadan yere inene kadar ömrü uzatılan kimselerden bu sözlerini terk edip Seni birleyenleri [bağışlarsan], {فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “şüphesiz Sen Azîz'sin, Hakîm'sin.”' İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan {هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ} “Bu, sadıklara sadakatlerinin fayda vereceği gündür” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
هَذَا يَوْمٌ ينفع الموحّدين توحيدهم.
Bu, muvahhidlere tevhidlerinin fayda vereceği gündür.