Binûn

En'âm Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: انْتَطَحَتْ شاتان عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ لِي: «يَا أَبَا ذَرٍّ أَتَدْرِي فِيمَ انْتَطَحَتَا؟

İbn Cerîr'in Ebû Zerr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında iki koyun tokuştu. Bunun üzerine bana: «Ey Ebû Zerr! Onların ne için tokuştuklarını biliyor musun?» buyurdu.

قُلْتُ: لَا، قَالَ: لَكِنَّ اللَّهَ يَدْرِي وَسَيَقْضِي بَيْنَهُمَا» قَالَ أَبُو ذَرٍّ: وَلَقَدْ تركنا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَمَا يَقْلِبُ طَائِرٌ جَنَاحَيْهِ فِي السَّمَاءِ إِلَّا ذَكَرْنَا مِنْهُ عِلْمًا. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا أَحْمَدُ، وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لِتُؤَدُّنَّ الْحُقُوقَ إِلَى أَهْلِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يُقَادَ لِلشَّاةِ الْجَلْحَاءِ مِنَ الشَّاةِ القرناء» .

Ben: “Hayır” dedim. O da: «Fakat Allah bilir ve aralarında hüküm verecektir» buyurdu. Ebû Zerr dedi ki: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi öyle bir halde bıraktı ki, gökte kanat çırpan hiçbir kuş yoktur ki bize onun hakkında bir ilim zikretmiş olmasın.” Bunu Ahmed de rivayet etmiştir. Sahîh-i Müslim'de de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer almaktadır: «Kıyamet gününde hakları mutlaka sahiplerine vereceksiniz; hatta boynuzsuz koyun için boynuzlu koyundan kısas alınacaktır.»

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٠ الى ٤٥]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 40-45]

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤)

{ قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٤٠) بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ (٤١) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ (٤٢) فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٤٣) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ (٤٤) } “De ki: “Bana söyler misiniz; eğer size Allah’ın azabı gelse yahut o kıyamet saati gelse, doğru kimselerseniz Allah’tan başkasına mı yalvarırsınız? (40) Bilakis, yalnız O’na yalvarırsınız; O da dilerse [kaldırılması için] yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz. (41) Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik; ardından boyun eğip yalvarsınlar diye onları darlık ve sıkıntıyla yakaladık. (42) Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman boyun eğip yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi. (43) Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada onları ansızın yakaladık da o anda bütün ümitlerini yitirip şaşakaldılar! (44)”

فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥)

{ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٥) } “Böylece zulmeden kavmin arkası kesildi (kökü kurutuldu). Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. (45)”

قَوْلُهُ: أَرَأَيْتَكُمْ الْكَافُ وَالْمِيمُ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لِلْخِطَابِ وَلَا حَظَّ لَهُمَا فِي الْإِعْرَابِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمَا: إِنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِوُقُوعِ الرُّؤْيَةِ عَلَيْهِمَا. والمعنى:

{ أَرَأَيْتَكُمْ } sözündeki kâf ve mîm harfleri Basralılara göre hitap içindir ve irapta bir mahalleri yoktur; Zeccâc'ın tercihi de budur. Kisâî, Ferrâ ve başkaları ise şöyle demiştir: Kâf ve mîm harfleri, görme fiilinin onların üzerine vaki olması sebebiyle nasb mahallindedir. Anlamı ise:

أرأيتم أنفسكم. قال في الْكَشَّافُ مُرَجِّحًا لِلْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ: إِنَّهُ لَا مَحَلَّ لِلضَّمِيرِ الثَّانِي: يَعْنِي الْكَافَ مِنَ الْإِعْرَابِ، لِأَنَّكَ تَقُولُ: أَرَأَيْتُكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ، فَلَوْ جَعَلْتَ لِلْكَافِ مَحَلًّا لَكُنْتَ كَأَنَّكَ تَقُولُ: أَرَأَيْتَ نَفْسَكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ وَهُوَ خُلْفٌ مِنَ الْقَوْلِ. انْتَهَى. وَالْمَعْنَى: أَخْبِرُونِي إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ كَمَا أَتَى غَيْرَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَيِ الْقِيَامَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ هَذَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّبْكِيتِ وَالتَّوْبِيخِ: أَيْ أَتَدْعُونَ غَيْرَ اللَّهِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ مِنَ الْأَصْنَامِ الَّتِي تَعْبُدُونَهَا أَمْ تَدْعُونَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ، وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ تَأْكِيدٌ لِذَلِكَ التَّوْبِيخِ: أَيْ أَغَيْرَ اللَّهِ مِنَ الْأَصْنَامِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ: أَنَّ أَصْنَامَكُمْ تَضُرُّ وَتَنْفَعُ وَأَنَّهَا آلِهَةٌ كَمَا تَزْعُمُونَ. قَوْلُهُ: بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَنْفِيٍّ مُقَدَّرٍ أَيْ لَا تَدْعُونَ غَيْرَهُ بَلْ إِيَّاهُ تَخُصُّونَ بِالدُّعَاءِ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ أَيْ فَيَكْشِفُ عَنْكُمْ مَا تَدْعُونَهُ إِلَى كَشْفِهِ إِنْ شَاءَ أَنْ يَكْشِفَهُ عَنْكُمْ لَا إِذَا لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ أَيْ وَتَنْسَوْنَ عِنْدَ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ تَعَالَى:

“Kendinizi gördünüz mü (bana söyler misiniz)” demektir. el-Keşşâf sahibi, birinci mezhebi tercih ederek şöyle demiştir: “İkinci zamirin -yani kâf harfinin- irapta mahalli yoktur; zira sen: { أَرَأَيْتُكَ زَيْدًا مَا شَأْنُهُ } dersin. Şayet kâf için bir mahal kabul etseydin, sanki: “Zeyd hakkında kendini gördün mü, onun durumu nedir?” demiş gibi olurdun ki bu da bozuk bir sözdür.” [Alıntı sonu]. Manası ise şudur: “Eğer size sizden önceki ümmetlere geldiği gibi Allah'ın azabı gelse yahut kıyamet saati gelse bana haber verin, Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?” Bu ifade susturma ve azarlama üslubu üzeredir; yani: Bu durumda Allah'tan başka ibadet ettiğiniz putlara mı yalvarırsınız, yoksa Sübhânehu olan Allah'a mı yalvarırsınız? { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru kimselerseniz” buyruğu ise bu azarlamayı pekiştirmektedir; yani: Eğer putlarınızın zarar ve fayda verdiğine, iddia ettiğiniz gibi onların birer ilah olduğuna dair [iddianızda] doğru kimselerseniz putlara mı yalvarırsınız? { بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ } “Bilakis, yalnız O’na yalvarırsınız” buyruğu, takdir edilen olumsuz bir ifadeye matuftur; yani: Başkasına değil, yalnızca O'na dua edersiniz. { فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ } “O da dilerse [kaldırılması için] yalvardığınız sıkıntıyı kaldırır” yani O'ndan kaldırılmasını istediğiniz şeyi sizden kaldırır; şayet sizden kaldırmayı dilerse, dilemediği takdirde değil. { وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ } “ve siz ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz” buyruğu ise; azap size geldiğinde Teâlâ'ya ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz:

أَيْ مَا تَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا لَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ وَنَحْوِهَا فَلَا تَدْعُونَهَا، وَلَا تَرْجُونَ كَشْفَ مَا بِكُمْ مِنْهَا، بَلْ تُعْرِضُونَ عَنْهَا إِعْرَاضَ النَّاسِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَتَتْرُكُونَ مَا تُشْرِكُونَ. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ مسوق لتسلية النبي ﷺ، أَيْ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ كَائِنَةٍ مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا فَكَذَّبُوهُمْ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ أَيِ الْبُؤْسُ وَالضُّرُّ وَقِيلَ: الْبَأْسَاءُ الْمَصَائِبُ فِي الْأَمْوَالِ، وَالضَّرَّاءُ الْمَصَائِبُ فِي الْأَبْدَانِ، وَبِهِ قَالَ الْأَكْثَرُ: لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ أَيْ يَدْعُونَ اللَّهَ بِضَرَاعَةٍ، مَأْخُوذٌ مِنَ الضَّرَاعَةِ وَهِيَ الذُّلُّ، يُقَالُ: ضَرَعَ فهو ضارع، ومنه قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani putlar ve benzeri O'na ortak kıldığınız şeyleri [unutursunuz], artık onlara yalvarmazsınız ve başınıza gelenin onlar tarafından giderilmesini ummazsınız; bilakis unutan kimsenin yüz çevirmesi gibi onlardan yüz çevirirsiniz. Zeccâc: “Mananın: ‘Ortak koştuklarınızı terk edersiniz’ şeklinde olması da caizdir” demiştir. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [peygamberler] gönderdik” buyruğu, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek amacıyla sevk edilmiş yeni bir cümledir; yani senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik, fakat onları yalanladılar. { فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “ardından onları darlık ve sıkıntıyla yakaladık” yani fakirlik ve hastalıkla [yakaladık]. el-Be'sâ'nın (الْبَأْسَاء) mallardaki musibetler, ed-darrâ'nın (الضَّرَّاء) ise bedenlerdeki musibetler olduğu söylenmiştir; çoğunluğun görüşü de budur. { لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “tâ ki boyun eğip yalvarsınlar diye” yani Allah'a yalvarıp yakararak dua etsinler diye. Bu kelime tezallül (boyun eğme) anlamına gelen ed-darâatten (الضَّرَاعَة) türemiştir. { ضَرَعَ فَهُوَ ضَارِعٌ } denilir. Şairin şu sözü de bundandır:

لِيَبْكِ يَزِيدَ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ

“Yezîd'e, bir husumetten dolayı boyun eğen zelil kimse ile ... felaketlerin savurduğu çaresiz kimse ağlasın.”

قَوْلُهُ: فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا أَيْ فَهَلَّا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا لَكِنَّهُمْ لَمْ يَتَضَرَّعُوا، وَهَذَا عِتَابٌ لَهُمْ عَلَى تَرْكِ الدُّعَاءِ فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ حَتَّى عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ لِشِدَّةِ تَمَرُّدِهِمْ وَغُلُوِّهِمْ فِي الْكُفْرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ تَضَرَّعُوا عِنْدَ أَنْ نَزَلَ بِهِمُ الْعَذَابُ، وَذَلِكَ تَضَرُّعٌ ضَرُورِيٌّ لَمْ يَصْدُرْ عَنْ إِخْلَاصٍ فَهُوَ غَيْرُ نَافِعٍ لِصَاحِبِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ أَيْ صَلُبَتْ وَغَلُظَتْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ أَغْوَاهُمْ بِالتَّصْمِيمِ عَلَى الْكُفْرِ وَالِاسْتِمْرَارِ عَلَى الْمَعَاصِي. قَوْلُهُ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَيْ تَرَكُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ، أَوْ أَعْرَضُوا عَمَّا ذُكِّرُوا بِهِ، لِأَنَّ النِّسْيَانَ لَوْ كَانَ عَلَى حَقِيقَتِهِ لَمْ يُؤَاخَذُوا بِهِ، إِذْ لَيْسَ هُوَ مِنْ فِعْلِهِمْ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَمَّا تَرَكُوا الِاتِّعَاظَ بِمَا ذُكِّرُوا بِهِ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَأَعْرَضُوا عَنْ ذَلِكَ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ أَيْ لَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ اسْتَدْرَجْنَاهُمْ بِفَتْحِ أَبْوَابِ كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْخَيْرِ عَلَيْهِمْ حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا مِنَ الْخَيْرِ عَلَى أَنْوَاعِهِ

{ فَلَوْلا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُوا } “Hiç olmazsa kendilerine azabımız geldiği zaman boyun eğip yalvarsalardı ya!” Yani azabımız kendilerine geldiğinde yalvarsalardı ya! Fakat onlar yalvarmadılar. Bu, isyanlarının şiddeti ve küfürdeki aşırılıkları sebebiyle, azabın üzerlerine indiği anda bile her durumda duayı terk ettikleri için onlara bir sitemdir. Mananın, üzerlerine azap indiği sırada yalvardıkları şeklinde olması da caizdir; ancak bu, ihlastan kaynaklanmayan mecburi bir yalvarıştır ve sahibine fayda vermez. Fakat birinci mana daha uygundur, nitekim { وَلكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ } “Fakat kalpleri katılaştı” yani sertleşip katılaştı buyruğu ve { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi” yani küfürde sebat etmeyi ve günahlara devam etmeyi süslü göstererek onları saptırdı buyruğu da buna delalet etmektedir. { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında” yani kendilerine hatırlatılan şeyi terk ettiklerinde yahut kendilerine hatırlatılan şeyden yüz çevirdiklerinde. Zira unutma gerçek anlamında olsaydı, bundan dolayı hesaba çekilmezlerdi; çünkü bu onların kendi fiili değildir. İbn Abbâs, İbn Cüreyc ve Ebû Ali el-Fârisî de böyle demiştir. Mana şudur: Onlar darlık ve sıkıntı ile kendilerine hatırlatılan şeyden ibret almayı terk edip bundan yüz çevirdiklerinde, { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” yani hatırlatılanı unuttuklarında, her türlü hayrın kapılarını kendilerine açarak onları istidraca uğrattık. { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا } “Nihayet kendilerine verilenlerle sevinip şımardıkları sırada” yani her türlü hayırdan kendilerine verilenlerle,

فَرِحَ بَطَرَ وَأَشَرَ وَأُعْجِبُوا بِذَلِكَ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِنَّمَا أُعْطُوهُ لِكَوْنِ كُفْرِهِمُ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ حَقًّا وَصَوَابًا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً أَيْ فَجْأَةً وَهُمْ غَيْرُ مُتَرَقِّبِينَ لِذَلِكَ. وَالْبَغْتَةُ: الْأَخْذُ عَلَى غِرَّةٍ مِنْ غَيْرِ تَقْدِمَةِ أَمَارَةٍ، وَهِيَ مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ لَا يُقَاسُ عَلَيْهَا عِنْدَ سِيبَوَيْهِ. قَوْلُهُ: فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ الْمُبْلِسُ: الْحَزِينُ الْآيِسُ مِنَ الْخَيْرِ لِشِدَّةِ مَا نَزَلْ بِهِ مِنْ سُوءِ الْحَالِ، وَمِنْ ذَلِكَ اشْتُقَّ اسْمُ إِبْلِيسَ، يُقَالُ: أَبْلَسَ الرَّجُلُ إِذَا سَكَتَ، وَأَبْلَسَتِ النَّاقَةُ إذا لم ترع. قال الْعَجَاجِ:

Şımarıp kibirlenerek sevindikleri, bundan gurur duydukları ve üzerinde bulundukları küfrün hak ve doğru olması sebebiyle kendilerine bunun verildiğini zannettikleri zaman, { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “onları ansızın yakaladık” yani hiç beklemedikleri bir anda aniden [yakaladık]. el-Bağte (الْبَغْتَة), önceden bir belirti bulunmaksızın ansızın yakalamaktır. Sîbeveyh'e göre bu kelime hâl konumunda bir masdardır ve kıyas kabul etmez. { فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “o anda bütün ümitlerini yitirip şaşakaldılar” buyruğunda geçen el-Müblis (الْمُبْلِس); başına gelen kötü durumun şiddetinden dolayı kederli ve hayırdan ümidini kesmiş kimsedir. İblis ismi de buradan türetilmiştir. Adam sustuğunda { أَبْلَسَ الرَّجُلُ }, dişi deve otlamadığında ise { أَبْلَسَتِ النَّاقَةُ } denir. el-Accâc şöyle demiştir:

يَا صَاحِ هَلْ تَعْرِفْ رَسْمًا مِكْرَسَا ... قَالَ نَعَمْ أَعْرِفُهُ وَأَبْلَسَا

«Ey dostum! Hayvan pislikleriyle örtülmüş bir iz tanıyor musun? ... “Evet, tanıyorum” dedi ve şaşırıp sustu.»

أَيْ تَحَيَّرَ لِهَوْلِ مَا رَأَى، وَالْمَعْنَى: فَإِذَا هُمْ مَحْزُونُونَ مُتَحَيِّرُونَ آيِسُونَ مِنَ الْفَرَحِ. قَوْلُهُ: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الدَّابِرُ: الْآخِرُ، يُقَالُ: دَبَرَ الْقَوْمَ يَدْبُرُهُمْ دَبْرًا: إِذَا كَانَ آخِرَهُمْ فِي الْمَجِيءِ، وَالْمَعْنَى:

Yani gördüğü şeyin dehşetinden şaşırıp kaldı. Mana şudur: Onlar kederli, şaşkın ve sevinçten ümit kesmiş kimseler oluverdiler. { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden kavmin arkası kesildi” buyruğunda geçen ed-Dâbir (الدَّابِر); sonuncu demektir. Bir topluluğun gelişinde en sonuncusu olduğu zaman { دَبَرَ الْقَوْمَ يَدْبُرُهُمْ دَبْرًا } denilir. Mana ise şudur:

أَنَّهُ قَطَعَ آخِرَهُمْ: أَيِ اسْتُؤْصِلُوا جَمِيعًا حَتَّى آخِرِهِمْ. قَالَ قُطْرُبٌ: يَعْنِي أَنَّهُمُ اسْتُؤْصِلُوا وَأُهْلِكُوا. قَالَ أمية ابن أَبِي الصَّلْتِ:

Onların sonuncusunu da kesti; yani en son ferdine varıncaya kadar kökleri kazındı demektir. Kutrub şöyle demiştir: “Yani kökleri kazındı ve helak edildiler.” Ümeyye b. Ebi’s-Salt şöyle demiştir:

فَأُهْلِكُوا بِعَذَابٍ حَصَّ دَابِرَهُمْ ... فَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ صَرْفًا وَلَا انْتَصَرُوا

“Köklerini kazıyan bir azapla helak edildiler ... Artık onu ne savuşturabildiler ne de yardım görebildiler.”

وَمِنْهُ التَّدْبِيرُ لِأَنَّهُ إِحْكَامُ عَوَاقِبِ الْأُمُورِ. قَوْلُهُ: وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أَيْ عَلَى هَلَاكِهِمْ، وَفِيهِ تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ كَيْفَ يَحْمَدُونَهُ سُبْحَانَهُ عِنْدَ نُزُولِ النِّعَمِ الَّتِي مِنْ أَجَلِّهَا هَلَاكُ الظَّلَمَةِ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ، فَإِنَّهُمْ أَشَدُّ عَلَى عِبَادِ اللَّهِ مِنْ كُلِّ شَدِيدٍ، اللَّهُمَّ أَرِحْ عِبَادَكَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ظُلْمِ الظَّالِمِينَ، وَاقْطَعْ دَابِرَهُمْ وَأَبْدِلْهُمْ بِالْعَدْلِ الشَّامِلِ لَهُمْ.

İşlerin sonunu sağlamlaştırmak olduğu için tedbir kelimesi de buradan gelir. { وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun” yani onların helak edilmesine karşı [hamdolsun]. Bunda müminlere, yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen zalimlerin helaki gibi en büyük nimetler ulaştığında Sübhânehu olan Allah'a nasıl hamdedeceklerine dair bir öğreti vardır. Zira onlar, Allah'ın kullarına her türlü zorluktan daha çetindirler. Allah'ım! Mümin kullarını zalimlerin zulmünden rahata erdir, onların kökünü kurut ve onlara [müminlere] hepsini kapsayan bir adalet ihsan eyle.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ قَالَ: خَوْفُ السُّلْطَانِ وَغَلَاءُ السِّعْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ قَالَ: يَعْنِي تَرَكُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ قَالَ: مَا دَعَاهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَرُسُلُهُ أَبَوْهُ وَرَدُّوهُ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ قَالَ: رَخَاءُ الدُّنْيَا وَيُسْرُهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا قَالَ: مِنَ الرِّزْقِ أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ قَالَ: مُهْلَكُونَ، مُتَغَيِّرٌ حَالُهُمْ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا يَقُولُ: فَقُطِعَ أَصْلُ الَّذِينَ ظَلَمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النَّضْرِ الْحَارِثِيِّ فِي قَوْلِهِ: أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً قَالَ: أُمْهِلُوا عِشْرِينَ سَنَةً، وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا مُخَالِفٌ لمعنى البغتة لغة، ومحتاج

Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Biz de onları darlık ve sıkıntıyla yakalayıverdik” [ayeti] hakkında: “Hükümdar korkusu ve pahalılıktır” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” [ayeti] hakkında: “Yani kendilerine hatırlatılanı terk ettiklerinde demektir” demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o, { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” [ayeti hakkında]: “Allah'ın ve elçilerinin kendilerini davet ettiği şeyi reddedip onlara geri çevirdiler” demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } “Üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” [ayeti] hakkında: “Dünyanın bolluğu ve genişliğidir” demiştir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o; { حَتَّى إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا } “Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman” [ifadesi hakkında]: “[Kendilerine verilen] rızıktan ötürü [şımardıklarında]”, { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } “Onları ansızın yakaladık; birden umutsuzluk içinde donup kaldılar” [ifadesi hakkında]: “Helak edilmiş, durumları değişmiş kimselerdir”, { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” [ifadesi hakkında da]: “Zulmedenlerin kökü kazındı demektedir” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. en-Nadr el-Hârisî'den rivayet ettiğine göre o, { أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “Onları ansızın yakaladık” [ayeti] hakkında: “Onlara yirmi yıl mühlet verildi” demiştir. Bunun lügat bakımından 'bağte' (ansızın) kelimesinin anlamına aykırı olduğu ve muhtaç bulunduğu gizli değildir

إِلَى نَقْلٍ عَنِ الشَّارِعِ وَإِلَّا فَهُوَ كَلَامٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: الْمُبْلِسُ:

Şari'den bir nakle muhtaçtır; aksi takdirde faydası olmayan bir sözdür. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: el-Müblis (الْمُبْلِس);

الْمَجْهُودُ الْمَكْرُوبُ الَّذِي قَدْ نَزَلَ بِهِ الشَّرُّ الَّذِي لَا يَدْفَعُهُ، وَالْمُبْلِسُ أَشَدُّ مِنَ الْمُسْتَكِينِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا قال: استؤصلوا.

Defedemeyeceği bir kötülük başına gelmiş olan takatsiz kalmış kederli kimsedir; müblis, müstakînden (çaresizden) daha şiddetlidir. { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } buyruğu hakkında da: “Kökleri kazındı” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٤٦ الى ٤٩]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 46-49]

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩)

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ وَخَتَمَ عَلى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ (٤٦) قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ (٤٧) وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٤٨) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٤٩) } “De ki: “Gördünüz mü, eğer Allah işitmenizi ve görmenizi alır, kalplerinizi de mühürlerse, Allah’tan başka onu size getirecek ilah kimdir?” Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz da sonra onlar yine yüz çeviriyorlar! (46) De ki: “Bana söyler misiniz; eğer Allah’ın azabı size ansızın yahut açıkça gelse, zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?” (47) Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Kim iman eder ve kendini ıslah ederse onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (48) Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, yoldan çıkmaları sebebiyle azap onlara dokunacaktır. (49)”

هَذَا تَكْرِيرٌ لِلتَّوْبِيخِ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ، وَوَحَّدَ السَّمْعَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ يَدُلُّ عَلَى الْجَمْعِ بِخِلَافِ الْبَصَرِ وَلِهَذَا جَمَعَهُ، وَالْخَتْمُ: الطَّبْعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ، وَالْمُرَادُ: أَخْذُ الْمَعَانِي الْقَائِمَةِ بِهَذِهِ الْجَوَارِحِ، أَوْ أَخْذُ الْجَوَارِحِ نَفْسِهَا، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ للتوبيخ، ومَنْ مبتدأ، وإِلهٌ خبره، وغَيْرُ اللَّهِ صِفَةٌ لِلْخَبَرِ، وَوَحَّدَ الضَّمِيرَ فِي بِهِ مَعَ أَنَّ الْمَرْجِعَ مُتَعَدِّدٌ، عَلَى مَعْنَى: فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِذَلِكَ الْمَأْخُوذِ أَوِ الْمَذْكُورِ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى أَحَدِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ، وَقِيلَ:

Bu, aleyhlerindeki hücceti pekiştirmek amacıyla yapılan bir azarlama tekrarıdır. İşitme (sem') duyusu çoğula delalet eden bir masdar olduğu için tekil kullanılmıştır; görme (basar) ise böyle değildir ve bu sebeple çoğul getirilmiştir. Hatm (الْخَتْم), mühürlemek demektir; bunun tahkiki daha önce Bakara suresinde geçmişti. Kastedilen, bu organlarda bulunan manaların (işlevlerin) alınması yahut organların bizzat kendilerinin alınmasıdır. { مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ } “Allah’tan başka onu size getirecek ilah kimdir?” ifadesindeki istifham (soru) azarlama içindir; { مَنْ } mübteda (özne), { إِلهٌ } onun haberi (yüklemi), { غَيْرُ اللَّهِ } ise haberin sıfatıdır. Mercii birden fazla olmasına rağmen { بِهِ } ifadesindeki zamirin tekil kılınması, “alınan veya zikredilen o şeyi size kim getirir?” anlamı üzeredir. Zamirin bu zikredilenlerden birine raci olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ الضَّمِيرَ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ: أَيْ يَأْتِيكُمْ بِذَلِكَ الْمَذْكُورِ، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالنَّظَرِ فِي تَصْرِيفِ الْآيَاتِ وَعَدَمِ قَبُولِهِمْ لَهَا تَعْجِيبًا لَهُ مِنْ ذَلِكَ، وَالتَّصْرِيفُ: الْمَجِيءُ بِهَا عَلَى جِهَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، تَارَةً إِنْذَارٌ، وَتَارَةً إِعْذَارٌ، وَتَارَةً تَرْغِيبٌ، وَتَارَةً تَرْهِيبٌ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ عَطْفٌ عَلَى نُصَرِّفُ، وَمَعْنَى يَصْدِفُونَ:

Zamir işaret ismi mesabesindedir; yani “size o zikredileni kim getirir?” demektir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, durumu hayretle karşılaması için ayetlerin türlü türlü açıklanmasına ve onların bunları kabul etmemesine bakması emredilmiştir. Tasrîf (التَّصْرِيف), ayetlerin farklı yönlerden getirilmesidir; bazen uyarma, bazen mazereti ortadan kaldırma, bazen rağbet ettirme, bazen de korkutma şeklinde olur. { ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ } “sonra onlar yine yüz çeviriyorlar” buyruğu { نُصَرِّفُ } fiiline matuftur. { يَصْدِفُونَ } kelimesinin manası ise:

يُعْرِضُونَ، يُقَالُ: صَدَفَ عَنِ الشَّيْءِ: إِذَا أَعْرَضَ عَنْهُ صَدَفًا وَصُدُوفًا. قَوْلُهُ: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ أَيْ أَخْبِرُونِي عَنْ ذَلِكَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْبَغْتَةِ قَرِيبًا أَنَّهَا الْفَجْأَةُ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: بَغَتَهُمْ يَبْغَتُهُمْ بَغْتًا وَبَغْتَةً:

Yüz çevirirler demektir. Bir şeyden yüz çevrildiğinde { صَدَفَ عَنِ الشَّيْءِ صَدَفًا وَصُدُوفًا } denilir. { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ } “De ki: “Bana söyler misiniz; eğer Allah’ın azabı size... gelse”” yani bana bundan haber verin demektir. Bağte (بَغْتَة) kelimesinin tefsiri az önce ansızın gelme (fev'eten) olarak geçmişti. Kisâî şöyle demiştir: Bir kimseye aniden geldiğinde { بَغَتَهُمْ يَبْغَتُهُمْ بَغْتًا وَبَغْتَةً } denilir;

إِذَا أَتَاهُمْ فَجْأَةً، أَيْ مِنْ دُونِ تَقْدِيمِ مُقَدِّمَاتٍ تَدُلُّ عَلَى الْعَذَابِ، وَالْجَهْرَةُ أَنْ يَأْتِيَ الْعَذَابُ بَعْدَ ظُهُورِ مُقَدِّمَاتٍ تَدُلُّ عَلَيْهِ وَقِيلَ الْبَغْتَةُ: إِتْيَانُ الْعَذَابِ لَيْلًا، وَالْجَهْرَةُ: إِتْيَانُ الْعَذَابِ نَهَارًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَياتاً أَوْ نَهاراً . هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ: أَيْ مَا يَهْلِكُ هَلَاكَ تَعْذِيبٍ وَسُخْطٍ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ. وَقُرِئَ: يُهْلَكُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ هَلْ يَهْلِكُ إِلَّا أَنْتُمْ وَمَنْ أَشْبَهَكُمْ؟

Onlara azaba delalet eden öncüller bulunmaksızın aniden geldiğinde [demektir]. el-Cehre (الْجَهْرَة) ise azabın, ona delalet eden ön belirtilerin ortaya çıkmasından sonra gelmesidir. Bağte'nin azabın geceleyin gelmesi, cehre'nin ise Yüce Allah'ın { بَياتاً أَوْ نَهاراً } “geceleyin yahut gündüzün” buyruğunda olduğu gibi gündüzün gelmesi olduğu da söylenmiştir. { هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } “Zalimler topluluğundan başkası mı helak edilir?” Soru takrir içindir; yani azap ve gazap helakiyle zalimler topluluğundan başkası helak edilmez. يُهْلَكُ kelimesi etken fiil olarak [يَهْلِكُ şeklinde] de okunmuştur. Zeccâc: “Bunun manası, sizden ve size benzeyenlerden başkası mı helak olur demektir” demiştir.

انْتَهَى. قَوْلُهُ: وَما نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ لِبَيَانِ الْغَرَضِ مِنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ، أَيْ مُبَشِّرِينَ لِمَنْ أَطَاعَهُمْ بِمَا أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ، وَمُنْذِرِينَ لِمَنْ عَصَاهُمْ بِمَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ الْوَبِيلِ وَقِيلَ: مُبَشِّرِينَ فِي الدُّنْيَا بِسَعَةِ الرِّزْقِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالثَّوَابِ، وَمُنْذِرِينَ: مُخَوِّفِينَ بِالْعِقَابِ، وَهُمَا حَالَانِ مُقَدَّرَتَانِ: أَيْ مَا نُرْسِلُهُمْ إِلَّا مُقَدِّرِينَ تَبْشِيرَهُمْ وَإِنْذَارَهُمْ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ أَيْ آمَنَ بِمَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ وَأَصْلَحَ حَالَ نَفْسِهِ بِفِعْلِ مَا يَدْعُونَهُ إِلَيْهِ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، هَذَا حَالُ مَنْ آمن وأصلح، وأما حال المكذبين فهو أنه يَمَسَّهُمُ الْعَذَابُ بِسَبَبِ فِسْقِهِمْ أَيْ خُرُوجِهِمْ عَنِ التصديق والطاعة.

[Zemahşerî'nin sözü burada] bitti. Yüce Allah'ın: { وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz” buyruğu, peygamberlerin gönderiliş gayesini beyan etmek için [başlatılan] yeni bir sözdür (kelâm-ı mübtede'). Yani kendilerine itaat edenleri, Allah'ın onlar için hazırladığı büyük mükâfat ile müjdeleyiciler; kendilerine isyan edenleri ise Allah katında kendilerini bekleyen o şiddetli azap ile uyarıcılar [olarak göndeririz]. Şöyle de denilmiştir: Dünyada rızık genişliğiyle, ahirette ise sevap ile müjdeleyiciler; 've münzirîn' ise cezalandırma ile korkutuculardır. Bu iki ifade mukadder iki hâldir; yani: Biz onları ancak müjdelemelerini ve uyarmalarını takdir ederek göndeririz. { فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ } “O hâlde kim iman eder ve [kendini] ıslah ederse” yani peygamberlerin getirdiği şeylere inanır ve onların kendisini çağırdığı şeyleri yaparak kendi hâlini düzeltirse, { فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } “artık onlara hiçbir korku yoktur” yani hiçbir şekilde [korku yoktur], { وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlar mahzun da olmayacaklardır” yani hiçbir durumda [üzülmezler]. Bu, iman edip kendini ıslah edenlerin durumudur. Yalanlayanların durumuna gelince; fıskları, yani tasdik ve itaatten çıkmaları sebebiyle azap onlara dokunacaktır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَصْدِفُونَ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { يَصْدِفُونَ } buyruğu hakkında şöyle demiştir:

يَعْدِلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: يَصْدِفُونَ قَالَ: يُعْرِضُونَ، وَقَالَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً قَالَ:

“Saparlar.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { يَصْدِفُونَ } hakkında: “Yüz çevirirler” demiştir. { قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً } buyruğu hakkında ise şöyle demiştir:

فَجْأَةً آمِنِينَ، أَوْ جَهْرَةً، قَالَ: وَهُمْ يَنْظُرُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: كُلُّ فِسْقٍ فِي القرآن فمعناه الكذب.

“Güvendeyken ansızın [gelmesidir].” { أَوْ جَهْرَةً } hakkında ise: “Onlar bakıp dururlarken [gelmesidir]” demiştir. İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o: “Kur'an'daki her fıskın anlamı yalandır” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٠ الى ٥٥]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 50-55]

قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤)

{ قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزائِنُ اللَّهِ وَلا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ (٥٠) وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٥١) وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ (٥٢) وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ (٥٣) وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٤) } “De ki: “Ben size, ‘Allah’ın hazineleri yanımdadır’ demiyorum; gaybı da bilmem. Size, ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım.” De ki: “Kör ile gören bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?” (50) Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları onunla uyar ki, O’ndan başka onlar için ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır; umulur ki sakınırlar. (51) Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O’na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara bir sorumluluk yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın. (52) Böylece: “Aramızdan Allah’ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?” desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir? (53) Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman de ki: “Selâm sizlere! Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı (farz kıldı). Şöyle ki: Sizden her kim bilmeyerek bir kötülük işler de sonra ardından tövbe edip kendini ıslah ederse, şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (54)”

وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥)

{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ (٥٥) } “İşte günahkârların yolu açıkça belli olsun diye ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız. (55)”

أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ لَمَّا كَثُرَ اقْتِرَاحُهُمْ عَلَيْهِ، وَتَعَنُّتُهُمْ بِإِنْزَالِ الْآيَاتِ الَّتِي تَضْطَرُّهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ خَزَائِنُ اللَّهِ حَتَّى يَأْتِيَهُمْ بِمَا اقْتَرَحُوهُ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْمُرَادُ: خَزَائِنُ قُدْرَتِهِ الَّتِي تَشْتَمِلُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، وَيَقُولُ لَهُمْ: إِنَّهُ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ حَتَّى يُخْبِرَهُمْ بِهِ، وَيُعَرِّفَهُمْ بِمَا سَيَكُونُ فِي مُسْتَقْبَلِ الدَّهْرِ وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ حَتَّى تُكَلِّفُونِي مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ مَا لَا يُطِيقُهُ الْبَشَرُ، وَلَيْسَ فِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقَدِ اشْتَغَلَ بِهَذِهِ الْمُفَاضَلَةِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ فَائِدَةٌ دِينِيَّةٌ وَلَا دُنْيَوِيَّةٌ. بَلِ الْكَلَامُ فِي مِثْلِ هَذَا مِنَ الِاشْتِغَالِ بِمَا لَا يَعْنِي، وَمِنْ حُسْنِ إِسْلَامِ الْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لَا يَعْنِيهِ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ أَيْ مَا أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحِيهِ اللَّهُ إِلَيَّ، وَقَدْ تَمَسَّكَ بِذَلِكَ مَنْ لَمْ يُثْبِتِ اجْتِهَادَ الْأَنْبِيَاءِ عَمَلًا بِمَا يُفِيدُهُ الْقَصْرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْمَسْأَلَةُ مُدَوَّنَةٌ فِي الْأُصُولِ وَالْأَدِلَّةُ عَلَيْهَا مَعْرُوفَةٌ، وَقَدْ صَحَّ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ» قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ لَا يَسْتَوِي الضَّالُّ وَالْمُهْتَدِي، أَوِ الْمُسْلِمُ وَالْكَافِرُ أَوْ مَنِ اتَّبَعَ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ وَمَنْ لَمْ يَتَّبِعْهُ، وَالْكَلَامُ تَمْثِيلٌ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ فِي ذَلِكَ حَتَّى تَعْرِفُوا عَدَمَ الِاسْتِوَاءِ بَيْنَهُمَا، فَإِنَّهُ بَيِّنٌ، لَا يَلْتَبِسُ عَلَى مَنْ لَهُ أَدْنَى عَقْلٍ وَأَقَلُّ تَفَكُّرٍ. قَوْلُهُ: وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ الْإِنْذَارُ: الْإِعْلَامُ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ رَاجِعٌ إِلَى مَا يُوحَى وَقِيلَ إِلَى اللَّهِ وَقِيلَ: إِلَى الْيَوْمِ الْآخِرِ. وَخَصَّ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا لِأَنَّ الْإِنْذَارَ يُؤَثِّرُ فِيهِمْ لِمَا حَلَّ بِهِمْ مِنَ الْخَوْفِ، بِخِلَافِ مَنْ لَا يَخَافُ الْحَشْرَ مِنْ طَوَائِفِ الْكُفْرِ لِجُحُودِهِ بِهِ وَإِنْكَارِهِ

Müşriklerin kendisinden [mucize] talepleri çoğalıp onları imana zorlayacak ayetlerin indirilmesi hususunda inatla direttiklerinde, Sübhânehu olan Allah Peygamber'e, onların talep ettiği ayetleri kendilerine getirebilecek şekilde Allah'ın hazinelerinin kendi yanında olmadığını onlara haber vermesini emretmiştir. Buradaki hazinelerden maksat, her şeyi kapsayan kudret hazineleridir. Yine onlara haber verebilmesi ve gelecekte ne olacağını kendilerine bildirebilmesi için gaybı bilmediğini; ayrıca insanların güç yetiremeyeceği harikulade fiilleri kendisine yüklememeleri için: { وَلا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ } “Size, ‘Ben bir meleğim’ de demiyorum” demesini emretmiştir. Bunda meleklerin peygamberlerden daha faziletli olduğuna delalet eden bir husus yoktur. İlim ehlinden bir topluluk bu üstünlük konusuyla meşgul olmuşsa da bundan dini veya dünyevi hiçbir fayda doğmaz; bilakis bu tür konularda konuşmak faydasız şeylerle meşgul olmaktır; kişinin kendisini ilgilendirmeyen şeyleri terk etmesi ise Müslümanlığının güzelliğindendir. { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben sadece bana vahyolunana uyarım” yani sadece Allah'ın bana vahyettiğine uyarım. Bu ayetteki hasr (kısıtlama) ifadesine dayanarak peygamberlerin içtihadını kabul etmeyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu mesele usul kitaplarında yazılıdır ve delilleri bilinmektedir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Bana Kur'an ve onunla birlikte bir benzeri verildi» buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir. { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “De ki: “Kör ile gören bir olur mu?”” ifadesindeki soru inkâr içindir; murad edilen ise sapan kimse ile doğru yolda olanın, yahut Müslüman ile kâfirin ya da kendisine vahyedilene uyan ile uymayanın bir olamayacağıdır; bu ifade bir temsildir. { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hiç düşünmez misiniz?” yani ikisi arasındaki eşitliğin bulunmadığını bilmeniz için bunda hiç düşünmez misiniz? Zira bu durum pek açıktır, en az akla ve en az düşünceye sahip kimseye bile gizli kalmaz. { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } “Rablerinin huzurunda toplanacaklarından korkanları onunla uyar” buyruğuna gelince; inzar (الْإِنْذَار) bildirmek ve uyarmaktır. { بِهِ } ifadesindeki zamir vahyedilene racidir; Allah'a veya ahiret gününe raci olduğu da söylenmiştir. Toplanmaktan korkanların tahsis edilmesi, onlarda bulunan korku sebebiyle uyarının kendilerine tesir etmesinden ötürüdür; inkâr ve reddi sebebiyle toplanmaktan korkmayan kâfir fırkalar ise böyle değildir,

لَهُ، فَإِنَّهُ لَا يُؤَثِّرُ فِيهِ ذَلِكَ. قِيلَ: وَمَعْنَى يَخَافُونَ: يَعْلَمُونَ وَيَتَيَقَّنُونَ أَنَّهُمْ مَحْشُورُونَ، فَيَشْمَلُ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِالْبَعْثِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلِ الذِّمَّةِ وَبَعْضِ الْمُشْرِكِينَ وَقِيلَ مَعْنَى الْخَوْفِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُنْذِرُ بِهِ مَنْ يَظْهَرُ عَلَيْهِ الْخَوْفُ مِنَ الْحَشْرِ عِنْدَ أَنْ يَسْمَعَ النبي ﷺ يُذَكِّرُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُصَدِّقًا بِهِ فِي الْأَصْلِ، لَكِنَّهُ يَخَافُ أَنْ يَصِحَّ مَا أَخْبَرَ بِهِ النَّبِيَّ ﷺ، فَإِنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ تَكُونُ الْمَوْعِظَةُ فِيهِ أَنْجَعُ وَالتَّذْكِيرُ لَهُ أَنْفَعُ. قَوْلُهُ:

Çünkü uyarı ona tesir etmez. Şöyle de denilmiştir: { يَخافُونَ } ifadesinin anlamı; toplanacaklarını bilirler ve buna kesin olarak inanırlar demektir; bu durumda dirilişe inanan Müslümanları, zimmîleri ve müşriklerin bir kısmını kapsar. Korkunun hakiki anlamında olduğu da söylenmiştir; buna göre mana: Aslen dirilişi tasdik etmese bile Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu hatırlattığını işittiğinde üzerinde haşr korkusu beliren kimseyi onunla uyarır; zira o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in haber verdiği şeyin doğru çıkmasından korkmaktadır. İşte böyle olan bir kimseye öğüt daha tesirli ve hatırlatma daha faydalı olur.

لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ أَنْذِرْ بِهِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَخَافُونَ الْحَشْرَ حَالَ كَوْنِهِمْ لَا وَلِيَّ لَهُمْ يُوَالِيهِمْ وَلَا نَصِيرَ يُنَاصِرُهُمْ وَلَا شَفِيعَ يَشْفَعُ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى مَنْ زَعَمَ مِنَ الْكُفَّارِ الْمُعْتَرِفِينَ بِالْحَشْرِ أَنَّ آبَاءَهُمْ يَشْفَعُونَ لَهُمْ، وَهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، أَوْ أَنَّ أَصْنَامَهُمْ تَشْفَعُ لَهُمْ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ. قَوْلُهُ: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ الدُّعَاءُ: الْعِبَادَةُ مُطْلَقًا وَقِيلَ: الْمُحَافَظَةُ عَلَى صَلَاةِ الْجَمَاعَةِ وَقِيلَ: الذِّكْرُ وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: الدُّعَاءُ لِلَّهِ بِجَلْبِ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضَّرَرِ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِذِكْرِ الْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ: الدَّوَامُ عَلَى ذَلِكَ وَالِاسْتِمْرَارُ وَقِيلَ: هو على ظاهره، ويُرِيدُونَ وَجْهَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مُخْلِصُونَ فِي عِبَادَتِهِمْ لَا يُرِيدُونَ بِذَلِكَ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى: أَيْ يَتَوَجَّهُونَ بِذَلِكَ إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ. قَوْلُهُ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ هَذَا كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ النَّهْيِ وَجَوَابِهِ، مُتَضَمِّنٌ لِنَفْيِ الْحَامِلِ عَلَى الطَّرْدِ: أَيْ حِسَابُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَرَدْتَ أَنْ تَطْرُدَهُمْ مُوَافَقَةً لِمَنْ طَلَبَ ذَلِكَ مِنْكَ هُوَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ مَا عَلَيْكَ مِنْهُ شَيْءٌ، وَحِسَابُكَ عَلَى نَفْسِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْهُ شَيْءٌ، فَعَلَامَ تَطْرُدُهُمْ؟ هَذَا عَلَى فَرْضِ صِحَّةِ وَصْفِ مَنْ وَصَفَهُمْ بقوله: ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا وَطَعَنَ عِنْدَكَ فِي دِينِهِمْ وَحَسَبِهِمْ، فَكَيْفَ وَقَدْ زَكَّاهُمُ اللَّهُ ﷿ بِالْعِبَادَةِ وَالْإِخْلَاصِ، وَهَذَا هُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى وَقَوْلُهُ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى وقوله: إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي . قَوْلُهُ: فَتَطْرُدَهُمْ جَوَابُ النَّفْيِ فِي قَوْلِهِ: مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ مِنْ تَمَامِ الِاعْتِرَاضِ: أَيْ إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَأَقْبِلْ عَلَيْهِمْ، وَجَالِسْهُمْ، وَلَا تَطْرُدْهُمْ، مُرَاعَاةً لِحَقِّ مَنْ لَيْسَ عَلَى مِثْلِ حَالِهِمْ فِي الدِّينِ وَالْفَضْلِ، وَمِنْ فِي مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ لِلتَّبْعِيضِ، وَالثَّانِيَةُ لِلتَّوْكِيدِ، وَكَذَا فِي ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ. قَوْلُهُ: فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ جَوَابٌ لِلنَّهْيِ، أَعْنِي: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ أَيْ فَإِنْ فَعَلْتَ ذَلِكَ كُنْتَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَحَاشَاهُ عَنْ وُقُوعِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ بَابِ التَّعْرِيضِ لِئَلَّا يَفْعَلَ ذلك غيره ﷺ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ ، وَقِيلَ: إِنَّ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى فَتَطْرُدَهُمْ عَلَى طَرِيقِ التَّسَبُّبِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْفَتْنِ الْعَظِيمِ فَتَنَّا بَعْضَ النَّاسِ بِبَعْضٍ، وَالْفِتْنَةُ الِاخْتِبَارُ: أَيْ عَامَلْنَاهُمْ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبِرِينَ، وَاللَّامُ فِي لِيَقُولُوا لِلْعَاقِبَةِ: أَيْ لِيَقُولَ الْبَعْضُ الْأَوَّلُ مُشِيرِينَ إِلَى الْبَعْضِ الثَّانِي أَهؤُلاءِ الَّذِينَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَيْ أَكْرَمَهُمْ بِإِصَابَةِ الْحَقِّ دُونَنَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا مِنَ الْمُشْكَلِ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: كَيْفَ فُتِنُوا لِيَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ وَهُوَ إِنْ كَانَ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِنْكَارِ كُفْرٌ، وَأَجَابَ بِجَوَابَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ مِنْهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ وَالثَّانِي

{ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “Onlar için O'ndan başka hiçbir dost ve şefaatçi yoktur” cümlesi hal konumunda mansubdur. Yani: Haşirden korkan bu kimseleri, Allah'tan başka kendilerini gözetecek bir dost, yardım edecek bir yardımcı ve şefaat edecek bir şefaatçileri olmadığı halde uyar. Bunda, haşri ikrar edip de atalarının kendilerine şefaat edeceğini iddia eden Ehl-i kitap veya putlarının kendilerine şefaat edeceğini iddia eden müşrik kâfirlere bir reddiye vardır. { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “Sabah akşam Rablerine, O'nun rızasını dileyerek dua edenleri kovma” buyruğunda geçen dua: Mutlak olarak ibadettir. Cemaatle namaza devam etmek olduğu da söylenmiştir; zikir ve Kur'an okumak olduğu da söylenmiştir; fayda celbetmek ve zararı defetmek için Allah'a dua etmek olduğu da söylenmiştir. Sabah ve akşamın zikredilmesinden maksadın buna devam etmek ve süreklilik olduğu söylenmiştir; lafzî zahiri üzere olduğu da söylenmiştir. { يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } ifadesi hal konumunda mansubdur. Mana şudur: Onlar ibadetlerinde ihlaslıdırlar; bununla sadece Allah Teâlâ'nın rızasını dilerler; yani bununla başkasına değil, yalnızca O'na yönelirler. { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur, senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur” buyruğu, nehiy ile cevabı arasında yer alan ve kovmayı gerektiren sebebi nefyetmeyi içeren bir itiraz (ara) cümlesidir. Yani: Senden bunu talep edene muvafakat ederek kovmak istediğin bu kimselerin hesabı kendilerine aittir, ondan sana hiçbir şey düşmez; senin hesabın da kendine aittir, ondan onlara hiçbir şey düşmez. Öyleyse onları niçin kovasın? Bu, { ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } “Sana uyanların sadece bizim en aşağılıklarımız olduğunu görüyoruz” diyerek onları niteleyen ve senin yanında onların dinine ve soyuna dil uzatan kimsenin nitelemesinin doğru olduğu farz edilse bile böyledir. Kaldı ki Allah Azze ve Celle onları ibadet ve ihlas ile tezkiye etmiştir; o halde nasıl [kovulabilirler]? Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr bir başkasının günahını yüklenmez”, { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır” ve { إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلى رَبِّي } “Onların hesabı ancak Rabbime aittir”. { فَتَطْرُدَهُمْ } “ki onları kovasın” ifadesi, { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } buyruğundaki nefiy cümlesinin cevabıdır ve itirazın tamamlayıcısıdır. Yani: Durum böyle olunca onlara yönel, onlarla otur ve din ile fazilet bakımından onların durumunda olmayanların hatırı için onları kovma! { مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } ifadesindeki birinci “min” teb'îz (kısmîlik), ikincisi ise tekit içindir. Aynı şekilde { ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ } ifadesinde de böyledir. { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Yoksa zalimlerden olursun” buyruğu, { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } nehyinin cevabıdır. Yani: Eğer bunu yaparsan zalimlerden olursun! Hâşâ, onun böyle bir şey yapması söz konusu olamaz; bu ancak Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” buyruğunda olduğu gibi, İslâm ehlinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dışındakilerin bunu yapmaması için tariz (üstü kapalı uyarı) kabilindendir. { فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } ifadesinin sebep bildirme yoluyla { فَتَطْرُدَهُمْ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir; birincisi daha evladır. { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Böylece onların bir kısmını diğeriyle imtihan ettik” buyruğu, yani bu büyük imtihan gibi insanların bir kısmını diğeriyle imtihan ettik demektir. Fitne imtihandır; yani biz onlara imtihan eden kimsenin muamelesiyle muamele ettik. { لِيَقُولُوا } ifadesindeki lam akıbet içindir; yani birinci grup, ikinci grubu işaret ederek { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } “Allah'ın aramızdan kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mıdır?” desinler diye; yani bizim yerimize hakka ulaşmayı onlara ikram etti [desinler diye]. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu müşkül meselelerdendir. Çünkü şöyle denilir: Bu sözü söylesinler diye nasıl imtihan edildiler? Zira bu söz inkâr yoluyla söylenmişse küfürdür. [Nehhâs] buna iki cevap vermiştir: Birincisi, bunun onlardan inkâr yoluyla değil, istifham (soru) yoluyla sadır olmasıdır; ikincisi ise...

أَنَّهُمْ لَمَّا اخْتُبِرُوا بِهَذَا كَانَ عَاقِبَتُهُ هَذَا الْقَوْلَ مِنْهُمْ كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً .

Bununla imtihan edildiklerinde akıbetlerinin bu sözü söylemeleri olmasıdır; nitekim: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye aldı” buyruğunda da böyledir.

قَوْلُهُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَرْجِعَ الِاسْتِحْقَاقِ لِنِعَمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ هُوَ الشُّكْرُ، وَهُوَ أَعْلَمُ بِالشَّاكِرِينَ لَهُ، فَمَا بَالُكُمْ تَعْتَرِضُونَ بِالْجَهْلِ وَتُنْكِرُونَ الْفَضْلَ. قَوْلُهُ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا هُمُ الَّذِينَ نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ طَرْدِهِمْ، وَهُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ تَطْيِيبًا لِخَوَاطِرِهِمْ وَإِكْرَامًا لَهُمْ. وَالسَّلَامُ، وَالسَّلَامَةُ:

{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ } “Allah şükredenleri en iyi bilen değil midir?” buyruğundaki soru takrir içindir. Mana şudur: Allah Sübhânehu'nun nimetlerine müstahak olmanın esası şükürdür ve O, Kendisine şükredenleri en iyi bilendir; öyleyse size ne oluyor da cehaletle itiraz ediyor ve lütfu inkâr ediyorsunuz? { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } “Ayetlerimize iman edenler sana geldikleri zaman” buyruğu, Allah'ın Peygamber'e kovmasını yasakladığı kimselerdir; bunlar birazdan beyanı geleceği üzere müminlerin zayıf (mustaz'af) olanlarıdır. { فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “de ki: “Selâm sizlere!”” Allah, gönüllerini hoş etmek ve onlara ikramda bulunmak için kendilerine bu sözü söylemesini Peygamber'e emretmiştir. es-Selâm (السَّلَام) ile es-selâme (السَّلَامَة):

بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَمَعْنَى سَلَامٌ عَلَيْكُمْ: سَلَّمَكُمُ اللَّهُ. وَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ إِذَا رَآهُمْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا السَّلَامَ هُوَ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ: أَيْ أَبْلِغْهُمْ مِنَّا السَّلَامَ. قَوْلُهُ: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَيْ أَوْجَبَ ذَلِكَ إِيجَابَ فَضْلٍ وَإِحْسَانٍ وَقِيلَ: كَتَبَ ذَلِكَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. قِيلَ: هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِإِبْلَاغِهِ إِلَى أُولَئِكَ الَّذِينَ أَمَرَهُ بِإِبْلَاغِ السَّلَامِ إِلَيْهِمْ تَبْشِيرًا بِسِعَةِ مَغْفِرَةِ اللَّهِ وَعَظِيمِ رَحْمَتِهِ.

Aynı manadadır; dolayısıyla { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası: “Allah size selamet versin” demektir. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayetin inişinden sonra onları gördüğünde önce kendisi selam verirdi. Bu selamın Allah tarafından olduğu, yani: “Bizden onlara selam tebliğ et” anlamına geldiği de söylenmiştir. { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } “Rabbiniz merhamet etmeyi kendi üzerine yazdı (farz kıldı)” yani lütuf ve ihsan gereği bunu vacip kıldı. Bunu Levh-i Mahfûz'a yazdığı da söylenmiştir. Bunun, Allah'ın mağfiretinin genişliğini ve rahmetinin büyüklüğünü müjdelemek üzere, selamlarını tebliğ etmesini emrettiği o kimselere ulaştırmasını emrettiği hususlardan olduğu söylenmiştir.

قَوْلُهُ: أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَنَافِعٌ بِفَتْحِ أَنَّ مِنْ أَنَّهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلًا مِنَ الرَّحْمَةِ: أَيْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ إِلَى آخِرِهِ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُفَسِّرَةٌ لِلرَّحْمَةِ بِطَرِيقِ الِاسْتِئْنَافِ، وَمَوْضِعُ بِجَهَالَةٍ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَيْ عَمِلَهُ وَهُوَ جَاهِلٌ. قِيلَ: وَالْمَعْنَى أَنَّهُ فَعَلَ فِعْلَ الْجَاهِلِينَ، لِأَنَّ مَنْ عَمِلَ مَا يُؤَدِّي إِلَى الضَّرَرِ فِي الْعَاقِبَةِ مَعَ عِلْمِهِ بِذَلِكَ أَوْ ظَنِّهِ، فَقَدْ فَعَلَ فِعْلَ أَهْلِ الْجَهْلِ وَالسَّفَهِ لَا فِعْلَ أَهْلِ الْحِكْمَةِ وَالتَّدْبِيرِ وَقِيلَ الْمَعْنَى:

{ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءاً بِجَهالَةٍ } “Sizden her kim bilmeyerek bir kötülük işlerse” buyruğunda; İbn Âmir, Âsım ve Nâfi { أَنَّهُ } kelimesinin hemzesini üstün (fetha) ile okumuş, diğerleri ise esre (kesra) ile okumuştur. Birinci kıraate göre bu cümle { الرَّحْمَةَ } kelimesinden bedel olur; yani: “Rabbiniz kendi üzerine şunu yazdı: Kim kötülük işlerse...” demektir. İkinci kıraate göre ise bu cümle istînâf (başlangıç) yoluyla rahmetin tefsiri olur. { بِجَهالَةٍ } ifadesinin iraptaki yeri hâl olarak nasbdır; yani: Cahil olduğu hâlde onu işledi demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana, cahillerin fiilini işledi demektir; zira akıbetinde zarara yol açacak bir şeyi bildiği veya tahmin ettiği hâlde işleyen kimse, hikmet ve basiret ehlinin fiilini değil, cehalet ve sefahat ehlinin fiilini işlemiş olur. Şöyle de denilmiştir:

أَنَّهُ عَمِلَ ذَلِكَ وَهُوَ جَاهِلٌ لِمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مِنَ الْمَضَرَّةِ، فَتَكُونُ فَائِدَةُ التَّقْيِيدِ بِالْجَهَالَةِ: الْإِيذَانَ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُبَاشِرُ مَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى الضَّرَرِ. قَوْلُهُ: ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ عَمَلِهِ وَأَصْلَحَ مَا أَفْسَدَهُ بِالْمَعْصِيَةِ، فَرَاجَعَ الصَّوَابَ وَعَمِلَ الطَّاعَةَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ مِنْ فَأَنَّهُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى تَكُونُ أَنَّ وَمَا بَعْدَهَا خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ فَأَمَرَهُ أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَهَذَا اخْتِيَارُ سِيبَوَيْهِ، وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّ الْجُمْلَةَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ مُضْمَرٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَهُ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ قَالَ: لِأَنَّ الْمُبْتَدَأَ هُوَ مَا بَعْدَ الْفَاءِ. وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ.

Ona terettüp edecek zarardan habersiz olduğu hâlde onu işlemiştir; dolayısıyla cehaletle kayıtlanmasının faydası: Müminin, zarara yol açacağını bildiği şeye doğrudan kalkışmayacağını bildirmektir. { ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ } “sonra ardından tövbe edip” yani yaptığı işin ardından tövbe eder, { وَأَصْلَحَ } isyan ile ifsat ettiği şeyi düzeltir, doğruya döner ve itaatle amel ederse, { فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. İbn Âmir ve Âsım { فَأَنَّهُ } kelimesindeki hemzeyi fetha ile okumuş, diğerleri ise kesra ile okumuştur. Birinci kıraate göre { أَنَّ } ve sonrası mahzuf bir mübtedanın haberi olur; yani: “Onun durumu şudur ki Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; Sîbeveyh'in tercihi budur. Ebû Hâtim ise cümlenin ibtidaen ref mahallinde olduğunu ve haberin muzmer olduğunu tercih etmiştir; sanki: “Onun için Allah'ın bağışlayıcı ve merhamet edici olması vardır” denilmiş gibidir. Ebû Hâtim: “Çünkü fâ'dan sonra gelen şey mübtedadır” demiştir. İkinci kıraate göre ise cümle müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır).

قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ أَيْ مِثْلِ ذَلِكَ التَّفْصِيلِ نُفَصِّلُهَا، وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ فَصَّلَ لَهُمْ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ، وَبَيَّنَ لَهُمْ حُكْمَ كُلِّ طَائِفَةٍ. قَوْلُهُ: وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ.

{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } “ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız” yani işte böyle bir açıklama ile onları açıklarız. Tafsîl (التَّفْصِيل), beyan etmek (açıklamak) demektir. Mana şudur: Allah, din işlerinden ihtiyaç duydukları şeyleri onlar için tafsilatıyla açıklamış ve her fırkanın hükmünü kendilerine beyan etmiştir. { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “ve günahkârların yolu açıkça belli olsun diye” buyruğuna gelince;

قَالَ الْكُوفِيُّونَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ: أَيْ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَلِتَسْتَبِينَ، قَالَ النَّحَّاسُ:

Kûfeliler şöyle demiştir: Bu ifade takdir edilen bir cümleye matuftur; yani: “Size açıklayalım ve iyice belli olsun diye ayetleri böyle tafsilatıyla açıklarız.” Nahhâs şöyle demiştir:

وَهَذَا الْحَذْفُ لَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: إِنَّ دُخُولَ الْوَاوِ لِلْعَطْفِ عَلَى الْمَعْنَى: قُرِئَ لِتَسْتَبِينَ بِالْفَوْقِيَّةِ وَالتَّحْتِيَّةِ، فَالْخِطَابُ عَلَى الْفَوْقِيَّةِ للنبي ﷺ أَيْ لِتَسْتَبِينَ يَا مُحَمَّدُ سَبِيلَ الْمُجْرِمِينَ، وَسَبِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَابْنِ عَامِرٍ وَحَفْصٍ بِالرَّفْعِ، فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ إِلَى سَبِيلٍ، وَأَمَّا عَلَى التَّحْتِيَّةِ فَالْفِعْلُ مُسْنَدٌ إِلَى سَبِيلٍ أَيْضًا، وَهِيَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَشُعْبَةَ بِالرَّفْعِ. وَإِذَا اسْتَبَانَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ فَقَدِ اسْتَبَانَ سَبِيلُ الْمُؤْمِنِينَ.

“Bu takdire ihtiyaç yoktur.” Vâv harfinin manaya atıf için girdiği de söylenmiştir. { لِتَسْتَبِينَ } kelimesi hem tâ ile { لِتَسْتَبِينَ } hem de yâ ile { لِيَسْتَبِينَ } okunmuştur. Tâ ile okunduğunda hitap Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani: “Ey Muhammed! Günahkârların yolunu açıkça bilesin diye” demektir. Nâfi'nin kıraatine göre { سَبِيلَ } kelimesi nasb iledir. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs'ın ref ile olan kıraatinde ise fiil { سَبِيلُ } kelimesine isnat edilmiştir. Yâ ile okunduğunda da fiil yine { سَبِيلُ } kelimesine isnat edilmiştir ki bu da Hamza, Kisâî ve Şu'be'nin ref ile olan kıraatidir. Günahkârların yolu açıklığa kavuştuğunda müminlerin yolu da açıklığa kavuşmuş olur.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن قتادة في قوله:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu hakkında:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ قَالَ: الْأَعْمَى الْكَافِرُ الَّذِي عَمِيَ عَنْ حَقِّ اللَّهِ وَأَمْرِهِ وَنِعَمِهِ عَلَيْهِ، وَالْبَصِيرُ:

{ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Kör, Allah'ın hakkına, emrine ve üzerindeki nimetlerine karşı körleşen kâfirdir; gören (basîr) ise:

الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ الَّذِي أَبْصَرَ بَصَرًا نَافِعًا فَوَحَّدَ اللَّهَ وَحْدَهُ، وَعَمِلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ، وَانْتَفَعَ بِمَا أَتَاهُ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ عبد الله ابن مَسْعُودٍ قَالَ: «مَرَّ الْمَلَأُ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى النبي ﷺ وَعِنْدَهُ صُهَيْبٌ وَعَمَّارٌ وَبِلَالٌ وَخَبَّابٌ وَنَحْوُهُمْ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ أَرَضِيتَ بِهَؤُلَاءِ مِنْ قَوْمِكَ أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَنَحْنُ نَكُونُ تَبَعًا لِهَؤُلَاءِ؟ اطْرُدْهُمْ عَنَّا، فَلَعَلَّكَ إِنْ طَرَدْتَهُمْ أَنْ نَتَّبِعَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمُ الْقُرْآنَ وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ. وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا السَّبَبَ مُطَوَّلًا ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ، وَفِيهِ: أَنَّ الَّذِينَ جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَقَرَظَةُ بْنُ عَبْدِ عَمْرِو بْنِ نَوْفَلٍ وَالْحَارِثُ بْنُ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلٍ وَمُطْعِمُ بْنُ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ بْنِ نَوْفَلٍ فِي أَشْرَافِ الْكُفَّارِ مِنْ عَبْدِ مَنَافٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَاجَهْ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنْ خَبَّابٍ قَالَ: جَاءَ الْأَقْرَعُ بن حابس التميمي وعيينة ابن حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ، فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ مُطَوَّلًا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ، فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ، وَالْأَقْرَعُ وَعُيَيْنَةُ إِنَّمَا أَسْلَمَا بَعْدَ الْهِجْرَةِ بِدَهْرٍ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ قَالَ: لَقَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي سِتَّةٍ: أَنَا وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَبِلَالٌ وَرَجُلٌ مِنْ هُذَيْلٍ وَرَجُلَانِ لَسْتُ أُسَمِّيهُمَا، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اطرد هؤلاء عنك لا يجترءون عَلَيْنَا، فَوَقَعَ فِي نَفْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقَعَ فَحَدَّثَ نَفْسَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ. وَقَدْ رُوِيَ فِي بَيَانِ السَّبَبِ رِوَايَاتٌ مُوَافِقَةٌ لِمَا ذَكَرْنَا فِي الْمَعْنَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ قَالَ: يَعْنِي الصَّلَاةَ الْمَكْتُوبَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ الصُّبْحُ وَالْعَصْرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الذِّكْرِ لَا تَطْرُدْهُمْ عَنِ الذِّكْرِ. قَالَ سُفْيَانُ: أَيْ أَهْلِ الْفِقْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ يَعْنِي أَنَّهُ جَعَلَ بَعْضَهُمْ أَغْنِيَاءَ وَبَعْضَهُمْ فَقُرَاءَ، فَقَالَ الْأَغْنِيَاءُ لِلْفُقَرَاءِ: أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا يَعْنِي أَهَؤُلَاءِ هَدَاهُمُ اللَّهُ، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً وَسُخْرِيَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَيْ لَوْ كَانَ لَهُمْ كَرَامَةٌ عَلَى اللَّهِ مَا أَصَابَهُمْ هَذَا الْجُهْدُ.

Faydalı bir görüşle görüp Allah'ı birleyen, Rabbinin itaatiyle amel eden ve Allah'ın kendisine verdiklerinden faydalanan mümin kuldur.” Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Abdullah b. Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Kureyş'in ileri gelenleri, yanında Suheyb, Ammâr, Bilâl, Habbâb ve benzeri zayıf Müslümanlar bulunduğu bir sırada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından geçtiler ve: “Ey Muhammed! Kavminden bunlara mı razı oldun? Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı? Biz bunlara mı tâbi olacağız? Bunları yanından kov; belki onları kovarsan sana tâbi oluruz” dediler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلى رَبِّهِمْ } ayetinden { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } ayetine kadar olan kısmı indirdi.» Bu iniş sebebini İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den uzunca rivayet etmiştir; bu rivayette Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelenlerin Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa, Karaza b. Abd-i Amr b. Nevfel, el-Hâris b. Âmir b. Nevfel ve Mut'ım b. Adiyy b. el-Hıyâr b. Nevfel ile birlikte Abdümenâf'ın kâfir ileri gelenleri olduğu zikredilmektedir. Bunu İbn Ebî Şeybe, İbn Mâce, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de Beyhakî Habbâb'dan nakletmişlerdir; o şöyle demiştir: “el-Akra' b. Hâbis et-Temîmî ile Uyeyne b. Hısn el-Fezârî geldiler...” diyerek Abdullah b. Mes'ûd'un hadisinin benzerini uzunca zikretti. İbn Kesîr şöyle demiştir: “Bu garip bir hadistir; zira bu ayet Mekkî'dir, Akra' ile Uyeyne ise hicretten uzun bir zaman sonra Müslüman olmuşlardır.” Müslim, Nesâî, İbn Mâce ve başkalarının Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu ayet altı kişi hakkında indi: Ben, Abdullah b. Mes'ûd, Bilâl, Hüzeyl kabilesinden bir adam ve isimlerini vermeyeceğim iki adam. Müşrikler Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bunları yanından kov da bize karşı cüret etmesinler” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlüne Allah'ın dilediği şey düştü ve bunu içinden geçirdi; bunun üzerine Allah: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } ayetini indirdi.» Nüzul sebebinin beyanında, zikrettiğimiz manaya uygun başka rivayetler de aktarılmıştır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } buyruğu hakkında: “Farz namazları kastetmektedir” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: “Farz kılınan sabah ve ikindi namazlarıdır” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbrâhim en-Nehaî'den naklettiğine göre o bu ayet hakkında: “Onlar zikir ehlidir; onları zikirden kovma” demiştir. Süfyân ise: “Yani fıkıh ehli” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَكَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } buyruğu hakkında: “Yani bazısını zengin, bazısını fakir kıldı; zenginler fakirler hakkında: { أَهؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } yani ‘Allah bunlara mı hidayet etti?’ dediler; bunu sadece alay ve eğlence yollu söylediler” demiştir. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre: “{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا } yani ‘Şayet Allah katında bir değerleri olsaydı bu darlık ve sıkıntı onlara isabet etmezdi’ demektir.”

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مَاهَانَ قَالَ: أَتَى قَوْمٌ النبيّ ﷺ، فَقَالُوا: إِنَّا أَصَبْنَا ذُنُوبًا عِظَامًا، فَمَا رَدَّ عَلَيْهِمْ شَيْئًا فَانْصَرَفُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا الْآيَةَ. فَدَعَاهُمْ فَقَرَأَهَا عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أُخْبِرْتُ أَنَّ قَوْلَهُ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ كَانُوا إِذَا دَخَلُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بدأهم بالسلام، فَقَالَ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَإِذَا لَقِيَهُمْ فَكَذَلِكَ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ قَالَ: نُبَيِّنُ الآيات.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mâhân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bir topluluk Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Biz büyük günahlar işledik” dediler. O da kendilerine hiçbir şey söylemedi, bunun üzerine dönüp gittiler. Allah da: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا } ayetini indirdi. Bunun üzerine onları çağırıp bu ayeti kendilerine okudu. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana bildirildiğine göre, { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } buyruğu hakkında; onlar Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdiklerinde Nebi onlara önce kendisi selam verip: “Selâmün aleyküm” derdi; onlarla karşılaştığında da yine böyle yapardı. Abdurrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre o, { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } buyruğu hakkında: “Ayetleri açıklarız demektir” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ قال: الذين يأمرونك بطرد هؤلاء.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, { وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } buyruğu hakkında: “Bunları kovmanı sana emreden kimselerdir” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٥٦ الى ٥٩]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 56-59]

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩)

{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (٥٦) قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ (٥٧) قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ (٥٨) وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٥٩) } “De ki: “Şüphesiz ben, Allah’ı bırakıp da yalvardıklarınıza kulluk etmekten menedildim.” De ki: “Sizin heva ve heveslerinize uymam; aksi takdirde sapmış olurum ve doğru yolda gidenlerden olmam.” (56) De ki: “Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız. Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir. Hüküm ancak Allah’ındır; O hakkı anlatır ve O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.” (57) De ki: “Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda olsaydı, benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu. Allah zalimleri en iyi bilendir.” (58) Gaybın anahtarları O’nun katındadır; onları ancak O bilir. Karada ve denizde olanı da bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki hiçbir dane, hiçbir yaş ve hiçbir kuru yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (59)”

قَوْلُهُ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْكُفَّارِ وَيُخْبِرَهُمْ بِأَنَّهُ نُهِيَ عَنْ عِبَادَةِ مَا يَدْعُونَهُ وَيَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَيْ نهاه عَنْ ذَلِكَ وَصَرَفَهُ وَزَجَرَهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ أَيْ لَا أَسَلُكُ الْمَسْلَكَ الَّذِي سَلَكْتُمُوهُ فِي دِينِكُمْ مِنَ اتِّبَاعِ الْأَهْوَاءِ وَالْمَشْيِ عَلَى مَا تُوجِبُهُ الْمَقَاصِدُ الْفَاسِدَةُ الَّتِي يَتَسَبَّبُ عَنْهَا الْوُقُوعُ فِي الضَّلَالِ. قَوْلُهُ: قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً أَيِ اتَّبَعْتُ أَهْوَاءَكُمْ فِيمَا طَلَبْتُمُوهُ مِنْ عِبَادَةِ مَعْبُودَاتِكُمْ وَطَرْدِ مَنْ أَرَدْتُمْ طَرْدَهُ وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَالْمَجِيءُ بِهَا اسْمِيَّةً عَقِبَ تِلْكَ الْفِعْلِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ، وَقُرِئَ ضَلَلْتُ بِفَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ أَبُو عَمْرٍو: ضَلِلْتُ بِكَسْرِ اللَّامِ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ وَثَّابٍ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ، وَالْأُولَى هِيَ الْأَصَحُّ وَالْأَفْصَحُ، لِأَنَّهَا لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ.

O'nun: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ } “De ki: “Şüphesiz ben ... menedildim”” sözü; Allah Teâlâ ona yeniden kâfirlere hitap etmesini ve Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ve ibadet ettikleri şeylere tapmaktan menedildiğini, yani [Allah'ın] onu bundan nehyettiğini, bundan vazgeçirip alıkoyduğunu onlara bildirmesini emretmiştir. Sonra Subhânehu ve Teâlâ onlara: { لَا أَتَّبِعُ أَهْواءَكُمْ } “Sizin heva ve heveslerinize uymam”, yani hevalara uymak ve sapıklığa düşmeye sebep olan bozuk gayelerin gerektirdiği yolda yürümek hususunda dininizde tuttuğunuz yola girmem demesini emretmiştir. O'nun: { قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً } “[aksi takdirde] sapmış olurum” sözü; yani sizin benden istediğiniz gibi ilahlarınıza tapma ve kovmanızı istediğiniz kimseleri kovma hususunda hevalarınıza uyarsam, { وَما أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ } “ve doğru yolda gidenlerden olmam” eğer bunu yaparsam demektir. Bu isim cümlesi kendisinden önceki cümleye matuftur; fiil cümlesinin ardından bu isim cümlesinin getirilmesi, devamlılık ve sebat ifade etmek içindir. { ضَلَلْتُ } kelimesi lam harfinin fethası ve kesresiyle okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. Ebû Amr şöyle demiştir: Lamın kesresiyle { ضَلِلْتُ } Temîm kabilesinin lehçesidir; bu, İbn Vessâb ile Talha b. Musarrif'in kıraatidir. Birincisi ise en sahih ve en fasih olanıdır; çünkü o Hicaz ehlinin lehçesidir ve cumhurun kıraatidir.

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالضَّلَالُ وَالضَّلَالَةُ: ضِدُّ الرَّشَادِ، وَقَدْ ضَلَلْتُ أَضِلُّ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي قَالَ فَهَذِهِ: يَعْنِي الْمَفْتُوحَةَ لُغَةُ نَجْدٍ وَهِيَ الْفَصِيحَةُ، وَأَهْلُ الْعَالِيَةِ يَقُولُ: ضَلِلْتُ بِالْكَسْرِ أَضِلُّ انْتَهَى. قَوْلُهُ: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي الْبَيِّنَةُ: الْحُجَّةُ وَالْبُرْهَانُ، أَيْ إِنِّي عَلَى بُرْهَانٍ مِنْ رَبِّي وَيَقِينٍ، لَا عَلَى هَوًى وَشَكٍّ، أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّ مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّهِ هُوَ عَنْ حُجَّةٍ بُرْهَانِيَّةٍ يَقِينِيَّةٍ، لَا كَمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ اتِّبَاعِ الشُّبَهِ الدَّاحِضَةِ وَالشُّكُوكِ الْفَاسِدَةِ الَّتِي لَا مُسْتَنَدَ لَهَا إِلَّا مُجَرَّدُ الْأَهْوِيَةِ الْبَاطِلَةِ. قَوْلُهُ:

el-Cevherî şöyle demiştir: ed-Dalâl (الضَّلَالُ) ve ed-Dalâlet (الضَّلَالَةُ), doğru yolun (reşâd) zıddıdır; [nitekim] { ضَلَلْتُ أَضِلُّ } denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } “De ki: “Eğer saparsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum””. [Cevherî] dedi ki: İşte bu -yani [lamı] fethalı olan- Necid ehlinin lehçesidir ve fasih olanıdır. Âliye ehli ise kesre ile: { ضَلِلْتُ أَضِلُّ } der. [Cevherî'nin sözü] bitti. O'nun: { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “De ki: “Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim”” sözü; Beyyine (الْبَيِّنَةُ): Hüccet ve bürhan (kesin delil) demektir. Yani ben heva ve şüphe üzere değil, Rabbimden gelen kesin bir delil ve yakîn üzereyim demektir. Allah Subhânehu ona, Rabbine kulluk etme hususunda üzerinde bulunduğu şeyin bürhanî ve yakînî bir hüccete dayandığını, onların ise dayanağı sadece bâtıl hevalar olan çürük şüphelere ve bozuk tereddütlere uydukları gibi olmadığını kendilerine açıklamasını emretmiştir. O'nun:

وَكَذَّبْتُمْ بِهِ أَيْ بِالرَّبِّ، أَوْ بِالْعَذَابِ، أَوْ بِالْقُرْآنِ، أَوْ بِالْبَيِّنَةِ، وَالتَّذْكِيرُ لِلضَّمِيرِ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ إِمَّا حَالِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ قَدْ: أَيْ وَالْحَالُ أَنْ قَدْ كَذَّبْتُمْ بِهِ، أَوْ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّكْذِيبِ بِمَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْحُجَجِ الْوَاضِحَةِ وَالْبَرَاهِينِ الْبَيِّنَةِ. قَوْلُهُ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يَتَعَجَّلُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا لِفَرْطِ تَكْذِيبِهِمْ يَسْتَعْجِلُونَ نُزُولَهُ، اسْتِهْزَاءً، نَحْوَ قَوْلِهِ:

{ وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “siz ise onu yalanladınız” sözü; yani Rabbi, azabı, Kur'an'ı veya beyyineyi (delili) yalanladınız demektir. Zamirin müzekker getirilmesi mana itibarıyladır. Bu cümle, takdir edilen bir { قَدْ } ile ya hâl cümlesidir: yani “siz onu kesinlikle yalanlamışken” demektir; ya da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği apaçık hüccetleri ve delilleri yalanlama konusundaki durumlarını beyan eden müste'nefe (başlangıç) cümlesidir. O'nun: { مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda değildir” sözü; aceleyle istedikleri azabın kendi yanında olmadığını onlara bildirmiştir. Çünkü onlar, aşırı yalanlamalarından ötürü alay ederek onun bir an önce inmesini istiyorlardı. Nitekim şu sözleri gibi:

أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً ، وَقَوْلُهُمْ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ ، وَقَوْلُهُمْ: مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ، وَقِيلَ: مَا عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي تَقْتَرِحُونَهَا عَلَيَّ. قَوْلُهُ: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ: أَيْ مَا الْحُكْمُ فِي كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَوِ الْآيَاتِ المقترحة. والمراد: الحكم الفاصل

[Nitekim onların şu sözleri de bu kabildendir:] { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin”, [yine] onların: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Allah'ım! Eğer bu Senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır” sözleri ve: { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerseniz bu vaad ne zaman?” sözleri [böyledir]. Şöyle de denilmiştir: Benden talep edip durduğunuz o mucizelerden aceleyle istediğiniz şeyler benim yanımda değildir. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” ifadesi ise; her şeydeki hüküm sadece Sübhânehu olan Allah'a aittir, aceleyle istediğiniz azap veya talep edilen mucizeler de buna dâhildir demektir. Buradaki murat ise hak ile batılı ayıran kesin hükümdür.

بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ. قَوْلُهُ: يَقُصُّ الْحَقَّ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ يَقُصُّ بِالْقَافِ وَالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَقْضِي بِالضَّادِ الْمُعْجَمَةِ وَالْيَاءِ، وَكَذَا قَرَأَ عَلِيٌّ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَهُوَ مَكْتُوبٌ فِي الْمُصْحَفِ بِغَيْرِ يَاءٍ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى هُوَ مِنَ القصص: أَيْ يَتَّبِعُ الْحَقَّ فِيمَا يَحْكُمُ بِهِ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ هُوَ مِنَ الْقَضَاءِ: أَيْ يَقْضِي الْقَضَاءَ بَيْنَ عِبَادِهِ، وَالْحَقُّ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ يَقْضِي الْقَضَاءَ الْحَقَّ، أَوْ يَقُصُّ الْقَصَصَ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ أَيْ بَيْنِ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ بِمَا يَقْضِي بِهِ بَيْنَ عِبَادِهِ وَيُفَصِّلُهُ لَهُمْ فِي كِتَابِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ أَيْ مَا تَطْلُبُونَ تَعْجِيلَهُ بِأَنْ يَكُونَ إِنْزَالُهُ بِكُمْ مَقْدُورًا لِي وَفِي وُسْعِي لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ أَيْ لَقَضَى اللَّهُ الْأَمْرَ بيننا بأن ينزله الله سبحانه لكم بِسُؤَالِي لَهُ وَطَلَبِي ذَلِكَ أَوِ الْمَعْنَى: لَوْ كَانَ الْعَذَابُ الَّذِي تَطْلُبُونَهُ وَتَسْتَعْجِلُونَ بِهِ عِنْدِي وَفِي قَبْضَتِي لَأَنْزَلْتُهُ بِكُمْ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَقْضِي الْأَمْرَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ وَبِالْوَقْتِ الَّذِي يَنْزِلُ فِيهِ عَذَابُهُمْ وَبِمَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ مِنْ تَأْخِيرِهِ اسْتِدْرَاجًا لَهُمْ وَإِعْذَارًا إِلَيْهِمْ. قَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ الْمَفَاتِحُ جَمْعُ مَفْتَحٍ بِالْفَتْحِ وَهُوَ الْمَخْزَنُ: أَيْ عِنْدَهُ مَخَازِنُ الْغَيْبِ، جَعَلَ لِلْأُمُورِ الْغَيْبِيَّةِ مَخَازِنَ تُخَزَّنُ فِيهَا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ، أَوْ جَمْعُ مِفْتَحٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَهُوَ الْمِفْتَاحُ، جَعَلَ لِلْأُمُورِ الْغَيْبِيَّةِ مَفَاتِحَ يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى مَا فِي الْمَخَازِنِ مِنْهَا عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ أَيْضًا، وَيُؤَيِّدُ أنها جمع مفتح بالكسر قراءة ابن السميقع وَعِنْدَهُ مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ فَإِنَّ الْمَفَاتِيحَ جَمْعُ مِفْتَاحٍ وَالْمَعْنَى: إِنَّ عِنْدَهُ سُبْحَانَهُ خَاصَّةً مَخَازِنُ الْغَيْبِ، أَوِ الْمَفَاتِحُ الَّتِي يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى الْمَخَازِنِ. وَقَوْلُهُ: لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ جُمْلَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَأَنَّهُ لَا عِلْمَ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ بِشَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ الْغَيْبِيَّةِ الَّتِي اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهَا، وَيَنْدَرِجُ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ عِلْمُ مَا يَسْتَعْجِلُهُ الْكُفَّارُ مِنَ الْعَذَابِ كَمَا يُرْشِدُ إِلَيْهِ السِّيَاقُ انْدِرَاجًا أَوَّلِيًّا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الشَّرِيفَةِ مَا يَدْفَعُ أَبَاطِيلَ الْكُهَّانِ وَالْمُنَجِّمِينَ وَالرَّمْلِيِّينَ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْمُدَّعِينَ مَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِهِمْ، وَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ قُدْرَتِهِمْ وَلَا يُحِيطُ بِهِ عِلْمُهُمْ، وَلَقَدِ ابْتُلِيَ الْإِسْلَامُ وَأَهْلُهُ بِقَوْمِ سُوءٍ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ الضَّالَّةِ وَالْأَنْوَاعِ الْمَخْذُولَةِ وَلَمْ يَرْبَحُوا مِنْ أَكَاذِيبِهِمْ وَأَبَاطِيلِهِمْ بِغَيْرِ خُطَّةِ السُّوءِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ ﷺ: «مَنْ أَتَى كَاهِنًا أَوْ مُنَجِّمًا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ» . قَوْلُهُ: وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمَا مِنْ أَعْظَمِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ: أَيْ يَعْلَمُ مَا فِيهِمَا مِنْ حَيَوَانٍ وَجَمَادٍ عِلْمًا مُفَصَّلًا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهُ شَيْءٌ، أَوْ خَصَّهُمَا لِكَوْنِهِمَا أَكْثَرَ مَا يُشَاهِدُهُ النَّاسُ وَيَتَطَلَّعُونَ لِعِلْمِ مَا فِيهِمَا وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها أَيْ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ وَهُوَ تَخْصِيصٌ بَعْدَ التَّعْمِيمِ: أَيْ يَعْلَمُهَا وَيَعْلَمُ زَمَانَ سُقُوطِهَا وَمَكَانَهُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْوَرَقَةِ مَا يُكْتَبُ فِيهِ الْآجَالُ وَالْأَرْزَاقُ، وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ: أَنَّ الْوَرَقَةَ يُرَادُ بِهَا هُنَا السَّقْطُ مِنْ أَوْلَادِ بَنِي آدَمَ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ جَارٍ عَلَى طَرِيقَةِ الرُّمُوزِ وَلَا يَصِحُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ وَلا حَبَّةٍ كَائِنَةٍ فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ أَيْ فِي الْأَمْكِنَةِ الْمُظْلِمَةِ، وَقِيلَ: فِي بَطْنِ الْأَرْضِ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ بِالْخَفْضِ عَطْفًا عَلَى حَبَّةٍ: وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَرَقَةٍ. وقرأ ابن السميقع وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمَا بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى مَوْضِعِ مِنْ وَرَقَةٍ، وَقَدْ شَمِلَ وَصْفُ الرُّطُوبَةِ وَالْيُبُوسَةِ جَمِيعَ الْمَوْجُودَاتِ. قَوْلُهُ: إِلَّا فِي

hak ile bâtıl arasındaki [hükümdür]. O'nun: { يَقُصُّ الْحَقَّ } “O hakkı anlatır” sözünü Nâfi, İbn Kesîr ve Âsım noktasız sad ve kaf ile { يَقُصُّ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise noktalı dad ve ye ile { يَقْضِي } şeklinde okumuşlardır; Ali, Ebû Abdurrahman es-Sülemî ve Saîd b. el-Müseyyeb de böyle okumuştur. Bu kelime mushafta ye harfi olmaksızın yazılmıştır. Birinci kıraate göre bu, kasas (kıssa anlatmak/takip etmek) kökündendir: Yani O, hükmettiği şeyde hakka uyar/hakkı anlatır demektir. İkinci kıraate göre ise kazâ kökündendir: Yani kulları arasında hak hükmü verir demektir. { الْحَقَّ } kelimesi mef'ûl olarak yahut hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak mansubdur; yani “hak hükmü verir” veya “hakkı anlatır” demektir. { وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ } “ve O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır”, yani kulları arasında verdiği hükümle ve kitabında onlar için açıkladığı şeylerle hak ile bâtılın arasını ayıranların en hayırlısıdır. Sonra Allah Subhânehu ona onlara şöyle demesini emretmiştir: { لَوْ أَنَّ عِنْدِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ } “Çabucak gelmesini istediğiniz şey benim yanımda olsaydı”, yani acele gelmesini talep ettiğiniz şeyin başınıza indirilmesi benim gücüm dâhilinde ve kudretimde olsaydı, { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “benimle sizin aranızdaki iş elbette bitirilmiş olurdu”, yani Allah'a dua edip bunu istememle Allah Teâlâ onu sizin üzerinize indirerek aramızdaki işi bitirmiş olurdu. Yahut anlam şöyledir: İstediğiniz ve aceleyle talep ettiğiniz o azap benim yanımda ve benim elimde olsaydı, onu muhakkak üzerinize indirirdim ve işte o zaman benimle sizin aranızdaki iş bitirilmiş olurdu. { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri en iyi bilendir”, onların azabının ineceği vakti ve onları adım adım helake yaklaştırmak (istidrâc) ve mazeretlerini ortadan kaldırmak için azaplarını erteleme iradesinin neyi gerektirdiğini en iyi bilendir. O'nun: { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O’nun katındadır; onları ancak O bilir” sözünde geçen el-Mefâtih (الْمَفَاتِحُ); fetha ile mefteh (مَفْتَح) kelimesinin çoğuludur ki bu da depo, hazine (mahzen) demektir: Yani gaybın hazineleri O'nun katındadır. İstiare yoluyla gaybî meseleler için içinde saklandıkları hazineler kılınmıştır. Yahut mimin kesresiyle mifteh (مِفْتَح) kelimesinin çoğuludur ki bu da anahtar (miftâh) demektir; yine istiare yoluyla gaybî meseleler için o hazinelerdekine kendisiyle ulaşılan anahtarlar kılınmıştır. Bunun kesreli meftehin çoğulu olduğunu İbnü's-Sümeyka'ın { وَعِنْدَهُ مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ } kıraati de teyit eder; zira mefâtîh, miftâhın çoğuludur. Mana ise şudur: Gaybın hazineleri yahut hazinelere kendisiyle ulaşılan anahtarlar sadece ve sadece O'nun (Subhânehu) katındadır. O'nun: { لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “onları ancak O bilir” sözü ise birinci cümlenin içeriğini pekiştiren bir cümledir ve Allah'ın bilgisini yalnızca kendisine has kıldığı gaybî meselelerden hiçbir şey hakkında yaratıklarından hiç kimsenin bilgisinin olmadığını [vurgular]. Kâfirlerin aceleyle istedikleri azabın bilgisi de bağlamın açıkça işaret ettiği üzere öncelikli olarak bu ayetin kapsamına girer. Bu şerefli ayette, kâhinlerin, müneccimlerin, remil dökenlerin ve üzerlerine vazife olmayan, güçleri yetmeyen ve bilgileriyle kuşatamayacakları şeyleri iddia eden diğer kimselerin bâtıl sözlerini çürüten bir beyan vardır. İslam ve mensupları, bu sapık güruhlardan ve hüsrana uğramış zümrelerden olan kötü bir toplulukla imtihan edilmiştir; oysa onlar, doğru sözlü ve doğrulanmış olan [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim bir kâhine veya müneccime giderse, Muhammed'e indirileni inkâr etmiş olur» sözünde zikredilen o kötü akıbetten başka bu yalan ve bâtıllarından hiçbir kazanç elde edememişlerdir. O'nun: { وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “Karada ve denizde olanı da bilir” sözü; Allah'ın en büyük yaratıklarından oldukları için bu ikisini özellikle zikretmiştir: Yani bunlardaki canlı ve cansız varlıkları, kendisine hiçbir şey gizli kalmayacak şekilde ayrıntılı bir bilgiyle bilir demektir. Yahut insanların en çok müşahede ettikleri ve içlerindekini bilmeye merak duydukları şeyler oldukları için bu ikisini tahsis etmiştir. { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } “Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin” sözü; yani ağaç yapraklarından [düşen hiçbir yaprak yoktur ki], bu da genelden sonra özelin zikredilmesidir: Yani onu da bilir, düşme vaktini ve yerini de bilir. Şöyle de denilmiştir: Yapraktan kasıt, ecellerin ve rızıkların yazıldığı sayfadır. Nakkâş, Ca'fer b. Muhammed'den rivayetle: Buradaki yapraktan kastın, Âdemoğullarının düşen ceninleri olduğunu nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, remizler (bâtınî işaretler) usulü üzere yürüyen bir sözdür, Ca'fer b. Muhammed'den sahih olarak gelmemiştir ve buna iltifat edilmemelidir. { وَلا حَبَّةٍ } “hiçbir dane de [yoktur ki]” [o da] { فِي ظُلُماتِ الْأَرْضِ } “yerin karanlıkları içinde”, yani karanlık mekânlarında bulunan [bir dane olsun]. Yerin karnında (bağrında) denilmiştir. { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } “hiçbir yaş ve hiçbir kuru [yoktur ki]” lafzı, { حَبَّةٍ } kelimesine atıfla cer iledir; o da { وَرَقَةٍ } kelimesine matuftur. İbnü's-Sümeyka, el-Hasan ve başkaları ise { مِنْ وَرَقَةٍ } terkibinin mahalline atfen merfû olarak okumuşlardır. Yaşlık ve kuruluk niteliği var olan bütün şeyleri kapsamaktadır. O'nun: { إِلَّا فِي } “...bulunmasın” sözü;

كِتابٍ مُبِينٍ

{ كِتابٍ مُبِينٍ } “apaçık bir kitapta”

هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ إِلَّا يَعْلَمُها وَقِيلَ: هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ عِلْمِهِ فَتَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلَ كُلٍّ مِنْ تِلْكَ الْجُمْلَةِ.

O, Levh-i Mahfuz'dur. Bu durumda bu cümle { إِلَّا يَعْلَمُها } ifadesinden bedel-i iştimal olur. Denildi ki: O, Allah'ın ilminden bir kinayedir; bu durumda bu cümle o cümlenin tamamından bedel-i kül olur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ فِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû İmrân el-Cevnî'den naklettiğine göre o, { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } ayeti hakkında şöyle demiştir:

عَلَى ثِقَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ قَالَ: لَقَامَتِ السَّاعَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ قَالَ: يَقُولُ خَزَائِنُ الْغَيْبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ قَالَ: هُنَّ خَمْسٌ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ إِلَى قَوْلِهِ: عَلِيمٌ خَبِيرٌ . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ خَمْسٌ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا اللَّهُ:

güvenilirdir (kesindir). İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre o, { لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } ayeti hakkında: “Kıyamet kopardı” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Gaybın hazineleri demektir.” İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar beştir: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [ayetinden] { عَلِيمٌ خَبِيرٌ } sözüne kadar olanlardır.” Ahmed, Buhârî ve diğerlerinin İbn Ömer'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gaybın anahtarları beştir; onları Allah'tan başkası bilmez:

لَا يَعْلَمُ مَا فِي غَدٍ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يَعْلَمُ مَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يَعْلَمُ مَتَى يَأْتِي الْمَطَرُ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِلَّا اللَّهُ، وَلَا يَعْلَمُ أَحَدٌ مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ إِلَّا اللَّهُ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها قَالَ:

Yarın ne olacağını Allah'tan başkası bilmez. Rahimlerin neyi eksilteceğini Allah'tan başkası bilmez. Yağmurun ne zaman geleceğini Allah'tan başkası bilmez. Hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez, bunu ancak Allah bilir. Hiç kimse kıyametin ne zaman kopacağını bilmez, bunu ancak Allah bilir.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } ayeti hakkında şöyle demiştir:

مَا مِنْ شَجَرَةٍ فِي بَرٍّ وَلَا بَحْرٍ إِلَّا وَبِهَا مَلَكٌ يَكْتُبُ مَا يَسْقُطُ مِنْ وَرَقِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ.

“Karada ve denizde hiçbir ağaç yoktur ki başında yaprağından düşenleri yazan bir melek bulunmasın.” Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den de benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُحَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ قَالَ: لِلَّهِ ﵎ شَجَرَةٌ تَحْتَ الْعَرْشِ لَيْسَ مَخْلُوقٌ إِلَّا لَهُ فِيهَا وَرَقَةٌ فَإِذَا سَقَطَتْ وَرَقَتُهُ خَرَجَتْ رُوحُهُ مِنْ جَسَدِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ زَرْعٍ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا ثِمَارٍ عَلَى أَشْجَارٍ إِلَّا عَلَيْهَا مَكْتُوبٌ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرحيم، هذا رزق فلان بن فُلَانٍ» فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تَسْقُطُ مِنْ الآية. وقد رواه يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ فَقَالَ: الرَّطْبُ وَالْيَابِسُ مِنْ كُلِّ شيء.

Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. Cuhâde'den naklettiğine göre o, { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın Arş'ın altında bir ağacı vardır ki hiçbir yaratılmış yoktur ki onda bir yaprağı bulunmasın. Onun yaprağı düştüğünde ruhu bedeninden çıkar; işte Allah'ın: { وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُها } buyruğu budur.” Hatîb, Târih'inde zayıf bir senetle İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yeryüzünde hiçbir ekin ve ağaçlarda hiçbir meyve yoktur ki üzerinde: “Bismillâhirrahmânirrahîm, bu filan oğlu filanın rızkıdır” yazılı olmasın.» İşte Allah Teâlâ'nın: { وَما تَسْقُطُ مِنْ } ayeti budur. Bunu Yezîd b. Hârûn, Muhammed b. İshâk'tan, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edip zikretmiştir. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, bu { وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ } ayetini okumuş ve şöyle demiştir: “Her şeyin yaşı ve kurusudur.”

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٠ الى ٦٢]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 60-62]

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢)

{ وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٦٠) وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ (٦١) ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ (٦٢) } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan), gündüzün de ne işlediğinizi bilen O’dur. Sonra belirlenmiş ecel tamamlansın diye sizi gündüzün diriltir (uyandırır). Sonra dönüşünüz yalnız O’nadır. Sonra yaptıklarınızı size O haber verecektir. (60) O, kullarının üstünde mutlak kudret ve tasarruf sahibidir ve üzerinize koruyucular gönderir. Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar; onlar asla kusur etmezler. (61) Sonra onlar gerçek mevlaları olan Allah’a döndürülürler. Dikkat edin! Hüküm yalnızca O’nundur ve O, hesap görenlerin en süratlisidir. (62)”

قَوْلُهُ: يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ أَيْ يُنِيمُكُمْ فَيَقْبِضُ فِيهِ نُفُوسَكُمُ الَّتِي بِهَا تُمَيِّزُونَ وَلَيْسَ ذَلِكَ مَوْتًا حَقِيقَةً، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها وَالتَّوَفِّي: اسْتِيفَاءُ الشَّيْءِ، وَتَوَفَّيْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَوْفَيْتُهُ: إِذَا أخذته أجمع، قال الشاعر:

O'nun: { يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi öldüren (uyutan)” sözü; yani sizi uyutur ve onda kendisiyle temyiz ettiğiniz nefislerinizi kabzeder. Bu gerçek anlamda bir ölüm değildir. Nitekim bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } “Allah, ölüm vakti gelen nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]”. Teveffî (التَّوَفِّي); bir şeyi tastamam almaktır. Bir şeyi bütünüyle aldığın zaman { تَوَفَّيْتُ الشَّيْءَ وَاسْتَوْفَيْتُهُ } dersin. Şair şöyle demiştir:

إنّ بني الأدرد لَيْسُوا مِنْ أَحَدْ ... وَلَا تُوَفَّاهُمْ قُرَيْشٌ فِي العدد

Şüphesiz Edred oğulları kimseden değildir / Kureyş de onları sayımda tam olarak hesaba katmaz.

قِيلَ: الرُّوحُ إِذَا خَرَجَتْ مِنَ الْبَدَنِ فِي الْمَنَامِ بَقِيَتْ فِيهِ الْحَيَاةُ وَقِيلَ: لَا تَخْرُجُ مِنْهُ الرُّوحُ بَلِ الذِّهْنُ فَقَطْ، وَالْأَوْلَى أَنَّ هَذَا أَمْرٌ لَا يَعْرِفُهُ إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ. قَوْلُهُ: وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ أَيْ كَسَبْتُمْ بِجَوَارِحِكُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ. قَوْلُهُ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ أَيْ فِي النَّهَارِ، يَعْنِي الْيَقَظَةَ وَقِيلَ: يَبْعَثُكُمْ مِنَ الْقُبُورِ فِيهِ:

Denildi ki: Ruh uykuda bedenden çıktığında bedeninde hayat kalır. Denildi ki: Bedenden ruh çıkmaz, sadece zihin çıkar. En doğrusu ise bunun ancak Allah Subhânehu'nun bildiği bir husus olmasıdır. O'nun: { وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } “gündüzün de ne işlediğinizi bilen” sözü; yani uzuvlarınızla hayır ve şerden ne kazandığınızı [bilen] demektir. O'nun: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } “Sonra sizi [gündüzün] diriltir (uyandırır)” sözü; yani gündüzleyin, uyanıklığı kastediyor demektir. Şöyle de denilmiştir: Kabirlerden sizi onda diriltir;

أَيْ فِي شَأْنِ ذَلِكَ الَّذِي قَطَعْتُمْ فِيهِ أَعْمَارَكُمْ مِنَ النَّوْمِ بِاللَّيْلِ وَالْكَسْبِ بِالنَّهَارِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ بِالنَّهَارِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ فِيهِ وَقِيلَ: ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ، أَيْ فِي الْمَنَامِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ إِمْهَالَهُ تَعَالَى لِلْكُفَّارِ لَيْسَ لِلْغَفْلَةِ عَنْ كُفْرِهِمْ، فَإِنَّهُ عَالِمٌ بِذَلِكَ وَلَكِنْ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى أَيْ مُعَيَّنٌ لِكُلِّ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْعِبَادِ مِنْ حَيَاةٍ وَرِزْقٍ ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ أَيْ رُجُوعُكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ. قَوْلُهُ: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ الْمُرَادُ:

yani ömrünüzü geçirdiğiniz geceleyin uyuma ve gündüzleyin kazanma hususunda [sizi diriltir]. Kelamda takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: “Geceleyin sizi uyutan, sonra gündüzün sizi uyandıran ve içinde ne kazandığınızı bilendir.” Şöyle de denilmiştir: { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ }, yani uykuda sizi uyandırır. Ayetin manası şudur: Teâlâ'nın kâfirlere mühlet vermesi onların küfründen gafil olduğu için değildir; çünkü O bunu bilmektedir. Fakat bu mühlet, { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } “belirlenmiş ecel tamamlansın diye”dir; yani kulların fertlerinden her bir fert için hayat ve rızıktan tayin edilmiş olan ecel tamamlansın diyedir. { ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz yalnız O’nadır”, yani ölümden sonra dönüşünüz O'nadır. { ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Sonra yaptıklarınızı size O haber verecektir”; böylece iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da kötülüğüyle karşılık verecektir. O'nun: { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } “O, kullarının üstünde mutlak kudret ve tasarruf sahibidir” sözü ile kastedilen:

فَوْقِيَّةُ الْقُدْرَةِ وَالرُّتْبَةِ، كَمَا يُقَالُ: السُّلْطَانُ فَوْقَ الرَّعِيَّةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ. قَوْلُهُ: وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً أَيْ مَلَائِكَةً جَعَلَهُمُ اللَّهُ حَافِظِينَ لَكُمْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ وَالْمَعْنَى:

Kudret ve mertebe üstünlüğüdür; nitekim “Hükümdar tebaanın üstündedir” denir. Bunun açıklaması surenin başında geçmişti. O'nun: { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } “ve üzerinize koruyucular gönderir” sözü; yani Allah'ın sizi koruyucu kıldığı melekler [gönderir] demektir. O'nun: { وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır” buyruğu da bu kabildendir. Mana şudur:

أَنَّهُ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ مَنْ يَحْفَظُكُمْ مِنَ الْآفَاتِ وَيَحْفَظُ أَعْمَالَكُمْ، وَالْحَفَظَةُ: جَمْعُ حَافِظٍ، مِثْلَ: كَتَبَةٍ: جَمْعُ كَاتِبٍ وَعَلَيْكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِيُرْسِلُ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِيلَاءِ، وَتَقْدِيمُهُ عَلَى حَفَظَةٍ لِيُفِيدَ الْعِنَايَةَ بِشَأْنِهِ وَأَنَّهُ أَمْرٌ حَقِيقٌ بِذَلِكَ وَقِيلَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِحَفَظَةٍ. قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا حَتَّى: يُحْتَمَلَ أن تكون هي الغائية، أَيْ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً يَحْفَظُونَ مَا أُمِرُوا بِحِفْظِهِ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِكُمْ حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الِابْتِدَائِيَّةُ، وَالْمُرَادُ بِمَجِيءِ الْمَوْتِ مَجِيءُ عَلَامَاتِهِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ تَتَوَفَّاهُ وَالرُّسُلُ: هُمْ أَعْوَانُ مَلَكِ الْمَوْتِ، وَمَعْنَى تَوَفَّتْهُ: اسْتَوْفَتْ رُوحَهُ لَا يُفَرِّطُونَ أَيْ لَا يُقَصِّرُونَ وَيُضَيِّعُونَ، وَأَصْلُهُ مِنَ التَّقَدُّمِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لَا يَتَوَانَوْنَ. وَقَرَأَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ لَا يُفَرِّطُونَ بِالتَّخْفِيفِ: أَيْ لَا يُجَاوِزُونَ الْحَدَّ فِيمَا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الْإِكْرَامِ وَالْإِهَانَةِ. قَوْلُهُ: ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ مَعْطُوفٌ عَلَى تَوَفَّتْهُ، وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى أَحَدٍ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْكُلِّ مَعَ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، أَيْ رُدُّوا بَعْدَ الْحَشْرِ إِلَى اللَّهِ: أَيْ إِلَى حُكْمِهِ وَجَزَائِهِ. مَوْلاهُمُ مَالِكُهُمُ الَّذِي يَلِي أُمُورَهُمُ.

Sizi âfetlerden koruyan ve amellerinizi muhafaza eden melekleri üzerinize gönderir. Hafaza (الْحَفَظَةُ); kâtibin çoğulunun ketebe (كَتَبَة) olması gibi hâfızın çoğuludur. { عَلَيْكُمْ } ifadesi, istilâ (kuşatma ve hâkimiyet) manası içerdiğinden { يُرْسِلُ } fiiline taalluk etmektedir; { حَفَظَةً } kelimesinden önce getirilmesi ise onun durumuna verilen önemi ve buna lâyık bir iş olduğunu ifade etmek içindir. { حَفَظَةً } kelimesine taalluk ettiği de söylenmiştir. O'nun: { حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا } “Nihayet birinize ölüm geldiğinde elçilerimiz onun canını alırlar” sözünde geçen { حَتَّى } edatının gaye (son sınır) bildiren edat olması muhtemeldir; yani sizinle ilgili korunması emredilen şeyleri koruyan melekleri üzerinize gönderir, nihayet birinize ölüm geldiğinde [elçilerimiz onun canını alırlar] demektir. İbtidâiyye (başlangıç edatı) olması da muhtemeldir. Ölümün gelmesinden kasıt ise onun alametlerinin gelmesidir. Hamza { تَوَفَّاهُ رُسُلُنَا } şeklinde, A'meş ise { تَتَوَفَّاهُ } şeklinde okumuştur. Elçiler (er-Rusul); ölüm meleğinin yardımcılarıdır. { تَوَفَّتْهُ } ifadesinin anlamı: Onun ruhunu tastamam alırlar demektir. { لَا يُفَرِّطُونَ } “onlar asla kusur etmezler”; yani gevşeklik göstermez ve zayi etmezler. Kelimenin aslı öne geçmekten gelir. Ebû Ubeyde: “Ağırdan almazlar/ihmal etmezler” demiştir. Ubeyd b. Umeyr ise şeddesiz olarak { لَا يُفْرِطُونَ } şeklinde okumuştur: Yani ikram veya azap etme hususunda kendilerine emredilen şeyde haddi aşmazlar demektir. O'nun: { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } “Sonra onlar gerçek mevlaları olan Allah’a döndürülürler” sözü { تَوَفَّتْهُ } fiiline matuftur; zamir, hitaptan gayba iltifat ile birlikte bütün fertleri kapsadığı için { أَحَدٍ } kelimesine dönmektedir. Yani haşirden sonra Allah'a: O'nun hükmüne ve mükâfat/cezasına döndürülürler. { مَوْلاهُمُ } [ifadesi], onların işlerini yöneten sahipleridir (mâlikleridir) demektir.

الْحَقِّ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْجَرِّ صِفَةً لِاسْمِ اللَّهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْحَقَّ بِالنَّصْبِ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ:

{ الْحَقِّ } kelimesini cumhur, lafzatullaha sıfat olarak cer ile okumuştur. Hasan ise gizli bir fiilin varlığıyla mansub olarak { الْحَقَّ } şeklinde okumuştur; yani:

أَعْنِي أَوْ أَمْدَحُ، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ لِكَوْنِهِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْفِكْرِ وَالرَّوِيَّةِ وَالتَّدَبُّرِ.

“kastediyorum” yahut “övüyorum” takdiriyle veya mastar olarak [mansubdur]. { وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ } “ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”; çünkü O, insanların muhtaç olduğu düşünme, fikir yürütme ve etraflıca inceleme gibi şeylere muhtaç değildir.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكٌ إِذَا نَامَ يَأْخُذُ نَفْسَهُ، فَإِذَا أَذِنَ اللَّهُ فِي قَبْضِ روحه قبضه وإلا ردّها إليه، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا مِنْ لَيْلَةٍ إِلَّا وَاللَّهُ يَقْبِضُ الْأَرْوَاحَ كُلَّهَا، فَيَسْأَلُ كُلَّ نَفْسٍ عَمَّا عَمِلَ صَاحِبُهَا مِنَ النَّهَارِ، ثُمَّ يَدْعُو مَلَكَ الْمَوْتِ فَيَقُولُ: اقْبِضْ رُوحَ هَذَا وَمَا مِنْ يَوْمٍ إِلَّا وَمَلَكُ الْمَوْتِ يَنْظُرُ فِي كِتَابِ حياة الناس، قائل يقول: ثلاثا، وَقَائِلٌ يَقُولُ: خَمْسًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أما

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكٌ إِذَا نَامَ يَأْخُذُ نَفْسَهُ، فَإِذَا أَذِنَ اللَّهُ فِي قَبْضِ روحه قبضه وإلا ردّها إليه » «Her insanla beraber bir melek vardır; uyuduğu zaman onun nefsini alır. Şayet Allah ruhunun kabzedilmesine izin verirse onu kabzeder, aksi takdirde onu kendisine geri verir.» İşte Yüce Allah'ın: { يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } “Geceleyin sizi vefat ettiren (uyutan)” buyruğu budur. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Hiçbir gece yoktur ki Allah bütün ruhları kabzetmesin. Sonra her bir nefse, sahibinin gündüzleyin ne iş yaptığını sorar; ardından ölüm meleğini çağırıp: 'Şunun ruhunu kabzet' buyurur. Hiçbir gün de yoktur ki ölüm meleği insanların hayat kitabına bakmasın; [buna dair] kimi günde üç defa, kimi de beş defa baktığını söyler.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Onların...

وفاته إيّاهم بالليل فمنامهم، وما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ فَيَقُولُ: مَا اكْتَسَبْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ قَالَ: فِي النَّهَارِ لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى وَهُوَ الْمَوْتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ قَالَ: مَا كَسَبْتُمْ مِنَ الْإِثْمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً قَالَ: هُمُ الْمُعَقِّبَاتُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَحْفَظُونَهُ وَيَحْفَظُونَ عَمَلَهُ.

geceleyin vefat ettirmesi uykularıdır. { وَما جَرَحْتُمْ بِالنَّهارِ } hakkında ise: “Gündüzün ne kazandığınızdır” der. { ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ } hakkında: “Gündüzleyin [uyandırır]” dedi; { لِيُقْضى أَجَلٌ مُسَمًّى } ise ölümdür. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ } ayeti hakkında: “Gunahtan ne kazandığınızı [bilir]” demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, { وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً } ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, insanı ve onun amelini koruyan takipçi meleklerdir (muakkibât).”

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَعْوَانُ مَلَكِ الْمَوْتِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قوله: هُمْ لا يُفَرِّطُونَ يقول: لا يضيعون.

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında naklettiğine göre o: “Meleklerden ölüm meleğinin yardımcılarıdır” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre o, { هُمْ لا يُفَرِّطُونَ } buyruğu hakkında: “Zayi etmezler demektir” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٣ الى ٦٥]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 63-65]

قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥)

{ قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (٦٣) قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٦٤) قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ (٦٥) } “De ki: “Karanlıklarında O’na gizli ve aşikâr: ‘Eğer bizi bundan kurtarırsan muhakkak şükredenlerden olacağız’ diye yalvarıp yakarırken, karanın ve denizin karanlıklarından (tehlikelerinden) sizi kim kurtarır?” (63) De ki: “Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır; sonra da siz yine O’na ortak koşarsınız.” (64) De ki: “O, sizin üzerinize üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye veya sizi fırka fırka birbirinize düşürüp kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya kādirdir.” Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz; umulur ki anlarlar. (65)”

قِيلَ: الْمُرَادُ بِظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ: شَدَائِدُهُمَا. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْعَرَبُ تَقُولُ: يَوْمٌ مُظْلِمٌ: إِذَا كَانَ شَدِيدًا، فَإِذَا عَظَّمَتْ ذَلِكَ قَالَتْ: يَوْمٌ ذُو كَوْكَبٍ، أَيْ يَحْتَاجُونَ فِيهِ لِشِدَّةِ ظُلْمَتِهِ إِلَى كَوْكَبٍ. وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ:

Denildi ki: Karanın ve denizin karanlıklarından kasıt, onların şiddetli tehlikeleridir. Nehhas şöyle demiştir: Araplar şiddetli bir gün olduğunda { يَوْمٌ مُظْلِمٌ } (karanlık gün) derler; bunu büyüttüklerinde ise { يَوْمٌ ذُو كَوْكَبٍ } (yıldızlı gün) derler, yani şiddetli karanlığından ötürü o günde yıldıza ihtiyaç duyarlar demektir. Sibeveyhi şu beyti okumuştur:

بَنِي أَسَدٍ هَلْ تَعْلَمُونَ بَلَاءَنَا ... إِذَا كَانَ يَوْمٌ ذُو كَوَاكِبَ أَشْنَعَا

“Ey Esedoğulları! Yıldızların göründüğü o korkunç gün geldiğinde, bizim imtihanımızı bilir misiniz?”

وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ: أَيْ مَنْ يُنْجِيكُمْ مِنْ شَدَائِدِهِمَا الْعَظِيمَةِ؟ قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ خِفْيَةً بِكَسْرِ الْخَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «وَخِيفَةً» مِنَ الْخَوْفِ. وَجُمْلَةُ تَدْعُونَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ مَنْ يُنْجِيكُمْ مِنْ ذَلِكَ حَالَ دُعَائِكُمْ لَهُ دُعَاءَ تَضَرُّعٍ وَخُفْيَةٍ أَوْ مُتَضَرِّعِينَ وَمُخْفِينَ.

Soru, azarlama ve kınama içindir: Yani o ikisinin büyük felaketlerinden sizi kim kurtarır? Ebû Bekir, Âsım'dan rivayetle { خِفْيَةً } kelimesini hı harfinin kesresiyle okumuştur; diğerleri ise dammesiyle okumuştur ki bunlar iki lehçedir. A'meş ise korku anlamında { وَخِيفَةً } şeklinde okumuştur. { تَدْعُونَهُ } cümlesi hâl olarak mansub mahaldedir: Yani siz O'na yalvararak ve gizlice dua ettiğiniz yahut yalvaran ve gizleyen kimseler olduğunuz halde bundan sizi kim kurtarır demektir.

وَالْمُرَادُ بِالتَّضَرُّعِ هُنَا: دُعَاءُ الْجَهْرِ. قَوْلُهُ: لَئِنْ أَنْجَيْتَنا كَذَا قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ لَئِنْ أَنْجانا وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ قَائِلِينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ الشِّدَّةِ الَّتِي نَزَلَتْ بِنَا وَهِيَ الظُّلُمَاتُ الْمَذْكُورَةُ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ لَكَ عَلَى مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيْنَا مِنْ تَخْلِيصِنَا مِنْ هَذِهِ الشَّدَائِدِ.

Burada tazarru (تَضَرُّع) ile kastedilen: Aşikâr yapılan duadır. O'nun: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا } sözünü Medine ve Şam ehli böyle okumuştur. Kûfeliler ise { لَئِنْ أَنْجانا } şeklinde okumuşlardır. Cümle, sözün takdiriyle mansub mahaldedir: Yani “Eğer bizi başımıza gelen bu şiddetli sıkıntıdan -ki zikredilen o karanlıklardır- kurtarırsan, bizi bu felaketlerden çekip kurtararak üzerimize ihsan ettiğin nimetlere karşılık muhakkak Sana şükredenlerden olacağız” diyerek [dua ettiğinizde demektir].

قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَهِشَامٌ يُنَجِّيكُمْ بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَقِرَاءَةُ التَّشْدِيدِ تُفِيدُ التَّكْثِيرَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، وَالضَّمِيرُ فِي مِنْها رَاجِعٌ إِلَى الظُّلُمَاتِ.

O'nun: { قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْها وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ } “De ki: “Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır”” sözünü Kûfeliler ve Hişâm teşdid ile { يُنَجِّيكُمْ } şeklinde okumuşlar, diğerleri ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır; teşdidli kıraat çokluk ifade eder. İkisinin anlamının aynı olduğu da söylenmiştir. { مِنْها } lafzındaki zamir, karanlıklara (zulümât) dönmektedir.

وَالْكَرْبُ: الْغَمُّ يَأْخُذُ بِالنَّفْسِ، وَمِنْهُ: رَجُلٌ مَكْرُوبٌ. قَالَ عَنْتَرَةُ:

Kerb (الْكَرْبُ); canı boğan, insanı saran gam ve kederdir. Bu kökten olarak: { رَجُلٌ مَكْرُوبٌ } (gamlı/kederli adam) denir. Antere şöyle demiştir:

وَمَكْرُوبٌ كَشَفْتُ الْكَرْبَ عَنْهُ ... بِطَعْنَةِ فَيْصَلٍ لَمَّا دَعَانِي

“Nice kederli kimse vardır ki, beni çağırdığında kesin bir kılıç darbesiyle onun kederini gideriverdim.”

ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ أَحْسَنَ إِلَيْكُمْ بِالْخُلُوصِ مِنَ الشَّدَائِدِ وَذَهَابِ الْكُرُوبِ شُرَكَاءَ لَا يَنْفَعُونَكُمْ، وَلَا يَضُرُّونَكُمْ، وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى تَخْلِيصِكُمْ مِنْ كُلِّ مَا يَنْزِلُ بِكُمْ، فَكَيْفَ وَضَعْتُمْ هَذَا الشِّرْكَ مَوْضِعَ مَا وَعَدْتُمْ بِهِ مِنْ أَنْفُسِكُمْ مِنَ الشُّكْرِ؟ ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً أَيِ الَّذِي قَدَرَ عَلَى إِنْجَائِكُمْ مِنْ تِلْكَ الشَّدَائِدِ وَدَفَعَ عَنْكُمْ تِلْكَ الْكُرُوبَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُعِيدَكُمْ

{ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ } “sonra da siz yine ortak koşarsınız”, yani sıkıntılardan kurtulma ve kederlerin gitmesiyle size ihsanda bulunduktan sonra Allah Subhânehu'ya; size ne fayda ne de zarar verebilen, başınıza gelen hiçbir şeyden sizi çekip kurtarmaya gücü yetmeyen ortaklar koşarsınız. Kendi nefsiniz adına vereceğinizi vaat ettiğiniz şükrün yerine bu şirki nasıl koyabildiniz? Sonra Allah Subhânehu ona kendilerine şöyle demesini emretmiştir: { هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً } “O, sizin üzerinize ... bir azap göndermeye kādirdir”, yani sizi o sıkıntılardan kurtarmaya güç yetiren ve sizden o kederleri defeden [Allah], sizi yeniden

فِي شِدَّةٍ وَمِحْنَةٍ وَكَرْبٍ يَبْعَثُ عَذَابَهُ عَلَيْكُمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، فَالْعَذَابُ الْمَبْعُوثُ مِنْ جِهَةِ الْفَوْقِ: مَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَطَرِ وَالصَّوَاعِقِ. وَالْمَبْعُوثُ مِنْ تَحْتِ الْأَرْجُلِ: الْخَسْفُ وَالزَّلَازِلُ وَالْغَرَقُ، وَقِيلَ: مِنْ فَوْقِكُمْ يَعْنِي الْأُمَرَاءَ الظَّلَمَةَ ومِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ يَعْنِي السَّفَلَةَ وَعَبِيدَ السُّوءِ. قَوْلُهُ: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ، مِنْ لَبَسَ الْأَمْرَ: إِذَا خَلَطَهُ، وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْمَدِينِيُّ بِضَمِّهَا: أَيْ يَجْعَلُ ذَلِكَ لِبَاسًا لَكُمْ قِيلَ وَالْأَصْلُ: أَوْ يَلْبِسُ عَلَيْكُمْ أَمْرَكُمْ، فَحَذَفَ أَحَدَ الْمَفْعُولَيْنِ مَعَ حَرْفِ الْجَرِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ وَالْمَعْنَى: يَجْعَلُكُمْ مُخْتَلِطِي الْأَهْوَاءِ مُخْتَلِفِي النِّحَلِ مُتَفَرِّقِي الْآرَاءِ وَقِيلَ:

bir sıkıntıya, mihnete ve kedere döndürmeye, her yönden üzerinize azabını göndermeye kādirdir. Üst cihetten gönderilen azap: Gökten inen yağmur (fırtına) ve yıldırımlardır. Ayakların altından gönderilen azap ise: Yere batma, depremler ve boğulmadır. Şöyle de denilmiştir: { مِنْ فَوْقِكُمْ } zalim yöneticiler; { مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } ise aşağı tabakadan kimseler ve kötü hizmetçiler demektir. O'nun: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } “veya sizi fırka fırka birbirinize düşürüp” sözünü cumhur, bir işi karıştırdığında kullanılan { لَبَسَ الْأَمْرَ } ifadesinden hareketle ye harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Abdullah el-Medînî ise damme ile okumuştur: Yani bunu size bir elbise kılar [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Aslı { أَوْ يَلْبِسُ عَلَيْكُمْ أَمْرَكُمْ } (işinizi size karıştırır) şeklindedir; tıpkı Teâlâ'nın: { وَإِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ } ayetinde olduğu gibi mef'ûllerden biri cer harfiyle birlikte hazfedilmiştir. Mana şudur: Sizi hevaları birbirine karışmış, mezhepleri farklı ve fikirleri dağınık kimseler kılar. Şöyle de denilmiştir:

يَجْعَلُكُمْ فِرَقًا يُقَاتِلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا. وَالشِّيَعُ: الْفِرَقُ، أَيْ يَخْلِطُكُمْ فِرَقًا. قَوْلُهُ: وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ أَيْ يُصِيبُ بَعْضَكُمْ بِشِدَّةِ بَعْضٍ مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ وَنَهْبٍ وَيُذِيقَ مَعْطُوفٌ عَلَى يَبْعَثَ، وَقُرِئَ: «نُذِيقُ» بِالنُّونِ. انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْحُجَجَ وَالدَّلَالَاتِ مِنْ وُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ الْحَقِيقَةَ فَيَعُودُونَ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي بَيَّنَّاهُ لَهُمْ بَيَانَاتٍ مُتَنَوِّعَةٍ.

Sizi birbirinizle savaşan fırkalar kılar. Şiya' (الشِّيَعُ); fırkalar demektir, yani sizi birbirine karışmış fırkalar yapar. O'nun: { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” sözü; yani öldürme, esaret ve yağma ile kiminizi kiminizin şiddetine uğratır demektir. { وَيُذِيقَ } kelimesi { يَبْعَثَ } fiiline matuftur; nun harfiyle { نُذِيقُ } şeklinde de okunmuştur. { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz”, yani onlara hüccet ve delilleri farklı vecihlerden açıklıyoruz; { لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ } “umulur ki anlarlar” hakikati anlarlar da onlar için çeşitli beyanlarla açıkladığımız hakka dönerler.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ يَقُولُ: مِنْ كَرْبِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: يَقُولُ: إِذَا أَضَلَّ الرَّجُلُ الطَّرِيقَ دَعَا اللَّهَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ قَالَ: يَعْنِي مِنْ أُمَرَائِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ يَعْنِي سَفَلَتَكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً يَعْنِيَ بِالشِّيَعِ الْأَهْوَاءَ الْمُخْتَلِفَةَ وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ قَالَ: يُسَلِّطُ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِالْقَتْلِ وَالْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَئِمَّةُ السُّوءِ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: خَدَمُ السُّوءِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا مِنْ وَجْهٍ آخَرَ قَالَ: مِنْ فَوْقِكُمْ مِنْ قِبَلِ أُمَرَائِكُمْ وَأَشْرَافِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: مِنْ قِبَلِ سَفَلَتِكُمْ وَعَبِيدِكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ قَالَ: الْقَذْفُ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: الْخَسْفُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَيْضًا مِنْ فَوْقِكُمْ قَالَ: الصَّيْحَةُ وَالْحِجَارَةُ وَالرِّيحُ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: الرَّجْفَةُ وَالْخَسْفُ، وَهُمَا عَذَابُ أَهْلِ التَّكْذِيبِ وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ قَالَ: عَذَابُ أَهْلِ الْإِقْرَارِ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَعُوذُ بِوَجْهِكَ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ قَالَ: أَعُوذُ بِوَجْهِكَ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ قَالَ: هَذَا أَهْوَنُ أَوْ أَيْسَرُ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثٍ طَوِيلٍ عَنْ ثَوْبَانَ، وَفِيهِ: «وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُسَلِّطَ عَلَيْهِمْ عَدُوًّا مِنْ غَيْرِهِمْ فَأَعْطَانِيهَا، وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُذِيقَ بَعْضَهُمْ بَأْسَ بَعْضٍ فَمَنَعَنِيهَا» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقْبَلَ ذَاتَ يَوْمٍ مِنَ الْعَالِيَةِ، حَتَّى إذا مرّ بمسجد بني معاوية

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; { قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “De ki: 'Karanın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?'” ayeti hakkında Katâde: “Karanın ve denizin sıkıntısından [demektir]” demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bu ayetin tefsirinde İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “[Bu ifade] kişi yolu kaybettiğinde Allah'a: { لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Eğer bizi bundan kurtarırsan kesinlikle şükredenlerden olacağız” diye dua eder [demektir].” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiğine göre; { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } “De ki: 'O, üstünüzden üzerinize bir azap göndermeye kādirdir'” ayeti hakkında o: “Yani yöneticileriniz tarafından; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından” [yani] ayak takımınız tarafından; { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً } “yahut sizi fırkalara bölüp birbirinize düşürmeye” yani fırkalardan kasıt farklı hevalardır (bâtıl arzulardır); { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” sözü hakkında da: Öldürme ve azap ile kiminizi kiminizin başına musallat eder [demektir]” demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in başka bir tarik ile ondan naklettiğine göre ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “{ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } kötü önderler; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } [hakkında ise] kötü hizmetçilerdir dedi.” Ebû'ş-Şeyh'in yine başka bir tarik ile ondan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “{ مِنْ فَوْقِكُمْ } yöneticileriniz ve ileri gelenleriniz tarafından; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } [hakkında ise] ayak takımınız ve köleleriniz tarafından dedi.” Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Mâlik'ten naklettiğine göre; { عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } [hakkında]: “Taş yağması”; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } [hakkında ise]: “Yere batma” demiştir. Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den de bunun benzerini nakletmiştir. Ebû'ş-Şeyh'in yine Mücâhid'den naklettiğine göre o: “{ مِنْ فَوْقِكُمْ } korkunç ses, taş ve rüzgardır; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } sarsıntı ve yere batmadır ki bu ikisi yalanlayanların azabıdır. { وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } ise ikrar edenlerin (müminlerin) azabıdır” demiştir. Buhârî ve başkalarının Câbir b. Abdillâh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ } “De ki: 'O, üstünüzden üzerinize bir azap göndermeye kādirdir'” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin Zâtına (yüce vechine) sığınırım» buyurdu; { أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “yahut ayaklarınızın altından” [kısmı inince]: «Senin Zâtına sığınırım» buyurdu; { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “yahut sizi fırkalara bölüp birbirinize düşürmeye ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya” [kısmı inince de]: «Bu daha hafiftir veya daha kolaydır» buyurdu. Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve başkalarının Sevbân'dan rivayet ettiği uzun bir hadiste şu ifade yer almaktadır: «...O'ndan, kendilerinden başkası olan bir düşmanı onların üzerine musallat kılmamasını istedim, bunu bana verdi. Kimine kiminin şiddetini tattırmamasını istedim, bunu ise bana vermedi.» Müslim ve başkalarının Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan naklettiği hadiste ise şöyle geçmektedir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün el-Âliye cihetinden geldi. Benî Muâviye Mescidi'ne vardığında...»

دَخَلَ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْنَا مَعَهُ وَدَعَا رَبَّهُ طَوِيلًا، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَيْنَا فَقَالَ: سَأَلْتُ رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَةً: سَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالْغَرَقِ، وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالسَّنَةِ فَأَعْطَانِيهِمَا وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يَجْعَلَ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ فَمَنَعَنِيهَا» وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَيْضًا ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَنَسٍ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَمَا إِنَّهَا كَائِنَةٌ وَلَمْ يَأْتِ تَأْوِيلُهَا بَعْدُ» .

«içeri girip orada iki rekât namaz kıldı; biz de onunla birlikte namaz kıldık. Rabbine uzun uzun dua etti, sonra bize dönüp şöyle buyurdu: Rabbimden üç şey istedim; bana ikisini verdi, birini ise vermedi: Ümmetimi suda boğulmak suretiyle helak etmemesini istedim ve ümmetimi kıtlıkla helak etmemesini istedim; bu ikisini bana verdi. Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini istedim, bunu ise bana vermedi.» Ahmed ve Hâkim -sahih olduğunu belirterek- Câbir b. Atîk hadisinden benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdeveyh de Ebû Hureyre hadisinden benzerini rivayet etmiştir. Yine İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdeveyh, Huzeyfe b. el-Yemân hadisinden benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Nesâî ve İbn Merdeveyh, Enes'ten de benzerini rivayet etmiştir. Ahmed, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan naklettiğine göre o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu ayet: { قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Dikkat edin! O muhakkak gerçekleşecektir, ancak onun tevili henüz gelmemiştir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: هُنَّ أَرْبَعٌ وَكُلُّهُنَّ عَذَابٌ وَكُلُّهُنَّ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ، فَمَضَتِ اثْنَتَانِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً: فَأُلْبِسُوا شِيَعًا، وَذَاقَ بَعْضُهُمْ بَأْسَ بَعْضٍ وَبَقِيَتِ اثْنَتَانِ وَاقِعَتَانِ لَا مَحَالَةَ: الْخَسْفُ، وَالرَّجْمُ. وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ كِفَايَةٌ.

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın Übey b. Ka'b'dan bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Onlar dörttür; hepsi de birer azaptır ve hepsi de muhakkak gerçekleşecektir. İkisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından yirmi beş sene sonra geçip gitti: Fırka fırka birbirlerine düşürüldüler ve kimisi kimisinin şiddetini tattı. Muhakkak vuku bulacak olan diğer ikisi ise geriye kaldı: Yere batma (hasf) ve taş yağması (recm).” Bu baptaki hadisler pek çoktur; zikrettiklerimiz ise kâfidir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٦٦ الى ٧٣]

[En'âm Suresi (6), Âyetler 66-73]

وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)

{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ (٦٦) لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٦٧) وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٦٨) وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim.” (66) Her haberin gerçekleşeceği bir zaman ve yer vardır; yakında bileceksiniz. (67) Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir. Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma. (68) Korkanlara (sakınanlara) onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur; ancak bir hatırlatmadır, umulur ki sakınırlar. (69) Dinlerini bir oyun ve eğlence edinen ve dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir nefsin, kazandığı günahlar yüzünden helake sürüklenmemesi için Kur'an ile hatırlat. Onun için Allah’tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denk tutsa da kendisinden alınmaz. İşte onlar kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir. İnkâr ettiklerinden ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır. (70)”

قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)

{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “De ki: “Allah’ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Ve Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, şeytanların ayartıp yeryüzünde şaşkın bıraktığı, kendisini ‘Bize gel!’ diye doğru yola çağıran arkadaşları bulunan kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?” De ki: “Şüphesiz Allah’ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir. Ve bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.” (71) “Ve namazı dosdoğru kılın, O’ndan sakının” [diye emrolunduk]. Huzuruna toplanacağınız O’dur. (72) Gökleri ve yeri hak ile yaratan O’dur. “Ol!” dediği gün hemen oluverir. O’nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün mülk yalnızca O’nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hüküm ve Hikmet Sahibidir, her şeyden Haberdardır. (73)”

قَوْلُهُ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ أَوْ إِلَى الْعَذَابِ. وَقَوْمُهُ الْمُكَذِّبُونَ: هُمْ قُرَيْشٌ، وَقِيلَ: كُلُّ مُعَانِدٍ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ الْحَقُّ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ كَذَّبُوا بِالْقُرْآنِ أَوِ الْعَذَابِ، وَالْحَالُ أَنَّهُ حَقٌّ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ «وَكَذَّبَتْ» بِالتَّاءِ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ أَيْ: لَسْتُ بِحَفِيظٍ عَلَى أَعْمَالِكُمْ حَتَّى أُجَازِيَكُمْ عَلَيْهَا. قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ وَقِيلَ: لَيْسَتْ بِمَنْسُوخَةٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ إيمانهم في

O'nun: { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } “Kavmin onu yalanladı” sözündeki zamir Kur'an'a yahut azaba dönmektedir. Onu yalanlayan kavmi: Kureyş'tir; her inatçı kimsedir de denilmiştir. { وَهُوَ الْحَقُّ } “O hak olduğu halde” cümlesi hâl olarak mansub mahaldedir; yani o hak olduğu halde onlar Kur'an'ı veya azabı yalanladılar demektir. İbn Ebî Able te ile { وَكَذَّبَتْ } şeklinde okumuştur. { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim””; yani amellerinize karşılık size ceza verecek şekilde amelleriniz üzerinde bir koruyucu değilim demektir. Bu ayetin kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiği söylenmiştir; onların iman etmesi onun gücü dâhilinde

وُسْعِهِ. قَوْلُهُ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ أَيْ لِكُلِّ شَيْءٍ وَقْتٌ يَقَعُ فِيهِ. وَالنَّبَأُ: الشَّيْءُ الَّذِي يُنَبَّأُ عَنْهُ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لِكُلِّ عَمَلٍ جَزَاءٌ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَعِيدًا لَهُمْ بِمَا يَنْزِلُ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ الْحَسَنُ:

olmadığı için mensuh olmadığı da söylenmiştir. O'nun: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin gerçekleşeceği bir zaman ve yer vardır” sözü; yani her şeyin vuku bulacağı bir vakit vardır demektir. en-Nebe' (النَّبَأُ); kendisinden haber verilen şeydir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, her amelin bir karşılığı vardır demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Dünyada başlarına inecek olan şeylerle onları tehdit olması caizdir. Hasan ise şöyle demiştir:

هَذَا وَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ لِلْكُفَّارِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُقِرُّونَ بِالْبَعْثِ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ بِحُصُولِهِ وَنُزُولِهِ بِهِمْ كَمَا عَلِمُوا يَوْمَ بَدْرٍ بِحُصُولِ ما كان النبي ﷺ يَتَوَعَّدُهُمْ بِهِ. قَوْلُهُ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ الْخِطَابُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ. وَالْخَوْضُ: أَصْلُهُ فِي الْمَاءِ ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي غَمَرَاتِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ مَجَاهِلُ تَشْبِيهًا بِغَمَرَاتِ الْمَاءِ، فَاسْتُعِيرَ مِنَ الْمَحْسُوسِ لِلْمَعْقُولِ وَقِيلَ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْخَلْطِ، وَكُلُّ شَيْءٍ خُضْتَهُ فَقَدْ خَلَطْتَهُ، وَمِنْهُ: خَاضَ الْمَاءَ بِالْعَسَلِ: خَلَطَهُ. وَالْمَعْنَى: إِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا بِالتَّكْذِيبِ وَالرَّدِّ وَالِاسْتِهْزَاءِ فَدَعْهُمْ، وَلَا تَقْعُدْ مَعَهُمْ لِسَمَاعِ مِثْلِ هَذَا الْمُنْكَرِ الْعَظِيمِ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ مُغَايِرٍ لَهُ، أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْإِعْرَاضِ عَنْ أَهْلِ الْمَجَالِسِ الَّتِي يُسْتَهَانُ فِيهَا بِآيَاتِ اللَّهِ إِلَى غَايَةٍ هِيَ الْخَوْضُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ.

Bu, kâfirlere Allah'tan bir tehdittir; çünkü onlar yeniden dirilmeyi ikrar etmiyorlardı. { وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “yakında bileceksiniz”; tıpkı Bedir gününde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerini tehdit ettiği şeyin gerçekleştiğini bildikleri gibi, onun meydana gelmesi ve başlarına inmesiyle bunu yakında bileceklerdir. O'nun: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, onlardan yüz çevir” sözündeki hitap Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut kendisine hitap edilmesi uygun olan her fert içindir. el-Havz (الْخَوْضُ) kelimesinin aslı suda [yürümek/dalmak] demektir; sonra suyun derinliklerine benzetilerek bilinmeyen şeylerin derinliklerine dalmak anlamında kullanılmıştır; böylece somut olandan soyut olana istiare edilmiştir. Karıştırmak anlamından alındığı da söylenmiştir; daldığın her şeyi birbirine karıştırmışsındır. Nitekim: “Suyu balla karıştırdı” anlamında { خَاضَ الْمَاءَ بِالْعَسَلِ } denir. Anlamı şudur: Ayetlerimizi yalanlamak, reddetmek ve alaya almak suretiyle onlara dalanları gördüğün vakit onları bırak ve böylesi büyük bir münkeri işitmek üzere onlarla beraber oturma; tâ ki { حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } ondan başka farklı bir söze dalıncaya kadar. Allah Subhânehu, Allah'ın ayetlerinin hafife alındığı meclislerin ehlinden, başka bir söze dalma gayesine kadar yüz çevirmesini emretmiştir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَوْعِظَةٌ عَظِيمَةٌ لِمَنْ يَتَسَمَّحُ بِمُجَالَسَةِ الْمُبْتَدِعَةِ الَّذِينَ يُحَرِّفُونَ كَلَامَ اللَّهِ وَيَتَلَاعَبُونَ بِكِتَابِهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، وَيَرُدُّونَ ذَلِكَ إِلَى أَهْوَائِهِمُ الْمُضِلَّةِ وَبِدَعِهِمُ الْفَاسِدَةِ، فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ وَيُغَيِّرْ مَا هُمْ فِيهِ فَأَقَلُّ الْأَحْوَالِ أَنْ يَتْرُكَ مُجَالَسَتَهُمْ، وَذَلِكَ يَسِيرٌ عَلَيْهِ غَيْرُ عَسِيرٍ. وَقَدْ يَجْعَلُونَ حُضُورَهُ مَعَهُمْ مَعَ تَنَزُّهِهِ عَمَّا يَتَلَبَّسُونَ بِهِ شُبْهَةً يُشَبِّهُونَ بِهَا عَلَى الْعَامَّةِ، فَيَكُونُ فِي حُضُورِهِ مَفْسَدَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى مُجَرَّدِ سَمَاعِ الْمُنْكَرِ.

Bu ayette; Allah'ın kelamını tahrif eden, O'nun Kitabı ve Resûlü'nün sünneti ile oynayan, bunları saptırıcı hevalarına ve bozuk bidatlerine irca eden bidat ehliyle bir arada oturmaya müsamaha gösteren kimseler için büyük bir öğüt vardır. Zira kişi onları inkâr edip içinde bulundukları durumu değiştiremiyorsa, en azından onların meclislerini terk etmelidir ki bu da onun için zor değil, gayet kolaydır. Bazen onlar, o kişinin bu gibi şeylerden uzak durmasıyla birlikte aralarında bulunmasını avam halkı aldatmak için bir şüphe vesilesi kılarlar; böylece onun orada bulunmasında, sırf münkeri işitmenin ötesinde fazladan bir fesat meydana gelir.

وَقَدْ شَاهَدْنَا مِنْ هَذِهِ الْمَجَالِسِ الْمَلْعُونَةِ مَا لَا يَأْتِي عَلَيْهِ الْحَصْرُ، وَقُمْنَا فِي نُصْرَةِ الْحَقِّ وَدَفْعِ الْبَاطِلِ بِمَا قَدَرْنَا عَلَيْهِ، وَبَلَغَتْ إِلَيْهِ طَاقَتُنَا، وَمَنْ عَرَفَ هَذِهِ الشَّرِيعَةَ الْمُطَهَّرَةَ حَقَّ مَعْرِفَتِهَا عَلِمَ أَنْ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْبِدَعِ الْمُضِلَّةِ فِيهَا مِنَ الْمَفْسَدَةِ أَضْعَافُ أَضْعَافِ مَا فِي مُجَالَسَةِ مَنْ يَعْصِي اللَّهَ بِفِعْلِ شَيْءٍ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَلَا سِيَّمَا لِمَنْ كَانَ غَيْرَ رَاسِخِ الْقَدَمِ فِي عِلْمِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. فَإِنَّهُ رُبَّمَا يَتَّفِقُ عَلَيْهِ مِنْ كَذِبَاتِهِمْ وَهَذَيَانِهِمْ مَا هُوَ مِنَ الْبُطْلَانِ بِأَوْضَحِ مَكَانٍ، فَيَنْقَدِحُ فِي قَلْبِهِ، مَا يَصْعُبُ عِلَاجُهُ وَيَعْسُرُ دَفْعُهُ فَيَعْمَلُ بِذَلِكَ مُدَّةَ عُمْرِهِ وَيَلْقَى اللَّهَ بِهِ مُعْتَقِدًا أَنَّهُ من الحق وهو الْبَاطِلِ وَأَنْكَرِ الْمُنْكَرِ. قَوْلُهُ: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى إِمَّا هَذِهِ هِيَ الشَّرْطِيَّةُ وَتَلْزَمُهَا غَالِبًا نُونُ التَّأْكِيدِ وَلَا تَلْزَمُهَا نَادِرًا وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Biz bu lânetlenmiş meclislerden sayılamayacak kadar çok müşahede ettik; hakkı desteklemek ve bâtılı defetmek hususunda gücümüzün yettiğince ve takatimiz elverdiğince kıyam ettik. Bu tertemiz şeriatı hakkıyla tanıyan kimse bilir ki, saptırıcı bidat ehliyle oturup kalkmakta; haramlardan herhangi birini işleyerek Allah'a isyan eden kimseyle oturup kalkmaktan katbekat daha fazla fesat vardır; özellikle de Kitap ve Sünnet ilminde ayağı sağlam basmayan kimseler için bu böyledir. Çünkü onların açıkça bâtıl olan yalanlarından ve hezeyanlarından bir kısmı bazen ona denk gelir de kalbinde tedavisi zor ve defedilmesi güç bir şüphe uyanır; böylece ömrü boyunca onunla amel eder ve bâtılın en koyusu, münkerin en çirkini olduğu halde onun hak olduğuna inanarak Allah'ın huzuruna çıkar. O'nun: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى } “Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık oturma” sözünde geçen { إِمَّا } şart edatıdır; çoğunlukla tekit nunu ile birlikte gelir, nadiren de tekit nunsuz gelir. Nitekim şairin şu sözü böyledir:

إِمَّا يُصِبْكَ عَدُوٌّ في مناوأة ... يوما فقد كنت تستعلي وتنتصر

“Bir gün bir mücadelede düşman seni vuracak olursa, [bil ki] vaktiyle sen de üstün gelip zafer kazanmıştın.”

وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُنَسِّيكَ بِتَشْدِيدِ السِّينِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

İbn Abbâs sin harfinin teşdidi ile { يُنَسِّيكَ } şeklinde okumuştur; şairin şu sözü de bunun gibidir: