Binûn

En'âm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

.......

.......

وَقَدْ يُنَسِّيكَ بَعْضَ الْحَاجَةِ الْكَسَلُ

“Tembellik bazen sana bazı ihtiyaçlarını unutturur.”

وَالْمَعْنَى: إِنْ أَنْسَاكَ الشَّيْطَانُ أَنْ تَقُومَ عَنْهُمْ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى إِذَا ذَكَرْتَ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَيِ: الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالِاسْتِهْزَاءِ بِالْآيَاتِ وَالتَّكْذِيبِ بِهَا. قِيلَ: وَهَذَا الْخِطَابُ وَإِنْ كان ظاهره للنبي ﷺ فَالْمُرَادُ التَّعْرِيضُ لِأُمَّتِهِ لِتَنَزُّهِهِ عَنْ أَنْ يُنْسِيَهُ الشَّيْطَانُ وَقِيلَ: لَا وَجْهَ لِهَذَا فَالنِّسْيَانُ جائز عليه كما نطقت بذلك

Anlamı şudur: Eğer şeytan onların yanından kalkmanı sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğuyla –yani ayetlerle alay edip onları yalanlamak suretiyle kendilerine zulmedenlerle– beraber oturma. Şöyle de denilmiştir: Bu hitap, her ne kadar zahiren Hz. Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik olsa da, şeytanın ona unutturmasından münezzeh olması sebebiyle asıl maksat ümmetine ta‘rîzde bulunmaktır (dolaylı olarak ümmeti uyarmaktır). Şöyle de denilmiştir: Bunun tutar bir tarafı yoktur; zira unutmak onun hakkında da mümkündür, nitekim...

الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ: «إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي» وَنَحْوُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ أَيْ مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مُجَالَسَةَ الْكُفَّارِ عِنْدَ خَوْضِهِمْ فِي آيَاتِ اللَّهِ مِنْ حِسَابِ الْكُفَّارِ مِنْ شَيْءٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: مَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مَا يَقَعُ مِنْهُمْ مِنَ الْخَوْضِ فِي آيَاتِ اللَّهِ فِي مُجَالَسَتِهِمْ لَهُمْ مِنْ شَيْءٍ. وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ: فَفِي الْآيَةِ التَّرْخِيصُ لِلْمُتَّقِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مُجَالَسَةِ الْكُفَّارِ إِذَا اضْطُرُّوا إِلَى ذَلِكَ كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ ذِكْرِ السَّبَبِ. قِيلَ: وَهَذَا التَّرْخِيصُ كَانَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ، وَكَانَ الْوَقْتُ وَقْتَ تُقْيَةٍ، ثُمَّ نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ فَنَسَخَ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَلكِنْ ذِكْرى لهم، ذِكْرَى: فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَوْ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهَا مَحْذُوفٌ: أَيْ وَلَكِنْ عَلَيْهِمْ ذِكْرَى. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ:

«Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; sizin unuttuğunuz gibi ben de unuturum. Unuttuğum zaman bana hatırlatın» ve benzeri [rivayetlerde] unutmak onun hakkında da mümkündür. O'nun: { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur” sözünün anlamı şudur: Kâfirler Allah'ın ayetlerine daldıkları zaman onlarla oturmaktan sakınanlara, kâfirlerin hesabından hiçbir sorumluluk yoktur. Bir görüşe göre de anlamı şudur: Onlarla oturduklarında kâfirlerden sâdır olan Allah'ın ayetlerine dalma eyleminden, sakınanların üzerine bir sorumluluk yoktur. Bu tefsire göre ayette, iniş sebebi zikredilirken geleceği üzere, mecbur kaldıklarında müminlerden takva sahiplerine kâfirlerle bir arada oturma hususunda bir ruhsat vardır. Şöyle de denilmiştir: Bu ruhsat İslam'ın ilk dönemindeydi ve o vakit takiyye vaktiydi. Daha sonra Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Oysa [Allah] Kitap'ta size indirmişti ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın” ayeti nazil oldu ve bunu neshetti. O'nun: [onlara] { وَلكِنْ ذِكْرى } “fakat bir hatırlatmadır” sözünde geçen { ذِكْرَى } kelimesi, mastar olarak nasb veya haberi hazfedilmiş bir mübteda olarak ref konumundadır; yani 'fakat onların üzerine bir hatırlatma [görevi vardır]'. Kisâî ise şöyle demiştir:

الْمَعْنَى: وَلَكِنَّ هَذِهِ ذِكْرَى. وَالْمَعْنَى عَلَى الِاسْتِدْرَاكِ مِنَ النَّفْيِ السَّابِقِ: أَيْ: وَلَكِنْ عَلَيْهِمُ الذِّكْرَى لِلْكَافِرِينَ بِالْمَوْعِظَةِ وَالْبَيَانِ لَهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ. أَمَّا عَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ فَلِأَنَّ مُجَرَّدَ اتِّقَاءِ مَجَالِسِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ لَا يُسْقِطُ وُجُوبَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ. وَأَمَّا عَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي فَالتَّرْخِيصُ فِي الْمُجَالَسَةِ لَا يُسْقِطُ التَّذْكِيرَ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ الْخَوْضَ فِي آيَاتِ اللَّهِ إِذَا وَقَعَتْ مِنْكُمُ الذِّكْرَى لَهُمْ. وَأَمَّا جَعْلُ الضَّمِيرِ لِلْمُتَّقِينَ فَبِعِيدٌ جِدًّا. قَوْلُهُ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً أَيِ اتْرُكْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الدِّينَ الَّذِي كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِمُ الْعَمَلُ بِهِ وَالدُّخُولُ فِيهِ لَعِبًا وَلَهْوًا وَلَا تُعَلِّقْ قَلْبَكَ بِهِمْ فَإِنَّهُمْ أَهْلُ تَعَنُّتٍ وَإِنْ كُنْتَ مَأْمُورًا بِإِبْلَاغِهِمُ الْحُجَّةَ. وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْقِتَالِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمُ اتَّخَذُوا دِينَهُمُ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ لَعِبًا وَلَهْوًا كَمَا فِي فِعْلِهِمْ بِالْأَنْعَامِ مِنْ تِلْكَ الْجَهَالَاتِ وَالضَّلَالَاتِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالدِّينِ هُنَا:

Anlamı: 'Fakat bu bir hatırlatmadır' şeklindedir. Önceki olumsuzluktan istidrâk (düzeltme) yoluyla anlamı şöyledir: Fakat kâfirlere öğüt vererek ve bunun caiz olmadığını onlara açıklayarak hatırlatmada bulunmak onların görevidir. Birinci tefsire göre; Allah'ın ayetlerine dalan kimselerin meclislerinden sırf sakınmak, iyiliği emredip kötülükten sakındırma (emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker) yükümlülüğünü düşürmez. İkinci tefsire göre ise; bir arada oturmaya ruhsat verilmiş olması hatırlatma görevini düşürmez; umulur ki siz onlara hatırlatmada bulunduğunuzda Allah'ın ayetlerine dalmaktan sakınırlar. Zamirin takva sahiplerine ait kılınması ise son derece uzaktır. O'nun: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri bırak” sözünün anlamı; kendisiyle amel etmeleri ve içine girmeleri gereken dini oyun ve eğlence edinen o kimseleri bırak; her ne kadar onlara hücceti tebliğ etmekle emrolunmuş olsan da kalbini onlara bağlama, çünkü onlar inatçılık ehlidir. Bu ayetin kıtal (savaş) ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre anlamı şudur: Onlar daha önce zikri geçen cehalet ve sapkınlıklardan en‘âm hususundaki fiillerinde olduğu gibi, üzerinde bulundukları dinlerini oyun ve eğlence edinmişlerdir. Bir diğer görüşe göre burada din ile kastedilen:

الْعِيدُ: أَيِ اتَّخَذُوا عِيدَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا، وَجُمْلَةُ وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا مَعْطُوفَةٌ عَلَى اتَّخَذُوا أَيْ: غَرَّتْهُمْ حَتَّى آثَرُوهَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَقَالُوا: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ . وقوله: وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ الضَّمِيرُ فِي بِهِ لِلْقُرْآنِ أَوْ لِلْحِسَابِ. وَالْإِبْسَالُ: تسليم المرء لِلْهَلَاكِ، وَمِنْهُ أَبْسَلْتُ وَلَدِي: أَيْ رَهَنْتُهُ فِي الدَّمِ، لِأَنَّ عَاقِبَةَ ذَلِكَ الْهَلَاكُ.

bayramdır; yani bayramlarını oyun ve eğlence edinmişlerdir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve dünya hayatı kendilerini aldattı” cümlesi { اتَّخَذُوا } fiiline matuftur; yani dünya hayatı onları aldattı da onu ahirete tercih ettiler, yeniden dirilmeyi inkâr ettiler ve: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “O [hayat], dünya hayatımızdan başkası değildir; ölürüz ve yaşarız, biz yeniden diriltilecek de değiliz” dediler. O'nun: { وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “Bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla hatırlat” sözündeki { بِهِ } zamiri Kur'an'a veya hesaba aittir. İbsâl (إِبْسَال); kişinin helake teslim edilmesidir. Bunun bir örneği olarak; 'Çocuğumu ibsâl ettim (أَبْسَلْتُ وَلَدِي)' denir ki, 'onun akıbeti helak olduğu için onu kan [bedeline karşılık] rehin bıraktım' demektir.

قَالَ النَّابِغَةُ:

Nâbiğa şöyle demiştir:

وَنَحْنُ رَهَنَّا بِالْأَفَاقَةِ عَامِرًا ... بِمَا كَانَ فِي الدَّرْدَاءِ رَهْنًا فَأُبْسِلَا

“Biz Efâka'da Âmir'i, Derdâ'da rehin olup da helake terk edilmesine karşılık rehin verdik.”

أَيْ فَهَلَكَ، وَالدَّرْدَاءُ: كَتِيبَةٌ كَانَتْ لَهُمْ مَعْرُوفَةٌ بِهَذَا الِاسْمِ، فَالْمَعْنَى: وَذَكِّرْ بِهِ خَشْيَةَ أَوْ مَخَافَةَ أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ تَهْلِكَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ: أَيْ تُرْتَهَنُ وَتُسَلَّمُ لِلْهَلَكَةِ، وَأَصْلُ الْإِبْسَالِ: الْمَنْعُ، وَمِنْهُ شُجَاعٌ بَاسِلٌ: أَيْ مُمْتَنِعٌ مِنْ قَرْنِهِ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها الْعَدْلُ هُنَا: الْفِدْيَةُ. وَالْمَعْنَى: وَإِنْ بَذَلَتْ تِلْكَ النَّفْسُ الَّتِي سَلَّمَتْ لِلْهَلَاكِ كُلَّ فِدْيَةٍ لَا يُؤْخَذُ مِنْهَا ذَلِكَ الْعَدْلُ حَتَّى تَنْجُوَ بِهِ مِنَ الْهَلَاكِ، وَفَاعِلُ يُؤْخَذْ ضَمِيرٌ يَرْجِعُ إِلَى الْعَدْلِ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُفْدَى بِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَقِيلَ: فَاعِلُهُ مِنْهَا، لِأَنَّ الْعَدْلَ هُنَا مُصْدَرٌ لَا يُسْنَدُ إِلَيْهِ الْفِعْلُ، وَكُلُّ عَدْلٍ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ: أَيْ عَدْلًا كُلَّ عَدْلٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمُتَّخِذِينَ دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا، وَخَبَرُهُ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا أَيْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا هُمُ الَّذِينَ سلموا للهلاك بما كسبوا، ولَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ جواب سؤال مقدّر

Yani helak oldu [demektir]. ed-Derdâ (الدَّرْدَاءُ) ise onların bu isimle bilinen bir müfrezesiydi (askerî birliğiydi). Buna göre mana şöyledir: Bir nefsin kazandığı [günahlar] yüzünden helake sürüklenmesi endişesiyle, korkusuyla yahut hoşnutsuzluğuyla [onunla] öğüt ver; yani rehin alınıp helake teslim edilmesi [korkusuyla]. İbsâl (الْإِبْسَال) kelimesinin asıl anlamı men etmektir (alıkoymaktır). Nitekim 'şucâun bâsilun' (شُجَاعٌ بَاسِلٌ) [yiğit kahraman] ifadesi de buradan gelir; yani denginin/hasmının alt etmesinden kendini koruyan demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْها } “O, her türlü fidyeyi denk tutsa da kendisinden alınmaz” buyruğunda geçen 'el-adl' (الْعَدْلُ) burada fidye demektir. Mana şöyledir: Helake teslim edilen o nefis, [kurtulmak için] her türlü fidyeyi verecek olsa dahi, kendisiyle helakten kurtulsun diye bu fidye ondan kabul edilmez. 'Yü'hazu' (يُؤْخَذْ) fiilinin faili (nâib-i fâili), adl kelimesine dönen bir zamirdir; çünkü o, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan hiçbir fidye kabul edilmez” buyruğunda olduğu gibi fidye olarak verilen şey manasındadır. Bir görüşe göre de nâib-i fâili 'minhâ' (مِنْها) ifadesidir; çünkü buradaki adl kelimesi fiilin kendisine isnat edilemeyeceği bir mastardır. 'Külle adlin' (كُلَّ عَدْلٍ) ifadesi ise mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mansuptur; yani 'adlen külle adlin' takdirindedir. O'nun: { أُولئِكَ } “İşte onlar” buyruğuyla dinlerini oyun ve eğlence edinenlere işaret edilmektedir. Bunun haberi (yüklemi) ise: { الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا } “Kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş kimselerdir” ifadesidir; yani dinlerini oyun ve eğlence edinen bu kimseler, kazandıkları [günahlar] sebebiyle helake teslim edilenlerin ta kendileridir. { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ } “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” buyruğu ise takdîrî bir sorunun cevabıdır.

كَأَنَّهُ قِيلَ: كَيْفَ حَالُ هَؤُلَاءِ؟ فَقِيلَ: لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ، وَهُوَ الْمَاءُ الْحَارُّ، وَمِثْلُهُ قوله تعالى: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ وَهُوَ هُنَا شَرَابٌ يَشْرَبُونَهُ فَيُقَطِّعُ أَمْعَاءَهُمْ. قَوْلُهُ: قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَالِاسْتِفْهَامُ: لِلتَّوْبِيخِ أَيْ كَيْفَ نَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ أَصْنَامًا لَا تَنْفَعُنَا بِوَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ النَّفْعِ إِنْ أَرَدْنَا مِنْهَا نَفْعًا وَلَا نَخْشَى ضُرَّهَا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَلَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا عطف على نَدْعُوا. وَالْأَعْقَابُ: جَمْعُ عَقِبٍ، أَيْ كَيْفَ نَدْعُو مَنْ كَانَ كَذَلِكَ وَنَرْجِعُ إِلَى الضَّلَالَةِ الَّتِي أَخْرَجَنَا اللَّهُ مِنْهَا؟ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ لِمَنْ رُدَّ عَنْ حَاجَتِهِ وَلَمْ يَظْفَرْ بِهَا قَدْ ردّ على عقبيه. وقال المبرّد: تعقب بِالشَّرِّ بَعْدَ الْخَيْرِ. وَأَصْلُهُ مِنَ الْمُعَاقَبَةِ وَالْعُقْبَى، وَهُمَا مَا كَانَ تَالِيًا لِلشَّيْءِ وَاجِبًا أَنْ يتبعه، ومنه: وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ، وَمِنْهُ: عَقِبُ الرَّجُلِ، وَمِنْهُ:

Sanki 'Bunların hali nasıldır?' denilmiş de 'Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır' diye cevap verilmiştir; o da kaynar sudur. Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunun gibidir: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } “Başlarının üstünden kaynar su dökülür”. Buradaki ise içtikleri ve bağırsaklarını parça parça eden bir içecektir. O'nun: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi yalvaralım?” sözünde Allah Teâlâ ona bu sözü söylemesini emretmiştir. Soru kınama (tevbih) içindir; yani kendilerinden bir fayda dilediğimizde bize hiçbir şekilde fayda vermeyen ve hiçbir cihetten zararından korkmadığımız putlara Allah'tan başka nasıl yalvarıp kulluk ederiz? Böyle olan bir varlık ibadete layık değildir. { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “ve topuklarımız üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?” sözü { نَدْعُوا } fiiline matuftur. el-A‘kâb (الْأَعْقَابُ), akib (عَقِب - topuk) kelimesinin çoğuludur; yani böyle olan varlıklara nasıl yalvarırız da Allah'ın bizi kurtardığı sapıklığa geri döneriz? Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İhtiyacından geri çevrilen ve onu elde edemeyen kimse için 'iki topuğu üzerine geri döndürüldü (قد ردّ على عقبيه)' denir. Müberred ise: 'İyilikten sonra kötülüğe maruz kaldı' demiştir. Bunun aslı muâkabe (ardından gelme) ve ukbâdan (sonuç) gelir ki bunlar bir şeyin ardından gelen ve onu zorunlu olarak takip eden şeydir. Nitekim: { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Hayırlı akıbet sakınanlarındır” ayeti, kişinin topuğu (akib) ve yine bundan gelen:

الْعُقُوبَةُ، لِأَنَّهَا تَالِيَةٌ لِلذَّنْبِ. قَوْلُهُ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ هَوَى يَهْوِي إِلَى الشَّيْءِ: أَسْرَعَ إِلَيْهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مِنْ هَوَى النَّفْسِ، أَيْ زَيَّنَ له الشيطان هواه، واسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ هَوَتْ بِهِ، وَالْكَافُ فِي كَالَّذِي إِمَّا نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ نُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا رَدًّا كَالَّذِي، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ نُرَدُّ: أَيْ نُرَدُّ حَالَ كَوْنِنَا مُشْبِهِينَ لِلَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ، أَيْ ذَهَبَتْ بِهِ مَرَدَةُ الْجِنِّ بَعْدَ أَنْ كَانَ بَيْنَ الْإِنْسِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ اسْتَهْوَتْهُ وَقَرَأَ حَمْزَةُ اسْتَهْوَاهُ عَلَى تَذْكِيرِ الْجَمْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنُ اسْتَهْوَاهُ الشَّيْطَانُ وَهُوَ كَذَلِكَ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ، وحَيْرانَ حَالٌ: أَيْ حَالَ كَوْنِهِ مُتَحَيِّرًا تَائِهًا لَا يَدْرِي كَيْفَ يَصْنَعُ؟ وَالْحَيْرَانُ هُوَ الَّذِي لَا يهتدي لجهة، وقد حار يحار حَيْرَةً وَحَيْرُورَةً: إِذَا تَرَدَّدَ، وَبِهِ سُمِّيَ الْمَاءُ الْمُسْتَنْقَعُ الَّذِي لَا مَنْفَذَ لَهُ حَائِرًا. قَوْلُهُ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى صِفَةٌ لِحَيْرَانَ، أَوْ حَالِيَّةٌ، أَيْ لَهُ رُفْقَةٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى يَقُولُونَ لَهُ ائْتِنَا فَلَا يُجِيبُهُمْ وَلَا يَهْتَدِي بِهَدْيِهِمْ. قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنَّ هُدَى اللَّهِ أَيْ دِينَهُ الَّذِي ارْتَضَاهُ لِعِبَادِهِ هُوَ الْهُدى وَمَا عَدَاهُ بَاطِلٌ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَأُمِرْنا مَعْطُوفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ: أَيْ مِنْ جُمْلَةِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يَقُولَهُ، وَاللَّامُ فِي لِنُسْلِمَ هِيَ لَامُ الْعِلَّةِ، وَالْمُعَلَّلُ هُوَ الأمر، أي أمرنا لأجل أن نُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أُمِرْنَا بِأَنْ نُسْلِمَ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ أَمَرْتُكَ لِتَذْهَبَ، وَبِأَنْ تَذْهَبَ، بِمَعْنًى. وَقَالَ النَّحَّاسُ: سَمِعْتُ ابْنَ كَيْسَانَ يَقُولُ: هِيَ لَامُ الْخَفْضِ. قَوْلُهُ: وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ مَعْطُوفٌ عَلَى لِنُسْلِمَ عَلَى مَعْنَى: وَأُمْرَنَا أَنْ نُسْلِمَ، وَأَنْ أَقِيمُوا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى يَدْعُونَهُ عَلَى الْمَعْنَى: أَيْ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى وَيَدْعُونَهُ أَنْ أَقِيمُوا وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ فَكَيْفَ تُخَالِفُونَ أَمْرَهُ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ خَلْقًا بِالْحَقِّ أَوْ حَالَ كَوْنِ الْخَلْقِ بِالْحَقِّ فَكَيْفَ تَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ الْمَخْلُوقَةَ؟ قَوْلُهُ: وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ أَيْ وَاذْكُرْ يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ أَوْ وَاتَّقُوا يَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى الْهَاءِ فِي وَاتَّقُوهُ وَقِيلَ: إِنَّ يَوْمَ ظَرْفٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَالْمَعْنَى: وَأَمْرُهُ الْمُتَعَلِّقُ بِالْأَشْيَاءِ، الْحَقُّ: أَيِ الْمَشْهُودُ لَهُ بِأَنَّهُ حَقٌّ وَقِيلَ: قَوْلُهُ مُبْتَدَأٌ، وَالْحَقُّ صِفَةٌ لَهُ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ خَبَرُهُ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: قَوْلُهُ الْمُتَّصِفُ بِالْحَقِّ كائن يوم يقول:

...cezadır, çünkü o (ceza), günahın peşinden gelir. O'nun: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ } “Şeytanların yeryüzünde ayartıp uçuruma sürüklediği kimse gibi” sözüne gelince; bir şeye doğru hevâ yehvî (هَوَى يَهْوِي), ona doğru hızla gitmek, koşmak demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, nefsin hevasından (arzusundan) gelir; yani şeytan ona hevasını süslemiştir. { اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } ise şeytanların onu helake/uçuruma sürüklemesi demektir. { كَالَّذِي } ifadesindeki kâf (كَ) harfi ya mahzuf (düşmüş) bir masdarın sıfatıdır; yani: "Şeytanların saptırdığı kimsenin döndürülmesi gibi [kötü] bir döndürülmeyle ökçelerimiz üzerine geri döndürülürüz" takdirindedir; yahut { نُرَدُّ } fiilinin fâilinden hâl (durum belirteci) olarak nasb mahallindedir; yani: "Şeytanların ayartıp saptırdığı kimseye benzer bir halde geri döndürülürüz" demektir. Bu da, insanların arasındayken cinlerin azgınlarının onu alıp götürmesi [anlamına gelir]. Cumhûr { اسْتَهْوَتْهُ } şeklinde okumuştur. Hamza ise ceminin (çoğulun) müzekker kılınması esasına göre { اسْتَهْوَاهُ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ve Hasan { اسْتَهْوَاهُ الشَّيْطَانُ } şeklinde okumuşlardır; Übeyy'in kıraatinde de böyledir. { حَيْرانَ } kelimesi hâldir; yani "şaşkın, yolunu kaybetmiş ve ne yapacağını bilmez bir halde iken" demektir. Hayrân (الْحَيْرَانُ), hiçbir yöne yol bulamayan kimsedir. Bir kimse tereddüt ettiğinde hâre yehâru hayraten ve hayrûraten (حار يحار حَيْرَةً وَحَيْرُورَةً) denir. Akacak bir menfezi olmayan durgun su birikintisine de bu kökten dolayı hâir (حَائِر) denilmiştir. O'nun: { لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “Onun ise kendisini doğru yola çağıran arkadaşları vardır” sözü, { حَيْرَانَ } kelimesinin sıfatıdır yahut hâl cümlesidir; yani: Onu doğru yola çağıran ve kendisine "Bize gel!" diyen arkadaşları vardır; fakat o onlara icabet etmez ve onların gösterdiği doğru yola girmez. O'nun: { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى } “De ki: Kuşkusuz Allah'ın hidayeti, asıl hidayetin ta kendisidir” sözüne gelince; Allah Sübhânehu ona, kendilerine şöyle demesini emretmiştir: Şüphesiz Allah'ın hidayeti, yani kulları için razı olduğu dini asıl hidayettir, O'nun dışındakiler ise batıldır. { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki kendisinden asla kabul edilmeyecektir”. { وَأُمِرْنا } “Ve bize emrolundu” ifadesi isim cümlesine matuftur; yani Allah'ın ona söylemesini emrettiği hususların cümlesindendir. { لِنُسْلِمَ } ifadesindeki lâm (لِ) harfi illet (gerekçe) lâmıdır. İlletlendirilen husus ise emirdir; yani "Âlemlerin Rabbine teslim olmamız için emrolunduk" demektir. Ferrâ şöyle demiştir: Mana "teslim olmamız emrolundu" şeklindedir; çünkü Araplar emertuke litezhebe (أَمَرْتُكَ لِتَذْهَبَ) ile bi-en tezhebe (بِأَنْ تَذْهَبَ) ifadelerini aynı anlamda kullanırlar. Nehhas şöyle demiştir: İbn Keysân'ın şöyle dediğini işittim: O (lâm), cer lâmıdır. O'nun: { وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ } “Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının [diye de emrolunduk]” sözü, "Teslim olmamız ve [namazı] dosdoğru kılmanız emrolundu" manası üzere { لِنُسْلِمَ } ifadesine matuftur. Mana bakımından { يَدْعُونَهُ } fiiline matuf olması da caizdir; yani: Onu hidayete çağırırlar ve onu "Namazı kılın!" diye çağırırlar. { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Huzuruna toplanacağınız O'dur”; öyleyse O'nun emrine nasıl muhalefet edersiniz? { وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O'dur” yani hak olarak yaratmıştır yahut yaratılış hak üzere gerçekleşmiştir; öyleyse yaratılmış olan putlara nasıl taparsınız? O'nun: { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } “'Ol' dediği gün hemen oluverir; O'nun sözü haktır” sözüne gelince; yani: 'Ol' dediği ve hemen oluverdiği günü hatırla! Yahut: 'Ol' deyip de hemen oluverdiği o günden sakının! takdirindedir. { وَاتَّقُوهُ } lafzındaki zamire (hâ harfine) matuf olduğu da söylenmiştir. { يَوْمَ } kelimesinin { قَوْلُهُ الْحَقُّ } cümlesinin muhtevasına zarf olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Eşyaya taalluk eden emri haktır, yani hak olduğuna şahitlik edilendir. Şöyle de denilmiştir: { قَوْلُهُ } mübtedadır (öznedir), { الْحَقُّ } onun sıfatıdır, { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ } ise öne geçmiş haberidir (yüklemidir). Anlamı da şöyledir: Hak niteliğine sahip olan sözü, [O'nun:] 'Ol!' dediği gün meydana gelir...

كُنْ فَيَكُونُ وَقِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ مُرْتَفِعٌ بِيَكُونُ، وَالْحَقَّ صِفَتُهُ: أَيْ يَوْمَ يَقُولُ: كُنْ يَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقَّ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ فَنَكُونَ بِالنُّونِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى سُرْعَةِ الْحِسَابِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَهُوَ الصَّوَابُ. قَوْلُهُ:

Şöyle de denilmiştir: { قَوْلُهُ } lafzı { يَكُونُ } fiili ile merfudur, { الْحَقُّ } ise onun sıfatıdır; yani: 'Ol dediği gün O'nun hak sözü meydana gelir'. İbn Âmir nun harfi ile { فَنَكُونَ } şeklinde okumuştur ki bu, hesabın çabukluğuna bir işarettir. Diğer kıraat imamları ise noktalı ye harfi ile okumuşlardır ve doğru olan da budur. O'nun:

وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِمَا قَبْلَهُ: أَيْ لَهُ الْمُلْكُ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَقِيلَ: هُوَ بَدَلٌ مِنَ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ، وَالصُّورُ قَرْنٌ يُنْفَخُ فِيهِ النَّفْخَةُ الْأُولَى لِلْفَنَاءِ، وَالثَّانِيَةُ لِلْإِنْشَاءِ، وَكَذَا قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: إِنَّ الصُّورَ: الْقَرْنُ، قَالَ الرَّاجِزُ:

{ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûr'a üflendiği gün de mülk O'nundur” sözündeki zarf, kendisinden önceki ile mansubdur; yani 'bu günde mülk O'nundur'. Birinci 'yevm' kelimesinden bedel olduğu da söylenmiştir. Sûr (الصُّورُ); içine üflenen bir boynuzdur; birinci üfleme yok oluş (fenâ) için, ikinci üfleme ise yeniden diriliş (inşâ) içindir. Cevherî de aynı şekilde: Sûr boynuzdur, demiştir. Recez şairi şöyle demiştir:

لَقَدْ نَطَحْنَاهُمْ غَدَاةَ الْجَمْعَيْنِ ... نَطْحًا شَدِيدًا لَا كَنَطْحِ الصُّورَيْنِ

“İki ordunun karşılaştığı sabah onları öyle şiddetli tosladık ki, iki boynuzun toslaması gibi değildi.”

وَالصُّورُ بِضَمِّ الصَّادِ وَبِكَسْرِهَا لُغَةٌ، وَحُكِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ أَنَّهُ قَرَأَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ بِتَحْرِيكِ الْوَاوِ، جَمْعُ صُورَةٍ، وَالْمُرَادُ: الْخَلْقُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا يُرَدُّ بِمَا فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كُنْ فَيَكُونُ، يُقَالُ إِنَّهُ لِلصُّورِ خَاصَّةً: أَيْ وَيَوْمَ يَقُولُ لِلصُّورِ كُنْ فَيَكُونُ. قَوْلُهُ: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ رَفَعَ عَالِمُ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلَّذِي خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ: أَيْ هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ قَرَأَ يُنْفَخُ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، فَيَجُوزُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ عالِمُ الْغَيْبِ وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ كَمَا أنشد سيبويه:

es-Sûr kelimesi sâd harfinin dammesiyle okunduğu gibi kesresiyle de bir lehçedir. Amr b. Ubeyd'den, sûret kelimesinin çoğulu olarak vav harfinin harekeli kılınmasıyla { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّوَرِ } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir ki kastedilen mahlukattır. Ebû Ubeyde: 'Bu [ihtimal], dil açısından mümkün olsa da Kitap ve Sünnet'teki delillerle reddedilir' demiştir. Ferrâ ise: { كُنْ فَيَكُونُ } ifadesinin özellikle sûr için olduğu söylenmiştir; yani 'sûra ol dediği gün o da hemen oluverir' demiştir. O'nun: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı ve görünen âlemi bilendir” sözündeki { عالِمُ } lafzının ref ile okunması, gökleri ve yeri yaratanın sıfatı olması sebebiyledir; gizli bir mübtedanın haberi olarak merfû olması da caizdir; yani 'O, gaybı ve görünen âlemi bilendir'. Bazılarından { يَنْفُخُ } fiilini mâlûm (etken) sîgasıyla okuduğu rivayet edilmiştir; bu kıraate göre failin { عالِمُ الْغَيْبِ } olması caizdir. Sîbeveyh'in şu beyti inşâd ettiği gibi takdîrî bir fiil ile merfû olması da caizdir:

ليبك يَزِيدُ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مِمَّا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ

“Davasında boyun büken [çaresiz] ve felaketlerin savurduğu darda kalmış kimse Yezîd için ağlasın.”

أَيْ يُبْكِيهِ مُخْتَبِطُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالْأَعْمَشُ عَالِمِ بِالْخَفْضِ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ الْهَاءِ فِي لَهُ الْمُلْكُ وَهُوَ الْحَكِيمُ فِي جَمِيعِ مَا يَصْدُرُ عَنْهُ الْخَبِيرُ بِكُلِّ شَيْءٍ.

Yani onu darda kalmış kimse ağlatsın (yubkîhi muhtebitun). el-Hasan ve el-A‘meş, { لَهُ الْمُلْكُ } ifadesindeki hâ zamirinden bedel olarak { عَالِمِ } lafzını kesre ile okumuşlardır. { وَهُوَ الْحَكِيمُ } Kendisinden sâdır olan her şeyde hikmet sahibidir; { الْخَبِيرُ } her şeyden hakkıyla haberdardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ عن السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ يَقُولُ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den O'nun: { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } “Kavmin onu yalanladı” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:

كَذَّبَتْ قُرَيْشٌ بِالْقُرْآنِ وَهُوَ الْحَقُّ وَأَمَّا الْوَكِيلُ: فَالْحَفِيظُ، وَأَمَّا لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ فَكَانَ نَبَأُ الْقَوْمِ اسْتَقَرَّ يَوْمَ بَدْرٍ بِمَا كَانَ يَعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله: قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ قَالَ: نَسَخَ هَذِهِ الْآيَةَ آيَةُ السيف: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ يَقُولُ: حَقِيقَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ قَالَ: حُبِسَتْ عُقُوبَتُهَا حَتَّى عُمِلَ ذَنْبُهَا أُرْسِلَتْ عُقُوبَتُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ قَالَ: فِعْلٌ وَحَقِيقَةٌ مَا كَانَ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَمَا كَانَ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَنَحْوَ هَذَا فِي الْقُرْآنِ قَالَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِالْجَمَاعَةِ، وَنَهَاهُمْ عَنْ الِاخْتِلَافِ وَالْفُرْقَةِ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّمَا أُهْلِكَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ بِالْمِرَاءِ وَالْخُصُومَاتِ فِي دِينِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا قَالَ: يَسْتَهْزِئُونَ بِهَا، نَهَى مُحَمَّدًا ﷺ

Kureyş, hak olduğu halde Kur'an'ı yalanladı. “Vekîl” ise koruyucu (el-hafîz) demektir. { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve mekânı] vardır” ifadesine gelince; kavmin haberi, kendilerine vadedilen azap ile Bedir gününde kararlaştırılmış [ve gerçekleşmiş] oldu. en-Nehhâs, en-Nâsih adlı eserinde İbn Abbâs'tan O'nun: { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu ayeti Kılıç Ayeti olan { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayeti neshetmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve mekânı] vardır” ayeti hakkında: “[Her haberin] bir hakikati [vardır]” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, el-Hasan'ın { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “[Günahın] cezası tutulur [ertelenir]; günah işlendiğinde ise cezası gönderilir.” İbn Cerîr, el-Avfî tarikiyle İbn Abbâs'ın { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “[Her haberin] dünyada ve ahirette olanından bir fiil ve bir hakikati [vardır].” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan O'nun: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, onlardan yüz çevir” ve Kur'an'daki benzeri ayetler hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah müminlere birlik ve beraberliği (cemaati) emretmiş, ayrılığa ve tefrikaya düşmeyi yasaklamış; kendilerinden öncekilerin ancak Allah'ın dini hususundaki münakaşa ve çekişmeler sebebiyle helak olduklarını onlara haber vermiştir.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman...” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Ayetlerle alay ederlerdi. [Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i men etti...”

أَنْ يَقْعُدَ مَعَهُمْ إِلَّا أَنْ يَنْسَى، فَإِذَا ذُكِّرَ فَلْيَقُمْ، وَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ كَانَ يَرَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْأَهْوَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: لَا تُجَالِسُوا أَهْلَ الْخُصُومَاتِ فَإِنَّهُمُ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ:

unutması müstesna onlarla oturmaktan men etti. Hatırlatıldığı zaman hemen kalksın; işte Allah'ın: { فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile oturma” sözü budur, dediğini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Muhammed b. Sîrîn'in bu ayetin heva ehli hakkında indiği görüşünde olduğunu nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Hilye'de Ebû Nuaym, Ebû Ca‘fer'in şöyle dediğini nakletmişlerdir: Münakaşa ehliyle oturup kalkmayın; çünkü onlar Allah'ın ayetlerine dalıp giden kimselerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Muhammed b. Ali'nin şöyle dediğini nakletmişlerdir:

إِنَّ أَصْحَابَ الْأَهْوَاءِ مِنَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُقَاتِلٍ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ بِمَكَّةَ إِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ خَاضُوا وَاسْتَهْزَءُوا، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: لَا تَصْلُحُ لَنَا مُجَالَسَتُهُمْ نَخَافُ أَنْ نَخْرُجَ حِينَ نَسْمَعُ قَوْلَهُمْ وَنُجَالِسَهُمْ فَلَا نَعِيبُ عَلَيْهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ أَيْضًا عَنِ السُّدِّيِّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

Şüphesiz heva ehli, Allah'ın ayetlerine dalıp gidenlerdendir. Ebû'ş-Şeyh, Mukâtil'in şöyle dediğini nakletmiştir: Mekke'de müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kur'an'ı işittiklerinde ileri geri konuşup alay ederlerdi. Bunun üzerine Müslümanlar: 'Onlarla oturmak bize uygun değildir; sözlerini işittiğimiz ve onlarla oturduğumuz halde onları ayıplamazsak [dinden] çıkmaktan korkarız' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Ebû'ş-Şeyh yine Süddî'nin: 'Bu ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir' dediğini nakletmiştir. Nehhas, İbn Abbâs'ın O'nun:

وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ قَالَ: نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْمَكِّيَّةُ بِالْآيَةِ الْمَدَنِيَّةِ، وَهِيَ قَوْلُهُ:

{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Bu Mekkî ayet, şu Medenî ayet ile neshedilmiştir:

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ إِنْ قَعَدُوا، وَلَكِنْ لَا يَقْعُدُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ أُتِيَ بِقَوْمٍ قَعَدُوا عَلَى شَرَابٍ مَعَهُمْ رَجُلٌ صَائِمٌ فَضَرَبَهُ وَقَالَ:

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها } “Oysa [Allah] Kitap'ta size indirmişti ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini işittiğiniz zaman...” ayeti. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'in { وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara, onların hesabından hiçbir sorumluluk yoktur” ayeti hakkında: 'Otursalar bile [sorumluluk yoktur], fakat oturmasınlar' dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Hişâm b. Urve'den, Ömer b. Abdülazîz'e içki meclisinde oturan bir topluluğun getirildiğini, aralarında oruçlu bir adamın da bulunduğunu, [Ömer'in] onu da kırbaçlatıp şöyle dediğini nakletmiştir:

لَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً قَالَ: هُوَ مثل قوله: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً يَعْنِي: أَنَّهُ لِلتَّهْدِيدِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنْ قَتَادَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: نَسَخَتْهَا آيَةُ السَّيْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَعِباً وَلَهْواً قَالَ: أَكْلًا وَشُرْبًا. وَأَخْرَجَ ابن جرير والمنذر وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تُبْسَلَ قَالَ: أَنْ تُفْضَحَ، وَفِي قَوْلِهِ:

“Başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'in O'nun: { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri bırak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Bu, O'nun: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni, tek olarak yarattığım o kimseyle baş başa bırak” sözü gibidir; yani tehdit içindir. Abd b. Humeyd ve Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Katâde'nin bu ayet hakkında: 'Onu kılıç ayeti neshetmiştir' dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, onun O'nun: { لَعِباً وَلَهْواً } “oyun ve eğlence” sözü hakkında: 'Yeme ve içme' dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın O'nun: { أَنْ تُبْسَلَ } sözü hakkında: 'Rezîl rüsvay olmaması için' dediğini; O'nun:

أُبْسِلُوا قَالَ: فُضِحُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ في قوله: أَنْ تُبْسَلَ قال: تسلم، وفي قَوْلِهِ: أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا قَالَ: أُسْلِمُوا بِجَرَائِرِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عنه أيضا في قوله: قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلْآلِهَةِ وَلِلدُّعَاةِ الَّذِينَ يَدْعُونَ إِلَى اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ يَقُولُ: أَضَلَّتْهُ، وَهُمُ الْغِيلَانُ يَدْعُونَهُ بِاسْمِهِ وَاسْمِ أَبِيهِ وَجَدِّهِ فَيَتْبَعُهَا وَيَرَى أَنَّهُ فِي شَيْءٍ فَيُصْبِحُ وَقَدْ أَلْقَتْهُ فِي هَلَكَةٍ، وَرُبَّمَا أَكَلَتْهُ أَوْ تُلْقِيهِ فِي مَضَلَّةٍ مِنَ الْأَرْضِ يَهْلِكُ فِيهَا عَطَشًا، فَهَذَا مِثْلُ مَنْ أَجَابَ الْآلِهَةَ الَّتِي تُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ لَا يَسْتَجِيبُ لِهَدْيِ اللَّهِ، وَهُوَ الرَّجُلُ أَطَاعَ الشَّيْطَانَ، وَعَمِلَ فِي الْأَرْضِ بِالْمَعْصِيَةِ، وَحَادَ عَنِ الْحَقِّ، وضلّ عنه، ولَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى وَيَزْعُمُونَ أَنَّ الَّذِي يَأْمُرُونَهُ بِهِ هُدًى، يَقُولُ اللَّهُ ذَلِكَ لِأَوْلِيَائِهِمْ مِنَ الْإِنْسِ، يَقُولُ: إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ وَالضَّلَالَةُ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ الْجِنُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: «سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عن الصور فقال: ينفخ فيه» . والأحاديث الواردة في كيفية

{ أُبْسِلُوا } “[Helake] terk edildiler” [ifadesi hakkında]: “Rezil edildiler” dediğini [rivayet etmişlerdir]. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de ondan O'nun: { أَنْ تُبْسَلَ } “[helake] terk edilmesin” sözü hakkında: “Teslim edilir”, O'nun: { أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا } “kazandıkları sebebiyle helake terk edildiler” sözü hakkında ise: “İşledikleri suçlar sebebiyle [azaba] teslim edildiler” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan O'nun: { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'tan başka [bize fayda da zarar da vermeyen şeylere] mi yalvaralım?” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bu, Allah'ın ilahlar ve Allah'a davet eden davetçiler için verdiği bir misaldir. O'nun: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ } “şeytanların yeryüzünde ayartıp [şaşkın düşürdüğü kimse gibi]” sözü hakkında şöyle der: Onu saptırdı [demektir]. Onlar (şeytanlar), onu kendi ismiyle, babasının ve dedesinin ismiyle çağıran gûllardır (ifrit türü varlıklar). O da onların peşine düşer ve doğru bir şey üzere olduğunu sanır; derken sabahlar ve [şeytanlar] onu bir helake atmış olur. Bazen onu yerler yahut yeryüzünün ıssız ve şaşırtıcı bir yerine atarlar da orada susuzluktan helak olur. İşte bu, Allah'tan başka tapılan ilahlara icabet eden kimsenin misalidir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan O'nun: { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } “şeytanların ayartıp [şaşkın düşürdüğü kimse gibi]” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: O, Allah'ın hidayetine icabet etmeyen kimsedir; o, şeytana itaat eden, yeryüzünde isyan ile amel işleyen, haktan sapan ve ondan uzaklaşan kimsedir. { لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “onun doğru yola çağıran arkadaşları vardır” ve emrettikleri şeyin hidayet olduğunu iddia ederler. Allah bunu onların insanlardan olan dostları için söyler ve buyurur ki: Şüphesiz hidayet Allah'ın hidayetidir, sapıklık ise cinlerin kendisine çağırdığı şeydir. İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, [hadisi] hasen kabul eden Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, [hadisi] sahih kabul eden Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî; Abdullah b. Amr'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle dedi: « سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عن الصور فقال: ينفخ فيه » «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Sûr hakkında soruldu. O da: “İçine üflenen bir boynuzdur” buyurdu.» [Sûr'a] üflemenin keyfiyeti hakkında gelen hadisler

النَّفْخِ ثَابِتَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ لَا حَاجَةَ لَنَا إِلَى إِيرَادِهَا هَاهُنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ يَعْنِي أَنَّ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الَّذِي يَنْفُخُ في الصور.

hadis kitaplarında sabittir; burada onları zikretmemize gerek yoktur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın O'nun: { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı ve görünen âlemi bilendir” sözü hakkında: Yani gaybı ve görünen âlemi bilen [Allah], Sûr'a üfleyecek olandır, dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٤ الى ٨٣]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 74-83]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) } “Hani İbrahim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni de kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. (74) Böylece biz, kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu (büyük nizamını) gösteriyorduk. (75) Gece onu bürüyüp örtünce bir yıldız gördü: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. Yıldız batınca da: 'Ben batanları sevmem' dedi. (76) Ay'ı doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir' dedi. O da batınca: 'Andolsun ki Rabbim bana doğru yolu göstermezse, muhakkak sapanlar topluluğundan olurum' dedi. (77) Güneş'i doğarken görünce: 'Bu benim Rabbimdir, bu daha büyük!' dedi. O da batınca dedi ki: 'Ey kavmim! Ben sizin [Allah'a] ortak koştuğunuz şeylerden uzağım.' (78)”

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)

{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) } “'Ben yüzümü, dosdoğru bir muvahhid olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve ben müşriklerden değilim.' (79) Kavmi onunla tartışmaya girişti. O dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Rabbimin dilemesi müstesna, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbimin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz? (80) Allah'ın, haklarında size hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, bu iki zümreden hangisi güvende olmaya daha layıktır?' (81) İnananlar ve imanlarına bir zulüm (şirk) karıştırmayanlar; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır. (82) İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delillerimizdir. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (83)”

قَوْلُهُ: لِأَبِيهِ آزَرَ قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: آزَرَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ آزَرَ فُلَانٌ فُلَانًا إِذَا عَاوَنَهُ، فَهُوَ مُؤَازِرُ قَوْمِهِ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. وَقَالَ ابْنُ فارس: إِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُوَّةِ. قَالَ الْجُوَيْنِيُّ فِي النُّكَتِ مِنَ التَّفْسِيرِ لَهُ: لَيْسَ بَيْنَ النَّاسِ اخْتِلَافٌ فِي أَنَّ اسْمَ وَالِدِ إِبْرَاهِيمَ تَارِخُ، وَالَّذِي فِي الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اسْمَهُ آزَرُ. وَقَدْ تُعُقِّبَ فِي دَعْوَى الِاتِّفَاقِ بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ وَالضَّحَّاكِ وَالْكَلْبِيِّ أَنَّهُ كَانَ لَهُ اسْمَانِ: آزَرَ وَتَارِخَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: آزَرُ: لَقَبٌ، وَتَارِخُ: اسْمٌ، وَقَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ: إِنَّ آزَرَ سَبَّ وَعَتَبَ، وَمَعْنَاهُ فِي كَلَامِهِمُ الْمُعْوَجُّ.

O'nun: { لِأَبِيهِ آزَرَ } “Babası Âzer'e” sözüne gelince; el-Cevherî şöyle demiştir: Âzer yabancı (Arapça olmayan) bir isimdir. 'Falanca falancaya âzere (yardım etti)' ifadesinden türemiştir; dolayısıyla o, kavmine putlara tapma hususunda yardım eden (müâzir) idi. İbn Fâris ise bunun 'kuvvet' kökünden türediğini söylemiştir. el-Cüveynî, Tefsir'in Nüketleri adlı eserinde şöyle demiştir: İbrahim'in babasının adının Târah (Târih) olduğu hususunda insanlar arasında bir ihtilaf yoktur; Kur'an'da yer alan ise adının Âzer olduğuna delalet etmektedir. [Cüveynî'nin] bu ittifak iddiası; İbn İshâk, Dahhâk ve Kelbî'den onun Âzer ve Târah olmak üzere iki isminin bulunduğu rivayetiyle eleştirilmiştir. Mukâtil: Âzer lakap, Târah ise isimdir demiştir. Süleyman et-Teymî: Âzer kelimesi bir sövgü ve kınama ifadesidir, onların dilindeki anlamı ise 'eğri/çarpık' demektir, demiştir.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَعْنَى آزَرَ: الشَّيْخُ الْهَمُّ بِالْفَارِسِيَّةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ صِفَةُ ذَمٍّ بِلُغَتِهِمْ كَأَنَّهُ قَالَ: يَا مُخْطِئُ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنِ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ اسْمُ صَنَمٍ. وَعَلَى هَذَا إِطْلَاقُ اسْمِ الصَّنَمِ عَلَى أَبِيهِ إِمَّا لِلتَّعْبِيرِ لَهُ لِكَوْنِهِ مَعْبُودَهُ، أَوْ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ: أَيْ قَالَ لِأَبِيهِ عَابِدَ آزَرَ، أَوْ: أَتَعْبُدُ آزَرَ؟ عَلَى حَذْفِ الْفِعْلِ.

Dahhâk: Âzer Farsçada 'yaşlı ihtiyar' demektir, demiştir. Ferrâ: Bu onların dilinde bir yergi sıfatıdır; sanki 'Ey hatalı/yanlış yolda olan!' demiştir, demiştir. Zeccâc'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Mücâhid: Âzer bir putun adıdır, demiştir. Buna göre putun adının babasına ıtlak edilmesi; ya onun mabudu olması sebebiyle ona bu adın verilmesidir ya da muzâfın hazfedilmesiyledir; yani 'babasına: Ey Âzer'in kulu!' veya fiilin hazfedilmesiyle '[Babasından]: Âzer'e mi tapıyorsun?' [demiştir].

وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ «أَإِزَرُ» بِهَمْزَتَيْنِ الْأَوْلَى مَفْتُوحَةٌ وَالثَّانِيَةُ مَكْسُورَةٌ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ بِهَمْزَتَيْنِ مَفْتُوحَتَيْنِ، وَمَحَلُّ إِذْ قالَ النَّصْبُ عَلَى تَقْدِيرِ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ، وَيَكُونُ هَذَا الْمُقَدَّرُ مَعْطُوفًا عَلَى قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وقيل: وهو مَعْطُوفٌ عَلَى وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ وَآزَرُ عَطْفُ بَيَانٍ. قَوْلُهُ: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ أَتَجْعَلُهَا آلِهَةً لَكَ تَعْبُدُهَا إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ الْمُتَّبِعِينَ لَكَ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ فِي ضَلالٍ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ مُبِينٍ وَاضِحٍ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ أَيْ وَمِثْلَ تِلْكَ الْإِرَاءَةِ

İbn Abbâs [bu kelimeyi], birincisi meftûh (üstünlü) ikincisi meksûr (esreli) iki hemze ile « أَإِزَرُ » şeklinde okumuştur. Kendisinden iki hemzenin de meftûh olarak okunduğu da rivayet edilmiştir. { إِذْ قالَ } “Hani ... demişti” ifadesinin [iraptaki] mahalli, "İbrahim'in dediği vakti hatırla" takdiriyle nasbtır. Bu takdîrî ifade { قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ı bırakıp da ... yalvaralım mı?” sözüne matuftur. [Bir diğer görüşe göre ise] { وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ } “Bir kimsenin ... helake sürüklenmemesi için Kur'an ile öğüt ver” ifadesine matuftur. Âzer ise atf-ı beyândır. O'nun: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “Sen putları ilahlar mı ediniyorsun?” sözündeki soru [cümlesi] inkâr içindir; yani 'Onları tapındığın ilahlar mı ediniyorsun? { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ } Şüphesiz ben seni ve kavmini' -yani putlara tapma konusunda sana uyanları- '{ فِي ضَلالٍ } bir sapıklık' -yani hak yoldan sapmış-, '{ مُبِينٍ } apaçık' -yani besbelli bir hâlde- [görüyorum]. { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ } “İşte böylece İbrahim'e gösteriyorduk” yani tıpkı bu gösterme gibi...

نري إبراهيم، والجملة معترضة، ومَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مُلْكِهِمَا، وَزِيدَتِ التَّاءُ وَالْوَاوُ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الصِّفَةِ، وَمِثْلُهُ الرَّغَبُوتُ وَالرَّهَبُوتُ مُبَالَغَةً فِي الرغبة والرهبة. قيل: أراد بملكوت السّموات وَالْأَرْضِ مَا فِيهِمَا مِنَ الْخَلْقِ وَقِيلَ: كَشَفَ اللَّهُ لَهُ عَنْ ذَلِكَ حَتَّى رَأَى إِلَى الْعَرْشِ وَإِلَى أَسْفَلِ الْأَرْضِينَ وَقِيلَ: رَأَى مِنْ ملكوت السموات وَالْأَرْضِ مَا قَصَّهُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِمَلَكُوتِهِمَا الرُّبُوبِيَّةُ وَالْإِلَهِيَّةُ، أَيْ نُرِيَهُ ذَلِكَ، وَنُوَفِّقَهُ لِمَعْرِفَتِهِ بِطَرِيقِ الِاسْتِدْلَالِ الَّتِي سَلَكَهَا وَمَعْنَى نُرِي أَرَيْنَاهُ، حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٍ. قَوْلُهُ:

İbrahim'e gösteririz; bu cümle itirâziyyedir (ara cümledir). { مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ikisinin mülküdür. Sıfatta mübalağa için tâ ve vav harfleri ziyade edilmiştir; rağbet ve rehbet (korku) hususundaki mübalağa için kullanılan 'rağabût (الرَّغَبُوتُ)' ve 'rahebût (الرَّهَبُوتُ)' kelimeleri de bunun gibidir. Şöyle denilmiştir: Göklerin ve yerin melekûtu ile ikisindeki yaratılmışlar kastedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah onun üzerinden [perdeleri] kaldırdı, hatta Arş'a ve yerlerin en dibine kadar gördü. Şöyle de denilmiştir: Göklerin ve yerin melekûtundan Allah'ın bu ayette anlattığı şeyleri gördü. Şöyle de denilmiştir: İkisinin melekûtu ile rubûbiyet ve ulûhiyet kastedilmiştir; yani ona bunu gösterir ve takip ettiği istidlâl (delil getirme) yoluyla bunu tanımasına muvaffak kılarız. { نُرِي } (gösteriyoruz) fiilinin anlamı, geçmiş bir halin hikâye edilmesi olarak 'ona gösterdik' demektir. O'nun:

وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ مُتَعَلِّقٌ بِمُقَدَّرٍ: أَيْ أَرَيْنَاهُ ذَلِكَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ وَقَدْ كَانَ آزَرُ وَقَوْمُهُ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَالْكَوَاكِبَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، فَأَرَادَ أَنْ يُنَبِّهَهُمْ عَلَى الْخَطَأِ وَقِيلَ: إِنَّهُ وُلِدَ فِي سَرَبٍ، وَجُعِلَ رِزْقُهُ فِي أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ فَكَانَ يَمُصُّهَا. وَسَبَبُ جَعْلِهِ فِي السَّرَبِ أَنَّ النُّمْرُوذَ رَأَى رُؤْيَا أَنَّ مُلْكَهُ يَذْهَبُ عَلَى يَدِ مَوْلُودٍ فَأَمَرَ بِقَتْلِ كُلِّ مَوْلُودٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. قَوْلُهُ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ أَيْ سَتَرَهُ بِظُلْمَتِهِ، وَمِنْهُ الْجَنَّةُ وَالْمِجَنُّ وَالْجِنُّ كُلُّهُ مِنَ السَّتْرِ، قَالَ الشَّاعِرُ:

{ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “ve kesin inananlardan olsun diye” sözü takdîrî bir ifadeye müteallıktır; yani 'kesin inananlardan olsun diye ona bunu gösterdik'. Âzer ve kavmi putlara, yıldızlara, Güneş'e ve Ay'a tapıyorlardı; [İbrahim] onları bu hataları konusunda uyarmak istedi. Bir rivayette onun bir mağarada (yer altı oyuğunda) doğduğu, rızkının parmak uçlarına verildiği ve onları emdiği söylenmiştir. Mağaraya konulmasının sebebi ise şudur: Nemrud, krallığının yeni doğacak bir çocuk eliyle son bulacağına dair bir rüya görmüş ve doğan her çocuğun öldürülmesini emretmişti. Doğrusunu Allah bilir. O'nun: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } “Gece onu bürüyüp örtünce” sözünün anlamı: [Gece] karanlığıyla onu örttüğü zaman demektir. Cennet (bahçe), micenn (kalkan) ve cinn (cin) kelimelerinin tamamı 'örtmek' kökünden gelir. Şair şöyle demiştir:

وَلَوْلَا جَنَانُ اللَّيْلِ أَدْرَكَ رَكْضَنَا ... بِذِي الرَّمْثِ وَالْأَرْطِي عِيَاضُ بْنُ ناشب

“Gecenin karanlığı olmasaydı, Zü'r-Rams ve el-Artâ mevkiinde İyâz b. Nâşib at koşturarak bize yetişirdi.”

وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى قالَ إِبْراهِيمُ: أَيْ وَاذْكُرْ إِذْ قَالَ وَإِذْ جَنَّ عَلَيْهِ، اللَّيْلُ فَهُوَ قِصَّةٌ أُخْرَى غَيْرُ قِصَّةِ عَرْضِ الْمَلَكُوتِ عَلَيْهِ، وَجَوَابُ لَمَّا رَأى كَوْكَباً قِيلَ: رَآهُ مِنْ شَقِّ الصَّخْرَةِ الْمَوْضُوعَةِ عَلَى رَأْسِ السَّرَبِ الَّذِي كَانَ فِيهِ وَقِيلَ: رَآهُ لَمَّا أَخْرَجَهُ أَبُوهُ مِنَ السَّرَبِ وَكَانَ وَقْتَ غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ قِيلَ: رَأَى الْمُشْتَرِيَ وَقِيلَ:

Fâ harfi { قالَ إِبْراهِيمُ } ifadesine atıf içindir; yani 'İbrahim'in dediği vakti ve gecenin onun üzerini örttüğü vakti hatırla' demektir; bu da ona melekûtun gösterilmesi kıssasından başka diğer bir kıssadır. { لَمَّا } edatının cevabı { رَأى كَوْكَباً } “bir yıldız gördü” cümlesidir. Şöyle denilmiştir: Onu, içinde bulunduğu mağaranın ağzına konulmuş olan kayanın yarığından gördü. Şöyle de denilmiştir: Babası onu mağaradan çıkardığı zaman gördü ve bu Güneş'in batışı vaktiydi. [Gördüğü yıldızın] Müşteri (Jüpiter) olduğu söylenmiş, şöyle de denilmiştir:

الزُّهَرَةَ. قَوْلُهُ: هَذَا رَبِّي جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْكَوْكَبِ؟

Zühre (Venüs) idi. O'nun: { هَذَا رَبِّي } “Bu benim Rabbimdir” sözü, takdîrî bir sorunun cevabı olan müstakil bir cümledir; sanki 'Yıldızı görünce ne dedi?' denilmiş [de öyle cevap verilmiştir].

قِيلَ: وَكَانَ هَذَا مِنْهُ عِنْدَ قُصُورِ النَّظَرِ لِأَنَّهُ فِي زَمَنِ الطُّفُولِيَّةِ وَقِيلَ: أَرَادَ قِيَامَ الْحُجَّةِ عَلَى قومه كالحاكي لما هو عندهم وما يعتقدونه لِأَجْلِ إِلْزَامِهِمْ، وَبِالثَّانِي قَالَ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ: هُوَ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الِاسْتِفْهَامِ:

Şöyle denilmiştir: Bu [sözü], çocukluk çağında olduğu için aklî muhakemesinin yetersiz olduğu bir dönemde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Onları ilzam etmek (susturmak) maksadıyla, onların nezdinde olanı ve inandıkları şeyi aktaran biri gibi kavmine karşı hüccet ikame etmek istemiştir; Zeccâc bu ikinci görüşü benimsemiştir. Soru harfinin hazfedilmiş olduğu da söylenmiştir:

أَيْ أَهَذَا رَبِّي؟ وَمَعْنَاهُ إِنْكَارُ أَنْ يَكُونَ مِثْلُ هَذَا رَبًّا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ أي أفهم الخالدون، ومثله قول الهذلي:

yani: 'Bu mu benim Rabbim?' demektir; anlamı da böyle bir şeyin Rab olmasını inkâr etmektir. Allah Teâlâ'nın şu sözü de bunun gibidir: { أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ } “Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar?” yani 'onlar mı ebedî kalacaklar?'. Hüzeylî'nin şu sözü de bunun gibidir:

رفوني وقالوا يا خويلد لا تُرَعْ ... فَقُلْتُ وَأَنْكَرْتُ الْوُجُوهَ هُمُ هُمُ

“Bana destek verip 'Korkma ey Huveylid!' dediler; ben de yüzleri yadırgayarak 'Onlar onlar mıdır?' dedim.”

أَيْ أَهُمُ هُمُ، وَقَوْلُ الْآخَرِ :

Yani: 'Onlar onlar mıdır?'. Diğer şairin şu sözü de böyledir:

لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَإِنْ كُنْتُ دَارِيًا ... بِسَبْعٍ رَمَيْنَ الْجَمْرَ أَمْ بثمان

“Ömrüne andolsun ki bilmem, bilmek istesem de: Cemreleri yedi taşla mı taşladılar, yoksa sekizle mi?”

أَيْ أَبِسَبْعٍ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَأَنْتُمْ تَقُولُونَ هَذَا رَبِّي فَأُضْمِرَ الْقَوْلُ وَقِيلَ: الْمَعْنَى عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ: أَيْ هَذَا دَلِيلُ رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ أَيْ غَرَبَ قالَ إِبْرَاهِيمُ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ أَيِ الْآلِهَةَ الَّتِي تَغْرُبُ، فَإِنَّ الْغُرُوبَ تَغَيُّرٌ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَهُوَ دَلِيلُ الْحُدُوثِ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً أَيْ طَالِعًا، يُقَالُ:

Yani: 'Yedi ile mi?' demektir. Bir görüşe göre anlam: 'Siz bunun benim Rabbim olduğunu söylüyorsunuz' şeklindedir de 'söz' gizlenmiştir. Bir diğer görüşe göre anlam muzâfın hazfi iledir; yani 'bu Rabbimin delilidir'. { فَلَمَّا أَفَلَ } yani battığı zaman, { قالَ } İbrahim dedi ki: { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem”; yani batan ilahları [sevmem]. Zira batmak bir halden diğerine değişmektir ki bu da sonradan yaratılmışlığın (hudûsun) delilidir. { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } “Ay'ı doğarken görünce”; yani tulu ederken... Şöyle denir:

بَزَغَ الْقَمَرُ: إِذَا ابْتَدَأَ فِي الطُّلُوعِ، وَالْبَزْغُ: الشَّقُّ كَانَ يَشُقُّ بِنُورِهِ الظُّلْمَةَ فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي

Bezeğa'l-kameru (بَزَغَ الْقَمَرُ): Ay doğmaya başladığında söylenir. el-Bezg (الْبَزْغُ) ise yarmak demektir; sanki nuruyla karanlığı yarmaktadır. { فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي } “[Ay] batınca: 'Andolsun ki Rabbim bana doğru yolu göstermezse' dedi”.

أَيْ لَئِنْ لَمْ يُثَبِّتْنِي عَلَى الْهِدَايَةِ وَيُوَفِّقْنِي لِلْحُجَّةِ لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ لِلْحَقِّ فَيَظْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ وَيَحْرِمُونَهَا حَظَّهَا مِنَ الْخَيْرِ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً بَازِغًا وَبَازِغَةً مَنْصُوبَانِ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ بَصَرِيَّةٌ، وَإِنَّمَا قالَ هَذَا رَبِّي مَعَ كَوْنِ الشَّمْسِ مُؤَنَّثَةً، لِأَنَّ مُرَادَهُ هَذَا الطَّالِعُ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ، وَقِيلَ: هَذَا الضَّوْءُ وَقِيلَ: الشَّخْصُ، هَذَا أَكْبَرُ أي مما تقدّمه من الكوكب والقمر قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ أَيْ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَجْعَلُونَهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ وَتَعْبُدُونَهَا، وَمَا مَوْصُولَةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ، قَالَ بِهَذَا لَمَّا ظَهَرَ لَهُ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ مَخْلُوقَةٌ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ مُسْتَدِلًّا عَلَى ذَلِكَ بِأُفُولِهَا الَّذِي هُوَ دَلِيلُ حُدُوثِهَا إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ أَيْ قَصَدْتُ بِعِبَادَتِي وَتَوْحِيدِي اللَّهَ ﷿ وَذَكَرَ الْوَجْهَ لِأَنَّهُ الْعُضْوُ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ الشَّخْصُ، أَوْ لِأَنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى الشَّخْصِ كُلِّهِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَى فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً مَائِلًا إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ. قوله: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ أي وقعت منهم المحاجة لَهُ فِي التَّوْحِيدِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى مَا يَدْعُونَهُ مِنْ أَنَّ مَا يُشْرِكُونَ بِهِ وَيَعْبُدُونَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ آلِهَةٌ، فَأَجَابَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ بِمَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ أَيْ فِي كَوْنِهِ لَا شَرِيكَ لَهُ وَلَا نِدَّ وَلَا ضِدَّ. وَقَرَأَ نَافِعٌ بِتَخْفِيفِ نُونِ أَتُحَاجُّونِي. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِهَا بِإِدْغَامِ نُونِ الْجَمْعِ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ وَنَافِعٌ خَفَّفَ فَحَذَفَ إِحْدَى النُّونَيْنِ، وَقَدْ أَجَازَ ذَلِكَ سِيبَوَيْهِ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ أَنَّ قراءة نافع لحن، وجملة وَقَدْ هَدانِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ هَدَانِي إِلَى تَوْحِيدِهِ وَأَنْتُمْ تُرِيدُونَ أَنْ أَكُونَ مِثْلَكُمْ فِي الضَّلَالَةِ وَالْجَهَالَةِ وَعَدَمِ الْهِدَايَةِ. قَوْلُهُ:

yani: Beni hidayet üzere sabit kılmaz ve hüccet getirmeye muvaffak kılmazsa { لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “muhakkak sapanlar topluluğundan olurum”; yani hakka hidayet bulamayıp kendilerine zulmeden ve hayırdan nasiplerini mahrum bırakan kimselerden olurum. { فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً } “Güneş'i doğarken görünce”; { بازِغاً } ve { بازِغَةً } kelimeleri hal olarak mansubdur; çünkü görme fiili gözle görmedir (basarîdir). Güneş müennes olduğu halde [İbrahim'in]: { قالَ هَذَا رَبِّي } “'Bu benim Rabbimdir' dedi” ifadesini [müzekker zamirle] kullanması; Kisâî ve Ahfeş'in belirttiğine göre 'bu doğan şey' manasını kastetmiş olmasındandır. 'Bu ışık' veya 'bu şahıs/cisim' manasını kastettiği de söylenmiştir. { هَذَا أَكْبَرُ } “bu daha büyük!”; yani kendisinden önceki yıldız ve Ay'dan daha büyüktür. { قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Dedi ki: Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım”; yani Allah'a ortak kıldığınız ve taptığınız şeylerden uzağım. Buradaki { مَا } lafzı mevsûl veya masdariyyedir. Bu şeylerin mahluk olduğunu, fayda ve zarar veremeyeceğini açıkça görüp sonradan yaratılmışlıklarının delili olan batmalarını buna delil göstererek böyle demiştir. { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ } “Ben yüzümü çevirdim”; yani ibadetim ve tevhîdim ile Allah Azze ve Celle'ye yöneldim. Yüzü zikretmiştir; çünkü o, şahsın kendisiyle tanındığı organdır veya daha önce geçtiği üzere şahsın bütünü için kullanılır. { فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } sözünün anlamı daha önce geçmişti. { حَنِيفاً } hak dine yönelmiş olarak... O'nun: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” sözü; şirk koştukları ve taptıkları putların ilah olduğuna dair iddialarını gösteren şeylerle tevhid konusunda onunla tartışmaya girdiler demektir. İbrahim aleyhisselam da Allah'ın kendisinden aktardığı üzere: { أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?” diyerek cevap vermiştir; yani O'nun ortağı, dengi ve zıddı olmaması hususunda... Nâfi‘, 'etuhâccûnî' kelimesindeki nûn harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Diğer kıraat imamları ise cem nununu vikaye nununa idğam ederek şeddeli okumuşlardır; Nâfi‘ ise tahfif ederek iki nundan birini hazfetmiştir ki Sîbeveyh buna cevaz vermiştir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan ise Nâfi‘in kıraatinin lahin (hatalı) olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. { وَقَدْ هَدانِ } “Oysa beni doğru yola eriştirmiştir” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani 'O beni tevhid yoluna eriştirmişken siz benim de sizin gibi sapıklık, cehalet ve hidayetsizlik içinde olmamı istiyorsunuz'. O'nun:

وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ قَالَ هَذَا لَمَّا خَوَّفُوهُ مِنْ آلِهَتِهِمْ بِأَنَّهَا سَتَغْضَبُ عَلَيْهِ وَتُصِيبُهُ بِمَكْرُوهٍ، أَيْ إِنِّي لَا أَخَافُ مَا هُوَ مَخْلُوقٌ مِنْ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ يَجُوزُ رُجُوعُهُ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى مَعْبُودَاتِهِمُ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِمَا فِي مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً أَيْ إِلَّا وَقْتَ مَشِيئَةِ رَبِّي بِأَنْ يُلْحِقَنِي شَيْئًا مِنَ الضَّرَرِ بِذَنْبٍ عَمِلْتُهُ فَالْأَمْرُ إِلَيْهِ، وَذَلِكَ مِنْهُ لَا مِنْ مَعْبُودَاتِكُمُ الْبَاطِلَةِ الَّتِي لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ. وَالْمَعْنَى:

{ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuklarınızdan korkmam” sözünü, ilahlarının ona gazap edeceği ve başına bir kötülük getireceği korkusunu verdiklerinde söylemiştir; yani: Ben Allah'ın mahlukatından olan, ne zarar ne de fayda veremeyen şeyden korkmam. { بِهِ } ifadesindeki zamirin Allah'a dönmesi caiz olduğu gibi, { مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } sözündeki { مَا } ile delalet edilen onların taptıklarına dönmesi de caizdir. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } “Rabbimin dilemesi müstesna”; yani ancak işlediğim bir günah sebebiyle Rabbimin bana bir zarar eriştirmeyi dilemesi vakti müstesnadır; hüküm O'na aittir ve bu da ne zarar ne de fayda verebilen bâtıl ilahlarınızdan değil, bizzat O'ndan [gelir]. Anlamı:

عَلَى نَفْيِ حُصُولِ ضَرَرٍ مِنْ مَعْبُودَاتِهِمْ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَإِثْبَاتُ الضَّرَرِ وَالنَّفْعِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَصُدُورِهِمَا حَسْبَ مَشِيئَتِهِ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَيْ إِنَّ عِلْمَهُ مُحِيطٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، فَإِذَا شَاءَ الْخَيْرَ كَانَ حَسَبَ مَشِيئَتِهِ، وَإِذَا شَاءَ إِنْزَالَ شَرٍّ بِي كَانَ، مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ مُكَمِّلًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ وَدَافِعًا لِمَا خَوَّفُوهُ بِهِ وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً أَيْ كَيْفَ أَخَافُ مَا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ وَلَا يَخْلُقُ وَلَا يَرْزُقُ، وَالْحَالُ أَنَّكُمْ لَا تَخَافُونَ مَا صَدَرَ مِنْكُمْ مِنَ الشِّرْكِ بالله، وهو الضارّ النافع الخالق الرازق، أورد عَلَيْهِمْ هَذَا الْكَلَامَ الْإِلْزَامِيَّ الَّذِي لَا يَجِدُونَ عَنْهُ مَخْلَصًا وَلَا مُتَحَوَّلًا، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ والتقريع، وما فِي مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً: مَفْعُولُ أَشْرَكْتُمْ، أَيْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ جَعَلْتُمُ الْأَشْيَاءَ الَّتِي لَمْ يُنْزِلْ بِهَا عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا شُرَكَاءَ لِلَّهِ، أَوِ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَأْذَنْ بِجَعْلِهَا شُرَكَاءَ لَهُ وَلَا نَزَلْ عَلَيْهِمْ بِإِشْرَاكِهَا حُجَّةٌ يَحْتَجُّونَ بِهَا، فَكَيْفَ عَبَدُوهَا وَاتَّخَذُوهَا آلِهَةً وَجَعَلُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ؟ قَوْلُهُ: فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ الْمُرَادُ بِالْفَرِيقَيْنِ فَرِيقُ الْمُؤْمِنِينَ وَفَرِيقُ الْمُشْرِكِينَ: أَيْ إِذَا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ مَعْبُودِي هُوَ اللَّهُ الْمُتَّصِفُ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ،

onların taptıklarından her halükârda bir zararın meydana gelmesini nefyetmek, zarar ve fayda vermeyi ise Sübhânehu olan Allah'a ispat etmek ve ikisinin de O'nun dilemesine göre meydana geldiğini bildirmek üzerinedir. Ardından bunu şu sözüyle gerekçelendirmiştir: { وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimin ilmi her şeyi kuşatmıştır”; yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; hayır dilediği vakit dilemesine göre olur, bana bir şer indirmeyi dilerse o da olur; Allah'ın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Sonra onlara karşı delili tamamlamak ve kendisini korkuttukları şeyi defetmek üzere şöyle demiştir: { وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } “Allah'ın, haklarında size hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan siz korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım?”; yani zarar ve fayda veremeyen, yaratamayan ve rızık veremeyen şeylerden ben nasıl korkarım; oysa siz zarar veren, fayda veren, yaratan ve rızık veren Allah'a ortak koşma cürmünüzden korkmuyorsunuz! Onlara karşı, içinden çıkamayacakları ve savuşturamayacakları bu ilzam edici sözü yöneltmiştir. Soru, onları inkâr ve azarlama (takrî') içindir. { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } ifadesindeki { مَا } lafzı { أَشْرَكْتُمْ } fiilinin mef'ûlüdür; yani 'hakkında size hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak kılmanızdan korkmuyorsunuz'. Veya anlamı: Allah Teâlâ onları kendisine ortak kılmaya izin vermemiş ve onlara onları ortak koşmaya dair dayanacakları hiçbir hüccet indirmemiştir; öyleyse nasıl olur da onlara tapıp ilah edinirler ve onları Allah Sübhânehu'ya ortak koşarlar? O'nun: { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “Bu iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” sözünde iki gruptan kasıt müminler grubu ile müşrikler grubudur; yani mademki durum yukarıda geçtiği üzere benim mabudumun bu sıfatlarla muttasıf olan Allah olması,

ومعبودكم هي تلك المخلوقات، فكيف تُخَوِّفُونِي بِهَا؟ وَكَيْفَ أَخَافُهَا وَهِيَ بِهَذِهِ الْمَنْزِلَةِ وَلَا تَخَافُونَ مِنْ إِشْرَاكِكُمْ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ؟ وَبَعْدَ هَذَا فَأَخْبِرُونِي: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ وَعَدَمِ الْخَوْفِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ بِحَقِيقَةِ الْحَالِ وَتَعْرِفُونَ الْبَرَاهِينَ الصَّحِيحَةَ وَتُمَيِّزُونَهَا عَنِ الشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ؟ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَاضِيًا بَيْنَهُمْ وَمُبَيِّنًا لَهُمُ:

sizin mabudunuzun ise o mahluklar olması şeklindedir; öyleyse beni onlarla nasıl korkutursunuz? Onlar bu konumdayken ben onlardan nasıl korkarım da siz Allah Sübhânehu'ya şirk koşmaktan korkmazsınız? Bundan sonra bana haber verin: Hakikatin ne olduğunu biliyorsanız, sahih delilleri tanıyıp onları bâtıl şüphelerden ayırt edebiliyorsanız, { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “eğer biliyorsanız”, iki zümreden hangisi emniyette olmaya ve korkmamaya daha layıktır? Sonra Allah Sübhânehu aralarında hüküm vererek ve onlara beyan ederek şöyle buyurmuştur:

الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أَيْ هُمُ الْأَحَقُّ بِالْأَمْنِ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ تَمَامِ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ. وَمَعْنَى لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ لَمْ يَخْلِطُوهُ بِظُلْمٍ. وَالْمُرَادُ بِالظُّلْمِ: الشِّرْكُ، لِمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَالُوا: أَيُّنَا لَمْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ هُوَ كَمَا تَظُنُّونَ، إِنَّمَا هُوَ كما قال لقمان: يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ » ، وَالْعَجَبُ مِنْ صَاحِبِ الْكَشَّافِ حَيْثُ يَقُولُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَبَى تَفْسِيرَ الظُّلْمِ بِالْكُفْرِ لفظ اللَّبْسِ. وَهُوَ لَا يَدْرِي أَنَّ الصَّادِقَ الْمَصْدُوقَ قَدْ فَسَّرَهَا بِهَذَا، وَإِذَا جَاءَ نَهْرُ اللَّهِ بَطَلَ نَهْرُ مَعْقِلٍ ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الموصول المتصف بما سبق، ولَهُمُ الْأَمْنُ جُمْلَةٌ وَقَعَتْ خَبَرًا عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، هَذَا أَوْضَحُ مَا قِيلَ مَعَ احْتِمَالِ غَيْرِهِ مِنَ الْوُجُوهِ وَهُمْ مُهْتَدُونَ إِلَى الْحَقِّ ثَابِتُونَ عَلَيْهِ، وَغَيْرُهُمْ عَلَى ضَلَالٍ وَجَهْلٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ حُجَّتُنا إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْحُجَجِ الَّتِي أَوْرَدَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِمْ: أَيْ تِلْكَ الْبَرَاهِينُ الَّتِي أَوْرَدَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ إلى قوله: وَهُمْ مُهْتَدُونَ. وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ أَيْ أَعْطَيْنَاهُ إِيَّاهَا وَأَرْشَدْنَاهُ إِلَيْهَا، وَجُمْلَةُ آتَيْناها إِبْراهِيمَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ ثَانٍ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ عَلى قَوْمِهِ أَيْ حُجَّةً عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ بِالْهِدَايَةِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى الْحَقِّ وَتَلْقِينِ الْحُجَّةِ، أَوْ بِمَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ أَيْ حَكِيمٌ فِي كُلِّ مَا يَصْدُرُ عَنْهُ عَلِيمٌ بِحَالِ عِبَادِهِ، وَأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَحِقُّ الرَّفْعَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّهُ.

{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İnananlar ve imanlarına bir zulüm karıştırmayanlar”; yani onlar şirk koşanlara nispetle güvende olmaya daha layıktırlar. Bunun İbrahim'in sözünün devamı olduğu da söylenmiştir; İbrahim'in kavminin sözü olduğu da söylenmiştir. { لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } ifadesinin anlamı; imanlarına zulüm bulaştırmayanlar demektir. Zulüm ile kastedilen şirktir; zira Sahîhayn ve diğer hadis kaynaklarında İbn Mes‘ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet indiğinde bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi ve: 'Hangimiz nefsine zulmetmez ki?' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Durum sandığınız gibi değildir. O ancak Lokman'ın: { يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma, çünkü şirk gerçekten büyük bir zulümdür” dediği gibidir» buyurdu. Keşşâf sahibinin bu ayetin tefsirinde: 'Lübs (karıştırma) lafzı, zulmün küfür ile tefsir edilmesine manidir' demesi ne kadar şaşırtıcıdır! Oysa o, Sâdık ve Masdûk olan [Peygamber'in] bunu böyle tefsir ettiğini bilmiyor; 'Allah'ın nehri geldiğinde Ma‘kıl'in nehri iptal olur (hükmü kalmaz)'. { أُولئِكَ } “İşte onlar” sözündeki işaret, yukarıda zikredilen sıfatla muttasıf mevsûledir; { لَهُمُ الْأَمْنُ } “güven onlarındır” cümlesi ise işaret isminin haberi olarak gelmiştir; diğer ihtimaller bulunmakla birlikte söylenmiş en açık izah budur. { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “ve onlar doğru yoldadırlar”; hakka hidayet bulmuş ve onun üzerinde sabit kalmışlardır; başkaları ise sapıklık ve cehalet üzeredir. { تِلْكَ حُجَّتُنا } “İşte bu bizim hüccetimizdir” sözündeki işaret, daha önce İbrahim'in onlara yönelttiği delilleredir; yani O'nun: { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } sözünden { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } sözüne kadar İbrahim'in onlara sunduğu delillerdir. { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İşte kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delillerimizdir”; yani onu kendisine verdik ve onu buna irşad ettik. { آتَيْناها إِبْراهِيمَ } cümlesi hal olarak nasb mahallinde veya işaret isminin ikinci haberi olarak ref mahallindedir. { عَلى قَوْمِهِ } yani kavmine karşı bir hüccet olarak... { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz”; hidayetle, hakka irşadla ve delil öğretmekle yahut bundan daha genel olan şeylerle [yükseltiriz]. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir”; yani kendisinden sâdır olan her şeyde hikmet sahibidir, kullarının durumunu ve onlardan kimin yükseltilmeye layık olup kimin layık olmadığını hakkıyla bilendir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ قَالَ: الْآزَرُ الصَّنَمُ وَأَبُو إِبْرَاهِيمَ اسْمُهُ: يَأْزَرُ وَأُمُّهُ اسْمُهَا: مِثْلَى وَامْرَأَتُهُ اسْمُهَا: سَارَّةُ، وَسُرِّيَّتُهُ أَمُّ إِسْمَاعِيلَ اسْمُهَا: هَاجَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrahim, babası Âzer'e... demişti” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: Âzer puttur; İbrahim'in babasının adı Ye'zer, annesinin adı Misla (veya Metlâ), hanımının adı Sâre, İsmail'in annesi olan cariyesinin adı ise Hâcer'dir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in şöyle dediğini nakletmişlerdir:

آزَرُ لَمْ يَكُنْ بِأَبِيهِ وَلَكِنَّهُ اسْمُ صَنَمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: اسْمُ أَبِيهِ تَارَخُ وَاسْمُ الصَّنَمِ:

Âzer onun babası değildi, bilakis bir putun adıydı. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Babasının adı Târah, putun adı ise

آزَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، أَنَّهُ قَرَأَ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ قَالَ: بَلَغَنِي: أَنَّهَا أَعْوَجُ، وَأَنَّهَا أَشَدُّ كَلِمَةٍ قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ وَالِدَ إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنِ اسْمُهُ آزَرَ، وَإِنَّمَا اسْمُهُ تَارَخُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قال

Âzer idi. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Süleymân et-Teymî: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrahim, babası Âzer'e... demişti” ayetini okuyup şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre bu ifade 'e'vec' (kırıcı/eğri) bir sözdür ve İbrahim'in babasına söylediği en sert kelimedir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrahim'in babasının adı Âzer değildi, onun adı sadece Târah idi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece biz İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu (büyük saltanatını ve muazzam nizamını) gösteriyorduk” sözü hakkında ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle dediğini nakletmişlerdir: [Melekût;] Güneş, Ay ve yıldızlardır. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan naklettiğine göre o şöyle demiştir:

في الآية: كشف ما بين السموات حَتَّى نَظَرَ إِلَيْهِنَّ عَلَى صَخْرَةٍ، وَالصَّخْرَةُ عَلَى حُوتٍ، وَهُوَ الْحُوتُ الَّذِي مِنْهُ طَعَامُ النَّاسِ، وَالْحُوتُ فِي سِلْسِلَةٍ، وَالسِّلْسِلَةُ فِي خَاتَمِ الْعِزَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ: قَالَ: سُلْطَانُهُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: وَحاجَّهُ قَوْمُهُ يَقُولُ: خَاصَمُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَتُحاجُّونِّي قَالَ: أَتُخَاصِمُونِي.

bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bir kaya üzerindeki [tüm varlıklara] bakana kadar göklerin arası açıldı. O kaya bir balığın üzerindedir; o balık insanların kendisinden beslendiği balıktır. Balık bir zincir içindedir, zincir de izzet mührüne bağlıdır. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiklerine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: [Melekût,] onların hükümranlığıdır. İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî' b. Enes'ten naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” sözü hakkında o: “Onunla münakaşa ettiler” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre de { أَتُحاجُّونِّي } “benimle tartışıyor musunuz?” sözü hakkında: “Benimle münakaşa mı ediyorsunuz?” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مردويه عن أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَنَّهُ فَسَّرَ وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ بِالشِّرْكِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَكَذَلِكَ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ عَنْهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ مِثْلَهُ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ مِثْلُ ذَلِكَ، وَيُغْنِي عَنِ الْجَمِيعِ مَا قَدَّمْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ في تَفْسِيرِ الْآيَةِ كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ قَالَ: خَصْمُهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ: نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ قَالَ: بِالْعِلْمِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: إِنَّ لِلْعُلَمَاءِ دَرَجَاتٍ كدرجات الشهداء.

İbn Ebî Şeybe, el-Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin naklettiklerine göre Ebû Bekir es-Sıddîk [radıyallâhu anh], { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “imanlarına hiçbir zulüm karıştırmayanlar” ayetini şirk ile tefsir etmiştir. Ebû'ş-Şeyh, Ömer b. el-Hattâb'dan [radıyallâhu anh] da aynı şekilde nakletmiştir. Yine İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Huzeyfe b. el-Yemân'dan da benzerini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Selmân-ı Fârisî'den aynı şekilde nakletmişler; ikisi ayrıca Übey b. Ka'b'dan da nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye de İbn Abbâs'tan bu şekilde nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh başka bir tarikten yine ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Tâbiînden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. İki Sahîh'te ve diğer eserlerde sabit olduğu üzere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ayetin tefsirine dair daha önce aktardığımız rivayet hepsinin yerine geçer. İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ } “İşte kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delillerimiz” sözü hakkında o: “[İbrahim] onlara galip geldi” demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre { نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” sözü hakkında: “İlimle [yükseltiriz]” demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz âlimler için şehitlerin dereceleri gibi dereceler vardır.”

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٤ الى ٩٠]

[En'âm Suresi (6): 84-90. Ayetler]

وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨)

{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u armağan ettik. Hepsini doğru yola ilettik. Daha önce Nuh'u da doğru yola iletmiştik. Onun soyundan Davud'u, Süleyman'ı, Eyyub'u, Yusuf'u, Musa'yı ve Harun'u da [ilettik]. İyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. (84) Zekeriyya'yı, Yahya'yı, İsa'yı ve İlyas'ı da [ilettik]. Hepsi salihlerdendi. (85) İsmail'i, Elyesa'ı, Yunus'u ve Lût'u da [ilettik]. Hepsini âlemlere üstün kıldık. (86) Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını üstün kıldık]. Onları seçtik ve dosdoğru yola ilettik. (87) İşte bu, Allah'ın doğru yoludur; kullarından dilediğini ona iletir. Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı. (88)”

أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠) } “İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar bunları inkâr ederse, biz onları inkâr etmeyecek bir topluluğu bunlara vekil kılmışızdır. (89) İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Sen de onların yoluna uy. De ki: ‘Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.’ (90)”

قَوْلُهُ: وَوَهَبْنا لَهُ مَعْطُوفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَتِلْكَ حُجَّتُنا عَطَفَ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً عَلَى جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ وَقِيلَ:

Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ } “Biz ona armağan ettik” sözü, { وَتِلْكَ حُجَّتُنا } cümlesine matuftur; fiil cümlesi isim cümlesine atfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

مَعْطُوفٌ عَلَى آتَيْنَاهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمَعْنَى: وَوَهَبْنَا ذَلِكَ جَزَاءً لَهُ عَلَى الِاحْتِجَاجِ فِي الدِّينِ وبذل النفس فيه، وكُلًّا هَدَيْنا انْتِصَابُ كُلًّا عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لِمَا بَعْدَهُ مُقَدَّمٌ عَلَيْهِ لِلْقَصْرِ: أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا هَدَيْنَاهُ، وَكَذَلِكَ نُوحًا مَنْصُوبٌ بِهَدَيْنَا الثَّانِي أَوْ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ أَيْ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرَيُّ وَالْقُشَيْرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ، وَاخْتَارَ الْأَوَّلَ الزَّجَّاجُ، وَاعْتُرِضَ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ عَدَّ مِنْ هَذِهِ الذُّرِّيَّةِ يُونُسَ وَلُوطًا وَمَا كَانَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ، فَإِنَّ لُوطًا هُوَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ، وَانْتَصَبَ داوُدَ وَسُلَيْمانَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ أَيْ وَهَدَيْنَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، وَكَذَلِكَ

{ آتَيْنَاهَا } fiiline matuftur; birincisi daha uygundur. Anlamı şudur: Dinde delil getirmesine ve bu uğurda canını ortaya koymasına karşılık ona bir mükâfat olarak bunu hibe ettik. { كُلًّا هَدَيْنا } “Hepsini doğru yola ilettik” ifadesinde { كُلًّا } kelimesi, sonrasındaki fiilin mef'ûlü olduğu için nasb edilmiş olup kasr (vurgu) amacıyla öne alınmıştır. Yani: “Her birini doğru yola ilettik.” Aynı şekilde { نُوحاً } kelimesi de ikinci { هَدَيْنا } fiiliyle yahut sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “Onun soyundan...” yani İbrahim'in soyundan demektir. Ferrâ ise: “Nuh'un soyundan” demiştir. İbn Cerîr et-Taberî, Kuşeyrî ve İbn Atiyye bu görüşü tercih etmiştir. Zeccâc ise birinci görüşü seçmiştir. Ancak Zeccâc'a, Yunus ve Lût'un da bu soydan sayıldığı, oysa onların İbrahim'in soyundan olmadığı, zira Lût'un İbrahim'in kardeşinin oğlu olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { داوُدَ وَسُلَيْمانَ } kelimeleri gizli bir fiille mansubdur; yani “Ve onun soyundan Davud ile Süleyman'ı hidayete erdirdik” demektir. Aynı şekilde

مَا بَعَدَهُمَا، وَإِنَّمَا عَدَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هِدَايَةَ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي عَدَّدَهَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، لِأَنَّ شَرَفَ الْأَبْنَاءِ مُتَّصِلٌ بِالْآبَاءِ. وَمَعْنَى: مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ: وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ أَيْ مِنْ قَبْلِ إِبْرَاهِيمَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:

ondan sonrakiler de böyledir. Allah Teâlâ'nın bu peygamberlerin hidayetini İbrahim'e bahşettiği nimetler arasında sayması, çocukların şerefinin babalara bitişik olmasındandır. { وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Nuh'u da doğru yola iletmiştik” sözündeki { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesinin anlamı, yani İbrahim'den önce demektir. Allah Teâlâ'nın:

وَكَذلِكَ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الْمُتَأَخِّرِ: أَيْ وَمِثْلُ ذَلِكَ الْجَزَاءِ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ. وَإِلْياسَ قَالَ الضَّحَّاكُ: هو من ولد إسماعيل، وقال القتبي: هُوَ مِنْ سِبْطِ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ. وَقَرَأَ الأعوج وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَإِلْياسَ بِوَصْلِ الْهَمْزَةِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَالْيَسَعَ مُخَفَّفًا. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ إِلَّا عَاصِمًا بِلَامَيْنِ. وَكَذَا قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَرَدَّ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وَلَا وَجْهَ لِلرَّدِّ فَهُوَ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ، وَالْعُجْمَةُ لَا تُؤْخَذُ بِالْقِيَاسِ بَلْ تُؤَدَّى عَلَى حَسَبِ السَّمَاعِ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ فِي الِاسْمِ لُغَتَانِ لِلْعَجَمِ، أَوْ تُغَيِّرُهُ الْعَرَبُ تَغْيِيرَيْنِ. قَالَ الَمَهْدَوِيُّ: مَنْ قَرَأَ بِلَامٍ وَاحِدَةٍ فَالِاسْمُ يَسَعُ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ مَزِيدَتَانِ، كَمَا في قول الشاعر:

{ وَكَذلِكَ } “İşte böyle...” sözündeki işaret, sonraki fiilin masdarına yöneliktir; yani “İşte bu mükâfat gibi iyilik yapanları mükâfatlandırırız” demektir. { وَإِلْياسَ } hakkında Dahhâk: “O, İsmail'in evladındandır” demiştir. Kutebî ise: “O, Yûşa' b. Nûn'un sıbtındandır (soyundandır)” demiştir. el-A'vec, Hasan ve Katâde { وَإِلْياسَ } kelimesini hemzenin vaslıyla okumuşlardır. Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları), Ebû Amr ve Âsım { وَالْيَسَعَ } kelimesini hafifleterek (tek lâm ile) okumuşlardır. Âsım dışındaki Kûfeliler ise iki lâm ile okumuşlardır. Kisâî de böyle okumuş ve birinci kıraati reddetmiştir. Ancak reddetmenin bir dayanağı yoktur; zira bu a'cemî (yabancı kökenli) bir isimdir, yabancı kelimeler ise kıyasla değil işitmeye dayalı olarak aktarılır. Bu ismin Acemcede iki farklı lügatte bulunması veya Arapların onu iki şekilde değiştirmesi imkânsız değildir. Mehdevî şöyle demiştir: Tek lâm ile okuyanın kıraatinde isim “Yesa'”dır, elif ve lâm ise şu şairin sözünde olduğu gibi zâiddir:

رأيت اليزيد بن الوليد مُبَارَكًا ... شَدِيدًا بِأَعْبَاءِ الْخِلَافَةِ كَاهِلُهُ

“Gördüm el-Yezîd b. Velîd'i mübarek kılınmış olarak... / Hilafetin ağır yüklerine karşı omuzu pek sağlamdır.”

وَمَنْ قَرَأَ بِلَامَيْنِ فَالِاسْمُ لِيَسَعَ، وَقَدْ تَوَهَّمَ قَوْمٌ أَنَّ الْيَسَعَ هُوَ إِلْيَاسُ وَهُوَ وَهْمٌ، فَإِنَّ اللَّهَ أَفْرَدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَقَالَ وَهْبٌ: الْيَسَعُ صَاحِبُ إِلْيَاسَ، وَكَانُوا قَبْلَ يَحْيَى وَعِيسَى وَزَكَرِيَّا وَقِيلَ: إِلْيَاسُ هُوَ إِدْرِيسُ، وَهَذَا غَيْرُ صَحِيحٍ لِأَنَّ إِدْرِيسَ جَدُّ نُوحٍ وَإِلْيَاسُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ وَقِيلَ: إِلْيَاسُ هُوَ الْخَضِرُ وَقِيلَ: لَا، بَلِ الْيَسَعُ هُوَ الْخَضِرُ وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ أَيْ كُلَّ وَاحِدٍ فَضَّلْنَاهُ بِالنُّبُوَّةِ عَلَى عَالَمِي زَمَانِهِ، وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ.

İki lâm ile okuyana göre ise isim “Liyesa'”dır. Bazı kimseler Elyesa'ın İlyas olduğunu zannetmişlerdir; bu bir vehimdir (yanılgıdır), zira Allah Teâlâ her birini ayrı olarak zikretmiştir. Vehb: “Elyesa', İlyas'ın arkadaşıydı; onlar Yahya, İsa ve Zekeriyya'dan önceydiler” demiştir. İlyas'ın İdris olduğu da söylenmiştir; bu ise doğru değildir, zira İdris Nuh'un dedesidir, İlyas ise onun soyundandır. İlyas'ın Hızır olduğu söylenmiş; hayır, bilakis Elyesa'ın Hızır olduğu da ileri sürülmüştür. { وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini âlemlere üstün kıldık”; yani her birini peygamberlikle kendi dönemlerinin âlemlerine üstün kıldık. Bu cümle ara cümledir (i'tirâziyedir).

قَوْلُهُ: وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ أَيْ هَدَيْنَا، وَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ: أَيْ هَدَيْنَا بَعْضَ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى فَضَّلْنَا، وَالِاجْتِبَاءُ الِاصْطِفَاءُ أَوِ التَّخْلِيصُ أَوْ الِاخْتِيَارُ، مُشْتَقٌّ مِنْ جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ جَمَعْتُهُ، فَالِاجْتِبَاءُ ضَمُّ الَّذِي تَجْتَبِيهِ إِلَى خَاصِّيَّتِكَ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: جَبَيْتُ الْمَاءَ فِي الْحَوْضِ جَبْيٌ مَقْصُورٌ، وَالْجَابِيَةُ الْحَوْضُ، قَالَ الشَّاعِرُ:

Yüce Allah'ın: { وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ } “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de...” sözü; yani “doğru yola ilettik” takdirindedir. Buradaki { مِنْ } teb'îz (kısmilik) içindir; yani onların babalarından, soylarından ve eşlerinden bazılarını da doğru yola ilettik. { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “Onları seçtik” ifadesi { فَضَّلْنَا } fiiline matuftur. el-İctibâ (اجْتِبَاء); seçmek, arındırmak veya ihtiyar etmektir. Havuzda suyu toplamak anlamına gelen “cebeytü'l-mâe fi'l-havd” ifadesinden türemiştir. Dolayısıyla ictibâ, seçtiğin kimseyi kendi has çevrene katmandır. Kisâî şöyle demiştir: Suyun havuzda toplanması için maksûr olarak “cebyün” denir; el-Câbiye ise havuz demektir. Şair şöyle demiştir:

... كَجَابِيَةِ الشَّيْخِ الْعِرَاقِيِّ تَفْهَقُ وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ إِلَى الْهِدَايَةِ وَالتَّفْضِيلِ وَالِاجْتِبَاءِ الْمَفْهُومَةِ مِنَ الْأَفْعَالِ السَّابِقَةِ يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَهُمُ الَّذِينَ وَفَّقَهُمْ لِلْخَيْرِ وَاتِّبَاعِ الْحَقِّ وَلَوْ أَشْرَكُوا أَيْ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ لَحَبِطَ عَنْهُمْ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وَالْحُبُوطُ الْبُطْلَانِ.

“...Iraklı şeyhin ağzına kadar dolu havuzu gibi.” { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir” sözündeki işaret; önceki fiillerden anlaşılan hidayete, üstün kılmaya ve seçmeye yöneliktir. { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Allah, kullarından dilediğini bununla doğru yola iletir”; onlar da Allah'ın hayra ve hakka uymaya muvaffak kıldığı kimselerdir. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer onlar ortak koşsalardı”; yani bu zikredilen kimseler Allah'tan başkasına ibadet etselerdi, { لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı”; yani yapmış oldukları güzel amelleri yok olur giderdi. el-Hubût (الْحُبُوط) ise boşa çıkıp bâtıl olmak demektir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا: أَيْ جِنْسِ الْكِتَابِ لِيُصَدِّقَ عَلَى كُلِّ مَا أُنْزِلَ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ وَالْحُكْمَ الْعِلْمَ وَالنُّبُوَّةَ الرِّسَالَةَ أَوْ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ الضَّمِيرُ فِي بِهَا: لِلْحُكْمِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْكِتَابِ، أَوْ لِلنُّبُوَّةِ فَقَطْ، وَالْإِشَارَةُ بِهَؤُلَاءِ إِلَى كُفَّارِ قُرَيْشٍ المعاندين لرسول الله ﷺ: فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً هَذَا جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ أَلْزَمْنَا بِالْإِيمَانِ بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ وَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ، أَوِ الْأَنْبِيَاءُ المذكورون

[Bunun] tahkiki daha önce Bakara [suresi]nde geçmişti. { أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “İşte onlar, kendilerine kitap verdiklerimizdir” sözündeki işaret, daha önce zikredilen peygamberleredir. Yani bu zikredilen kimselere indirilen her şeye şamil olması için kitap cinsidir. [Ayet metnindeki] { وَالْحُكْمَ } “[hikmet/hüküm]” ilimdir; { وَالنُّبُوَّةَ } “ve peygamberlik” ise risalettir veya bundan daha genel bir manadır. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer bunlar onları inkâr ederse” ifadesinde geçen { بِهَا } kelimesindeki zamir; hükme, peygamberliğe ve kitaba yahut sadece peygamberliğe aittir. { هؤُلاءِ } “bunlar” ifadesindeki işaret, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inatla karşı çıkan Kureyş kâfirlerinedir. { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً } “Biz onları bir kavme tevkil etmişizdir (onlara inanacak bir kavim vermişizdir)” ifadesi şartın cevabıdır; yani bunlara iman etmeyi bir topluluğa bağladık / gerekli kıldık. { لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “Onlar onları inkâr edici değillerdir”; bunlar da Muhacirler ve Ensar'dır yahut daha önce zikredilen

سَابِقًا، وَهَذَا أَوْلَى لِقَوْلِهِ فِيمَا بَعْدُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ فَإِنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ لَا إِلَى الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ إِذْ لَا يَصِحُّ أَنْ يُؤْمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهُدَاهُمْ، وَتَقْدِيمِ بِهُدَاهُمْ عَلَى الْفِعْلِ يُفِيدُ تَخْصِيصَ هُدَاهُمْ بِالِاقْتِدَاءِ: وَالِاقْتِدَاءُ: طَلَبُ مُوَافَقَةِ الْغَيْرِ فِي فِعْلِهِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: اصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا وَقِيلَ: اقْتَدِ بِهِمْ فِي التَّوْحِيدِ، وَإِنْ كَانَتْ جُزْئِيَّاتُ الشَّرَائِعِ مُخْتَلِفَةً، وَفِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أنه ﷺ مَأْمُورٌ بِالِاقْتِدَاءِ بِمَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِيمَا لَمْ يَرِدْ عَلَيْهِ فِيهِ نَصٌّ. قَوْلُهُ: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً أَمَرَهُ اللَّهُ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ بِأَنَّهُ لَا يَسْأَلُهُمْ أَجْرًا عَلَى الْقُرْآنِ، وَأَنْ يَقُولَ لَهُمْ: مَا هُوَ إِلَّا ذِكْرى يَعْنِي الْقُرْآنَ لِلْعالَمِينَ أَيْ مَوْعِظَةٌ وَتَذْكِيرٌ لِلْخَلْقِ كَافَّةً الْمَوْجُودِينَ عِنْدَ نُزُولِهِ وَمَنْ سَيُوجَدُ مِنْ بَعْدُ.

peygamberlerdir. Sonrasında gelen: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Sen de onların yoluna uy” sözünden dolayı bu [ikinci ihtimal] daha evladır. Zira işaret, Muhacirler ve Ensar'a değil adı geçen peygamberleredir; çünkü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların hidayetine uymasının emredilmesi sahih olmaz. { بِهُداهُمُ } ifadesinin fiilden önce gelmesi, uymanın yalnızca onların hidayetine tahsis edilmesini ifade eder. el-İktidâ (اقْتِدَاء); fiilinde başkasına uymayı istemektir. Bunun anlamının: “Onların sabrettiği gibi sabret” olduğu da söylenmiştir. Şeriatların teferruatı farklı olsa da: “Tevhid hususunda onlara uy” anlamında olduğu da belirtilmiştir. Bu ayette, hakkında bir nass bulunmayan konularda Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden önceki peygamberlere uymakla emrolunduğuna delalet vardır. Yüce Allah'ın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum” sözü: Allah ona, Kur'an'a karşılık kendilerinden bir ücret istemediğini bildirmesini ve onlara şöyle demesini emretmiştir: { إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür”; yani Kur'an, indirildiği sırada var olan ve daha sonra var olacak bütün yaratılmışlar için ancak bir vaaz ve hatırlatmadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: الْخَالُ وَالِدٌ وَالْعَمُّ وَالِدٌ، نَسَبَ اللَّهُ عِيسَى إِلَى أَخْوَالِهِ فَقَالَ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ حَتَّى بَلَغَ إِلَى قَوْلِهِ: وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: دَخَلَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ عَلَى الْحَجَّاجِ فَذَكَرَ الْحُسَيْنَ، فَقَالَ الْحَجَّاجُ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka'b'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Dayı da bir babadır, amca da bir babadır. Allah İsa'yı dayılarına nispet etmiş ve: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “onun soyundan...” buyurarak { وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى } sözüne kadar ulaştırmıştır. Ebû'ş-Şeyh, Hâkim ve Beyhakî'nin Abdülmelik b. Umeyr'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Yahyâ b. Ya'mer, Haccâc'ın huzuruna girdi. Haccâc Hüseyin'den söz açtı ve şöyle dedi:

لَمْ يَكُنْ مِنْ ذُرِّيَّةِ النَّبِيِّ، فَقَالَ يَحْيَى: كَذَبْتَ، فَقَالَ: لَتَأْتِيَنِّي عَلَى مَا قُلْتَ بِبَيِّنَةٍ، فَتَلَا وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَعِيسى فَأَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ بِأُمِّهِ، فَقَالَ: صَدَقْتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي حَرْبِ بْنِ أَبِي الْأَسْوَدِ قَالَ: أَرْسَلَ الْحَجَّاجُ إِلَى يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ فَقَالَ: بَلَغَنِي أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ مِنْ ذُرِّيَّةِ النَّبِيِّ، تَجِدُهُ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَقَدْ قَرَأْتُهُ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ فَلَمْ أَجِدْهُ؟ فَذَكَرَ يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

O, Peygamber'in soyundan değildi. Bunun üzerine Yahyâ: “Yalan söyledin” dedi. Haccâc: “Bu söylediğine dair bana kesin bir delil getireceksin” deyince, Yahyâ { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } ayetinden { وَعِيسى } sözüne kadar okudu. [Ardından şöyle dedi:] “Böylece Allah, İsa'nın annesi vasıtasıyla Âdem'in soyundan olduğunu bildirmiştir.” Haccâc da: “Doğru söyledin” dedi. İbn Ebî Hâtim'in Ebû Harb b. Ebi'l-Esved'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Haccâc, Yahyâ b. Ya'mer'e haber gönderip: “Duyduğuma göre sen Hasan ile Hüseyin'in Peygamber'in soyundan olduğunu iddia ediyormuşsun. Bunu Allah'ın Kitabı'nda buluyormuşsun; oysa ben onu başından sonuna kadar okudum ama bulamadım?” dedi. Bunun üzerine Yahyâ b. Ya'mer yukarıda geçen delilin benzerini zikretti. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre Yüce Allah'ın:

وَاجْتَبَيْناهُمْ قَالَ: أَخْلَصْنَاهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ قَالَ: يُرِيدُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ هَدَيْنَاهُمْ وَفَعَلْنَا بِهِمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الْحُكْمُ:

{ وَاجْتَبَيْناهُمْ } “Onları seçtik” sözü hakkında o: “Onları ihlâslı/arındırılmış kıldık” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer onlar da ortak koşsalardı, yapmış oldukları ameller elbette boşa çıkardı” sözü hakkında: “Doğru yola ilettiğimiz ve kendilerine lütufta bulunduğumuz bu kimseleri kastetmektedir” demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: el-Hükm (الْحُكْم):

اللُّبُّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ، يَقُولُ: إِنْ يَكْفُرُوا بِالْقُرْآنِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ يَعْنِي: أَهْلَ الْمَدِينَةِ وَالْأَنْصَارَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً قَالَ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ قَالَ فِي الْآيَةِ: هُمُ الْمَلَائِكَةُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قَالَ: أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يَقْتَدِيَ بِهُدَاهُمْ وَكَانَ يَسْجُدُ فِي ص، وَلَفْظُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: سَأَلْتُ ابْنَ عباس عن السَّجْدَةِ الَّتِي فِي ص، فَقَالَ هَذِهِ الْآيَةَ ، وَقَالَ: أُمِرَ نَبِيُّكُمْ أَنْ يَقْتَدِيَ بِدَاوُدَ ﵇. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ في قوله:

akıldır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Yüce Allah'ın: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ } “Eğer şunlar bunları inkâr ederse” sözü hakkında o, Mekke halkını kastederek şöyle demiştir: “Eğer onlar Kur'an'ı inkâr ederlerse; { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } ‘şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir kavme tevdi etmişizdir’ yani Medine halkına ve Ensar'a emanet etmişizdir.” Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً } “biz onlara bir kavmi vekil kılmışızdır” sözü hakkında o şöyle demiştir: “Onlar, Allah'ın haklarında { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } ‘Onların hidayetine uy’ buyurduğu on sekiz peygamberdir.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Recâ el-Utâridî'den naklettiklerine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Onlar meleklerdir.” Buhârî, Nesâî ve başkalarının İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” sözü hakkında o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların hidayetine uyması emredildi ve o, Sâd suresinde secde ederdi.” İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiği lafız ise şöyledir: “İbn Abbâs'a Sâd suresindeki secdeyi sordum; o, bu ayeti okudu ve: ‘Peygamberinize Dâvûd aleyhisselâm'a uyması emredildi’ dedi.” İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Yüce Allah'ın:

قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً قَالَ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ عَرَضًا من عروض الدنيا.

{ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: ‘Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum’” buyruğu hakkında [Katâde] şöyle demiştir: “Onlara: ‘Ey Muhammed! Sizi kendisine davet ettiğim şeye karşılık sizden dünya mallarından hiçbir şey istemiyorum’ [de].”

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩١ الى ٩٤]

[En'âm Suresi (6): 91-94. Ayetler]

وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)

{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “‘Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi’ dediklerinde, Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanımadılar. De ki: ‘Musa'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kâğıtlar haline koyup bir kısmını açıkladığınız, çoğunu ise gizlediğiniz; sizin de atalarınızın da bilmediğiniz şeylerin size öğretildiği o Kitab'ı kim indirdi?’ ‘Allah’ de; sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar. (91) İşte bu [Kur'an] da, kendisinden öncekileri doğrulayıcı ve şehirlerin anası [olan Mekke] ile çevresindekileri uyarman için indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Ahirete inananlar ona da inanırlar ve onlar namazlarını titizlikle korurlar. (92) Allah'a yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde ‘Bana da vahyolundu’ diyenden ve ‘Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim’ diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimlerin ölümün şiddetli dalgaları içinde bulunduğu, meleklerin de ellerini uzatarak: ‘Çıkarın canlarınızı! Bugün, Allah hakkında gerçek olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız’ dedikleri anı bir görsen! (93) Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız. Sizin hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz. Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve haklarında iddialarda bulunduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir. (94)”

قَوْلُهُ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ قَدَّرْتُ الشَّيْءَ وَقَدَرْتُهُ عَرَفْتُ مِقْدَارَهُ، وَأَصْلُهُ: السَّتْرُ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي مَعْرِفَةِ الشَّيْءِ، أَيْ لَمْ يَعْرِفُوهُ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ حَيْثُ أَنْكَرُوا إِرْسَالَهُ لِلرُّسُلِ وَإِنْزَالَهُ لِلْكُتُبِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَمَا قَدَّرُوا نِعَمَ اللَّهِ حَقَّ تَقْدِيرِهَا. وقرأ أبو حيوة: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ بِفَتْحِ الدَّالِ: وَهِيَ لُغَةٌ، وَلَمَّا وَقَعَ مِنْهُمْ هَذَا الْإِنْكَارُ وَهُمْ مِنَ الْيَهُودِ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يُورِدَ عَلَيْهِمْ حُجَّةً لَا يُطِيقُونَ دَفْعَهَا، فَقَالَ: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى وَهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ وَيُذْعِنُونَ لَهُ، فَكَانَ فِي هَذَا مِنَ التَّبْكِيتِ لَهُمْ، وَالتَّقْرِيعِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، مَعَ إِلْجَائِهِمْ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِمَا أَنْكَرُوهُ مِنْ وُقُوعِ إِنْزَالِ اللَّهِ عَلَى الْبَشَرِ وَهُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، فَبَطَلَ جَحْدُهُمْ وَتَبَيَّنَ فَسَادُ إِنْكَارِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْقَائِلِينَ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ هُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، فَيَكُونُ إِلْزَامُهُمْ بِإِنْزَالِ اللَّهِ الْكِتَابَ عَلَى مُوسَى مِنْ جِهَةِ أَنَّهُمْ يَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ وَيَعْلَمُونَهُ بِالْأَخْبَارِ مِنَ اليهود، وقد كانوا يصدقونهم ونُوراً وَهُدىً منتصبان على الحال ولِلنَّاسِ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ هُوَ صِفَةٌ لِهُدًى: أَيْ كَائِنًا لِلنَّاسِ. قَوْلُهُ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ أَيْ تَجْعَلُونَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى فِي قَرَاطِيسَ تَضَعُونَهُ فِيهَا لِيَتِمَّ لَكُمْ مَا تُرِيدُونَهُ مِنَ التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ وَكَتْمِ صِفَةِ النَّبِيِّ ﷺ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ، وَهَذَا ذَمٌّ لَهُمْ، وَالضَّمِيرُ فِي تُبْدُونَها رَاجِعٌ إِلَى الْقَرَاطِيسِ، وَفِي تَجْعَلُونَهُ رَاجِعٌ إِلَى الْكِتَابِ، وَجُمْلَةُ تَجْعَلُونَهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَجُمْلَةُ تُبْدُونَهَا صِفَةٌ لِقَرَاطِيسَ وَتُخْفُونَ كَثِيراً مَعْطُوفٌ عَلَى تُبْدُونَها: أَيْ وَتُخْفُونَ كَثِيرًا مِنْهَا، وَالْخِطَابُ فِي وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ لِلْيَهُودِ، أَيْ وَالْحَالُ أَنَّكُمْ قَدْ عُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافِيَّةً مُقَرِّرَةً لِمَا قَبْلَهَا، وَالَّذِي عَلِمُوهُ هُوَ الَّذِي أَخْبَرَهُمْ بِهِ نَبِيُّنَا مُحَمَّدٌ ﷺ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بِهَا، فَإِنَّهَا اشْتَمَلَتْ عَلَى مَا لَمْ يَعْلَمُوهُ مِنْ كُتُبِهِمْ وَلَا عَلَى لِسَانِ أَنْبِيَائِهِمْ وَلَا عَلِمَهُ آبَاؤُهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا فِي مَا لَمْ تَعْلَمُوا عِبَارَةً عَمَّا عَلِمُوهُ مِنَ التَّوْرَاةِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ عَلَى وَجْهِ الْمَنِّ عَلَيْهِمْ بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ مِنْ قُرَيْشٍ وغيرهم، فتكون ما

Yüce Allah'ın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler (O'nu gereği gibi tanıyamadılar)” ifadesine gelince; bir şeyi "kaddertü" (قَدَّرْتُ) veya "kadertü" (قَدَرْتُ) demek, onun miktarını ve değerini bildim demektir. Kelimenin asıl anlamı örtmektir, daha sonra bir şeyi bilmek ve tanımak anlamında kullanılmıştır. Yani elçiler göndermesini ve kitaplar indirmesini inkâr ettiklerinde O'nu hakkıyla tanıyamadılar. Şöyle de denilmiştir: [Bunun] anlamı, "Allah'ın nimetlerini gereği gibi takdir edemediler" şeklindedir. Ebû Hayve, dâl harfinin fethasıyla { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } şeklinde okumuştur ki bu da bir lehçedir. Yahudilerden bu inkâr sadır olunca Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların savuşturmaya güç yetiremeyecekleri bir delil getirmesini emrederek: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Musa'nın getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?” buyurdu. Zira onlar bunu ikrar ve kabul ediyorlardı. Bu hitapta, inkâr ettikleri şey olan Allah'ın beşere -ki onlar peygamberlerdir (aleyhimüsselâm)- [vahiy] indirmesinin vuku bulduğunu itirafa mecbur bırakılmalarıyla birlikte, onlar için paha biçilemez bir susturma ve azarlama vardı. Böylece onların inkârı boşa çıkmış ve reddiyelerinin bozukluğu açığa kavuşmuştur. Şöyle de denilmiştir: Bu sözü söyleyenler Kureyş kâfirleridir. Bu durumda onların Allah'ın Musa'ya kitap indirmesiyle ilzam edilmeleri, bunu ikrar etmeleri ve Yahudilerden gelen haberler vesilesiyle bilmeleri yönündendir; nitekim onlar Yahudileri tasdik etmekteydiler. { نُوراً } ve { وَهُدىً } kelimeleri hal olarak mansubdur. { لِلنَّاسِ } ise { هُدىً } kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani "insanlar için olan" takdirindedir. Yüce Allah'ın: { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “Onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz” ifadesi; yani Musa'nın getirdiği o Kitab'ı, tahrif ve tebdil etme ve onda zikredilen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıflarını gizleme hususundaki istekleriniz gerçekleşsin diye kâğıtlara yazıp koyuyorsunuz demektir ki bu onlar için bir yergidir. { تُبْدُونَها } ibaresindeki zamir "karâtîs" (kâğıtlar) kelimesine, { تَجْعَلُونَهُ } ibaresindeki zamir ise "el-Kitâb" kelimesine racidir. { تَجْعَلُونَهُ } cümlesi hal olarak nasb mahallindedir. { تُبْدُونَها } cümlesi { قَراطِيسَ } kelimesinin sıfatıdır. { وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “birçoğunu da gizliyorsunuz” ifadesi { تُبْدُونَها } üzerine matuftur; yani "o kâğıtların birçoğunu da gizliyorsunuz" demektir. { وَعُلِّمْتُمْ ما لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler size öğretilmişken” ifadesindeki hitap Yahudileredir; yani "Halbuki siz de atalarınız da bilmediğiniz şeyleri öğrenmiştiniz" demektir. Bu cümlenin, öncesini pekiştiren bir istînâf (başlangıç) cümlesi olması da muhtemeldir. Onların öğrendikleri şey ise, Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kendisine vahyettiği hususlardan onlara haber verdiği şeylerdir; zira bu vahiyler, ne kendi kitaplarından ne de peygamberlerinin lisanından bilmedikleri ve atalarının da bilmediği şeyleri ihtiva etmekteydi. { ما لَمْ تَعْلَمُوا } ifadesindeki "mâ" lafzının Tevrat'tan öğrendikleri şeylerden ibaret olması da caizdir. Bu takdirde bu ifade, Tevrat'ın indirilmesiyle onlara yapılan bir lütfu hatırlatma mahiyetinde olur. Şöyle de denilmiştir: Hitap Kureyş ve diğerlerinden olan müşrikleredir. Bu durumda "mâ" lafzı...

عِبَارَةً عَمَّا عَلِمُوهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، ثم أمر اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ الْإِلْزَامِ الَّذِي أَلْزَمَهُمْ بِهِ حَيْثُ قَالَ: مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى فَقَالَ: قُلِ اللَّهُ أَيْ أَنْزَلَهُ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ أَيْ ذَرْهُمْ فِي بَاطِلِهِمْ حَالَ كَوْنِهِمْ يَلْعَبُونَ، أَيْ يَصْنَعُونَ صُنْعَ الصِّبْيَانِ الَّذِينَ يَلْعَبُونَ. قَوْلُهُ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الرَّدِّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى، وَعَقَّبَهُ بِقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ يَعْنِي عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَيْفَ تَقُولُونَ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den öğrendikleri şeylerden ibaret olur. Sonra Allah, Resûlü'ne: { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “Musa'nın getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?” diyerek onları bağladığı bu soruya bizzat kendisinin cevap vermesini emrederek: { قُلِ اللَّهُ } “‘Allah’ de”; yani onu indiren Allah'tır [buyurdu]. { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ } “Sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar”; yani oynayan çocukların yaptığı gibi hareket edip durdukları bir halde onları kendi bâtılları içinde bırak. Yüce Allah'ın: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” sözü, onların: “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” şeklindeki sözlerine verilen reddiyenin bir parçasıdır. Onlara Allah'ın Tevrat'ı Musa'ya indirdiğini haber vermiş ve ardından: “İşte bu da indirdiğimiz bir kitaptır” -yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [indirdiğimiz]- sözünü eklemiştir. O halde nasıl olur da:

مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ وَمُبَارَكٌ وَمُصَدِّقٌ: صِفَتَانِ لِكِتَابٍ، وَالْمُبَارَكُ: كَثِيرُ الْبَرَكَةِ، وَالْمُصَدِّقُ:

{ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” dersiniz? { مُبارَكٌ } ve { مُصَدِّقُ } kelimeleri { كِتابٌ } için iki sıfattır. el-Mubârek (مُبَارَك), bereketi çok olan; el-Musaddık (مُصَدِّق) ise,

كَثِيرُ التَّصْدِيقِ، وَالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ: مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ مِنَ الْكُتُبِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِهِ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَإِنَّهُ يُوَافِقُهَا فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَإِلَى تَوْحِيدِهِ وَإِنْ خَالَفَهَا فِي بَعْضِ الْأَحْكَامِ. قَوْلُهُ: وَلِتُنْذِرَ قِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا دَلَّ عَلَيْهِ مُبَارَكٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَنْزَلْنَاهُ لِلْبَرَكَاتِ وَلِتُنْذِرَ، وَخَصَّ أُمَّ الْقُرَى وَهِيَ مَكَّةُ لِكَوْنِهَا أَعْظَمَ الْقُرَى شَأْنًا، وَلِكَوْنِهَا أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، وَلِكَوْنِهَا قِبْلَةَ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَمَحَلَّ حَجِّهِمْ، فَالْإِنْذَارُ لِأَهْلِهَا مُسْتَتْبَعٌ لِإِنْذَارِ سَائِرِ أَهْلِ الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ بِمَنْ حولها جميع أهل الأرض، والمراد بأنذر أُمِّ الْقُرَى: إِنْذَارُ أَهْلِهَا وَأَهْلِ سَائِرِ الْأَرْضِ فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ كَسُؤَالِ الْقَرْيَةِ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مبتدأ، ويُؤْمِنُونَ بِهِ خَبَرُهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ صَدَّقَ بِالدَّارِ الْآخِرَةِ أَنْ يُؤْمِنَ بِهَذَا الْكِتَابِ وَيُصَدِّقَهُ وَيَعْمَلَ بِمَا فِيهِ، لِأَنَّ التَّصْدِيقَ بِالْآخِرَةِ يُوجِبُ قَبُولَ مَنْ دَعَا النَّاسَ إِلَى مَا يُنَالُ بِهِ خَيْرُهَا وَيُنْدَفَعُ بِهِ ضُرُّهَا، وَجُمْلَةُ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَخَصَّ الْمُحَافَظَةَ عَلَى الصَّلَاةِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْوَاجِبَاتِ لِكَوْنِهَا عِمَادَهَا وَبِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ لَهَا. قَوْلُهُ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الْكُتُبَ عَلَى رُسُلِهِ: أَيْ كَيْفَ تَقُولُونَ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ تَكْذِيبَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَلَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَزَعَمَ أَنَّهُ نَبِيٌّ وَلَيْسَ بِنَبِيٍّ، أَوْ كَذِبَ عَلَى اللَّهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ أَيْ وَالْحَالُ أَنَّهُ لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ، وَقَدْ صَانَ اللَّهُ أَنْبِيَاءَهُ عَمَّا تَزْعُمُونَ عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا هَذَا شَأْنُ الْكَذَّابِينَ رُؤُوسِ الْإِضْلَالِ كَمُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ والأسود العنسيّ وسجاح. وقوله: وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ معطوف على مِمَّنِ افْتَرى أَيْ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى أَوْ مِمَّنْ قَالَ: أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ، أَوْ مِمَّنْ قَالَ: سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَهُمُ الْقَائِلُونَ:

çokça doğrulayan demektir. { الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekiler” ifadesi, Allah'ın Tevrat ve İncil gibi kendisinden önceki peygamberlere indirdiği kitaplardır; zira o, bazı hükümlerde onlara muhalif olsa da Allah'a ve O'nun birliğine davet hususunda onlarla uyum içindedir. Yüce Allah'ın: { وَلِتُنْذِرَ } “uyarman için” sözünün, { مُبارَكٌ } kelimesinin delalet ettiği anlama matuf olduğu söylenmiştir; sanki: “Biz onu bereketler için ve uyarman için indirdik” denilmiş gibidir. Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) olan Mekke'yi; şanı en yüce belde olması, insanlar için kurulan ilk ev (Kâbe) olması, bu ümmetin kıblesi ve hac mekânı olması sebebiyle tahsis etmiştir; dolayısıyla oranın halkını uyarmak, yeryüzünün diğer bütün halklarını da uyarmayı zorunlu kılar. { وَمَنْ حَوْلَها } “ve çevresindekileri” ifadesiyle kastedilen yeryüzünün bütün halkıdır. Şehirlerin anasını uyarmaktan maksat ise onun halkını ve yeryüzünün geri kalan halkını uyarmaktır; dolayısıyla bu, “beldeye sor” ifadesindeki gibi mahzuf bir muzaf takdiriyledir. { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } mübteda, { يُؤْمِنُونَ بِهِ } ise onun haberidir. Anlamı şudur: Ahiret yurdunu tasdik edenin görevi, bu Kitab'a inanmak, onu doğrulamak ve içindekilerle amel etmektir. Çünkü ahireti tasdik etmek, insanları onun hayrına ulaştıracak ve zararını savuşturacak şeye davet eden kimseyi kabul etmeyi gerektirir. { وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “onlar namazlarını titizlikle korurlar” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Bütün farzlar arasından namazı korumanın özellikle zikredilmesi, namazın dinin direği ve onun başı mesabesinde olmasındandır. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” sözü; Allah'ın elçilerine kitaplar indirdiğine dair onlara karşı daha önce serdedilen delilin muhtevasını pekiştirmektedir. Yani: Peygamberleri aleyhimüsselâm yalanlamayı gerektirdiği halde siz nasıl: “Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi” diyebilirsiniz? Allah'a yalan iftira edip peygamber olmadığı halde peygamber olduğunu iddia eden yahut herhangi bir hususta Allah adına yalan söyleyen kimseden daha zalim hiç kimse olamaz. { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde ‘Bana da vahyolundu’ diyenden...”; yani kendisine hiçbir şey vahyolunmamış bir durumdayken [böyle diyenden daha zalim kimse olamaz]. Oysa Allah, peygamberlerini sizin onlara isnat ettiğiniz şeylerden korumuştur. Bu durum ancak Müseylimetü'l-Kezzâb, Esved el-Ansî ve Secâh gibi saptırıcıların elebaşları olan yalancıların işidir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “ve ‘Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim’ diyenden...” sözü, { مِمَّنِ افْتَرى } ifadesine matuftur. Yani: İftira edenden yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde “Bana da vahyolundu” diyenden yahut “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyenden daha zalim kim olabilir? Bunlar:

لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا وَقِيلَ: هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَرْحٍ، فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ الْوَحْيَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَمْلَى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «هَكَذَا أُنْزِلَتْ» فَشَكَّ عَبْدُ اللَّهِ حِينَئِذٍ وَقَالَ: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا لَقَدْ أُوحِيَ إِلَيَّ كَمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ، وَلَئِنْ كَانَ كَاذِبًا لَقَدْ قُلْتُ كَمَا قَالَ، ثُمَّ ارْتَدَّ عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَحِقَ بِالْمُشْرِكِينَ، ثُمَّ أَسْلَمَ يَوْمَ الْفَتْحِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. قَوْلُهُ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، وَالْمُرَادُ كُلُّ ظَالِمٍ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْجَاحِدُونَ لِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَالْمُدَّعُونَ لِلنُّبُوَّاتِ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ دَخُولًا أَوَّلِيًّا، وَجَوَابُ لَوْ: مَحْذُوفٌ، أَيْ لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَظِيمًا، وَالْغَمَرَاتُ: جَمْعُ غَمْرَةٍ، وَهِيَ الشِّدَّةُ، وَأَصْلُهَا الشَّيْءُ

{ لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } “Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik” diyenlerdir. Bunun Abdullah b. Ebî Serh olduğu da söylenmiştir; zira o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy kâtipliği yapıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” ayetini yazdırınca Abdullah: “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aynen böyle indirildi» buyurdu. O anda Abdullah şüpheye düşüp: “Şayet Muhammed doğru söylüyorsa ona vahyedildiği gibi bana da vahyolunmuştur; şayet yalan söylüyorsa onun dediği gibi ben de söylemişimdir” dedi. Sonra İslam'dan irtidad edip müşriklere katıldı; daha sonra bilindiği üzere Fetih günü Müslüman oldu. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “O zalimlerin ölümün şiddetli dalgaları içinde bulunduğu anı bir görsen!” sözündeki hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut hitaba elverişli herkese yöneliktir. Maksat her zalimdir; Allah'ın indirdiğini inkâr edenler ve Allah'a iftira ederek peygamberlik iddia edenler öncelikli olarak buna dâhildir. { لَوْ } edatının cevabı mahzuftur; yani “elbette pek büyük bir iş görürdün” takdirindedir. el-Gamerât (الْغَمَرَات); gamre (غَمْرَة) kelimesinin çoğulu olup şiddet/zorluk demektir. Aslı ise bir şeyi

الَّذِي يَغْمُرُ الْأَشْيَاءَ فَيُغَطِّيهَا، وَمِنْهُ غَمْرَةُ الْمَاءِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَتْ فِي الشَّدَائِدِ، وَمِنْهُ غَمْرَةُ الْحَرْبِ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ:

istila edip örten şeydir; suyun insanı batırması/bürümesi anlamına gelen “gamretü'l-mâ” ifadesi de bundandır. Sonra şiddetler için kullanılmıştır; savaşın şiddeti anlamına gelen “gamretü'l-harb” de bu kabildendir. Cevherî şöyle demiştir:

وَالْغَمْرَةُ: الشِّدَّةُ وَالْجَمْعُ غُمَرٌ مِثْلُ نوبة ونوب، وجملة وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ:

el-Gamre (الْغَمْرَة) şiddet demektir; çoğulu ise nevbe ve nüveb gibi gumerdir (غُمَر). { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “meleklerin ellerini uzattığı...” cümlesi hal mahallindedir:

أَيْ وَالْحَالُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ لِقَبْضِ أَرْوَاحِ الْكُفَّارِ وَقِيلَ: لِلْعَذَابِ، وَفِي أَيْدِيهِمْ مَطَارِقُ الْحَدِيدِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ . قَوْلُهُ:

Yani melekler kâfirlerin ruhlarını kabzetmek için ellerini uzatmış durumdadırlar. Bir rivayette azap için uzatmış oldukları ve ellerinde demir tokmaklar bulunduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَلَوْ تَرى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ } “Meleklerin, kâfirlerin canlarını alırken onların yüzlerine ve arkalarına vurduklarını bir görsen!”. Yüce Allah'ın:

أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ أَيْ قَائِلِينَ لَهُمْ: أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ هَذِهِ الْغَمَرَاتِ الَّتِي وَقَعْتُمْ فِيهَا، أَوْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ أَيْدِينَا وَخَلِّصُوهَا مِنَ الْعَذَابِ، أَوْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ مِنْ أَجْسَادِكُمْ وَسَلِّمُوهَا إِلَيْنَا لِنَقْبِضَهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أَيِ الْيَوْمَ الَّذِي تُقْبَضُ فِيهِ أَرْوَاحُكُمْ، أَوْ أَرَادُوا بِالْيَوْمِ الْوَقْتَ الَّذِي يُعَذَّبُونَ فِيهِ الَّذِي مَبْدَؤُهُ عَذَابُ الْقَبْرِ، وَالْهُونُ وَالْهَوَانُ بِمَعْنًى، أَيِ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهَوَانِ الَّذِي تَصِيرُونَ بِهِ فِي إهانة وذلّة بعد ما كُنْتُمْ فِيهِ مِنَ الْكِبْرِ وَالتَّعَاظُمِ، وَالْبَاءُ فِي بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ لِلسَّبَبِيَّةِ: أَيْ بِسَبَبِ قَوْلِكُمْ هَذَا مِنْ إِنْكَارِ إِنْزَالِ اللَّهِ كُتُبَهُ عَلَى رُسُلِهِ وَالْإِشْرَاكِ بِهِ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ عَنِ التَّصْدِيقِ لَهَا وَالْعَمَلِ بِهَا فَكَانَ مَا جُوزِيتُمْ بِهِ مِنْ عذاب الهون جَزاءً وِفاقاً. قَوْلُهُ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى قَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ فُرَادًى بِالتَّنْوِينِ، وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِأَلِفِ التَّأْنِيثِ لِلْجَمْعِ فَلَمْ يَنْصَرِفْ. وَحَكَى ثَعْلَبٌ «فُرَادَ» بِلَا تَنْوِينٍ مِثْلَ: ثَلَاثَ وَرُبَاعَ، وَفُرَادَى جَمْعُ فَرْدٍ كَسُكَارَى جَمْعُ سَكْرَانٍ وَكُسَالَى جَمْعُ كَسْلَانٍ، وَالْمَعْنَى:

{ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “Çıkarın canlarınızı!” sözü; yani onlara şöyle diyerek: “İçine düştüğünüz bu şiddet ve sıkıntılardan canlarınızı kurtarın” yahut “Canlarınızı ellerimizden kurtarıp azaptan halas edin” veya “Canlarınızı bedenlerinizden çıkarın da kabzetmemiz için bize teslim edin” demektir. { الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız”; yani ruhlarınızın kabzedildiği bugün yahut bu gün ile azap görecekleri ve başlangıcı kabir azabı olan vakti kastetmişlerdir. el-Hûn (الْهُون) ile el-hevân (الْهَوَان) aynı anlamdadır; yani bugün, içinde bulunduğunuz kibir ve böbürlenmeden sonra kendisiyle zillete ve aşağılanmaya düşeceğiniz horluk azabıyla cezalandırılacaksınız. { بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “Allah hakkında gerçek olmayanı söylediğinizden ötürü” ifadesindeki bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir; yani Allah'ın elçilerine kitap indirmesini inkâr etmeniz ve O'na şirk koşmanız gibi bu sözünüz sebebiyle [cezalandırılacaksınız]. { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük tasladığınızdan ötürü”; yani onları tasdik etmekten ve onlarla amel etmekten kibirlenip kaçındığınız için... Böylece alçaltıcı azaptan çarptırıldığınız ceza, amelinize tam uygun bir karşılık olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz” sözü hakkında Ebû Hayve, Temîm lügati üzere tenvin ile “fürâden” (فُرَاداً) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise cem' müennes elifiyle okumuş ve kelime gayr-i munsarif olmuştur. Sa'leb ise “selâse ve rubâe” gibi tenvinsiz olarak “fürâde” (فُرَادَ) şeklini nakletmiştir. Fürâdâ (فُرَادَى), sekrân'ın çoğulu sükârâ ve keslân'ın çoğulu küsâlâ gibi ferd kelimesinin çoğuludur. Anlamı şudur:

جِئْتُمُونَا مُنْفَرِدِينَ وَاحِدًا وَاحِدًا كُلُّ وَاحِدٍ مُنْفَرِدٌ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَمَا كَانَ يَعْبُدُهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَلَمْ يَنْتَفِعْ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَيْ عَلَى الصِّفَةِ الَّتِي كُنْتُمْ عَلَيْهَا عِنْدَ خُرُوجِكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ، وَالْكَافُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ جِئْتُمُونَا مَجِيئًا مِثْلَ مَجِيئِكُمْ عِنْدَ خَلْقِنَا لَكُمْ، أَوْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ فُرَادَى: أَيْ مُشَابِهِينَ ابْتِدَاءَ خَلْقِنَا لَكُمْ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ أَيْ أَعْطَيْنَاكُمْ، وَالْخَوْلُ مَا أَعْطَاهُ اللَّهُ لِلْإِنْسَانِ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا: أَيْ تَرَكْتُمْ ذَلِكَ خَلْفَكُمْ لَمْ تَأْتُونَا بِشَيْءٍ مِنْهُ وَلَا انْتَفَعْتُمْ بِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ عَبَدْتُمُوهُمْ وَقُلْتُمْ: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى وزَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لِلَّهِ يَسْتَحِقُّونَ مِنْكُمُ الْعِبَادَةَ كَمَا يَسْتَحِقُّهَا. قَوْلُهُ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ قَرَأَ نَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ بِنَصْبِ بَيْنَكُمْ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَفَاعِلُ تَقَطَّعَ مَحْذُوفٌ، أَيْ تَقَطَّعَ الْوَصْلُ بَيْنَكُمْ، أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ

Bize birer birer, yapayalnız geldiniz; her biriniz ailesinden, malından ve Allah'tan başka taptığı şeylerden ayrılmış olarak [geldiniz] de bunlardan hiçbirinin faydasını görmedi. { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “sizi ilk defa yarattığımız gibi”; yani annelerinizin karınlarından çıktığınızda hangi nitelikte idiyseniz öylece [geldiniz]. Kâf (كَ) harfi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “Sizi yarattığımız zamanki gelişiniz gibi bir gelişle bize geldiniz” takdirindedir; yahut “fürâdâ” kelimesinin zamirinden hâldir; yani “sizi ilk yaratışımıza benzer şekilde” demektir. { وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “Size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız”; yani size bağışladığımız şeyleri... Havl (الْخَوْل), Allah'ın insana dünya metaından verdiği şeylerdir. Yani bunları arkanızda bıraktınız, bize onlardan hiçbir şey getirmediniz ve onlardan hiçbir şekilde faydalanamadınız. { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } “Hani, şefaatçilerinizi yanınızda göremiyoruz”; ibadet ettiğiniz ve: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” dediğiniz, { وزَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “ve sizin hakkınızda ortaklar olduğunu iddia ettiğiniz” Allah'a denk tutarak O'nun ibadete layık olduğu gibi onların da sizden ibadet görmeye layık olduğunu ileri sürdüğünüz [şefaatçileriniz nerede?] Yüce Allah'ın: { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun ki aranızdaki bağlar koptu” sözü hakkında Nâfi', Kisâî ve Hafs zarfiyyet üzere nasb ile { بَيْنَكُمْ } şeklinde okumuşlardır; takatta'a fiilinin faili ise mahzuftur; yani “Sizinle ortak koştuklarınız arasındaki bağ koptu” demektir; nitekim { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ } buyruğu da buna delalet etmektedir.

. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى إِسْنَادِ التقطع إِلَى الْبَيْنِ، أَيْ وَقَعَ التَّقَطُّعُ بَيْنَكُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ مَعْنَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ فِي إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الظَّرْفِ، وَإِنَّمَا نُصِبَ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ ظَرْفًا. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى مَا، أَيِ الَّذِي بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ مِنَ الشُّرَكَاءِ وَالشِّرْكِ، وَحِيلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ.

Diğer kurrâ ise, kopma fiilini beyne isnat ederek ref ile { بَيْنُكُمْ } şeklinde okumuşlardır; yani: “Aranızdaki durum/bağ koptu” demektir. Nasb kıraatinin anlamının, fiilin zarfa isnat edilmesi yönüyle ref kıraatinin anlamı gibi olması da caizdir; zarf olarak çok kullanıldığı için nasb edilmiştir. İbn Mes'ûd ise fiili mâ'ya isnat ederek { لَقَدْ تَقَطَّعَ مَا بَيْنَكُمْ } şeklinde okumuştur; yani “aranızdaki şey koptu” demektir. { وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “ve haklarında iddialarda bulunduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir”; ortaklar ve şirk koştuklarınızdan iddia ettiğiniz şeyler kaybolmuş, sizinle onlar arasına engel konulmuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ قَالَ: هُمُ الْكُفَّارُ لَمْ يُؤْمِنُوا بِقُدْرَةِ اللَّهِ، فَمَنْ آمَنَ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ قَدْ قَدَرَ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِذَلِكَ فَلَمْ يُقَدِّرِ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ، إِذْ قَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edip tanımadılar” sözü hakkında o şöyle demiştir: “Onlar Allah'ın kudretine inanmayan kâfirlerdir. Kim Allah'ın her şeye gücünün yettiğine inanırsa Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir etmiş olur; kim de buna inanmazsa, ‘Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmedi’ dediklerinde Allah'ı hakkıyla takdir etmemiş olur.”

قَالَتِ الْيَهُودُ: يَا مُحَمَّدُ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ كِتَابًا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالُوا: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ الله من السماء كتابا،

Yahudiler: “Ey Muhammed! Allah sana bir kitap indirdi mi?” dediler. [Resûlullah]: “Evet” buyurdu. Onlar da: “Vallahi Allah gökten hiçbir kitap indirmemiştir” dediler.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ يَا مُحَمَّدُ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قَالَهَا مُشْرِكُو قُرَيْشٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ قَالَ: قَالَ فِنْحَاصُ الْيَهُودِيُّ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ مِنْ شَيْءٍ، فَنَزَلَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: نَزَلَتْ فِي مَالِكِ بْنِ الصَّيْفِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ يُقَالُ لَهُ: مَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ.

Bunun üzerine Allah ayetin sonuna kadar: { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى } “De ki: Musa'nın getirdiği o Kitab'ı kim indirdi?” buyruğunu indirdi. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } ayetini Kureyş müşrikleri söylemiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Yahudi Fınhâs: “Allah Muhammed'e hiçbir şey indirmedi” dedi, bunun üzerine ayet indi. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiklerine göre bu ayet Mâlik b. es-Sayf hakkında inmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden Mâlik b. es-Sayf denilen bir adam geldi,

فَخَاصَمَ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ لَهُ النبي: «أَنْشُدُكَ بِالَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى هَلْ تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ يَبْغَضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ؟ وَكَانَ حَبْرًا سَمِينًا، فَغَضِبَ وَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، فَقَالَ لَهُ أَصْحَابُهُ: وَيْحَكَ وَلَا عَلَى مُوسَى؟ قَالَ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ، فَنَزَلَتْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ قَالَ: الْيَهُودُ، وَقَوْلُهُ: وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قَالَ: هَذِهِ لِلْمُسْلِمِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ آتَاهُمُ اللَّهُ عِلْمًا فَلَمْ يَقْتَدُوا بِهِ، وَلَمْ يَأْخُذُوا بِهِ، وَلَمْ يَعْمَلُوا بِهِ، فَذَمَّهُمُ اللَّهُ فِي عِلْمِهِمْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ قَالَ: هُوَ الْقُرْآنُ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ قَالَ: مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْ مِنَ الْكُتُبِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ قَبْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى قَالَ: مَكَّةُ وَمَنْ حَوْلَهَا. قَالَ: يَعْنِي مَا حَوْلَهَا مِنَ الْقُرَى إِلَى الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَتْ أُمَّ الْقُرَى لِأَنَّ أوّل بيت وضعت بِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى قَالَ: هِيَ مَكَّةُ، قَالَ: وَبَلَغَنِي أَنَّ الْأَرْضَ دُحِيَتْ مِنْ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ سَرْحٍ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ الْآيَةَ، فَلَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ فَرَّ إِلَى عُثْمَانَ أَخِيهِ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَغَيَّبَهُ عِنْدَهُ حَتَّى اطْمَأَنَّ أَهْلُ مَكَّةَ، ثُمَّ اسْتَأْمَنَ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي خَلَفٍ الْأَعْمَى: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ وَكَذَلِكَ رَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ قَالَ: نَزَلَتْ فِي مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابِ وَنَحْوَهُ مِمَّنْ دَعَا إِلَى مِثْلِ مَا دَعَا إِلَيْهِ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştı. Peygamber ona: «Tevrat'ı Musa'ya indiren [Allah] aşkına sana soruyorum: Tevrat'ta Allah'ın şişman bilgine buğzettiğini görüyor musun?» dedi. O da şişman bir haham idi. Bunun üzerine öfkelendi ve: «Vallahi Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir!» dedi. Arkadaşları ona: «Yazıklar olsun sana, Musa'ya da mı indirmedi?» deyince: «Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir!» dedi ve bunun üzerine ayet indi. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ } “Onu parça parça kâğıtlar yapıyorsunuz” sözü hakkında: “Onlar Yahudilerdir” demiştir. { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “Ne sizin ne de babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” sözü hakkında ise: “Bu, Müslümanlaradır” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا } “Bilmediğiniz şeyler size öğretildi” sözü hakkında o şöyle demiştir: “Onlar Yahudilerdir; Allah kendilerine ilim verdi fakat ona uymadılar, onu benimsemediler ve onunla amel etmediler; bu yüzden Allah bu ilim hususunda onları kınadı.” İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” sözü hakkında: “O, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği Kur'an'dır” demiştir. Abd b. Humeyd'in ondan naklettiğine göre: { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekini doğrulayıcıdır”; yani kendisinden önce gelip geçmiş kitapları... İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } “Şehirlerin anasını uyarasın diye” sözü hakkında o: “Mekke ve çevresidir” demiştir. Şöyle demiştir: “Yani doğudan batıya onun etrafındaki bütün beldeleri...” İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o: “Ona Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) denmesinin sebebi, ilk mabedin orada kurulmuş olmasıdır” demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den naklettiklerine göre { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } sözü hakkında: “O Mekke'dir; bana ulaştığına göre yeryüzü Mekke'den yayılıp döşenmiştir” demiştir. İbn Ebî Hâtim, Atâ b. Dînâr'dan da benzerini nakletmiştir. Hâkim el-Müstedrek'te Şürahbîl b. Sa'd'dan nakletmiştir: “{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } ‘Allah'a yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde ‘Bana vahyolundu’ diyenden daha zalim kim olabilir?’ ayeti Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde o, sütkardeşi Osman'a kaçtı. Osman da Mekke halkı emniyete kavuşana kadar onu yanında sakladı, ardından onun için eman aldı.” İbn Ebî Hâtim'in Ebû Halef el-A'mâ'dan naklettiğine göre bu ayet Abdullah b. Ebî Serh hakkında inmiştir; İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den de benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiklerine göre { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } sözü hakkında: “Müseylimetü'l-Kezzâb ve onun çağırdığı benzeri şeylere çağıranlar hakkında inmiştir; { وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } ‘Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim diyenden...’ kısmı ise Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh hakkında inmiştir” demiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den de benzerini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ لَمَّا نَزَلَتْ: وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً- فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً قَالَ النَّضْرُ وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ: وَالطَّاحِنَاتِ طَحْنًا، وَالْعَاجِنَاتِ عَجْنًا، قَوْلًا كَثِيرًا. فَأَنْزَلَ الله:

Abd b. Humeyd'in İkrime'den naklettiğine göre { وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً } “[İyilik için peş peşe] gönderilenlere, estikçe esip savuranlara andolsun” [ayetleri] indiğinde, Benî Abdiddâr'dan en-Nadr [b. el-Hâris]: “Öğüttükçe öğütenlere, yoğurdukça yoğuranlara andolsun!” diyerek birçok [uydurma] laf söyledi. Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi:

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” ayetini indirdi. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Yüce Allah'ın:

غَمَراتِ الْمَوْتِ قَالَ: سَكَرَاتُ الْمَوْتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عنه قال في قوله:

{ غَمَراتِ الْمَوْتِ } sözü hakkında o: “Ölüm sarhoşlukları/sekerâtı” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan naklettiklerine göre:

وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ هَذَا عِنْدَ الْمَوْتِ، وَالْبَسْطُ: الضَّرْبُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ.

{ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } sözü hakkında şöyle demiştir: “Bu ölüm anındadır; el uzatmak ise vurmaktır; onların yüzlerine ve arkalarına vururlar.”

وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ فِي الْآيَةِ: هَذَا مَلَكُ الْمَوْتِ ﵇. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن الضحاك في قوله: وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ قَالَ: بِالْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: عَذابَ الْهُونِ قَالَ: الْهَوَانُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَالَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ: سَوْفَ تَشْفَعُ لِيَ اللَّاتُ وَالْعُزَّى، فَنَزَلَتْ:

Ebû'ş-Şeyh'in ondan naklettiğine göre ayet hakkında: “Bu, Ölüm Meleği aleyhisselâm'dır” demiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'ten naklettiklerine göre { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } sözü hakkında o: “Azapla [uzatırlar]” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiklerine göre { عَذابَ الْهُونِ } sözü hakkında: “Zillettir” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Nadr b. el-Hâris: “Lât ve Uzzâ bana şefaat edecektir” dedi; bunun üzerine:

وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ:

{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } “Andolsun ki bize teker teker geldiniz...” ayeti indi. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiklerine göre Yüce Allah'ın:

وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى الْآيَةَ، قَالَ: كَيَوْمِ وُلِدَ يُرَدُّ عَلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ نَقَصَ مِنْهُ يَوْمَ وُلِدَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي في قَوْلِهِ: وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ قَالَ: مِنَ الْمَالِ وَالْخَدَمِ وَراءَ ظُهُورِكُمْ قَالَ: فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ قَالَ: مَا كَانَ بَيْنَهُمْ مِنَ الْوَصْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ قَالَ: تواصلكم في الدنيا.

{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى } ayeti hakkında o şöyle demiştir: “Doğduğu günkü gibi [gelir]; doğduğu gün kendisinde eksik olan her şey ona geri verilir.” İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiklerine göre { وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْناكُمْ } “ve size bahşettiğimiz şeyleri bıraktınız” sözü hakkında o: “Mal ve hizmetçilerden [verdiğimiz şeyleri]”; { وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “arkanızda” sözü hakkında da: “Dünyada” demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” sözü hakkında o: “Aralarında bulunan bağ [kopmuştur]” demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } sözü hakkında o: “Dünyadaki iletişiminiz ve bağınızdır” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٥ الى ٩٩]

[En'âm Suresi (6): 95-99. Ayetler]

إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)

{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır; O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz? (95) O, sabahı yarıp aydınlığa kavuşturandır. Geceyi dinlenme zamanı, güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kılmıştır. Bu, mutlak güç sahibi ve hakkıyla bilen [Allah'ın] takdiridir. (96) Karada ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları var eden O'dur. Bilen bir topluluk için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. (97) O, sizi tek bir nefisten var edendir. Böylece [sizin için] bir kalma yeri, bir de emanet bırakılma yeri vardır. İnce anlayış sahibi bir topluluk için ayetleri gerçekten genişçe açıkladık. (98) O, gökten su indirendir; böylece onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız yeşillikler, hurma ağacının tomurcuğundan sarkan salkımlar, birbirine benzeyen ve benzemeyen üzüm bağları, zeytin ve nar bahçeleri çıkardık. Meyve verdiği zaman onun meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için ibretler vardır. (99)”

قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى هَذَا شُرُوعٌ فِي تَعْدَادِ عَجَائِبِ صُنْعِهِ تَعَالَى وَذِكْرِ مَا يَعْجِزُ آلِهَتُهُمْ عَنْ أَدْنَى شَيْءٍ مِنْهُ، وَالْفَلْقُ: الشَّقُّ أَيْ هُوَ سُبْحَانَهُ فَالِقُ الْحَبِّ فَيَخْرُجُ مِنْهُ النَّبَاتُ، وَفَالِقُ النَّوَى فَيَخْرُجُ مِنْهُ الشَّجَرُ وَقِيلَ: مَعْنَى فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى الشَّقُّ الَّذِي فِيهِمَا مِنْ أَصْلِ الْخِلْقَةِ وَقِيلَ: مَعْنَى فالِقُ خَالِقُ. وَالنَّوَى: جَمْعُ نَوَاةٍ يُطْلَقُ عَلَى كُلِّ مَا فِيهِ عَجْمٌ كَالتَّمْرِ وَالْمِشْمِشِ وَالْخَوْخِ. قَوْلُهُ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ هَذِهِ الْجُمْلَةُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ فَهِيَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ وَقِيلَ: هِيَ جُمْلَةٌ مُفَسِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، لِأَنَّ مَعْنَاهَا مَعْنَاهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، فَإِنَّ مَعْنَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ يَخْرُجُ الْحَيَوَانَ مِنْ مِثْلِ النُّطْفَةِ وَالْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır” sözü; Allah Teâlâ'nın eşsiz sanatının harikalarını ve onların ilahlarının en küçüğünden bile aciz olduğu şeyleri saymaya bir başlangıçtır. el-Falk (الْفَلْق); yarmak demektir. Yani O Sübhân olan Allah taneyi yarar ve ondan bitki çıkar; çekirdeği yarar ve ondan ağaç çıkar. { فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } sözünün anlamının, yaratılışın aslında o ikisinde bulunan yarık olduğu da söylenmiştir. { فالِقُ } kelimesinin “yaratan” anlamına geldiği de ileri sürülmüştür. en-Nevâ (النَّوَى); nevât (çevirdek) kelimesinin çoğulu olup hurma, kayısı ve şeftali gibi içinde sert çekirdeği bulunan her şey için kullanılır. Yüce Allah'ın: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “O, ölüden diriyi çıkarır” sözü; haberden sonra gelen bir haber olup ref mahallindedir. Anlamı öncekiyle aynı olduğu için öncesini tefsir eden bir cümle olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. Çünkü { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } ifadesinin anlamı: Cansız olan nutfe ve yumurta gibi şeylerden canlı hayvanı çıkarır demektir.

وَمَعْنَى وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ مُخْرِجُ النُّطْفَةِ وَالْبَيْضَةِ وَهِيَ مَيْتَةٌ مِنَ الْحَيِّ، وَجُمْلَةُ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ

{ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden ölüyü çıkarandır” sözünün manası da: Canlıdan, ölü olan nutfe ve yumurtayı çıkarandır. { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ } cümlesi ise...